Adhyaya 45

Verse 1

श्रीमार्कण्डेय उवाच । एष एव पुरा प्रश्नः परिपृष्टो महेश्वरम् । राज्ञा चोत्तानपादेन ऋषिदेवसमागमे

શ્રી માર્કંડેયે કહ્યું—આ જ પ્રશ્ન પૂર્વે ઋષિ-દેવોની મહાસભામાં રાજા ઉત્તાનપાદે મહેશ્વરને પૂછ્યો હતો।

Verse 2

उत्तानपाद उवाच । इदं तीर्थं महापुण्यं सर्वदेवमयं परम् । गुह्याद्गुह्यतरं स्थानं न दृष्टं न श्रुतं हर

ઉત્તાનપાદે કહ્યું—આ તીર્થ મહાપુણ્યમય, પરમ અને સર્વદેવમય છે. હે હર! આ સ્થાન ગુહ્યથી પણ વધુ ગુહ્ય; મેં ન જોયું, ન સાંભળ્યું।

Verse 3

शूलभेदं कथं जातं केनैवोत्पादितं पुरा । माहात्म्यं तस्य तीर्थस्य विस्तराच्छंस मे प्रभो

શૂલભેદ કેવી રીતે થયો અને પ્રાચીનકાળમાં કોને તેને ઉત્પન્ન કર્યો? હે પ્રભુ, તે તીર્થનું માહાત્મ્ય મને વિસ્તારે કહો।

Verse 4

ईश्वर उवाच । आसीत्पुरा महावीर्यो दानवो बलदर्पितः । मर्त्ये न तादृशः कश्चिद्विक्रमेण बलेन वा

ઈશ્વરે કહ્યું—પ્રાચીનકાળમાં એક મહાવીર દાનવ હતો, જે પોતાના બળના ગર્વથી મદમત્ત હતો. મર્ત્યોમાં પરાક્રમે કે બળે તેની સમાન કોઈ ન હતો।

Verse 5

सूनुर्ब्रह्मसुतस्यायमन्धको नाम दुर्मदः । निजस्थाने वसन् पापः कुर्वन् राज्यमकण्टकम्

આ બ્રહ્માના પુત્રનો પુત્ર—અંધક નામનો દુર્મદ—હતો. પોતાના સ્થાને રહી તે પાપી નિર્વિઘ્ને રાજ્ય કરતો હતો।

Verse 6

हृष्टपुष्टो वसन्मर्त्ये स सुरैर्नाभिभूयते । भवनं तस्य पापस्य वह्नेरुपवनं यथा

મર્ત્યલોકમાં વસતો તે હર્ષિત‑પુષ્ટ અને બળવાન હતો; દેવતાઓ પણ તેને પરાજિત કરી શક્યા નહિ. તે પાપાત્માનું ભવન અગ્નિના ઉપવન સમાન દુર્ગમ અને ભયંકર હતું.

Verse 7

एतस्मिन्नन्धकः काले चिन्तयामास भारत । तोषयामि महादेवं येन सानुग्रहो भवेत्

તે સમયે, હે ભારત, અંધકે વિચાર્યું—“હું મહાદેવને પ્રસન્ન કરીશ, જેથી તેઓ મારા પર અનુગ્રહ કરે.”

Verse 8

प्रार्थयामि वरं दिव्यं यो मे मनसि वर्तते । परं स निश्चयं कृत्वा सोऽन्धको निर्गतो गृहात्

“મારા મનમાં જે દિવ્ય વર સ્થિત છે, તે જ હું પ્રાર્થું.” એવો દૃઢ નિશ્ચય કરીને અંધક ઘરેથી નીકળી પડ્યો.

Verse 9

रेवातटं समासाद्य दानवस्तपसि स्थितः । उग्रं तपश्चचारासौ दारुणं लोमहर्षणम्

રેવાતટે પહોંચી તે દાનવ તપમાં સ્થિત થયો. તેણે ઉગ્ર તપ કર્યું—અતિ દારુણ અને રોમાંચક।

Verse 10

दिव्यं वर्षसहस्रं स निराहारोऽभवत्ततः । द्वितीयं तु सहस्रं स न्यवसद्वारिभोजनः

એક સહસ્ર દિવ્ય વર્ષો સુધી તે નિરાહાર રહ્યો. પછી બીજા સહસ્ર વર્ષો સુધી તે માત્ર જળને જ આહારરૂપે ગ્રહણ કરતો રહ્યો.

Verse 11

तृतीयं तु सहस्रं स धूमपानरतोऽभवत् । चतुर्थं वर्षसाहस्रं योगाभ्यासेन संस्थितः

ત્રીજા સહસ્ર વર્ષ સુધી તે ધૂમપાન-વ્રતમાં પરાયણ થયો. ચોથા સહસ્ર વર્ષ સુધી તે યોગાભ્યાસના નિયમમાં દૃઢપણે સ્થિત રહ્યો.

Verse 12

कोपीह नेदृश चक्रे तपः परमदारुणम् । अस्थिचर्मावशेषोऽसौ यावत्तिष्ठति भारत

કોઈએ ક્યાંય આવું પરમ દારુણ તપ કર્યું નથી. તે અસ્થિ અને ચર્મ માત્ર રહી ગયો, છતાં જેટલો સમય અડગ ઊભો રહ્યો—હે ભારત!

Verse 13

तस्य मूर्ध्नि ततो राजन् धूमवार्त्तिर्विनिःसृता । देवलोकमतीत्यासौ कैलासं व्याप्य संस्थिता

ત્યારે, હે રાજન, તેના મસ્તકશિખરથી ધૂમનો પ્રચંડ વંટોળ નીકળી આવ્યો. તે દેવલોકોને વટાવી કૈલાસ પર વ્યાપી ત્યાં જ સ્થિર થયો.

Verse 14

तावद्देवसमीपस्था उमा वचनमब्रवीत् । कोऽस्त्ययं मानुषे लोके तपसोग्रेण संस्थितः

એ જ સમયે પ્રભુની નજીક ઊભેલી ઉમાએ કહ્યું—“માનવલોકમાં એવો કોણ છે, જે આવા ઉગ્ર તપમાં સ્થિત છે?”

Verse 15

चतुर्वर्षसहस्राणि व्यतीयुः परमेश्वर । न केनापीदृशं तप्तं तपो दृष्टं श्रुतं तथा

“હે પરમેશ્વર! ચાર સહસ્ર વર્ષ વીતી ગયા; આવું તપ કોઈએ ન જોયું, ન સાંભળ્યું—એટલી ઉગ્રતાથી કોઈએ કર્યું નથી.”

Verse 16

अवज्ञां कुरुषे देव किमत्र नियमान्विते । सर्वस्य दत्से शीघ्रं त्वमल्पेन तपसा विभो

હે દેવ! નિયમોમાં સ્થિર એવા આ ભક્તને અહીં તું કેમ અવગણે છે? હે વિભો! તું તો અલ્પ તપથી પણ સર્વને શીઘ્ર વર આપે છે.

Verse 17

नाक्षक्रीडां करिष्येऽद्य त्वया सह महेश्वर । यावन्नोत्थाप्यते ह्येष दानवो भक्तवत्सल

હે મહેશ્વર, હે ભક્તવત્સલ! જ્યાં સુધી આ દાનવને ઊઠાવી (તેની પ્રાર્થનાને પ્રતિસાદ આપી) માન્ય ન કરાય, ત્યાં સુધી આજે હું તારી સાથે પાસા નહીં રમું.

Verse 18

ईश्वर उवाच । साधु साधु महादेवि सर्वलक्षणलक्षिते । अहं तं न विजानामि क्लिश्यन्तं दानवेश्वरम्

ઈશ્વરે કહ્યું— સાધુ, સાધુ, હે મહાદેવી! સર્વ શુભ લક્ષણોથી લક્ષિતે! કષ્ટ ભોગવતા તે દાનવેશ્વરને હું હજી ઓળખતો નથી.

Verse 19

योगाभ्यासे स्थितो भद्रे ध्यायंस्तत्परमं पदम् । तत्रागच्छ मया सार्द्धं यत्र तप्यत्यसौ तपः

હે ભદ્રે! હું યોગાભ્યાસમાં સ્થિત રહી તે પરમ પદનું ધ્યાન કરું છું. મારી સાથે ત્યાં આવ, જ્યાં તે તપ કરે છે.

Verse 20

उमया सहितो देवो गतस्तत्र महेश्वरः । अस्थिचर्मावशेषस्तु दृष्टो देवेन शम्भुना

પછી ઉમાસહિત દેવ મહેશ્વર ત્યાં ગયા; અને દેવ શંભુએ ત્યાં એકને માત્ર અસ્થિ અને ચર્મના અવશેષરૂપે જોયો.

Verse 21

प्रत्युवाच प्रसन्नोऽसौ देवदेवो महेश्वरः । भोभोः कष्टं कृतं भीमं दारुणं लोमहर्षणम्

પ્રસન્ન થયેલા દેવોના દેવ મહેશ્વરે કહ્યું— “અરે અરે! તું ભયંકર, દારુણ અને રોમાંચક એવો કઠિન કષ્ટ સહન કર્યો છે।”

Verse 22

ईदृशं च तपो घोरं कस्माद्वत्स त्वया कृतम् । वरं दास्याम्यहं वत्स यस्ते मनसि वर्तते

“વત્સ, તું આવું ઘોર તપ શા માટે કર્યું? કહો—તારા મનમાં જે વર છે, તે વર હું તને આપીશ।”

Verse 23

अन्धक उवाच । यदि तुष्टोऽसि मे देव वरदो यदि शङ्कर । सुरान् सर्वान् विजेष्यामि त्वत्प्रसादान्महेश्वर

અંધકે કહ્યું— “હે દેવ! જો તમે મારી ઉપર પ્રસન્ન હો, હે શંકર, જો તમે વરદાતા હો—તો તમારી કૃપાથી, હે મહેશ્વર, હું સર્વ દેવોને જીતિશ।”

Verse 24

ईश्वर उवाच । स्वप्नेऽपि त्रिदशाः सर्वे न योद्धव्याः कदाचन । असंभाव्यं न वक्तव्यं मनसो यन्न रोचते

ઈશ્વરે કહ્યું— “સ્વપ્નમાં પણ કદી સર્વ ત્રિદશ દેવો સામે યુદ્ધ કરવું નહીં. જે અસંભવ છે તે બોલવું નહીં, અને જે મનને ન ગમે તે પણ કહેવું નહીં।”

Verse 25

अन्यं किमपि याचस्व यस्ते मनसि वर्तते । स्वर्गे वा यदि वा मर्त्ये पातालेषु च संस्थितान्

“બીજું કંઈક માગ—તારા મનમાં જે હોય તે; તે સ્વર્ગમાં સ્થિત હોય તે અંગે હોય, કે મર્ત્યલોકમાં, અથવા પાતાળોમાં વસનારાઓ અંગે હોય।”

Verse 26

मर्त्येषु विविधान् भोगान् भोक्ष्यसि त्वं यथेप्सितान् । कुरु निष्कण्टकं राज्यं स्वर्गे देवपतिर्यथा

મર્ત્યલોકમાં તું ઇચ્છ્યા મુજબ વિવિધ ભોગો ભોગવશે. સ્વર્ગમાં દેવપતિ જેમ કંટકરહિત (નિર્વિઘ્ન) રાજ્ય સ્થાપિત કર.

Verse 27

देवस्य वचनं श्रुत्वा सोऽन्धको विमनाः स्थितः । वृथा क्लेशश्च मे जातो न किंचित्साधितं मया

દેવના વચન સાંભળી અંધક નિરાશ થઈ ઊભો રહ્યો. બોલ્યો—“મારો ક્લેશ વ્યર્થ ગયો; મેં કશું જ સિદ્ધ કર્યું નથી.”

Verse 28

निश्वासं परमं मुक्त्वा निपपात धरातले । मूलच्छिन्नो यथा वृक्षो निरुच्छ्वासस्तदाभवत्

ઘેરો નિશ્વાસ છોડીને તે ધરતી પર પડી ગયો. જેમ મૂળથી કપાયેલું વૃક્ષ, તેમ તે ત્યારે નિશ્વાસહીન અને જડ બની ગયો.

Verse 29

मूर्च्छापन्नं ततो दृष्ट्वा देवी वचनमब्रवीत् । यं कामं कामयत्येष तमस्मै देहि शङ्कर

તેને મૂર્છિત જોઈ દેવી બોલ્યા—“હે શંકર, એ જે ઇચ્છે છે તે ઇચ્છા તેને આપો.”

Verse 30

भक्तानुपेक्षमाणस्य तवाकीर्तिर्भविष्यति

ભક્તની ઉપેક્ષા કરશો તો તમારી અપકીર્તિ થશે.

Verse 31

ईश्वर उवाच । यदि दास्ये वरं देवि इच्छाभूतं कदाचन । ततो न मंस्यते विष्णुं न ब्रह्माणं न मामपि

ઈશ્વરે કહ્યું—હે દેવી, જો હું ક્યારેક તેની ઇચ્છા મુજબ જ વર આપું, તો પછી તે ન વિષ્ણુને માન આપશે, ન બ્રહ્માને, ન મને પણ।

Verse 32

उच्चत्वमाप्तो देवेशि अन्यानपि सुरासुरान्

હે દેવેશિ, ઊંચું સામર્થ્ય પ્રાપ્ત કરીને તે અન્ય દેવો અને અસુરોને પણ તુચ્છ ગણી અવમાનના કરશે।

Verse 33

देव्युवाच । कमप्युपायमाश्रित्य उत्थापय महेश्वर । विष्णुवर्जं सुरान्सर्वाञ्जयस्वेति वरं वद

દેવીએ કહ્યું—હે મહેશ્વર, કોઈ ઉપાયનો આશ્રય લઈને તેને ઉઠાવો (પુનઃ સ્થાપિત કરો)। તેને આ વર કહો—‘વિષ્ણુને છોડીને સર્વ દેવોને જીતો।’

Verse 34

ईश्वर उवाच । उपायः शोभनो देवि यो मे मनसि वर्तते । तमेवास्मै प्रदास्यामि यस्त्वया कथितो वरः

ઈશ્વરે કહ્યું—હે દેવી, મારા મનમાં એક શુભ ઉપાય ઉપજ્યો છે। તું કહેલો એ જ વર હું તેને આપીશ।

Verse 35

ततोऽमृतेन संसिक्तः स्वस्थोऽभूत्तत्क्षणादयम् । तथा पुनर्नवो जातः सर्वावयवशोभितः

પછી અમૃતથી સિંચિત થતાં જ તે તે ક્ષણે સ્વસ્થ થયો; જાણે ફરી નવજન્મ પામ્યો હોય—સર્વ અંગોની શોભાથી વિભૂષિત।

Verse 36

शृणुष्वैकमना भूत्वा गृहाण वरमुत्तमम् । विष्णुवर्जं प्रदास्यामि यत्तवाभिमतं प्रियम्

એકાગ્ર ચિત્તે સાંભળ અને આ ઉત્તમ વર ગ્રહણ કર. વિષ્ણુને વર્જીને તને જે પ્રિય અને અભિમત છે તે બધું હું તને પ્રદાન કરીશ.

Verse 37

सर्वं च सफलं तुभ्यं मा धर्मस्तेऽन्यथा भवेत् । ददामीति वरं तुभ्यं मन्यसे यदि चासुर

તારા માટે બધું ફળદાયી થાઓ; તારો ધર્મ માર્ગથી અન્યથા ન થાય. હે અસુર, જો તું એમ માને તો હું તને આ વર આપું છું.

Verse 38

विष्णुवर्जं सुरान् सर्वाञ्जेष्यसि त्वं च मां विना

વિષ્ણુને વર્જીને તું સર્વ દેવતાઓને જીતશે—અને તે પણ મારી સહાય વિના.

Verse 39

अन्धक उवाच । भवत्वेवमिति प्राह बलमास्थाय केवलम् । विष्णुवर्जं विजेष्येऽहं स्वबलेन महेश्वर

અંધકે કહ્યું—“એવું જ થાઓ.” માત્ર પોતાના બળનો આશ્રય લઈને તેણે કહ્યું—“હે મહેશ્વર, વિષ્ણુને વર્જીને હું સ્વબળે સર્વને જીતિશ.”

Verse 40

कृतार्थोऽहं हि संजात इत्युक्त्वा प्रणतिं गतः । गच्छ देवोमयासार्द्धं कैलासशिखरं वरम्

“નિશ્ચયે હું કૃતાર્થ થયો,” એમ કહી તે પ્રણામ કરીને નમ્યો. (પછી પ્રભુ બોલ્યા:) “આવ, હે દેવસ્વરૂપ, મારી સાથે કૈલાસના ઉત્તમ શિખર પર ચાલ.”

Verse 41

वृषपुंगवमारुह्य देवोऽसावुमया सह । वरं दत्त्वा स तस्यैवं तत्रैवान्तरधीयत

વૃષભ પર આરુઢ થઈ તે દેવ ઉમાસહિત, તેને વરદાન આપી, ત્યાં જ અંતર્ધાન થઈ ગયા।

Verse 45

। अध्याय

“અધ્યાય” — આ અધ્યાય-સૂચક ખંડ/ઉપસંહાર-ચિહ્ન છે.