Adhyaya 125
આ અધ્યાયમાં યુધિષ્ઠિર પૂછે છે કે જગતમાં પ્રત્યક્ષ દેખાતા અને સર્વ દેવોથી પૂજિત એવા સૂર્યને તપસ્વી કેમ કહેવાય છે, અને તેને આદિત્ય/ભાસ્કર નામ તથા પદવી કેવી રીતે પ્રાપ્ત થઈ. માર્કંડેય ઉત્તર આપતાં સૃષ્ટિક્રમ વર્ણવે છે—પ્રથમ અંધકારની સ્થિતિ, પછી દિવ્ય તેજોમય તત્ત્વનું પ્રાગટ્ય, તેમાંથી વ્યક્ત સ્વરૂપનું પ્રાદુર્ભાવ અને ત્યારબાદ જગતના કાર્યોની વ્યવસ્થા સમજાવે છે. પછી નર્મદા કાંઠે આવેલા રવીતીર્થનું માહાત્મ્ય કહેવામાં આવે છે, જ્યાં સ્નાન, પૂજા, મંત્રજપ અને પ્રદક્ષિણા દ્વારા સૂર્યોપાસના સિદ્ધ થાય છે. મંત્રને કર્મસિદ્ધિની અનિવાર્ય શરત તરીકે વિશેષ ભારપૂર્વક દર્શાવવામાં આવ્યું છે; મંત્ર વિના કરેલું કર્મ નિષ્ફળ રહે છે, તે ઉપમાઓથી સમજાવવામાં આવે છે. અંતે સંક્રાંતિ, વ્યતીપાત, અયન, વિષુવ, ગ્રહણ, માઘ સપ્તમી વગેરે કાળના વિધાન, સૂર્યના બાર નામોની સ્તુતિ/નામાવલી અને શુદ્ધિ, આરોગ્ય, કલ્યાણ તથા શુભ સામાજિક ફળ આપતી ફલશ્રુતિ વર્ણવાય છે.
Shlokas
Verse 1
श्रीमार्कण्डेय उवाच । ततो गच्छेन्महीपाल रवितीर्थमनुत्तमम् । यत्र देवः सहस्रांशुस्तपस्तप्त्वा दिवं गतः
શ્રી માર્કંડેયે કહ્યું— હે મહીપાલ! ત્યારબાદ અનુત્તમ રવિતીર્થમાં જવું જોઈએ, જ્યાં સહસ્રાંશુ દેવ (સૂર્ય) તપ કરી દિવ્યલોકને પામ્યો.
Verse 2
युधिष्ठिर उवाच । कथं देवो जगद्धाता सर्वदेवनमस्कृतः । तपस्तपति देवेशस्तापसो भास्करो रविः
યુધિષ્ઠિરે કહ્યું—જગતના ધાતા, સર્વ દેવોથી નમસ્કૃત એવા દેવેશ રવિ-ભાસ્કર તાપસની જેમ તપશ્ચર્યા કેમ કરે છે?
Verse 3
आराध्यः सर्वभूतानां सर्वदेवैश्च पूजितः । प्रत्यक्षो दृश्यते लोके सृष्टिसंहारकारकः
તે સર્વ ભૂતોના આરાધ્ય અને સર્વ દેવોથી પૂજિત છે; લોકમાં તે પ્રત્યક્ષ દેખાય છે, સૃષ્ટિ અને સંહારનો કર્તા છે.
Verse 4
आदित्यत्वं कथं प्राप्तः कथं भास्कर उच्यते । सर्वमेतत्समासेन कथयस्व ममानघ
તેને આદિત્યત્વ કેવી રીતે પ્રાપ્ત થયું અને તેને ભાસ્કર કેમ કહે છે? હે નિષ્પાપ, આ બધું સંક્ષેપમાં મને કહો.
Verse 5
मार्कण्डेय उवाच । महाप्रश्नो महाराज यस्त्वया परिपृच्छितः । तत्सर्वं सम्प्रवक्ष्यामि नमस्कृत्य स्वयम्भुवम्
માર્કંડેયે કહ્યું—હે મહારાજ, તમે પૂછેલો પ્રશ્ન મહાન છે. સ્વયંભૂ પ્રભુને નમસ્કાર કરીને હું બધું સમજાવીશ.
Verse 6
आसीदिदं तमोभूतमप्रज्ञातमलक्षणम् । अप्रतर्क्यमविज्ञेयं प्रसुप्तमिव सर्वतः
આદિમાં આ (વિશ્વ) તમોમય હતું—અપ્રકટ, અજ્ઞાત, લક્ષણરહિત; તર્કાતીત, અવિજ્ઞેય, જાણે સર્વત્ર સુપ્ત હોય તેમ.
Verse 7
ततस्तेजश्च दिव्यं च तप्तपिण्डमनुत्तमम् । आकाशात्तु यथैवोल्का सृष्टिहेतोरधोमुखी
ત્યારબાદ દિવ્ય અને અનુત્તમ તેજનો દહકતો પિંડ પ્રગટ થયો—જેમ આકાશમાંથી ઉલ્કા સૃષ્ટિ-હેતુથી અધોમુખ થઈ નીચે પડે તેમ।
Verse 8
तत्तेजसोऽन्तः पुरुषः संजातः सर्वभूषितः । स शिवोऽपाणिपादश्च येन सर्वमिदं ततम्
તે તેજની અંદર સર્વભૂષણોથી શોભિત એક પુરુષ પ્રગટ થયો. એ જ શિવ—અપાણિપાદ—જેનાથી આ સર્વ જગત વ્યાપ્ત છે।
Verse 9
तस्योत्पन्नस्य भूतस्य तेजो रूपस्य भारत । पश्चात्प्रजापतिर्भूयः कालः कालान्तरेण वै
હે ભારત, તે તેજોરૂપ ભૂત પ્રગટ થયા પછી પ્રજાપતિએ ફરી યોગ્ય કાળાંતરે કાળ (સમય) ને સર્જ્યો.
Verse 10
अग्निर्जातः स भूतानां मनुष्यासुररक्षसाम् । सर्वदेवाधिदेवश्च आदित्यस्तेन चोच्यते
તે સર્વ પ્રાણીઓ માટે—મનુષ્યો, અસુરો અને રાક્ષસો માટે પણ—અગ્નિ બન્યો; અને સર્વ દેવોના અધિદેવ હોવાથી તેને ‘આદિત્ય’ (સૂર્ય) કહેવામાં આવે છે।
Verse 11
आदौ तस्य नमस्कारोऽन्येषां च तदनन्तरम् । क्रियते दैवतैः सर्वैस्तेन सर्वैर्महर्षिभिः
પ્રથમ તેને જ નમસ્કાર કરવામાં આવે છે, ત્યારબાદ અન્યને; આ વિધિ સર્વ દેવતાઓ તથા સર્વ મહર્ષિઓ દ્વારા કરવામાં આવે છે।
Verse 12
तिस्रः सन्ध्यास्त्रयो देवाः सांनिध्याः सूर्यमण्डले । नमस्कृतेन सूर्येण सर्वे देवा नमस्कृताः
ત્રણ સંધ્યાઓ અને ત્રણ દેવો સૂર્યમંડળમાં સન્નિહિત છે. સૂર્યને નમસ્કાર કરવાથી સર્વ દેવોને નમસ્કાર થઈ જાય છે.
Verse 13
न दिवा न भवेद्रात्रिः षण्मासा दक्षिणायनम् । अयनं चोत्तरं चापि भास्करेण विना नृप
હે નૃપ! ભાસ્કર વિના ન દિવસ રહે, ન રાત; ન દક્ષિણાયનના છ માસ, અને ઉત્તરાયનનો પ્રવાહ પણ તદ્વિના નથી.
Verse 14
स्नानं दानं जपो होमः स्वाध्यायो देवतार्चनम् । न वर्तते विना सूर्यं तेन पूज्यतमो रविः
સ્નાન, દાન, જપ, હોમ, સ્વાધ્યાય અને દેવતાર્ચન—સૂર્ય વિના યોગ્ય રીતે ચાલતાં નથી; તેથી રવિ સર્વોત્તમ પૂજ્ય છે.
Verse 15
शब्दगाः श्रुतिमुख्याश्च ब्रह्मविष्णुमहेश्वराः । प्रत्यक्षो भगवान्देवो दृश्यते लोकपावनः
બ્રહ્મા, વિષ્ણુ અને મહેશ્વર શ્રુતિમાં શબ્દરૂપે મુખ્ય તરીકે પ્રખ્યાત છે; પરંતુ લોકપાવન ભગવાન દેવ તો પ્રત્યક્ષ દૃશ્યરૂપે દેખાય છે.
Verse 16
उत्पत्तिः प्रलयस्थानं निधानं बीजमव्ययम् । हेतुरेको जगन्नाथो नान्यो विद्येत भास्करात्
એ જ ઉત્પત્તિનો સ્ત્રોત, પ્રલયનું સ્થાન, નिधान અને અવિનાશી બીજ છે; એકમાત્ર કારણ, જગન્નાથ—ભાસ્કરથી પરે બીજો કોઈ વિદિત નથી.
Verse 17
एवमात्मभवं कृत्वा जगत्स्थावरजङ्गमम् । लोकानां तु हितार्थाय स्थापयेद्धर्मपद्धतिम्
આ રીતે પોતાના આત્માથી સ્થાવર-જંગમ જગતને ઉત્પન્ન કરીને, લોકહિતાર્થે ધર્મની પદ્ધતિ અને મર્યાદા સ્થાપે છે।
Verse 18
नर्मदातटमाश्रित्य स्थापयित्वात्मनस्तनुम् । सहस्रांशुं निधिं धाम्नां जगामाकाशमव्ययम्
નર્મદાના તટનો આશ્રય લઈને તેણે ત્યાં પોતાની દેહસ્થિતિ સ્થાપી; ત્યારબાદ તેજોના નિધિ સહસ્રાંશુ (સૂર્ય) અવિનાશી આકાશમાં પ્રસ્થાન કર્યો।
Verse 19
तत्र तीर्थे तु यः स्नात्वा पूजयेत्परमेश्वरम् । सहस्रकिरणं देवं नाममन्त्रविधानतः
જે તે તીર્થમાં સ્નાન કરીને, દિવ્ય નામ-મંત્રવિધિ મુજબ સહસ્રકિરણ દેવ પરમેશ્વરની પૂજા કરે છે, તે વિધિપૂર્વક પૂર્ણ આરાધના કરે છે।
Verse 20
तेन तप्तं हुतं तेन तेन सर्वमनुष्ठितम् । तेन सम्यग्विधानेन सम्प्राप्तं परमं पदम्
તે (સમ્યક્ પૂજા)થી તપ કરેલું જાણે સિદ્ધ થાય છે, તેનાથી હવન કરેલું જાણે પૂર્ણ થાય છે, તેનાથી સર્વ અનુષ્ઠાનો સંપન્ન થાય છે; અને તે યોગ્ય વિધાનથી પરમ પદ પ્રાપ્ત થાય છે।
Verse 21
ते धन्यास्ते महात्मानस्तेषां जन्म सुजीवितम् । स्नात्वा ये नर्मदातोये देवं पश्यन्ति भास्करम्
ધન્ય છે તે મહાત્માઓ; તેમનો જન્મ સુજીવિત અને સફળ છે—જે નર્મદાના જળમાં સ્નાન કરીને દેવ ભાસ્કરના દર્શન કરે છે।
Verse 22
तथा देवस्य राजेन्द्र ये कुर्वन्ति प्रदक्षिणम् । अनन्यभक्त्या सततं त्रिरक्षरसमन्विताः
હે રાજેન્દ્ર! જે લોકો દેવની પ્રદક્ષિણા સદા અનન્ય ભક્તિથી, ત્ર્યક્ષરી મંત્રসহ કરે છે, તેઓ પાવન સાધનામાં પ્રતિષ્ઠિત થાય છે।
Verse 23
तेन पूतशरीरास्ते मन्त्रेण गतपातकाः । यत्पुण्यं च भवेत्तेषां तदिहैकमनाः शृणु
તે સાધનાથી તેમના શરીર પવિત્ર થાય છે અને તે મંત્રથી તેમના પાપો દૂર થાય છે। હવે એકાગ્ર મનથી સાંભળો—અહીં તેમને જે પુણ્ય પ્રાપ્ત થાય છે તે શું છે।
Verse 24
ससमुद्रगुहा तेन सशैलवनकानना । प्रदक्षिणीकृता सर्वा पृथिवी नात्र संशयः
તે કર્મથી સમુદ્રો અને ગુફાઓ સહિત, પર્વતો-વન-ઉપવનો સહિત, સમગ્ર પૃથ્વી જાણે પ્રદક્ષિણા કરાઈ હોય—એમાં શંકા નથી।
Verse 25
मन्त्रमूलमिदं सर्वं त्रैलोक्यं सचराचरम् । तेन मन्त्रविहीनं तु कार्यं लोके न सिध्यति
ચરાચર સહિત આ સમગ્ર ત્રિલોકનું મૂળ મંત્ર છે. તેથી મંત્રવિહિન કાર્ય લોકમાં સિદ્ધ થતું નથી।
Verse 26
यथा काष्ठमयो हस्ती यथा चर्ममयो मृगः । कार्यार्थं नैव सिध्येत तथा कर्म ह्यमन्त्रकम्
જેમ લાકડાનો હાથી કે ચામડાનો મૃગ કાર્યસાધન કરી શકતા નથી, તેમ મંત્રવિહિન કર્મ પણ ખરેખર સિદ્ધ થતું નથી।
Verse 27
भस्महुतं पार्थ यथा तोयविवर्जितम् । निष्फलं जायते दानं तथा मन्त्रविवर्जितम्
હે પાર્થ! જેમ જળ વિના ભસ્મથી કરેલું હવન નિષ્ફળ થાય છે, તેમ મંત્ર વિના કરેલું દાન પણ ફળહીન બને છે।
Verse 28
काष्ठपाषाणलोष्टेषु मृन्मयेषु विशेषतः । मन्त्रेण लोके पूजां तु कुर्वन्ति न ह्यमन्त्रतः
ખાસ કરીને લાકડાં, પથ્થર, ઢેલો અને માટીના રૂપોમાં આ લોકમાં લોકો મંત્રથી જ પૂજા કરે છે; મંત્ર વિના ક્યારેય નહીં।
Verse 29
द्वादशाब्दान्नमस्काराद्भक्त्या यल्लभते फलम् । मन्त्रयुक्तनमस्कारात्सकृत्तल्लभते फलम्
બાર વર્ષ ભક્તિપૂર્વક કરેલા નમસ્કારથી જે ફળ મળે છે, તે જ ફળ મંત્રયુક્ત એક જ નમસ્કારથી પ્રાપ્ત થાય છે।
Verse 30
संक्रान्तौ च व्यतीपाते अयने विषुवे तथा । नर्मदाया जले स्नात्वा यस्तु पूजयते रविम्
સંક્રાંતિ, વ્યતીપાત, અયન અને વિષુવના સમયે જે નર્મદાના જળમાં સ્નાન કરીને સૂર્યદેવની પૂજા કરે છે…
Verse 31
द्वादशाब्देन यत्पापमज्ञानज्ञानसंचितम् । तत्क्षणान्नश्यते सर्वं वह्निना तु तुषं यथा
બાર વર્ષમાં અજ્ઞાનથી કે જાણીને સંગ્રહાયેલું જે પાપ છે, તે બધું ક્ષણમાં નાશ પામે છે—જેમ અગ્નિમાં ભૂસો બળી જાય છે।
Verse 32
चन्द्रसूर्यग्रहे स्नात्वा सोपवासो जितेन्द्रियः । तत्रादित्यमुखं दृष्ट्वा मुच्यते सर्वकिल्बिषैः
ચંદ્ર અથવા સૂર્યગ્રહણ સમયે સ્નાન કરીને, ઉપવાસ તથા ઇન્દ્રિયસંયમ રાખી, ત્યાં આદિત્યના મુખનું દર્શન કરવાથી સર્વ પાપોથી મુક્તિ મળે છે.
Verse 33
माघमासे तु सम्प्राप्ते सप्तम्यां नृपसत्तम । सोपवासो जितक्रोध उषित्वा सूर्यमन्दिरे
હે નૃપશ્રેષ્ઠ! માઘ માસ આવી પહોંચે ત્યારે સપ્તમી તિથિએ ઉપવાસ રાખીને, ક્રોધને જીતીને, સૂર્યમંદિરમાં નિવાસ કરવો.
Verse 34
प्रातः स्नात्वा विधानेन ददात्यर्घं दिवाकरे । विधिना मन्त्रयुक्तेन स लभेत्पुण्यमुत्तमम्
પ્રાતઃકાળે વિધાન મુજબ સ્નાન કરીને, મંત્રયુક્ત વિધિથી દિવાકરને અર્ઘ્ય અર્પણ કરે તો તે ઉત્તમ પુણ્ય પ્રાપ્ત કરે છે.
Verse 35
पितृदेवमनुष्याणां कृत्वा ह्युदकतर्पणम् । मन्दिरे देवदेवस्य ततः पूजां समाचरेत्
પિતૃઓ, દેવતાઓ અને મનુષ્યો માટે ઉદક-તર્પણ કરીને, ત્યારબાદ દેવાધિદેવના મંદિરમાં વિધિપૂર્વક પૂજા કરવી.
Verse 36
गन्धैः पुष्पैस्तथा धूपैर्दीपनैवेद्यशोभनैः । पूजयित्वा जगन्नाथं ततो मन्त्रमुदीरयेत्
સુગંધ, પુષ્પ, ધૂપ, દીપ અને મનોહર નૈવેદ્યથી જગન્નાથની પૂજા કરીને, ત્યારબાદ મંત્રનું ઉચ્ચારણ કરવું.
Verse 37
विष्णुः शक्रो यमो धाता मित्रोऽथ वरुणस्तथा । विवस्वान्सविता पूषा चण्डांशुर्भर्ग एव च
‘વિષ્ણુ, શક્ર (ઇન્દ્ર), યમ, ધાતા, મિત્ર અને વરુણ; તેમજ વિવસ્વાન, સવિતા, પૂષા, ચંડાંશુ અને ભર્ગ’—
Verse 38
इति द्वादशनामानि जपन्कृत्वा प्रदक्षिणाम् । यत्फलं लभते पार्थ तदिहैकमनाः शृणु
આ રીતે આ બાર નામોનું જપ કરીને અને પ્રદક્ષિણા કરીને—હે પાર્થ, એકાગ્ર મનથી સાંભળ; એથી અહીં જે ફળ પ્રાપ્ત થાય છે તે.
Verse 39
दरिद्रो व्याधितो मूको बधिरो जड एव च । न भवेत्सप्त जन्मानि इत्येवं शङ्करोऽब्रवीत्
શંકરે કહ્યું—“સાત જન્મ સુધી મનુષ્ય દરિદ્ર, રોગી, મૂંગો, બહેરો કે જડબુદ્ધિનો થતો નથી.”
Verse 40
एवं ज्ञात्वा विधानेन जपन्मन्त्रं विचक्षणः । आराधयेद्रविं भक्त्या य इच्छेत्पुण्यमुत्तमम्
આ જાણીને અને વિધાનપૂર્વક મંત્રજપ કરતા, જે વિવેકી ઉત્તમ પુણ્ય ઇચ્છે, તે ભક્તિથી રવિ (સૂર્ય)ની આરાધના કરે.
Verse 41
मन्त्रहीनां तु यः कुर्याद्भक्तिं देवस्य भारत । स विडम्बति चात्मानं पशुकीटपतङ्गवत्
પરંતુ હે ભારત, જે મંત્ર વિના દેવની ભક્તિ કરે છે, તે પશુ, કીટ કે પતંગની જેમ પોતાને જ ઉપહાસનું પાત્ર બનાવે છે.
Verse 42
तत्र तीर्थे तु यः कश्चित्त्यजते देहमुत्तमम् । स गतस्तत्र देवैस्तु पूज्यमानो महर्षिभिः
તે તીર્થમાં જે કોઈ ઉત્તમ દેહ ત્યજે છે, તે દેવતાઓ દ્વારા પૂજિત અને મહર્ષિઓ દ્વારા વંદિત થઈ તે દિવ્ય લોકને પ્રાપ્ત કરે છે।
Verse 43
स्वेच्छया सुचिरं कालमिह लोके नृपो भवेत्
તે પોતાની ઇચ્છાથી આ લોકમાં અતિ દીર્ઘકાળ રાજા બને છે અને ઇચ્છાનુસાર લાંબા સમય સુધી રાજ્ય ભોગવે છે।
Verse 44
पुत्रपौत्रसमायुक्तो हस्त्यश्वरथसङ्कुलः । दासीदासशतोपेतो जायते विपुले कुले
તે પુત્ર-પૌત્રોથી યુક્ત, હાથી-ઘોડા અને રથોથી ભરપૂર, સૈકડો દાસી-દાસોથી સમેત, વિશાળ કુળમાં જન્મ લે છે।
Verse 125
। अध्याय
અધ્યાય સમાપ્ત—આ અધ્યાય અહીં પૂર્ણ થયો।