Adhyaya 82
આ અધ્યાયમાં શ્રી માર્કંડેય રાજાને તીર્થવિધિનો ઉપદેશ આપે છે. પ્રથમ વહ્નીતીથનું નિર્દેશન કરે છે—નર્મદા કાંઠે આવેલું તે અદ્વિતીય સ્થાન, જ્યાં દંડકારણ્ય-પ્રસંગ પછી હુતાશન (અગ્નિ)એ શુદ્ધિ પ્રાપ્ત કરી હતી એમ કહેવાય છે. ત્યાં સ્નાન, મહેશ્વર-પૂજન, ભક્તિકર્મો તથા પિતૃ અને દેવતાઓને તર્પણ વગેરે વિધિઓ જણાવવામાં આવી છે; દરેક ક્રિયાના નિશ્ચિત ફળ અને કેટલાક કર્મો મહાયજ્ઞ સમાન ફળદાયક હોવાનું ફલશ્રુતિથી દર્શાવાયું છે. પછી કૌબેરતીર્થનું માહાત્મ્ય આવે છે—જ્યાં કુબેરને યક્ષાધિપતિપદ પ્રાપ્ત થયું હતું. ત્યાં સ્નાન, ઉમાસહિત જગદગુરુનું પૂજન અને દાનધર્મ—વિશેષ કરીને બ્રાહ્મણને સુવર્ણદાન—નિર્ધારિત છે અને પુણ્યફળનું પરિમાણ પણ જણાવાયું છે. અંતે “નર્મદા તીર્થ પંચક”ની પ્રશંસા કરીને ઉત્તમ પરલોકગતિ અને પ્રલયકાળે અન્ય જળ ક્ષીણ થાય તોય રેવાની પવિત્રતા અક્ષુણ્ણ રહે છે—એવું પ્રતિપાદિત થાય છે.
Shlokas
Verse 1
श्रीमार्कण्डेय उवाच । ततो गच्छेन्महीपाल वह्नितीर्थमनुत्तमम् । यत्र सिद्धो महातेजास्तपः कृत्वा हुताशनः
શ્રી માર્કંડેયે કહ્યું— હે મહીપાલ! ત્યારબાદ અનુત્તમ વહ્નિતીર્થમાં જવું જોઈએ; જ્યાં મહાતેજસ્વી હુતાશને તપ કરીને સિદ્ધિ પ્રાપ્ત કરી હતી.
Verse 2
सर्वभक्ष्यः कृतो योऽसौ दण्डके मुनिना पुरा । नर्मदातटमाश्रित्य पूतो जातो हुताशनः
પૂર્વે દંડક વનમાં એક મુનિએ તેને ‘સર્વભક્ષ્ય’ બનાવી દીધો હતો; પરંતુ નર્મદા તટનો આશ્રય લેતાં હુતાશન શુદ્ધ થયો.
Verse 3
तत्र तीर्थे तु यः स्नात्वा पूजयित्वा महेश्वरम् । अग्निप्रवेशं कुरुते स गच्छेदग्निसाम्यताम्
તે તીર્થમાં જે સ્નાન કરીને મહેશ્વરની પૂજા કરે અને પછી અગ્નિમાં પ્રવેશ કરે, તે અગ્નિસમાનતા પ્રાપ્ત કરે છે.
Verse 4
भक्त्या स्नात्वा तु यस्तत्र तर्पयेत्पितृदेवताः । अग्निष्टोमस्य यज्ञस्य फलमाप्नोत्यसंशयम्
જે ત્યાં ભક્તિપૂર્વક સ્નાન કરીને પિતૃઓ તથા દેવતાઓને તર્પણ આપે છે, તે નિઃસંદેહ અગ્નિષ્ટોમ યજ્ઞનું ફળ પ્રાપ્ત કરે છે।
Verse 5
तस्यैवानन्तरं राजन्कौबेरं तीर्थमुत्तमम् । कुबेरो यत्र संसिद्धो यक्षाणामधिपः पुरा
તેના તરત પછી, હે રાજન, કૌબેર નામનું ઉત્તમ તીર્થ છે, જ્યાં પ્રાચીનકાળે યક્ષોના અધિપતિ કુબેરે સિદ્ધિ પ્રાપ્ત કરી હતી।
Verse 6
तत्र तीर्थे नरः स्नात्वा समभ्यर्च्य जगद्गुरुम् । उमया सहितं भक्त्या सर्वपापैः प्रमुच्यते
તે તીર્થમાં સ્નાન કરીને ઉમાસહિત જગદ્ગુરુ શિવની ભક્તિપૂર્વક આરાધના કરનાર મનુષ્ય સર્વ પાપોથી મુક્ત થાય છે।
Verse 7
तत्र तीर्थे तु यः स्नात्वा दद्याद्विप्राय कांचनम् । नाभिमात्रे जले तिष्ठन्स लभेतार्बुदं फलम्
તે તીર્થમાં સ્નાન કરીને નાભિ સુધી જળમાં ઊભો રહી બ્રાહ્મણને કાંસ્યન (સોનું) દાન આપે, તે અર્બુદ-ફળ એટલે અપરિમિત પુણ્ય પામે છે।
Verse 8
दधिस्कन्दे मधुस्कन्दे नन्दीशे वरुणालये । आग्नेये यत्फलं तात स्नात्वा तत्फलमाप्नुयात्
દધિસ્કંદ, મધુસ્કંદ, નંદીશ અને વરુણાલયમાં સ્નાન કરવાથી, હે તાત, આગ્નેય કર્મ માટે જે ફળ કહેલું છે તે જ ફળ પ્રાપ્ત થાય છે।
Verse 9
ते वन्द्या मानुषे लोके धन्याः पूर्णमनोरथाः । यैस्तु दृष्टं महापुण्यं नर्मदातीर्थपञ्चकम्
માનવલોકમાં તેઓ વંદનીય છે—ધન્ય છે, પૂર્ણમનોરથ છે—જેઓએ મહાપુણ્યમય નર્મદા-તીર્થપંચકનું દર્શન કર્યું છે।
Verse 10
ते यान्ति भास्करे लोके परमे दुःखनाशने । भास्करादैश्वरे लोके चैश्वरादनिवर्तके
તેઓ પરમ દુઃખનાશક ભાસ્કર-લોકમાં જાય છે; ભાસ્કર-લોકથી ઐશ્વર્ય-લોકમાં, અને ત્યાંથી અનાવર્ત પરમ પદે પહોંચે છે।
Verse 11
नीयते स परे लोके यावदिन्द्राश्चतुर्दश । ततः स्वर्गाच्च्युतो मर्त्यो राजा भवति धार्मिकः
ચૌદ ઇન્દ્રોના સમયપર્યંત તે પરલોકોમાં લઈ જવાય છે; ત્યારબાદ સ્વર્ગથી ચ્યૂત થઈ મર્ત્યલોકમાં ધર્મી રાજા તરીકે જન્મે છે।
Verse 12
सर्वरोगविनिर्मुक्तो भुनक्ति सचराचरम् । विष्णुश्च देवता येषां नर्मदातीर्थसेविनाम्
તે સર્વ રોગોથી મુક્ત થઈ ચરાચર સર્વ સમૃદ્ધિ ભોગવે છે; નર્મદા-તીર્થની સેવા કરનારાઓ માટે અધિદેવતા સ્વયં વિષ્ણુ છે।
Verse 13
अखण्डितप्रतापास्ते जायन्ते नात्र संशयः । गङ्गा कनखले पुण्या कुरुक्षेत्रे सरस्वती
તેઓ અખંડ પ્રતિાપ સાથે જન્મે છે—એમાં સંશય નથી. ગંગા કનખલમાં પુણ્ય છે અને સરસ્વતી કુરુક્ષેત્રમાં પુણ્ય છે।
Verse 14
ग्रामे वा यदि वारण्ये पुण्या सर्वत्र नर्मदा । रेवातीरे वसेन्नित्यं रेवातोयं सदा पिबेत्
ગામમાં હોય કે વનમાં, નર્મદા સર્વત્ર પવિત્ર છે. રેવા-તીરે નિત્ય નિવાસ કરવો અને રેવા-જળનું સદા પાન કરવું.
Verse 15
स स्नातः सर्वतीर्थेषु सोमपानं दिने दिने । गङ्गाद्याः सरितः सर्वाः समुद्राश्च सरांसि च । कल्पान्ते संक्षयं यान्ति न मृता तेन नर्मदा
તે જાણે સર્વ તીર્થોમાં સ્નાન કરેલો અને દિવસે દિવસે સોમપાન કરેલો હોય તેમ છે. ગંગા વગેરે સર્વ નદીઓ, સમુદ્રો અને સરોવરો કલ્પાંતમાં ક્ષય પામે છે; તેથી નર્મદા ‘મૃત’ નથી—તે નાશ પામતી નથી.
Verse 82
। अध्याय
ઇતિ અધ્યાયસમાપ્તિ.