Adhyaya 16

Verse 1

श्रीमार्कण्डेय उवाच । समातृभिर्भूतगणश्च घोरैर्वृतः समन्तात्स ननर्त शूली । गजेन्द्रचर्मावरणे वसानः संहर्तुकामश्च जगत्समस्तम्

શ્રી માર્કંડેય બોલ્યા—માતૃગણો સાથે ઘોર ભૂતગણોથી ચારે તરફથી ઘેરાયેલા ત્રિશૂલધારી પ્રભુ નૃત્ય કરવા લાગ્યા। ગજેન્દ્રચર્મ આવરણરૂપે ધારણ કરીને તેઓ સમગ્ર જગતનો સંહાર કરવા ઇચ્છુક જણાયા।

Verse 2

महेश्वरः सर्वसुरेश्वराणां मन्त्रैरनेकेखबद्धमाली । मेदोवसारक्तविचर्चिताङ्गस्त्रैलोक्यदाहे प्रणनर्त शम्भुः

મહેશ્વર શંભુ ત્રિલોકદાહ માટે નૃત્ય કરવા લાગ્યા। સર્વ સুরેશ્વરોના મંત્રોના અનેક અક્ષરોથી ગૂંથેલી માળા ધારણ કરીને, તેમના અંગો મેદ, વસાં અને રક્તથી લિપ્ત હતા।

Verse 3

स कालरात्र्या सहितो महात्मा काले त्रिलोकीं सकलां जहार । संवर्तकाख्यः सहभानुभावः शम्भुर्महात्मा जगतो वरिष्ठः

તે મહાત્મા શંભુ કાલરાત્રિ સાથે, સમય આવતાં, સમગ્ર ત્રિલોકીને પોતાના માં સમાવી લીધો। ‘સંવર્તક’ નામે પ્રસિદ્ધ, સૂર્યસમ તેજસ્વી, જગતમાં શ્રેષ્ઠ તે મહાત્મા પ્રગટ થયો।

Verse 4

स विस्फुलिङ्गोत्करधूममिश्रं महोल्कवज्राशनिवाततुल्यम् । ततोऽट्टहासं प्रमुमोच घोरं विवृत्य वक्त्रं वडवामुखाभम्

ત્યારે તેણે વડવામુખ-અગ્નિ સમાન મોં વિશાળ કરીને, ધુમાડા સાથે મિશ્રિત ચિંગારીઓની વરસાતવાળું, મહાઉલ્કા અને વજ્રગર્જના-વાત સમાન ઘોર અટ્ટહાસ છોડ્યો।

Verse 5

सहस्रवज्राशनिसंनिभेन तेनाट्टहासेन हरोद्गतेन । आपूरितास्तत्र दिशो दशैव संक्षोभिताः सर्वमहार्णवाश्च

હરથી ઉદ્ભવેલા તે સહસ્ર વજ્રગર્જના સમાન અટ્ટહાસથી દસેય દિશાઓ ભરાઈ ગઈ, અને સર્વ મહાસાગરો પણ ઉથલપાથલ થયા।

Verse 6

स ब्रह्मलोकं प्रजगाम शब्दो ब्रह्माण्डभाण्डं प्रचचाल सर्वम् । किमेतदित्याकुलचेतनास्ते वित्रस्तरूपा ऋषयो बभूवुः

એ શબ્દ બ્રહ્મલોક સુધી પહોંચ્યો અને સમગ્ર બ્રહ્માંડ-રૂપ પાત્ર કંપી ઊઠ્યું. ‘આ શું છે?’ એમ વિચારી તે ઋષિઓ મનથી વ્યાકુળ થઈ ભયગ્રસ્ત રૂપ ધારણ કર્યા।

Verse 7

प्रणम्य सर्वे सहसैव भीता ब्रह्माणमूचुः परमेश्वरेशम् । भीताश्च सर्वे ऋषयस्ततस्ते सुरासुरैश्चैव महोरगैश्च

તેઓ બધા ભયભીત થઈ એકસાથે પ્રણામ કરીને દેવેશ્વરોમાં પરમેશ્વર એવા બ્રહ્માને બોલ્યા. ત્યારબાદ તે ઋષિઓ દેવ-અસુરો તથા મહાનાગો સાથે સૌ ભયગ્રસ્ત થયા।

Verse 8

विद्युत्प्रभाभासुरभीषणाङ्गः क एष चिक्रीडति भूतलस्थः । कालानलं गात्रमिदं दधानो यस्याट्टहासेन जगद्विमूढम्

“ભૂતલ પર ઊભો રહી ક્રીડા કરતો આ કોણ છે? વિદ્યુત્પ્રભા સમાન તેજસ્વી અને ભયંકર અંગો ધરાવતો, કાલાગ્નિ સમાન દેહ ધારણ કરનાર; જેના ઘોર અટ્ટહાસથી આખું જગત વિમૂઢ થઈ ગયું છે?”

Verse 9

वित्रस्तरूपं प्रबभौ क्षणेन संहर्तुमिच्छेत्किमयं त्रिलोकीम् । सार्धं त्वया सप्तभिरर्णकैश्च जनस्तपः सत्यमभिप्रयाति

ક્ષણમાત્રમાં તે ભયાનક રૂપે પ્રગટ થયો—શું એ ખરેખર ત્રિલોકનો સંહાર કરવા ઇચ્છે છે? તારી સાથે સાત સમુદ્રો સહિત સર્વ જીવો તપ અને સત્યને જ એકમાત્ર શરણ માની તેની તરફ દોડી રહ્યા છે।

Verse 10

संहर्तुकामो हि क एष देव एतत्समस्तं कथयाप्रमेय । न दृष्टमेतद्विषमं कदापि जानासि तत्त्वं परमो मतो नः

હે દેવ, સંહાર કરવા ઇચ્છનાર આ કોણ છે? હે અપ્રમેય, આ સમગ્ર વાત કહો. આવું ભયંકર અમે કદી જોયું નથી; તત્ત્વ તું જ જાણે છે, તેથી તું જ અમારો પરમ પ્રમાણ છે।

Verse 11

निशम्य तद्वाक्यमथाबभाषे ब्रह्मा समाश्वास्य सुरादिसङ्घान्

તે વચન સાંભળી બ્રહ્માએ ત્યારે ઉત્તર આપ્યો અને પહેલાં દેવો તથા અન્ય દિવ્ય સમૂહને આશ્વાસન આપ્યું।

Verse 12

श्रीब्रह्मोवाच । स एष कालस्त्रिदिवं त्वशेषं संहर्तुकामो जगदक्षयात्मा । पूर्णे च शेते परिवत्सराणां भविष्यतीशानविभुर्न चित्रम्

શ્રીબ્રહ્મા બોલ્યા—આ જ કાળ છે, જગતનો અક્ષય આત્મા, જે હવે સમગ્ર ત્રિદિવને પણ સંહરવા ઇચ્છે છે. પરિવત્સર-ચક્ર પૂર્ણ થતાં એ જ સર્વવ્યાપી ઈશાન-પ્રભુ બનશે; તેમાં આશ્ચર્ય નથી।

Verse 13

संवत्सरोऽयं परिवत्सरश्च उद्वत्सरो वत्सर एष देवः । दृष्टोऽप्यदृष्टः प्रहुतः प्रकाशी स्थूलश्च सूक्ष्मः परमाणुरेषः

એ જ દેવ સંવત્સર, પરિવત્સર, ઉદ્વત્સર અને વત્સર—વર્ષરૂપે એ જ છે. દેખાતો હોવા છતાં અદૃશ્ય; આહુતિથી આહ્વાનિત હોવા છતાં સ્વયંપ્રકાશ. સ્થૂલ પણ, સૂક્ષ્મ પણ—એ પરમાણુસ્વરૂપ છે।

Verse 14

नातः परं किंचिदिहास्ति लोके परापरोऽयं प्रभुरात्मवादी । तुष्येत मे कालसमानरूप इत्येवमुक्त्वा भगवान्सुरेशः

આ લોકમાં તેમના કરતાં ઊંચું કશું નથી. આ પ્રભુ પરાત્પર પણ છે અને અંતર્યામી પણ—આત્મતત્ત્વના પ્રકાશક. ‘કાલસ્વરૂપ પ્રભુ મારી ઉપર પ્રસન્ન થાઓ’ એમ કહી દેવોના અધિપતિ ઇન્દ્ર…

Verse 15

सनत्कुमारप्रमुखैः समेतः संतोषयामास ततो यतात्मा

ત્યાર પછી સનત્કુમાર પ્રભૃતિ ઋષિઓ સાથે, સંયમી પુરુષે તેમને સંતોષ અને આશ્વાસન આપ્યું.

Verse 16

। अध्याय

‘અધ્યાય’—આ માત્ર અધ્યાય-ચિહ્ન છે; શ્લોક નથી.

Verse 17

ओङ्कार हुङ्कारपरिष्कृताय स्वधावषट्कार नमोनमस्ते । गुणत्रयेशाय महेश्वराय ते त्रयीमयाय त्रिगुणात्मने नमः

ઓંકાર-હુંકારથી અલંકૃત, સ્વધા અને વષટ્ ઉચ્ચારથી સ્તુત—તમને વારંવાર નમસ્કાર. હે મહેશ્વર, ત્રિગુણોના અધિપતિ! વેદત્રયીમય, ત્રિગુણાત્મા તમને પ્રણામ.

Verse 18

त्वं शङ्करत्वं हि महेश्वरोऽसि प्रधानमग्र्यं त्वमसि प्रविष्टः । त्वं विष्णुरीशः प्रपितामहश्च त्वं सप्तजिह्वस्त्वमनन्तजिह्वः

તમે જ શંકર, તમે જ મહેશ્વર. તમે જ અગ્ર્ય પ્રધાન તત્ત્વમાં પ્રવેશેલા છો. તમે જ વિષ્ણુ, ઈશ્વર અને પ્રપિતામહ (બ્રહ્મા) છો. તમે જ સપ્તજિહ્વ અગ્નિ, અને તમે જ અનંતજિહ્વ છો.

Verse 19

स्रष्टासि सृष्टिश्च विभो त्वमेव विश्वस्य वेद्यं च परं निधानम् । आहुर्द्विजा वेदविदो वरेण्यं परात्परस्त्वं परतः परोऽसि

હે વિભો! તું જ સ્રષ્ટા છે અને સૃષ્ટિની પ્રક્રિયા પણ તું જ; વિશ્વનું પરમ જ્ઞેય અને સર્વોચ્ચ નિધાન તું જ છે. વેદવિદ દ્વિજ તને વરેનીય કહે છે—તું પરાત્પર, પરથી પણ પરે છે.

Verse 20

सूक्ष्मातिसूक्ष्मं प्रवदन्ति यच्च वाचो निवर्तन्ति मनो यतश्च

તેઓ તેને સૂક્ષ્મથી પણ અતિસૂક્ષ્મ કહે છે—જ્યાંથી વાણી પાછી વળે છે અને જ્યાંથી મન પણ નિવૃત્ત થાય છે.

Verse 21

श्रीमहादेव उवाच । त्वया स्तुतोऽहं विविधैश्च मन्त्रैः पुष्णामि शान्तिं तव पद्मयोने । ईक्षस्व मां लोकमिमं ज्वलन्तं वक्त्रैरनेकैः प्रसभं हरन्तम्

શ્રીમહાદેવ બોલ્યા—હે પદ્મયોને! તું વિવિધ મંત્રોથી મારી સ્તુતિ કરી છે; તેથી હું તને શાંતિ અર્પું છું. હવે મને જો—હું આ લોકમાં જ્વલંત થઈ અનેક મુખોથી તેને બળપૂર્વક ગ્રસી રહ્યો છું.

Verse 22

एवमुक्त्वा स देवेशो देव्या सह जगत्पतिः । पितामहं समाश्वास्य तत्रैवान्तरधीयत

આવું કહી દેવેશ, જગત્પતિ, દેવીએ સહ પિતામહ (બ્રહ્મા) ને આશ્વાસન આપી, એ જ સ્થળે અંતર્ધાન થયા.

Verse 23

इदं महत्पुण्यतमं वरिष्ठं स्तोत्रं निशम्येह गतिं लभन्ते । पापैरनेकैः परिवेष्टिता ये प्रयान्ति रुद्रं विमलैर्विमानैः

આ મહાપુણ્યતમ અને શ્રેષ્ઠ સ્તોત્ર સાંભળવાથી લોકો અહીં જ કલ્યાણમય ગતિ પામે છે. અનેક પાપોથી ઘેરાયેલા હોય તોય તેઓ નિર્મળ વિમાનોમાં આરુઢ થઈ રુદ્રને પ્રાપ્ત કરે છે.

Verse 24

भयं च तेषां न भवेत्कदाचित्पठन्ति ये तात इदं द्विजाग्र्याः । सङ्ग्रामचौराग्निवने तथाब्धौ तेषां शिवस्त्राति न संशयोऽत्र

હે તાત! જે દ્વિજશ્રેષ્ઠો આ પાઠનું પઠન કરે છે, તેમને ક્યારેય ભય થતો નથી. યુદ્ધમાં, ચોરોમાં, અગ્નિમાં, વનમાં અને સમુદ્રમાં પણ—શિવ જ તેમની રક્ષા કરે છે; તેમાં સંશય નથી.