Adhyaya 106
આ અધ્યાયમાં માર્કંડેય ઋષિ રાજાને મહીપાલ-તીર્થનું માહાત્મ્ય અને અનુષ્ઠાનવિધિ ઉપદેશે છે. નર્મદા-તટ પર આવેલું આ તીર્થ અતિ રમણીય અને સૌભાગ્યદાયક કહેવાયું છે; સ્ત્રી-પુરુષ બંને માટે, ખાસ કરીને દુર્ભાગ્યગ્રસ્ત માટે તે કલ્યાણકારી છે. અહીં ઉમા અને રુદ્રની વિશેષ પૂજા કરવી—ઇન્દ્રિય-નિગ્રહ સાથે શીલવૃત્તિ, તૃતીયા તિથિએ ઉપવાસ, અને યોગ્ય બ્રાહ્મણ દંપતીને ભક્તિપૂર્વક આમંત્રણ—એવું નિર્દેશ છે। સત્કારવિધિમાં સુગંધ, હાર, સુગંધિત વસ્ત્રો અર્પણ કરીને પાયસ અને કૃસરા (ખીચડી)થી ભોજન કરાવવું, પછી પ્રદક્ષિણા અને મહાદેવ ગૌરીસહ પ્રસન્ન થાય તથા અવિયોગ (અવિચ્છેદ) પ્રાપ્ત થાય એવી ભક્તિવાણી બોલવાની વાત છે. આ વિધિની અવગણના કરવાથી દારિદ્ર્ય, શોક અને જન્મોજન્મી વંધ્યત્વ વગેરે લાંબું દુર્ભાગ્ય વધે; જ્યારે ખાસ કરીને જ્યેષ્ઠ શુક્લ પક્ષની તૃતીયાએ યોગ્ય રીતે કરવાથી પાપનાશ થાય અને દાનથી પુણ્ય અનેકગણું વધે। બ્રાહ્મણી અને બ્રાહ્મણને ગૌરી-શિવ સ્વરૂપ માની પૂજવું, સિંદૂર-કુંકુમ વગેરે મંગલ દ્રવ્યો અર્પણ કરવું, આભૂષણ, ધાન્ય, અન્ન અને અન્ય દાન આપવાનું પણ કહેવામાં આવ્યું છે. ફલશ્રુતિમાં પુણ્યવૃદ્ધિ, શંકરાનુકૂળ ઉત્તમ ભોગ, પ્રચુર સૌભાગ્ય, નિઃસંતાનને પુત્રલાભ, ગરીબને ધનલાભ, અને નર્મદા પર આ તીર્થને કામના પૂર્ણ કરનારું સ્થાન ગણાવ્યું છે।
Shlokas
Verse 1
श्रीमार्कण्डेय उवाच । ततो गच्छेन्महीपाल तीर्थं परमशोभनम् । सौभाग्यकरणं दिव्यं नरनारीमनोरमम्
શ્રી માર્કંડેયે કહ્યું—ત્યારબાદ, હે મહીપાલ, પરમ શોભાયુક્ત તીર્થમાં જવું જોઈએ—તે દિવ્ય છે, સૌભાગ્ય આપનારું છે અને નર-નારી બંનેને મનોહર લાગે છે।
Verse 2
तत्र या दुर्भगा नारी नरो वा नृपसत्तम । स्नात्वार्चयेदुमारुद्रौ सौभाग्यं तस्य जायते
હે નૃપશ્રેષ્ઠ! ત્યાં જે દુર્ભાગ્યગ્રસ્ત સ્ત્રી કે પુરુષ હોય, તે સ્નાન કરીને ઉમા‑રુદ્રની પૂજા કરે; તેથી તેને સૌભાગ્ય પ્રાપ્ત થાય છે.
Verse 3
तृतीयायामहोरात्रं सोपवासो जितेन्द्रियः । निमन्त्रयेद्द्विजं भक्त्या सपत्नीकं सुरूपिणम्
ત્રીજા પ્રહરે એક અહોરાત્ર ઉપવાસ કરીને, ઇન્દ્રિયોને વશમાં રાખીને, ભક્તિપૂર્વક સરૂપ બ્રાહ્મણને પત્ની સહિત આમંત્રિત કરવો.
Verse 4
गन्धमाल्यैरलंकृत्य वस्त्रधूपादिवासितम् । भोजयेत्पायसान्नेन कृसरेणाथ भक्तितः
ગંધ‑માલ્યથી અલંકૃત કરીને, ધૂપાદિથી સુવાસિત વસ્ત્ર અર્પણ કરી, ભક્તિપૂર્વક પાયસાન્ન અને કૃસરા વડે ભોજન કરાવવું.
Verse 5
भोजयित्वा यथान्यायं प्रदक्षिणमुदाहरेत् । प्रीयतां मे महादेवः सपत्नीको वृषध्वजः
વિધિ મુજબ ભોજન કરાવી પ્રદક્ષિણા કરવી અને કહેવું—“પત્ની સહિત વૃષધ્વજ મહાદેવ મારે પ્રસન્ન થાઓ.”
Verse 6
यथा ते देवदेवेश न वियोगः कदाचन । ममापि करुणां कृत्वा तथास्त्विति विचिन्तयेत्
“હે દેવદેવેશ! જેમ તમારો કદી વિયોગ થતો નથી, તેમ જ મારી ઉપર કરુણા કરીને તેમ જ થાઓ”—એવું મનમાં ચિંતન કરવું.
Verse 7
एवं कृते ततस्तस्य यत्पुण्यं समुदाहृतम् । तत्ते सर्वं प्रवक्ष्यामि यथा देवेन भाषितम्
આ રીતે કર્યાપછી તેમાંથી જે પુણ્યફળ જણાવાયું છે, તે સર્વ હું તને દેવએ જેમ કહ્યું તેમ જ કહીશ।
Verse 8
दौर्भाग्यं दुर्गतिश्चैव दारिद्र्यं शोकबन्धनम् । वन्ध्यत्वं सप्तजन्मानि जायते न युधिष्ठिर
દુર્ભાગ્ય, દુર્ગતિ, દારિદ્ર્ય અને શોકનું બંધન—હે યુધિષ્ઠિર, સાત જન્મ સુધી વંધ્યત્વ પણ થાય છે।
Verse 9
ज्येष्ठमासे सिते पक्षे तृतीयायां विशेषतः । तत्र गत्वा तु यो भक्त्या पञ्चाग्निं साधयेत्ततः
જ્યેષ્ઠ માસના શુક્લ પક્ષમાં વિશેષ કરીને તૃતીયા તિથિએ, જે ત્યાં જઈ ભક્તિપૂર્વક પંચાગ્નિ સાધે—
Verse 10
सोऽपि पापैरशेषैस्तु मुच्यते नात्र संशयः । गुग्गुलं दहते यस्तु द्विधा चित्तविवर्जितः
તે પણ સર્વ પાપોથી મુક્ત થાય છે—એમાં સંશય નથી. અને જે મનની દ્વિધા વિના ગુગ્ગુલ દહન કરે છે,
Verse 11
शरीरं भेदयेद्यस्तु गौर्याश्चैव समीपतः । तस्मिन्कर्मप्रविष्टस्य उत्क्रान्तिर्जायते यदि
જે ગૌરીના સમીપ શરીરભેદન (કઠોર તપ) કરે છે; તે કર્મમાં પ્રવૃત્ત હોય ત્યારે જો તેની ઉત્ક્રાંતિ (મૃત્યુ) થાય—
Verse 12
देहपाते व्रजेत्स्वर्गमित्येवं शङ्करोऽब्रवीत् । सितरक्तैस्तथा पीतैर्वस्त्रैश्च विविधैः शुभैः
દેહપાત થતાં તે સ્વર્ગે જાય છે—એવું શંકરે કહ્યું. શ્વેત, રક્ત તથા પીત, વિવિધ શુભ વસ્ત્રોથી યુક્ત।
Verse 13
ब्राह्मणीं ब्राह्मणं चैव पूजयित्वा यथाविधि । पुष्पैर्नानाविधैश्चैव गन्धधूपैः सुशोभनैः
વિધિ મુજબ બ્રાહ્મણી અને બ્રાહ્મણનું પૂજન કરીને, નાનાવિધ પુષ્પો તથા સુશોભન સુગંધિત ગંધ-ધૂપથી અર્ચના કરવી।
Verse 14
कण्ठसूत्रकसिन्दूरैः कुङ्कुमेन विलेपयेत् । कल्पयेत स्त्रियं गौरीं ब्राह्मणं शिवरूपिणम्
કંઠસૂત્ર, સિંદૂર અને કુંકુમથી લેપન કરવું. સ્ત્રીને ગૌરીરૂપ અને બ્રાહ્મણને શિવરૂપ માની ભાવ કરવો।
Verse 15
तेषां तद्रूपकं कृत्वा दानमुत्सृज्यते ततः । कङ्कणं कर्णवेष्टं च कण्ठिकां मुद्रिकां तथा
તેમના સમાન રૂપક બનાવીને, પછી દાન અર્પણ થાય છે—કંકણ, કર્ણાભૂષણ, કંઠિકા તથા મુદ્રિકા (અંગૂઠી) પણ।
Verse 16
सप्तधान्यं तथा चैव भोजनं नृपसत्तम । अन्यान्यपि च दानानि तस्मिंस्तीर्थे ददाति यः
હે નૃપશ્રેષ્ઠ! જે તે તીર્થમાં સાત ધાન્ય, ભોજન તથા અન્ય દાન પણ આપે છે—
Verse 17
सर्वदानैश्च यत्पुण्यं प्राप्नुयान्नात्र संशयः । सहस्रगुणितं सर्वं नात्र कार्या विचारणा
સર્વ દાનોથી જે પુણ્ય પ્રાપ્ત થાય છે, તે અહીં નિઃસંદેહ મળે છે. અહીં સર્વ કંઈ સહસ્રગુણિત થાય છે; આ વિષયે વિચાર કરવાની જરૂર નથી।
Verse 18
शङ्करेण समं तस्माद्भोगं भुङ्क्ते ह्यनुत्तमम् । सौभाग्यं तस्य विपुलं जायते नात्र संशयः
અતએવ તે શંકર સમાન અનુત્તમ સુખનો ભોગ કરે છે. તેના માટે વિશાળ સૌભાગ્ય ઉત્પન્ન થાય છે—એમાં સંશય નથી।
Verse 19
अपुत्रो लभते पुत्रमधनो धनमाप्नुयात् । राजेन्द्र कामदं तीर्थं नर्मदायां व्यवस्थितम्
હે રાજેન્દ્ર! નર્મદામાં સ્થિત આ કામદ તીર્થમાં અપુત્રને પુત્ર મળે છે અને ધનહીનને ધન પ્રાપ્ત થાય છે।
Verse 106
। अध्याय
અધ્યાય (અધ્યાય-સમાપ્તિનો સૂચક)।