Adhyaya 83

Verse 1

श्रीमार्कण्डेय उवाच । ततो गच्छेन्महाराज तीर्थं परमशोभनम् । ब्रह्महत्याहरं प्रोक्तं रेवातटसमाश्रयम् । हनूमताभिधं ह्यत्र विद्यते लिङ्गमुत्तमम्

શ્રી માર્કંડેયે કહ્યું—ત્યારબાદ, હે મહારાજ, પરમ શોભન એવા તીર્થમાં જાવ, જે બ્રહ્મહત્યા-નાશક તરીકે કહેવાયું છે અને રેવા-તટને આશ્રયે છે. ત્યાં ‘હનૂમતા’ નામનું ઉત્તમ લિંગ વિદ્યમાન છે.

Verse 2

युधिष्ठिर उवाच । हनूमन्तेश्वरं नाम कथं जातं वदस्व मे । ब्रह्महत्याहरं तीर्थं रेवादक्षिणसंस्थितम्

યુધિષ્ઠિરે કહ્યું—‘હનૂમંતેશ્વર’ નામ કેવી રીતે પડ્યું તે મને કહો. આ બ્રહ્મહત્યા-નાશક તીર્થ રેવાના દક્ષિણ કાંઠે સ્થિત છે.

Verse 3

श्रीमार्कण्डेय उवाच । साधु साधु महाबाहो सोमवंशविभूषण । गुह्याद्गुह्यतरं तीर्थं नाख्यातं कस्यचिन्मया

શ્રી માર્કંડેયે કહ્યું— સાધુ, સાધુ, હે મહાબાહો, સોમવંશના વિભૂષણ! આ તીર્થ ગુહ્યથી પણ વધુ ગુહ્ય છે; મેં તેને કોઈને પણ પ્રગટ કર્યું નથી.

Verse 4

तव स्नेहात्प्रवक्ष्यामि पीडितो वार्द्धकेन तु । पूर्वं जातं महद्युद्धं रामरावणयोरपि

તારા પ્રત્યેના સ્નેહથી, વૃદ્ધાવસ્થાથી પીડિત હોવા છતાં, હું આ કહું છું. પૂર્વકાળમાં રામ અને રાવણ વચ્ચે પણ મહાયુદ્ધ થયું હતું.

Verse 5

पुलस्त्यो ब्रह्मणः पुत्रो विश्रवास्तस्य वै सुतः । रावणस्तेन संजातो दशास्यो ब्रह्मराक्षसः

પુલસ્ત્ય બ્રહ્માના પુત્ર હતા અને તેમના પુત્ર વિશ્રવા હતા. તેમના પરથી દશાનન રાવણ જન્મ્યો— બ્રહ્મરાક્ષસ તરીકે પ્રસિદ્ધ.

Verse 6

त्रैलोक्यविजयी भूतः प्रसादाच्छूलिनः स च । गीर्वाणा विजिताः सर्वे रामस्य गृहिणी हृता

ત્રિશૂલધારી પ્રભુના પ્રસાદથી તે ત્રિલોકવિજયી બન્યો. સર્વ દેવો પરાજિત થયા અને રામની ગૃહિણી (સીતા) હરણ કરવામાં આવી.

Verse 7

वारितः कुम्भकर्णेन सीतां मोचय मोचय । विभीषणेन वै पापो मन्दोदर्या पुनःपुनः

તે પાપીને કુંભકર્ણે, વિભીષણે અને વારંવાર મંદોદરીએ રોક્યો— “સીતાને મુક્ત કર, મુક્ત કર!” એમ કહીને.

Verse 8

त्वं जितः कार्तवीर्येण रैणुकेयेन सोऽपि च । स रामो रामभद्रेण तस्य संख्ये कथं जयः

તું કાર્તવીર્ય દ્વારા જીતાયો, અને તે પણ રૈણુકેય રામ (જામદગ્ન્ય) દ્વારા પરાજિત થયો. એ રામ પણ રામભદ્ર દ્વારા જીતાયો; તો યુદ્ધમાં તેની જીત કેવી રીતે નિશ્ચિત થાય?

Verse 9

रावण उवाच । वानरैश्च नरैरृक्षैर्वराहैश्च निरायुधैः । देवासुरसमूहैश्च न जितोऽहं कदाचन

રાવણ બોલ્યો—નિરાયુધ વાનરો, મનુષ્યો, ઋક્ષો (રીંછ) અને વરાહો દ્વારા, તેમજ દેવ-અસુરોના સમૂહો દ્વારા પણ, હું કદી પરાજિત થયો નથી.

Verse 10

श्रीमार्कण्डेय उवाच । सुग्रीवहनुमद्भ्यां च कुमुदेनाङ्गदेन च । एतैरन्यैः सहायैश्च रामचन्द्रेण वै जितः

શ્રી માર્કંડેય બોલ્યા—સુગ્રીવ, હનુમાન, કુમુદ, અંગદ તથા અન્ય સહાયકો સાથે, રામચંદ્રે જ ખરેખર તને પરાજિત કર્યો.

Verse 11

रामचन्द्रेण पौलस्त्यो हतः संख्ये महाबलः । वनं भग्नं हताः शूराः प्रभञ्जनसुतेन च

મહાબળવાન પૌલસ્ત્ય (રાવણ) યુદ્ધમાં રામચંદ્ર દ્વારા હણાયો. વન ભંગાયું, અને પ્રભંજનસુત (હનુમાન) એ પણ શૂરવીરોને સંહાર્યા.

Verse 12

रावणस्य सुतो जन्ये हतश्चाक्षकुमारकः । आयामो रक्षसां भीमः सम्पिष्टो वानरेण तु

યુદ્ધમાં રાવણનો પુત્ર અક્ષકુમાર હણાયો; અને રાક્ષસોમાંનો એક ભયંકર મહાવીર પણ વાનર દ્વારા ચકડી નાખાયો.

Verse 13

एवं रामायणे वृत्ते सीतामोक्षे कृते सति । अयोध्यां तु गते रामे हनुमान्स महाकपिः

આ રીતે રામાયણનો પ્રસંગ પૂર્ણ થયો અને સીતાનો મોક્ષ સિદ્ધ થયો. પછી રામ અયોધ્યા ગયા ત્યારે તે મહાકપિ હનુમાન આગળ પ્રસ્થાન કર્યો।

Verse 14

कैलासाख्यं गतः शैलं प्रणामाय महेशितुः । तिष्ठ तिष्ठेत्यसौ प्रोक्तो नन्दिना वानरोत्तमः

મહેશ્વરને પ્રણામ કરવા તે કૈલાસ નામના પર્વત પર ગયો. ત્યારે વાનરશ્રેષ્ઠને નંદીએ કહ્યું—“થાંભો, થાંભો!”

Verse 15

ब्रह्महत्यायुतस्त्वं हि राक्षसानां वधेन हि । भैरवस्य सभा नूनं न द्रष्टव्या त्वया कपे

રાક્ષસોના વધના કારણે તારા પર બ્રહ્મહત્યાનું પાપ લાગ્યું છે. તેથી, હે કપિ, ભૈરવની સભા તારે નિશ્ચયે ન જોવી, ન ત્યાં જવું।

Verse 16

हनुमानुवाच । नन्दिनाथ हरं पृच्छ पातकस्योपशान्तिदम् । पापोऽहं प्लवगो यस्मात्संजातः कारणान्तरात्

હનુમાન બોલ્યા—હે નંદિનાથ, પાપની શાંતિ કરનાર ઉપાય હર (શિવ) પાસે પૂછો. કારણ કે હું વાનર હોવા છતાં બીજા કારણથી પાપી થયો છું।

Verse 17

नन्द्युवाच । रुद्रदेहोद्भवा किं ते न श्रुता भूतले स्थिता । श्रवणाज्जन्मजनितं द्विगुणं कीर्तनाद्व्रजेत्

નંદી બોલ્યા—હે રુદ્રદેહથી ઉત્પન્ન, ભૂતલ પર રહેતાં તું આ સાંભળ્યું નથી શું? માત્ર શ્રવણથી જન્મજનિત પાપ નાશ પામે છે; અને કીર્તનથી દ્વિગુણ પુણ્ય પ્રાપ્ત થાય છે।

Verse 18

त्रिंशज्जन्मार्जितं पापं नश्येद्रेवावगाहनात् । तस्मात्त्वं नर्मदातीरं गत्वा चर तपो महत्

રેવામાં સ્નાન કરવાથી ત્રીસ જન્મોમાં સંચિત પાપ નાશ પામે છે. તેથી તું નર્મદા-તીરે જઈ મહાન તપ આચર।

Verse 19

गन्धर्वाहसुतोऽप्येवं नन्दिनोक्तं निशम्य च । प्रयातो नर्मदातीरमौर्व्यादक्षिणसङ्गमम्

ગંધર્વાહાનો પુત્ર પણ નંદીના વચન સાંભળી નર્મદા-તીરે, ઔર્વી સાથેના દક્ષિણ સંગમ તરફ પ્રસ્થાન કર્યો.

Verse 20

दध्यौ सुदक्षिणे देवं विरूपाक्षं त्रिशूलिनम् । जटामुकुटसंयुक्तं व्यालयज्ञोपवीतिनम्

દક્ષિણ તરફ મુખ રાખીને તેણે દેવ વિરূপાક્ષ ત્રિશૂલધારીનું ધ્યાન કર્યું—જટામુકુટથી શોભિત અને સર્પને યજ્ઞોપવીતરૂપે ધારણ કરનાર।

Verse 21

भस्मोपचितसर्वाङ्गं डमरुस्वरनादितम् । उमार्द्धाङ्गहरं शान्तं गोनाथासनसंस्थितम्

તેણે તે શાંત પ્રભુનું ધ્યાન કર્યું—જેનાં સર્વ અંગ ભસ્મથી આવૃત છે, ડમરુના નાદથી ગુંજિત છે, ઉમાને અર્ધાંગરૂપે ધારણ કરે છે અને ગોનાથ (નંદી) આસન પર સ્થિત છે.

Verse 22

वत्सरान् सुबहून् यावदुपासांचक्र ईश्वरम् । तावत्तुष्टो महादेव आजगाम सहोमया

ઘણા વર્ષો સુધી તેણે ઈશ્વરની ઉપાસના કરી. ત્યાર પછી પ્રસન્ન થયેલા મહાદેવ ઉમાસહિત ત્યાં આવ્યા.

Verse 23

उवाच मधुरां वाणीं मेघगम्भीरनिस्वनाम् । साधु साध्वित्युवाचेशः कष्टं वत्स त्वया कृतम्

તેણે મેઘગંભીર નાદ જેવી મધુર વાણીમાં કહ્યું— “સાધુ, સાધુ,” એમ ઈશ્વરે કહ્યું; “વત્સ, તું અતિ કઠિન કાર્ય કર્યું છે।”

Verse 24

न च पूर्वं त्वया पापं कृतं रावणसंक्षये । स्वामिकार्यरतस्त्वं हि सिद्धोऽसि मम दर्शनात्

રાવણના સંહાર સમયે તું પહેલાં કોઈ પાપ કરેલું નથી. સ્વામીના કાર્યમાં રત રહી, મારા દર્શનથી તું સિદ્ધિ પ્રાપ્ત કરી છે।

Verse 25

हनुमांश्च हरं दृष्ट्वा उमार्द्धाङ्गहरं स्थिरम् । साष्टाङ्गं प्रणतोऽवोचज्जय शम्भो नमोऽस्तु ते । जयान्धकविनाशाय जय गङ्गाशिरोधर

હનુમાન ઉમાનું અર્ધાંગ ધારણ કરનાર સ્થિર હર ને જોઈ સાષ્ટાંગ પ્રણામ કરીને બોલ્યા— “જય શંભુ, તમને નમસ્કાર; અંધકવિનાશકને જય, ગંગાશિરોધરને જય।”

Verse 26

एवं स्तुतो महादेवो वरदो वाक्यमब्रवीत् । वरं प्रार्थय मे वत्स प्राणसम्भवसम्भव

આ રીતે સ્તુતિ પામેલા વરદ મહાદેવ બોલ્યા— “વત્સ, મારી પાસે વર માગ; હે પ્રાણસમ્ભવ (વાયુદેવ) ના પુત્ર।”

Verse 27

श्रीहनुमानुवाच । ब्रह्मरक्षोवधाज्जाता मम हत्या महेश्वर । न पापोऽहं भवेदेव युष्मत्सम्भाषणे क्षणात्

શ્રી હનુમાન બોલ્યા— “મહેશ્વર, બ્રહ્મરાક્ષસના વધથી મને હત્યાદોષ થયો છે. હે દેવ, આપ સાથે સંભાષણ થતાં જ ક્ષણમાં હું પાપી ન રહું।”

Verse 28

ईश्वर उवाच । नर्मदातीर्थमाहात्म्याद्धर्मयोगप्रभावतः । मन्मूर्तिदर्शनात्पुत्र निष्पापोऽसि न संशयः

ઈશ્વરે કહ્યું—નર્મદા-તીર્થના માહાત્મ્યથી, ધર્મ-યોગના પ્રભાવથી અને મારા સ્વરૂપના દર્શનથી, હે પુત્ર, તું નિષ્પાપ થયો છે; તેમાં શંકા નથી।

Verse 29

अन्यं च ते प्रयच्छामि वरं वानरपुंगव । उपकाराय लोकानां नामानि तव मारुते

અને હે વાનરપુંગવ, હું તને બીજો વર આપું છું—લોકોના કલ્યાણ માટે, હે મારુતિ, તારા નામો પ્રસિદ્ધ થશે।

Verse 30

हनूमानं जनिसुतो वायुपुत्रो महाबलः । रामेष्टः फाल्गुनो गोत्रः पिङ्गाक्षोऽमितविक्रमः

તે હનુમાન—અંજનીસુત, વાયુપુત્ર, મહાબળવાન; રામનો પ્રિય; ફાલ્ગુન ગોત્રનો; પિંગળ નેત્રવાળો, અમિત પરાક્રમી છે।

Verse 31

उदधिक्रमणश्रेष्ठो दशग्रीवस्य दर्पहा । लक्ष्मणप्राणदाता च सीताशोकनिवर्तनः

સમુદ્ર લંઘનમાં શ્રેષ્ઠ, દશગ્રીવના દર્પનો નાશક; લક્ષ્મણને પ્રાણ આપનાર અને સીતાના શોકનો નિવારક।

Verse 32

इत्युक्त्वान्तर्दधे देव उमया सह शङ्करः । हनूमानीश्वरं तत्र स्थापयामास भक्तितः

આવું કહી દેવ શંકર ઉમા સાથે અંતર્ધાન થયા. ત્યારબાદ હનુમાનએ ત્યાં ભક્તિપૂર્વક ઈશ્વરની સ્થાપના કરી।

Verse 33

आत्मयोगबलेनैव ब्रह्मचर्यप्रभावतः । ईश्वरस्य प्रसादेन लिङ्गं कामप्रदं हि तत् । अच्छेद्यमप्रतर्क्यं च विनाशोत्पत्तिवर्जितम्

આત્મયોગના બળથી જ અને બ્રહ્મચર્યના પ્રભાવથી, ઈશ્વરના પ્રસાદથી તે લિંગ નિશ્ચયે કામ્યફળ આપનારું બન્યું—અચ્છેદ્ય, તર્કાતીત અને વિનાશ-ઉત્પત્તિથી રહિત।

Verse 34

श्रीमार्कण्डेय उवाच । हनूमन्तेश्वरे पुत्र प्रत्यक्षप्रत्ययं शृणु । यद्वृत्तं द्वापरस्यादौ त्रेतान्ते पाण्डुनन्दन

શ્રી માર્કંડેયે કહ્યું—હે પુત્ર! હનૂમંતેશ્વરમાં પ્રત્યક્ષ અને પ્રમાણરૂપ વૃત્તાંત સાંભળ—જે દ્વાપરયુગના આરંભે અને ત્રેતાયુગના અંતે બન્યું, હે પાંડુનંદન।

Verse 35

सुपर्वा नाम भूपालो बभूव वसुधातले । तस्य राज्ञः सदा सौख्यं नरा दीर्घायुषः सदा

વસુધાતલ પર સુપરવા નામનો એક ભુપાલ થયો. તે રાજાના રાજ્યમાં સદા સુખ-શાંતિ હતી અને પ્રજા હંમેશાં દીર્ઘાયુથી યુક્ત હતી।

Verse 36

स पुत्रधनसंयुक्तश्चौरोपद्रववर्जितः । शतबाहुर्बभूवास्य पुत्रो भीमपराक्रमः

તે પુત્ર અને ધનથી સંપન્ન હતો અને તેના રાજ્યમાં ચોરોનો ઉપદ્રવ ન હતો. તેનો પુત્ર શતબાહુ હતો, જે ભીમ પરાક્રમવાળો હતો।

Verse 37

आसक्तोऽसौ सदा कालं पापधर्मैर्नरेश्वर । अटाट्यत धरां सर्वां पर्वतांश्च वनानि च

હે નરેશ્વર! તે સદા પાપધર્મોમાં આસક્ત રહેતો; અશાંત બની તે સમગ્ર ધરતી પર—પર્વતો અને વનોમાં પણ—ભટકતો ફરતો હતો।

Verse 38

वधार्थं मृगयूथानामागतो विन्ध्यपर्वतम् । तरुजातिसमाकीर्णे हस्तियूथसमाचिते

મૃગોના ઝુંડનો વધ કરવા તે વિંધ્ય પર્વત પર આવ્યો—વિવિધ વૃક્ષજાતિઓથી ઘન અને હાથીઓના ટોળાંથી ભરપૂર।

Verse 39

सिंहचित्रकशोभाढ्ये मृगवाराहसंकुले । क्रीडित्वा स वने राजा नर्मदामानतः क्वचित्

સિંહો અને અદ્ભુત શોભાથી સમૃદ્ધ, મૃગો તથા વરાહોથી ભરેલા તે વનમાં રાજા ક્રીડા કરતાં કરતાં ક્યારેક નર્મદાની નજીક આવ્યો।

Verse 40

हनूमन्तवने प्राप्तः शतक्रोशप्रमाणके । चिञ्चिणीवनशोभाढ्ये कदम्बतरुसंकुले

તે શતક્રોશ વિસ્તાર ધરાવતા હનૂમંતવનમાં પહોંચ્યો—ઇમલીના વનોથી શોભિત અને કદંબ વૃક્ષોથી ઘન।

Verse 41

नित्यं पालाशजम्बीरैः करंजखदिरैस्तथा । पाटलैर्बदरैर्युक्तैः शमीतिन्दुकशोभितम्

તે વન સદા પલાશ અને જંબીર, તેમજ કરંજ અને ખદિરથી યુક્ત હતું; પાટલ અને બદર સાથે જોડાયેલું અને શમી તથા તિંદુકથી શોભિત હતું।

Verse 42

मृगयूथैः समाछन्नशिखण्डिस्वरनादितम् । पारावतकसङ्घानां समन्तात्स्वरशोभितम्

તે મૃગોના ઝુંડોથી ઢંકાયેલું અને મોરોના નાદથી ગુંજતું હતું; તેમજ ચારે તરફ કબૂતરોના સમૂહોના મધુર સ્વરથી શોભિત હતું।

Verse 43

शरत्कालेऽरमद्राजा बहुले चाश्विनस्य सः । वनमध्यं गतोऽद्राक्षीद्भ्रमन्तं पिङ्गलद्विजम्

શરદઋતુમાં, આશ્વિનની પૂર્ણિમાના સમયે રાજા આનંદથી વિહાર કરતો હતો. પછી વનના મધ્યમાં જઈ તેણે પિંગલવર્ણ બ્રાહ્મણને ભટકતો જોયો।

Verse 44

पुस्तिकाकरसंस्थं च पप्रच्छ चपलं द्विजम्

હાથમાં પુસ્તિકા ધરાવનાર તે ચપળ બ્રાહ્મણને રાજાએ ત્યાં પ્રશ્ન કર્યો।

Verse 45

शतबाहुरुवाच । एकाकी त्वं वने कस्माद्भ्रमसे पुस्तिकाकरः । इतस्ततोऽपि सम्पश्यन् कथयस्व द्विजोत्तम

શતબાહુ બોલ્યા—હે દ્વિજોત્તમ! તું એકલો આ વનમાં હાથમાં પુસ્તિકા લઈને કેમ ભટકે છે? ઇતસ્તતઃ જોઈને મને કહો।

Verse 46

ब्राह्मण उवाच । कान्यकुब्जात्समायातः प्रेषितो राजकन्यया । अस्थिक्षेपाय वै राजन्हनूमन्तेश्वरे जले

બ્રાહ્મણ બોલ્યો—હે રાજન! હું કાન્યકુબ્જથી આવ્યો છું. રાજકન્યાએ મને હનૂમંતેશ્વરના જળમાં અસ્થિક્ષેપ કરવા મોકલ્યો છે।

Verse 47

राजोवाच । अस्थिक्षेपो जले कस्माद्धनूमन्तेश्वरे द्विज । क्रियते केन कार्येण साश्चर्यं कथ्यतां मम

રાજા બોલ્યા—હે દ્વિજ! હનૂમંતેશ્વરના જળમાં અસ્થિક્ષેપ કેમ કરવામાં આવે છે? કયા હેતુથી આ ક્રિયા થાય છે? આ આશ્ચર્ય મને કહો।

Verse 48

सुपर्वणः सुतो यानं त्यक्त्वा भूमौ प्रणम्य च । कृताञ्जलिपुटो भूत्वा ब्राह्मणाय नरेश्वर । समस्तं कथयामास वृत्तान्तं स्वं पुरातनम्

હે નરેશ્વર! સુપર્વણના પુત્રે પોતાનું યાન ત્યજી ભૂમિ પર દંડવત્ પ્રણામ કર્યો. પછી કરજોડે બ્રાહ્મણને પોતાનો પ્રાચીન સર્વ વૃત્તાંત કહ્યો.

Verse 49

ब्राह्मण उवाच । शिखण्डी नाम राजास्ति कन्यकुब्जे प्रतापवान् । अपुत्रोऽसौ महीपालः कन्या जाता मनोरथैः

બ્રાહ્મણે કહ્યું—કાન્યકુબ્જમાં શિખંડિ નામનો પ્રતિાપવાન રાજા છે. તે ભૂપતિ પુત્રહીન હતો, છતાં તેના મનોરથ મુજબ એક કન્યા જન્મી.

Verse 50

जातिस्मरा सुचार्वङ्गी नर्मदायाः प्रभावतः । पित्रा च सैकदा कन्या विवाहाय प्रजल्पिता

નર્મદાના પ્રભાવથી તે કન્યા જાતિસ્મરા હતી અને સુશોભિત અંગવાળી હતી. એક વખત પિતાએ તેના વિવાહની વાત ઉપાડી.

Verse 51

अनित्ये पुत्रि संसारे कन्यादानं ददाम्यहम् । श्वःकृत्यमद्य कुर्वीत पूर्वाह्णे चापराह्णिकम् । न हि प्रतीक्षते मृत्युः कृतं चास्य न चाकृतम्

‘પુત્રી! આ સંસાર અનિત્ય છે; હું તારો કન્યાદાન કરીશ. આવતીકાલનું કાર્ય આજે જ કરવું, અને બપોરનું કાર્ય પણ સવારમાં—કારણ કે મૃત્યુ કરેલું કે ન કરેલું, કશાની રાહ જોતું નથી.’

Verse 52

कन्योवाच । इच्छेयं यत्र काले हि तत्र देया त्वया पितुः । पुत्रीवाक्यादसौ राजा विस्मितो वाक्यमब्रवीत्

કન્યાએ કહ્યું—‘પિતાજી, હું જે સમયે ઇચ્છું, તે સમયે જ તમે મને વિવાહ માટે આપો.’ પુત્રીના વચનથી રાજા આશ્ચર્યચકિત થઈને બોલ્યો.

Verse 53

शिखण्ड्युवाच । कथ्यतां मे महाभागे साश्चर्यं भाषितं त्वया । पितुर्वाक्येन सा बालोत्तमा ह्यागतान्तिकम्

શિખંડી બોલી—હે મહાભાગે! તું જે અદ્ભુત વચન કહ્યું છે તે મને વિસ્તારે કહો. પિતાના વચનથી તે ઉત્તમ કન્યા તારા સમીપે આવી પહોંચી.

Verse 54

कथयामास यद्वृत्तं हनूमन्तेश्वरे नृप । कलापिनी ह्यहं तात युता भर्त्रावसं तदा

હે નૃપ! ત્યારબાદ તેણે હનૂમંતેશ્વરમાં જે બન્યું તે બધું કહ્યુ—“તાત, હું ત્યારે કલાપિની હતી અને પતિ સાથે ત્યાં જ વસતી હતી.”

Verse 55

रेवौर्व्यासङ्गमन्तिस्था रेवाया दक्षिणे तटे । हनूमन्तवने पुण्ये चिक्रीडाहं यदृच्छया

રેવાના સંગમની નજીક, રેવાના દક્ષિણ કાંઠે, પવિત્ર હનૂમંત વનમાં હું યદૃચ્છાએ ફરતી અને ક્રીડા કરતી હતી.

Verse 56

भर्तृयुक्ता च संसुप्ता रजन्यां सरले नगे । आगता लुब्धकास्तत्र क्षुधार्ता वनमुत्तमम्

પતિ સાથે હું રાત્રે સરલ વૃક્ષ નીચે ઘોર નિદ્રામાં હતી. ત્યારે ભૂખથી પીડિત શિકારીઓ તે ઉત્તમ વનમાં ત્યાં આવી પહોંચ્યા.

Verse 57

भर्तृयोगयुता पापैर्दृष्टाहं वधचिन्तकैः । पाशबन्धं समादाय बद्धाहं स्वामिना सह

પતિ સાથે હોવા છતાં, વધનો વિચાર કરનારા તે પાપીઓએ મને જોઈ લીધી. તેમણે પાશની દોરડીઓ લઈને મારા સ્વામી સાથે મને પણ બાંધી દીધી.

Verse 58

ग्रीवां ते मोटयामासुः पिच्छाछोटनकं कृतम् । हुताशनमुखे तैस्तु सह कान्तेन लुब्धकैः

તે લુબ્ધક શિકારીઓએ તારી ગળા વાળી પાંખોના ગુચ્છ જેવું બનાવી, મારા પ્રિય સાથે અમને અગ્નિના મુખમાં નાખ્યા।

Verse 59

परिभर्ज्यावयोर्मांसं भक्षयित्वा यथेष्टतः । सुप्ताः स्वस्थेन्द्रिया रात्रौ सा गता शर्वरी क्षयम्

અમારું માંસ શેકીને મનગમતું ખાઈ, તેઓ તૃપ્ત ઇન્દ્રિયોથી રાત્રે સૂઈ ગયા; અને એ શર્વરી અંતે પહોંચી।

Verse 60

प्रभाते मांसशेषं च जम्बुकैर्गृध्रघातिभिः । मच्छरीरोद्भवं चास्थि स्नायुमांसेन चावृतम्

પ્રભાતે બાકી રહેલું માંસ ગૃધ્રઘાતક જંબુકોએ લઈ ગયું; અને મારા શરીરથી ઉત્પન્ન એક અસ્થિ સ્નાયુ-માંસથી ઢંકાયેલી રહી ગઈ।

Verse 61

गृहीतं घातिनैकेन चाकाशात्पतितं तदा । तं मांसभक्षणं दृष्ट्वा परे पक्षिण आगताः

ત્યારે એક ઘાતક પક્ષીએ તેને પકડી લીધું અને તે આકાશમાંથી નીચે પડ્યું; તે માંસભક્ષણ જોઈ અન્ય પક્ષીઓ પણ આવી પહોંચ્યા।

Verse 62

दृष्ट्वा पक्षिसमूहं तु अस्थिखण्डं व्यसर्जयत् । विहगानां समस्तानां धावतां चैव पश्यताम्

પક્ષીઓનો સમૂહ જોઈ તેણે તે અસ્થિખંડ છોડીને દીધો; બધા વિહંગો દોડી અને જોઈ રહ્યા હતા।

Verse 63

पतितं नर्मदातोये हनूमन्तेश्वरे नृप । मदीयमस्थिखण्डं च पतितं नर्मदाजले

હે રાજન, હનૂમંતેશ્વરે નર્મદાના જળમાં મારી અસ્થિનો એક ખંડ પડી ગયો; તે નર્મદાની પવિત્ર ધારામાં જ લીન થયો.

Verse 64

तस्य तीर्थस्य पुण्येन जाताहं पुत्रिका तव । भूपकन्या त्वहं जाता पूर्णचन्द्रनिभानना

તે તીર્થના પુણ્યપ્રભાવથી હું તારી પુત્રીરૂપે જન્મી; હું રાજકન્યા બની, મારું મુખ પૂર્ણચંદ્ર સમું તેજસ્વી છે.

Verse 65

जातिस्मरा नरेन्द्रस्य संजाता भवतः कुले । तस्माद्विवाहं नेच्छामि मम भर्ता नृपोत्तम

હે નરેન્દ્ર, તારા કુળમાં હું પૂર્વજન્મસ્મૃતિ ધરાવતી બની જન્મી છું; તેથી હું લગ્ન ઇચ્છતી નથી—મારો પતિ તો શ્રેષ્ઠ રાજા છે.

Verse 66

विषमे वर्ततेऽद्यापि शकुन्तमृगजातिषु । तस्यास्थिशेषं राजेन्द्र तस्मिंस्तीर्थे भविष्यति

તે આજે પણ પક્ષી અને મૃગયોનિઓમાં કઠિન સ્થિતિમાં છે; પરંતુ હે રાજેન્દ્ર, તેના દેહની બાકી અસ્થિઓ તે તીર્થમાં મળશે.

Verse 67

तत्क्षेपणार्थं वै तात प्रेषयाद्य द्विजोत्तमम् । एतत्ते सर्वमाख्यातं कारणं नृपसत्तम

અતએવ, હે તાત, તેમના યોગ્ય વિસર્જન માટે આજે જ એક ઉત્તમ બ્રાહ્મણને મોકલો; હે નૃપસત્તમ, મેં તને સર્વ કારણ કહી દીધું છે.

Verse 68

मद्भर्ता विषमे स्थाने शकुन्तमृगजातिषु । यदि प्रेषयसे तात कंचित्त्वं नर्मदातटे

મારો પતિ અત્યંત વિષમ સ્થિતિમાં, પક્ષી અને મૃગની યોનિઓમાં પડ્યો છે. હે તાત, જો તમે કોઈને મોકલો તો નર્મદા-તટ પર જ મોકલજો.

Verse 69

तस्याहं कथयिष्यामि स्थानैश्चिह्नैश्च लक्षितम् । शिखण्डिनाप्यहं तत्र ह्याहूतो ह्यवनीपते

તે સ્થાનનું વર્ણન હું દેશ‑ચિહ્નો અને નિશાનીઓ સાથે કહેશ. હે અવનીપતે, ત્યાં પણ શિખંડીએ જ મને બોલાવ્યો હતો.

Verse 70

दास्यामि विंशतिग्रामान्गच्छ त्वं नर्मदातटे । प्रेषणं मे प्रतिज्ञातमलक्ष्म्या पीडितेन तु

હું વીસ ગામો આપીશ—તમે નર્મદા‑તટે જાઓ. દુર્ભાગ્યથી પીડિત થઈ મેં આ પ્રેષણનું વ્રત લીધું છે.

Verse 71

कन्योवाच । गच्छ त्वं नर्मदां पुण्यां सर्वपापक्षयंकरीम् । आग्नेय्यां सोमनाथस्य हनूमन्तेश्वरः परः

કન્યાએ કહ્યું—સર્વ પાપનો ક્ષય કરનારી પુણ્ય નર્મદાને જાઓ. સોમનાથના આગ્નેય (દક્ષિણ‑પૂર્વ) દિશામાં પરમ હનૂમંતેશ્વરનું તીર્થ છે.

Verse 72

अर्धक्रोशेन रेवाया विस्तीर्णो वटपादपः । करंजः कटहश्चैव सन्निधाने वटस्य च

રેવા થી અર્ધ ક્રોશ દૂર એક વિસ્તૃત વડવૃક્ષ ઊભો છે. તે વડની નજીક કરંજ અને કટહના વૃક્ષો પણ છે.

Verse 73

न्यग्रोधमूलसांनिध्ये सूक्ष्मान्यस्थीनि द्रक्ष्यसि । समूह्य तानि संगृह्य गच्छ रेवां द्विजोत्तम

વડના મૂળની નજીક તને સૂક્ષ્મ અસ્થિઓ દેખાશે. તે બધું એકત્ર કરીને સાવધાને સંಗ್ರહ કર અને, હે દ્વિજોત્તમ, રેવા નદી તરફ જા.

Verse 74

आश्विनस्यासिते पक्षे त्रिपुरारिस्तु वै तिथौ । स्नाप्य त्रिशूलिनं भक्त्या रात्रौ त्वं कुरु जागरम्

આશ્વિન માસના કૃષ્ણપક્ષમાં, ત્રિપુરારિની પવિત્ર તિથિએ, ભક્તિપૂર્વક ત્રિશૂલધારી પ્રભુને સ્નાન કરાવી રાત્રિભર જાગરણ કર.

Verse 75

क्षिपेः प्रभाते तानि त्वं नाभिमात्रजलस्थितः । इत्युच्चार्य द्विजश्रेष्ठ विमुक्तिस्तस्य जायताम्

પ્રભાતે નાભિ સુધી જળમાં ઊભા રહી તે અસ્થિઓને પ્રવાહમાં અર્પણ કર—એવું ઉચ્ચારીને, હે દ્વિજશ્રેષ્ઠ, તેને મુક્તિ પ્રાપ્ત થાય છે.

Verse 76

क्षिप्त्वास्थीनि पुनः स्नानं कर्तव्यं त्वघनाशनम् । एवं कृते तु राजेन्द्र गतिस्तस्य भविष्यति

અસ્થિઓ અર્પણ કર્યા પછી ફરી સ્નાન કરવું જોઈએ—તે પાપનાશક છે. આમ કરવાથી, હે રાજેન્દ્ર, તેને નિશ્ચયે સદ્ગતિ મળે છે.

Verse 77

कथितं कन्यया यच्च तत्सर्वं पुस्तिकाकृतम् । आगतोऽहं नृपश्रेष्ठ तीर्थेऽत्र दुरितापहे

કન્યાએ જે કંઈ કહ્યું તે બધું મેં એક પુસ્તિકામાં લખી લીધું છે. તેથી, હે નૃપશ્રેષ્ઠ, પાપહર એવા આ તીર્થમાં હું આવ્યો છું.

Verse 78

सोऽभिज्ञानं ततो दृष्ट्वा नीत्वास्थीनि नरेश्वर । पूर्वोक्तेन विधानेन प्राक्षिपं नार्मदा मसिपुष्पवृष्टिःऽशु साधु साध्विति पाण्डव । विमानं च ततो दिव्यमागतं बर्हिणस्तदा

ત્યારે, હે નરેશ્વર, ઓળખચિહ્ન જોઈ અને અસ્થિઓ લઈને, પૂર્વોક્ત વિધાન મુજબ મેં તેને નર્મદામાં વિસર્જિત કર્યા. તત્ક્ષણે ખડ્ગ-પુષ્પવૃષ્ટિ થઈ અને “સાધુ સાધુ” નો જયઘોષ થયો, હે પાંડવ; ત્યારબાદ ત્યાં દિવ્ય વિમાન આવી પહોંચ્યું.

Verse 79

दिव्यरूपधरो भूत्वा गतो नाके कलापवान् । एवं तु प्रत्ययं दृष्ट्वा हनूमन्तेश्वरे नृप

દિવ્ય રૂપ ધારણ કરીને, તેજસ્વી બની તે સ્વર્ગે ગયો. આવું પ્રમાણ જોઈ, હે નૃપ, હનૂમંતેશ્વરમાં તે પ્રત્યક્ષ થયું.

Verse 80

चकारानशनं विप्रः शतबाहुश्च भूपतिः । शोषयामासतुस्तौ स्वमीश्वराराधने रतौ

વિપ્રે અનશન કર્યું અને રાજા શતબાહુએ પણ તેમ જ કર્યું. બંને સ્વામી ઈશ્વરની આરાધનામાં રત રહી તપથી દેહને ક્ષીણ કરવા લાગ્યા.

Verse 81

ध्यायन्तौ तस्थतुर्देवं शतबाहुद्विजोत्तमौ । मासार्धेन मृतो राजा शतबाहुर्महामनाः

રાજા શતબાહુ અને શ્રેષ્ઠ વિપ્ર—બંને દેવનું ધ્યાન કરતાં અડગ રહ્યા. અર્ધ માસમાં મહામનાવાળા રાજા શતબાહુનું અવસાન થયું.

Verse 82

किङ्कणीजालशोभाढ्यं विमानं तत्र चागतम् । साधु साधु नृपश्रेष्ठ विमानारोहणं कुरु

કિંકિણીના જાળથી શોભિત દિવ્ય વિમાન ત્યાં આવી પહોંચ્યું. (વાણી થઈ)—“સાધુ સાધુ, હે નૃપશ્રેષ્ઠ, વિમાનમાં આરોહણ કર.”

Verse 83

। अध्याय

॥ અધ્યાય સમાપ્ત ॥

Verse 84

अप्सरस ऊचुः । लोभावृतो ह्ययं विप्रो लोभात्पापस्य संग्रहः । हनूमन्तेश्वरे राजन्ये मृताः सत्त्वमास्थिताः

અપ્સરાઓ બોલ્યાં— આ બ્રાહ્મણ લોભથી આવૃત છે; લોભથી જ પાપનો સંગ્રહ થાય છે. પરંતુ હનૂમંતેશ્વરમાં રાજવંશીય થઈને જે મૃત્યુ પામ્યા, તેમણે સત્ત્વનિષ્ઠા પ્રાપ્ત કરી.

Verse 85

ते यान्ति शांकरे लोके सर्वपापक्षयंकरे । नैव पापक्षयश्चास्य ब्राह्मणस्य नरेश्वर

તેઓ શંકરના લોકને પામે છે, જે સર્વ પાપનો ક્ષય કરનાર છે. પરંતુ, હે નરેશ્વર, આ બ્રાહ્મણનું પાપક્ષય થયું નથી.

Verse 86

गृहं च गृहिणी चित्ते ब्राह्मणस्य प्रवर्तते । शतबाहुस्ततो विप्रमुवाच विनयान्वितः

બ્રાહ્મણના ચિત્તમાં ફરી ‘ઘર’ અને ‘ગૃહિણી’ના વિચાર ઊઠવા લાગ્યા. ત્યારે વિનયયુક્ત શતબાહુએ તે બ્રાહ્મણને કહ્યું.

Verse 87

त्यज मूलमनर्थस्य लोभमेनं द्विजोत्तम । इत्युक्त्वा स्वर्ययौ राजा स्वर्गकन्यासमावृतः

હે દ્વિજોત્તમ, આ લોભનો ત્યાગ કર— એ જ અનર્થનું મૂળ છે. એમ કહી રાજા સ્વર્ગે ગયો, સ્વર્ગકન્યાઓથી ઘેરાયેલો.

Verse 88

दिनैः कैश्चिद्गतो विप्रः स्वर्गं वैतालिकैर्वृतः । बर्ही च काशीराजस्य पुत्रस्तीर्थप्रभावतः

કેટલાંક દિવસો પછી તે વિપ્ર દિવ્ય વૈતાલિકોથી ઘેરાયેલો સ્વર્ગે ગયો. અને કાશીરાજનો પુત્ર બર્હી પણ તે તીર્થના પ્રભાવથી એ જ ફળને પામ્યો.

Verse 89

आत्मानं कन्यया दत्तं पूर्वजन्म व्यचिन्तयन् । सा च तं प्रौढमालोक्य पितुराज्ञामवाप्य च । स्वयंवरे स्वभर्तारं लेभे साध्वी नृपात्मजम्

પૂર્વજન્મ સ્મરીને તેણે વિચાર્યું કે કેવી રીતે તે કન્યાએ તેને ‘અર્પણ’ કર્યો હતો. અને તે સાધ્વી કન્યા તેને હવે પ્રૌઢ જોઈ, પિતાની આજ્ઞા મેળવી, સ્વયંવરમાં તે સદ્ગુણી રાજપુત્રને પતિરૂપે વરી લીધી.

Verse 90

श्रीमार्कण्डेय उवाच । एतद्वृत्तान्तमभवत्तस्मिंस्तीर्थे नृपोत्तम । एतस्मात्कारणान्मेध्यं तीर्थमेतत्सदा नृप

શ્રી માર્કંડેયે કહ્યું—હે નૃપોત્તમ, આ સમગ્ર વૃત્તાંત તે તીર્થમાં જ બન્યો. આ કારણથી, હે રાજન, આ તીર્થ સદા મેધ્ય, શુદ્ધ અને પાવન છે.

Verse 91

अष्टम्यां वा चतुर्दश्यां सर्वकालं नरेश्वर । विशेषाच्चाश्विने मासि कृष्णपक्षे चतुर्दशीम्

હે નરેશ્વર, અષ્ટમી કે ચતુર્દશીએ—કોઈ પણ સમયે—(આ કરવું); પરંતુ વિશેષ કરીને આશ્વિન માસના કૃષ્ણપક્ષની ચતુર્દશીએ.

Verse 92

स्नापयेदीश्वरं भक्त्या क्षौद्रक्षीरेण सर्पिषा । दध्ना च खण्डयुक्तेन कुशतोयेन वै पुनः

ભક્તિપૂર્વક ઈશ્વરને સ્નાન કરાવવું—મધુ અને દૂધથી, ઘીથી, ખાંડ મિશ્રિત દહીંથી, અને પછી કુશાથી પવિત્ર કરેલા જળથી.

Verse 93

श्रीखण्डेन सुगन्धेन गुण्ठयेच्च महेश्वरम् । ततः सुगन्धपुष्पैश्च बिल्वपत्रैश्च पूजयेत्

સુગંધિત શ્રીખંડ ચંદનથી મહેશ્વરને અનુલેપન કરવું. ત્યારબાદ સુવાસિત પુષ્પો અને બિલ્વપત્રોથી વિધિપૂર્વક પૂજન કરવું.

Verse 94

मुचकुन्देन कदेन जातीकाशकुशोद्भवैः । उन्मत्तमुनिपुष्पौघैः पुष्पैस्तत्कालसम्भवैः

મુચકુંદના પુષ્પોથી, કદા ફૂલોથી, જાતી (ચમેલી) ફૂલોથી, કાશા અને કુશમાંથી ઉત્પન્ન પુષ્પોથી—તથા ઉન્મત્તમુનિના પુષ્પસમૂહથી અને તે ઋતુમાં મળતા પુષ્પોથી પણ—

Verse 95

अर्चयेत्परया भक्त्या हनूमन्तेश्वरं शिवम् । घृतेन दापयेद्दीपं तैलेन तदभावतः

પરમ ભક્તિથી હનૂમંતેશ્વર સ્વરૂપ શિવનું અર્ચન કરવું. ઘીથી દીવો અર્પણ કરાવવો; ઘી ન હોય તો તેલથી કરવો.

Verse 96

श्राद्धं च कारयेत्तत्र ब्राह्मणैर्वेदपारगैः । सर्वलक्षणसम्पूर्णैः कुलीनैर्गृहपालकैः

ત્યાં વેદપારંગત બ્રાહ્મણો દ્વારા શ્રાદ્ધ કરાવવું—જે સર્વ સદ્‌લક્ષણોથી સંપન્ન, કુલીન અને ગૃહધર્મના પાલક હોય.

Verse 97

तर्पयेद्ब्राह्मणान् भक्त्या वसनान्नहिरण्यतः । नरकस्था दिवं यान्तु प्रोच्येति प्रणमेद्द्विजान्

ભક્તિથી બ્રાહ્મણોને વસ્ત્ર, અન્ન અને સુવર્ણ દાન કરીને તૃપ્ત કરવું. ‘નરકસ્થ જન સ્વર્ગે જાય’ એમ કહી દ્વિજોને પ્રણામ કરવો.

Verse 98

पतितान् वर्जयेद्विप्रान् वृषली यस्य गेहिनी । स्ववृषं चापरित्यज्य वृषैरन्यैर्वृषायते

પતિત બ્રાહ્મણોને ત્યજવા જોઈએ; અને જેના ગૃહિણી વૃષલી હોય—પોતાના પતિને ત્યજી અન્ય પુરુષોની ‘પત્ની’ સમાન રહી જીવતી હોય—એવા પુરુષને પણ વર્જવો।

Verse 99

वृषलीं तां विदुर्देवा न शूद्री वृषली भवेत् । ब्रह्महत्या सुरापानं गुरुदारनिषेवणम्

દેવો તેને જ ‘વૃષલી’ તરીકે જાણે છે; શૂદ્ર સ્ત્રી માત્ર જન્મથી વૃષલી થતી નથી. બ્રહ્મહત્યા, સુરાપાન અને ગુરુપત્ની-નિષેવણ જેવા મહાપાતકો સાથે આ સંજ્ઞા જોડાય છે।

Verse 100

सुवर्णहरणन्यासमित्रद्रोहोद्भवं तथा । नश्यते पातकं सर्वमित्येवं शङ्करोऽब्रवीत्

સુવર્ણચોરી, ન્યાસમાં દ્રોહ અને મિત્રદ્રોહથી ઉત્પન્ન પાપ—આ રીતે સર્વ પાતક નાશ પામે છે; એમ શંકરે કહ્યું।

Verse 101

श्रीमार्कण्डेय उवाच । वाक्प्रलापेन भो वत्स बहुनोक्तेन किं मया । सर्वपातकसंयुक्तो दद्याद्दानं द्विजन्मने

શ્રી માર્કંડેય બોલ્યા—હે વત્સ, માત્ર વાણીપ્રલાપથી, મારા બહુ બોલવાથી શું લાભ? સર્વ પાતકોથી યુક્ત હોય તોય દ્વિજને દાન આપવું જોઈએ।

Verse 102

गोदानं च प्रकर्तव्यमस्मिंस्तीर्थे विशेषतः । गोदानं हि यतः पार्थ सर्वदानाधिकं स्मृतम्

આ તીર્થમાં વિશેષરૂપે ગોદાન અવશ્ય કરવું જોઈએ. કારણ કે, હે પાર્થ, ગોદાન સર્વ દાનોમાં શ્રેષ્ઠ માનવામાં આવ્યું છે।

Verse 103

सर्वदेवमया गावः सर्वे देवास्तदात्मकाः । शृङ्गाग्रेषु महीपाल शक्रो वसति नित्यशः

ગાયો સર્વદેવમયી છે; સર્વ દેવો તેમામાં જ આત્મરૂપે નિવાસે છે. હે ભૂપાલ! તેમના શિંગોના અગ્રભાગે શક્ર (ઇન્દ્ર) નિત્ય વસે છે.

Verse 104

उरः स्कन्दः शिरो ब्रह्मा ललाटे वृषभध्वजः । चन्द्रार्कौ लोचने देवौ जिह्वायां च सरस्वती

તેના ઉરઃસ્થાને સ્કંદ, શિરે બ્રહ્મા અને લલાટે વૃષભધ્વજ (શિવ) વિરાજે છે. તેના નેત્રોમાં ચંદ્ર અને સૂર્ય દેવો છે, અને જિહ્વામાં સરસ્વતી વસે છે.

Verse 105

मरुद्गणाः सदा साध्या यस्या दन्ता नरेश्वर । हुङ्कारे चतुरो वेदान् विद्यात्साङ्गपदक्रमान्

હે નરેશ્વર! તેના દાંત મરુદ્ગણ છે અને સાધ્યગણ પણ સદા ત્યાં નિવાસે છે. તેના પવિત્ર ‘હું’કારમાંથી સाङ્ગ તથા પદક્રમসহ ચારેય વેદો જાણવાં જોઈએ.

Verse 106

ऋषयो रोमकूपेषु ह्यसंख्यातास्तपस्विनः । दण्डहस्तो महाकायः कृष्णो महिषवाहनः

તેના રોમકૂપોમાં અસંખ્ય તપસ્વી ઋષિઓ નિવાસ કરે છે. તેમજ દંડહસ્ત, મહાકાય, કૃષ્ણવર્ણ—મહિષવાહન પ્રભુ પણ ત્યાં સ્થિત છે.

Verse 107

यमः पृष्ठस्थितो नित्यं शुभाशुभपरीक्षकः । चत्वारः सागराः पुण्याः क्षीरधाराः स्तनेषु च

તેની પીઠ પર યમ સદા સ્થિત છે—શુભાશુભ કર્મોના પરીક્ષક. અને તેના સ્તનોમાં ક્ષીરધારારૂપે ચાર પવિત્ર સાગરો વિદ્યમાન છે.

Verse 108

विष्णुपादोद्भवा गङ्गा दर्शनात्पापनाशनी । प्रस्रावे संस्थिता यस्मात्तस्माद्वन्द्या सदा बुधैः

વિષ્ણુના પાદમાંથી ઉદ્ભવેલી ગંગા દર્શનમાત્રથી પાપનાશ કરે છે. કારણ કે તે ગો-પ્રસ્રવમાં સ્થિત છે, તેથી બુદ્ધિમાનોએ તેને સદા વંદનીય માનેલી છે.

Verse 109

लक्ष्मीश्च गोमये नित्यं पवित्रा सर्वमङ्गला । गोमयालेपनं तस्मात्कर्तव्यं पाण्डुनन्दन

લક્ષ્મી સદા ગોમયમાં નિવાસ કરે છે—તે પવિત્ર અને સર્વમંગલદાયિની છે. તેથી, હે પાંડુનંદન, ગોમયનું લેપન કરવું જોઈએ.

Verse 110

गन्धर्वाप्सरसो नागाः खुराग्रेषु व्यवस्थिताः । पृथिव्यां सागरान्तायां यानि तीर्थानि भारत । तानि सर्वाणि जानीयाद्गौर्गव्यं तेन पावनम्

ગંધર્વો, અપ્સરાઓ અને નાગો તેના ખુરાના અગ્રભાગે સ્થિત છે. હે ભારત, સમુદ્રપર્યંત પૃથ્વી પર જેટલા તીર્થો છે તે સર્વ ગૌમાં વિદ્યમાન જાણ; તેથી ગવ્ય સર્વ પાવન છે.

Verse 111

युधिष्ठिर उवाच । सर्वदेवमयी धेनुर्गीर्वाणाद्यैरलंकृता । एतत्कथय मे तात कस्माद्गोषु समाश्रिताः

યુધિષ્ઠિરે કહ્યું—‘ધેનુ સર્વદેવમયી છે અને દેવગણાદિ દ્વારા અલંકૃત છે. હે તાત, મને કહો—દેવતાઓ ગાયોમાં કેમ આશ્રય લે છે?’

Verse 112

श्रीमार्कण्डेय उवाच । सर्वदेवमयो विष्णुर्गावो विष्णुशरीरजाः । देवास्तदुभयात्तस्मात्कल्पिता विविधा जनैः

શ્રી માર્કંડેયે કહ્યું—‘વિષ્ણુ સર્વદેવમય છે અને ગાયો વિષ્ણુના શરીરમાંથી ઉત્પન્ન થયેલી છે. તેથી આ બંને સત્યોથી લોકો વિવિધ રીતે ગાયમાં દેવતાઓની હાજરી કલ્પે છે.’

Verse 113

श्वेता वा कपिला वापि क्षीरिणी पाण्डुनन्दन । सवत्सा च सुशीला च सितवस्त्रावगुण्ठिता

હે પાંડુનંદન! ગાય શ્વેત હોય કે કપિલા, ક્ષીરથી સમૃદ્ધ હોય; વાછરડાં સહિત, સ્વભાવથી સુશીલા અને શ્વેત વસ્ત્રથી આવૃત—એવી ગૌનું દાન કરવું જોઈએ.

Verse 114

कांस्यदोहनिका देया स्वर्णशृङ्गी सुभूषिता । हनूमन्तेश्वरस्याग्रे भक्त्या विप्राय दापयेत्

કાંસ્યની દોહણી (દૂધ દોહવાનો પાત્ર) આપવી અને ગાયને સ્વર્ણશૃંગ તથા ઉત્તમ આભૂષણોથી સુશોભિત કરવી. હનૂમંતેશ્વરના સમક્ષ ભક્તિપૂર્વક તે વિપ્રને દાન કરાવવું.

Verse 115

नियमस्थेन सा देया स्वर्गमानन्त्यमिच्छता । असमर्थाय ये दद्युर्विष्णुलोके प्रयान्ति ते

જે નિયમમાં સ્થિત રહી સ્વર્ગના અનંત ફળની ઇચ્છા કરે, તેણે જ આ દાન કરવું જોઈએ. જે અસામર્થ્ય (દીન)ને દાન આપે છે, તે વિષ્ણુલોકને પામે છે.

Verse 116

असौ लोके च्युतो राजन्भूतले द्विजमन्दिरे । कुशलो जायते पुत्रो गुणविद्याधनर्द्धिमान्

હે રાજન! તે તે લોકમાંથી ચ્યૂત થઈ પૃથ્વી પર દ્વિજના ગૃહમાં જન્મ લે છે. તે કુશળ પુત્ર બને છે—ગુણ, વિદ્યા, ધન અને સમૃદ્ધિથી યુક્ત।

Verse 117

सर्वपापहरं तीर्थं हनूमन्तेश्वरं नृप । शृण्वन्विमुच्यते पापाद्वर्णसंकरसंभवात्

હે નૃપ! હનૂમંતેશ્વર સર્વપાપહર તીર્થ છે. તેનું માહાત્મ્ય માત્ર સાંભળવાથી પણ પાપમાંથી મુક્તિ મળે છે—વર્ણસંકરથી ઉત્પન્ન દોષમાંથી પણ.

Verse 118

दूरस्थश्चिन्तयन् पश्यन्मुच्यते नात्र संशयः

દૂર રહેલો પણ જે તે પવિત્ર તત્ત્વનું ચિંતન કરીને દર્શન કરે છે, તે નિઃસંદેહ મુક્તિ પામે છે—અત્ર શંકા નથી।