Adhyaya 192
અધ્યાય ૧૯૨માં માર્કંડેય પાપહર એવા મહાન દેવતીર્થનું વર્ણન કરે છે, જેના દર્શનથી પાપક્ષય થાય છે. આ પ્રસંગે યુધિષ્ઠિર પૂછે છે—“શ્રીપતિ કોણ? અને કેશવનો ભૃગુવંશ સાથે શું સંબંધ?” માર્કંડેય સંક્ષેપમાં વંશપરંપરા કહે છે—નારાયણમાંથી બ્રહ્મા, બ્રહ્મામાંથી દક્ષ, પછી ધર્મ; ધર્મની દશ ધર્મપત્નીઓનાં નામ આવે છે, અને તેમાથી ઉત્પન્ન સાધ્યોના પુત્ર તરીકે નર, નારાયણ, હરિ અને કૃષ્ણનો ઉલ્લેખ થાય છે—તેઓ વિષ્ણુના અંશરૂપ ગણાય છે. પછી નર-નારાયણ ગંધમાદન પર ઘોર તપ કરે છે, જેથી જગતમાં ક્ષોભ ઊઠે છે. તેમની તપશક્તિથી ભયભીત ઇન્દ્ર કામ અને વસંતાસહ અપ્સરાઓને મોકલે છે—નૃત્ય, ગીત, સૌંદર્ય અને વિષયલાલસા દ્વારા તપ ભંગ કરવા. પરંતુ બંને ઋષિ અડગ રહે છે—નિર્વાત દીપક અને અક્ષુબ્ધ સમુદ્ર સમાન. ત્યારે નારાયણ પોતાની જાંઘમાંથી એક અતુલ સ્ત્રી પ્રગટ કરે છે—ઉર્વશી—જેનું સૌંદર્ય અપ્સરાઓથી પણ શ્રેષ્ઠ છે. દેવદૂત નર-નારાયણની સ્તુતિ કરે છે. નારાયણ તત્ત્વોપદેશ આપે છે કે પરમાત્મા સર્વભૂતોમાં વ્યાપ્ત છે; તેથી રાગ-દ્વેષ અને ભેદભાવ સમ્યક્ વિવેકવાળાને આધાર પામતા નથી. ઉર્વશીને ઇન્દ્ર પાસે લઈ જવા કહેીને તે સ્પષ્ટ કરે છે કે તેમનું તપ ભોગ માટે કે દેવો સાથે સ્પર્ધા માટે નહીં, પરંતુ સન્માર્ગ દર્શાવવા અને લોકરક્ષા માટે છે.
Shlokas
Verse 1
मार्कण्डेय उवाच । तस्यैवानन्तरं तात देवतीर्थमनुत्तमम् । दृष्ट्वा तु श्रीपतिं पापैर्मुच्यते मानवो भुवि
માર્કંડેયે કહ્યું—હે તાત! તેના તરત પછી અનુત્તમ દેવતીર્થ છે. ત્યાં શ્રીપતિના દર્શન માત્રથી પૃથ્વી પરનો માનવ પાપોથી મુક્ત થાય છે.
Verse 2
महर्षेस्तस्य जामाता भृगोर्देवो जनार्दनः
તે મહર્ષિના જમાઈ દેવ જનાર્દન છે; એ જ ભૃગુના પણ સંબંધિ છે.
Verse 3
युधिष्ठिर उवाच । कोऽयं श्रियः पतिर्देवो देवानामधिपो विभुः । कथं जन्माभवत्तस्य देवेषु त्रिषु वा मुने
યુધિષ્ઠિરે કહ્યું—આ શ્રીપતિ દેવ કોણ છે, જે દેવોના અધિપતિ અને સર્વવ્યાપી છે? હે મુને! તેમનો જન્મ કેવી રીતે થયો—દેવોના ત્રણ વર્ગોમાં કે અન્ય રીતે?
Verse 4
सम्बन्धी च कथं जातो भृगुणा सह केशवः । एतद्विस्तरतो ब्रह्मन् वक्तुमर्हसि भार्गव
અને કેશવ ભૃગુ સાથે સંબંધિ કેવી રીતે બન્યા? હે બ્રહ્મન, હે ભાર્ગવ! આ વાત વિગતે કહો.
Verse 5
मार्कण्डेय उवाच । संक्षेपात्कथयिष्यामि साध्यस्य चरितं महत् । न हि विस्तरतो वक्तुं शक्ताः सर्वे महर्षयः
માર્કંડેયે કહ્યું—સાધ્યનું મહાન ચરિત્ર હું સંક્ષેપમાં કહું છું. કારણ કે વિસ્તારે વર્ણવવા સર્વ મહર્ષિઓ સમર્થ નથી.
Verse 6
नारायणस्य नाभ्यब्जाज्जातो देवश्चतुर्मुखः । तस्य दक्षोऽङ्गजो राजन् दक्षिणाङ्गुष्ठसम्भवः
નારાયણની નાભિ-કમળમાંથી ચતુર્મુખ દેવ (બ્રહ્મા) ઉત્પન્ન થયા. હે રાજન, તેમના પરથી દક્ષ જન્મ્યા—જમણા અંગૂઠાથી પ્રાદુર્ભૂત.
Verse 7
धर्मः स्तनान्तात्संजातस्तस्य पुत्रोऽभवत्किल । नारायणसहायोऽसावजोऽपि भरतर्षभ
હે ભરતશ્રેષ્ઠ, કહેવામાં આવે છે કે સ્તનના અંતભાગથી ધર્મ ઉત્પન્ન થયા અને તેમના પુત્ર અજા થયા—એ અજા નારાયણના સહાયથી યુક્ત હતા.
Verse 8
मरुत्वती वसुर्ज्ञाना लम्बा भानुमती सती । संकल्पा च मुहूर्ता च साध्या विश्वावती ककुप्
મરુત્વતી, વસુ, જ્ઞાના, લંબા, ભાનુમતી, સતી, સંકલ્પા, મુહૂર્તા, સાધ્યા, વિશ્વાવતી અને કકુપ્—આ (પત્નીઓ)નાં નામો છે.
Verse 9
धर्मपत्न्यो दशैवैता दाक्षायण्यो महाप्रभाः । तासां साध्या महाभागा पुत्रानजनयन्नृप
આ દસ મહાપ્રભા દાક્ષાયણી કન્યાઓ ધર્મની પત્નીઓ છે. હે નૃપ, તેમામાં મહાભાગા સાધ્યાએ પુત્રોને જન્મ આપ્યો.
Verse 10
नरो नारायणश्चैव हरिः कृष्णस्तथैव च । विष्णोरंशांशका ह्येते चत्वारो धर्मसूनवः
નર અને નારાયણ, તેમજ હરિ અને શ્રીકૃષ્ણ—આ ચારેય વિષ્ણુના અંશના અંશ છે અને ધર્મના પુત્રો છે.
Verse 11
तथा नारायणनरौ गन्धमादनपर्वते । आत्मन्यात्मानमाधाय तेपतुः परमं तपः
આ રીતે નારાયણ અને નર ગંધમાદન પર્વત પર, આત્મામાં આત્માને સ્થિર કરીને, પરમ તપ કર્યા.
Verse 12
ध्यायमानावनौपम्यं स्वं कारणमकारणम् । वासुदेवमनिर्देश्यमप्रतर्क्यमनन्तरम्
તેઓ વાસુદેવનું ધ્યાન કરતા—જે અદ્વિતીય છે, પોતે આદિકારણ હોવા છતાં કારણાતીત; અવર્ણનીય, તર્કાતીત અને અનંત છે.
Verse 13
योगयुक्तौ महात्मानावास्थितावुरुतापसौ । तयोस्तपःप्रभावेण न तताप दिवाकरः
યોગમાં સ્થિત તે બે મહાત્મા મહાતપસ્વી અડગ રહ્યા; તેમના તપના પ્રભાવથી સૂર્ય પણ દહ્યો નહીં.
Verse 14
ववाह शङ्कितो वायुः सुखस्पर्शो ह्यशङ्कितः । शिशिरोऽभवदत्यर्थं ज्वलन्नपि विभावसुः
વાયુ જાણે સંકોચથી વહેતો હતો, છતાં તેનો સ્પર્શ સુખદ અને નિર્ભય હતો; અને જ્વલંત અગ્નિ પણ અત્યંત શીતળ બની ગઈ.
Verse 15
सिंहव्याघ्रादयः सौम्याश्चेरुः सह मृगैर्गिरौ । तयोर्गौरिव भारार्ता पृथिवी पृथिवीपते
સિંહ, વ્યાઘ્ર વગેરે સૌમ્ય બની પર્વત પર મૃગો સાથે વિહર્યા. છતાં, હે પૃથ્વીપતે, તેમના ભારથી પૃથ્વી ભારથી દબાયેલી ગાય જેવી વ્યથિત થઈ.
Verse 16
चेरुश्च भूधराश्चैव चुक्षुभे च महोदधिः । देवाश्च स्वेषु धिष्ण्येषु निष्प्रभेषु हतप्रभाः । बभूवुरवनीपाल परमं क्षोभमागताः
પર્વતો પણ હલવા લાગ્યા અને મહાસાગર પણ ઉથલપાથલ થયો. દેવતાઓ પોતાના-પોતાના ધામોમાં, જે નિષ્પ્રભ થઈ ગયા હતા, પોતે પણ તેજહીન બની—હે અવનીપાલ—પરમ ક્ષોભને પામ્યા.
Verse 17
देवराजस्तथा शक्रः संतप्तस्तपसा तयोः । युयोजाप्सरसस्तत्र तयोर्विघ्नचिकीर्षया
ત્યારે દેવરાજ શક્ર (ઇન્દ્ર) તે બંનેના તપથી વ્યથિત થઈ, તેમના તપમાં વિઘ્ન કરવાના ઇરાદે ત્યાં અપ્સરાઓને નિયુક્ત કરી।
Verse 18
इन्द्र उवाच । रम्भे तिलोत्तमे कुब्जे घृताचि ललिते शुभे । प्रम्लोचे सुभ्रु सुम्लोचे सौरभेयि महोद्धते
ઇન્દ્રે કહ્યું—હે રંભા, તિલોત્તમા, કુબ્જા, ઘૃતાચી, લલિતા, શુભે; હે પ્રમ્લોચા, સુભ્રુ, સુમ્લોચા, સૌરભેયી અને મહોદ્ધતા!
Verse 19
अलम्बुषे मिश्रकेशि पुण्डरीके वरूथिनि । विलोकनीयं बिभ्राणा वपुर्मन्मथबोधनम्
હે અલંબુષા, મિશ્રકેશી, પુન્ડરીકા, વરૂથિની—તમે દર્શનીય, મનોહર દેહરૂપ ધારણ કરો છો, જે મન્મથ (કામદેવ) ને પણ જાગૃત કરે તેવી કાંતિ ધરાવે છે.
Verse 20
गन्धमादनमासाद्य कुरुध्वं वचनं मम । नरनारायणौ तत्र तपोदीक्षान्वितौ द्विजौ
ગંધમાદન પર પહોંચીને મારું વચન પાળો. ત્યાં દ્વિજ ઋષિ નર અને નારાયણ તપોદીક્ષા સહિત તપમાં લીન છે.
Verse 21
तेपाते धर्मतनयौ तपः परमदुश्चरम् । तावस्माकं वरारोहाः कुर्वाणौ परमं तपः
ધર્મના તે બે પુત્રો અતિ દુશ્ચર તપ કરે છે. હે સુશરીર વરાંગનાઓ, તેઓ અમારા વિષયે પરમ તપમાં પ્રવૃત્ત છે.
Verse 22
कर्मातिशयदुःखार्तिप्रदावायतिनाशनौ । तद्गच्छत न भीः कार्या भवतीभिरिदं वचः
અતિશય કર્મફળથી ઉત્પન્ન લાંબા દુઃખ અને પીડાનો તેઓ નાશ કરે છે. તેથી જાઓ; તમારે ભય કરવો નહીં—આ મારું વચન છે.
Verse 23
स्मरः सहायो भविता वसन्तश्च वराङ्गनाः । रूपं वयः समालोक्य मदनोद्दीपनं परम् । कन्दर्पवशमभ्येति विवशः को न मानवः
હે વરાંગનાઓ, સ્મર (કામદેવ) અને વસંત તમારા સહાયક બનશે. રૂપ અને યૌવન—મદનને પરમ રીતે ઉદ્દીપિત કરનાર—જોઈને કયો માનવ વિવશ થઈ કંદર્પના વશમાં ન આવે?
Verse 24
मार्कण्डेय उवाच । इत्युक्त्वा देवराजेन मदनेन समं तदा । जग्मुरप्सरसः सर्वा वसन्तश्च महीपते
માર્કંડેય બોલ્યા—દેવરાજે આમ કહ્યા પછી, હે મહીપતે, ત્યારે સર્વ અપ્સરાઓ મદન સાથે અને વસંત સહિત પ્રસ્થાન કરી ગઈ.
Verse 25
गन्धमादनमासाद्य पुंस्कोकिलकुलाकुलम् । चचार माधवो रम्यं प्रोत्फुल्लवनपादपम्
પુંસ્કોકિલોના કલરવથી ભરેલા ગંધમાદનને પામી, માધવ (વસંત) તે રમ્ય વનમાં વિહર્યો, જ્યાં વૃક્ષો નવકુસુમોથી પ્રફુલ્લિત હતાં।
Verse 26
प्रववौ दक्षिणाशायां मलयानुगतोऽनिलः । भृङ्गमालारुतरवै रमणीयमभूद्वनम्
દક્ષિણ દિશામાંથી મલય પવનની સુગંધને અનુસરી સમીર વહ્યો; ભમરમાળાના ગુંજનધ્વનિથી વન અતિ રમણીય બન્યું।
Verse 27
गन्धश्च सुरभिः सद्यो वनराजिसमुद्भवः । किन्नरोरगयक्षाणां बभूव घ्राणतर्पणः
તત્ક્ષણે વનરાજિમાંથી સુગંધિત મધુર ગંધ ઉદ્ભવ્યો; તે કિન્નર, નાગ અને યક્ષોના ઘ્રાણને તૃપ્ત કરનાર બન્યો।
Verse 28
वराङ्गनाश्च ताः सर्वा नरनारायणावृषी । विलोभयितुमारब्धा वागङ्गललितस्मितैः
તે સર્વ વરાંગનાઓ નર-નારાયણ એવા વೃಷભસમાન ઋષિદ્વયને લોભાવવા, લલિત સ્મિત અને ચપળ વાણી-ભંગિમાઓથી પ્રયત્ન કરવા લાગી।
Verse 29
जगौ मनोहरं काचिन्ननर्त तत्र चाप्सराः । अवादयत्तथैवान्या मनोहरतरं नृप
એકએ મધુર ગીત ગાયું; ત્યાં અપ્સરાઓ નૃત્ય કરવા લાગી; અને બીજીએ, હે નૃપ, એથી પણ વધુ મનોહર વાદ્ય વગાડ્યું।
Verse 30
हावैर्भावैः सृतैर्हास्यैस्तथान्या वल्गुभाषितैः । तयोः क्षोभाय तन्वङ्ग्यश्चक्रुरुद्यममङ्गनाः
હાવભાવ, વહેતી હાસ્યધારા અને મધુર વાણીથી તે સુકુમારાંગી સ્ત્રીઓએ તે બેના મનને ક્ષુબ્ધ કરવા પ્રયત્ન કર્યો।
Verse 31
तथापि न तयोः कश्चिन्मनसः पृथिवीपते । विकारोऽभवदध्यात्मपारसम्प्राप्तचेतसोः
તથાપિ, હે પૃથ્વીપતિ, જેમની ચેતના અધ્યાત્મના પર કિનારે પહોંચી હતી, તે બંનેના મનમાં કોઈ વિકૃતિ ઊભી ન થઈ।
Verse 32
निवातस्थौ यथा दीपावकम्पौ नृप तिष्ठतः । वासुदेवार्पणस्वस्थे तथैव मनसी तयोः
જેમ પવનરહિત સ્થાને રહેલા બે દીવા અચળ રહે છે, હે નૃપ, તેમ વાસુદેવને અર્પણભાવથી સ્થિર થયેલા તેમના મન પણ અચળ રહ્યા।
Verse 33
पूर्यमाणोऽपि चाम्भोभिर्भुवमन्यां महोदधिः । यथा न याति संक्षोभं तथा तन्मानसं क्वचित्
જેમ અન્ય ભૂમિઓના જળથી ભરાતો હોવા છતાં મહાસાગર ક્ષુબ્ધ થતો નથી, તેમ તેમનું મન ક્યારેય અશાંત થયું નહીં।
Verse 34
सर्वभूतहितं ब्रह्म वासुदेवमयं परम् । मन्यमानौ न रागस्य द्वेषस्य च वशंगतौ
સર્વભૂતહિતકારી, વાસુદેવમય પરમ બ્રહ્મને જ નિશ્ચય કરીને તેઓ રાગ અને દ્વેષના વશમાં આવ્યા નહીં।
Verse 35
स्मरोऽपि न शशाकाथ प्रवेष्टुं हृदयं तयोः । विद्यामयं दीपयुतमन्धकार इवालयम्
સ્મર (કામદેવ) પણ તેમના હૃદયમાં પ્રવેશી શક્યો નહિ—જેમ વિદ્યાદીપથી પ્રકાશિત ગૃહમાં અંધકાર પ્રવેશી શકતો નથી।
Verse 36
पुष्पोज्ज्वलांस्तरुवरान् वसन्तं दक्षिणानिलम् । ताश्चैवाप्सरसः सर्वाः कन्दर्पं च महामुनी
મહામુનિઓએ પુષ્પોથી ઉજ્જ્વલ શ્રેષ્ઠ વૃક્ષો, વસંત ઋતુ, દક્ષિણની મૃદુ પવન—અને તે સર્વ અપ્સરાઓ તથા કંદર્પ (કામદેવ)ને પણ જોયા।
Verse 37
यच्चारब्धं तपस्ताभ्यामात्मानं गन्धमादनम् । ददर्शातेऽखिलं रूपं ब्रह्मणः पुरुषर्षभ
હે પુરુષશ્રેષ્ઠ! જ્યારે તે બંનેએ તપ આરંભ્યું, ત્યારે તેમણે પોતાના અંતરમાં પરબ્રહ્મનું અખિલ સ્વરૂપ દર્શન કર્યું—ગંધમાદન પર્વત સમ અચલ।
Verse 38
दाहाय नामलो वह्नेर्नापः क्लेदाय चाम्भसः । तद्द्रव्यमेव तद्द्रव्यविकाराय न वै यतः
અગ્નિ માત્ર નામથી દહન માટે નથી, અને જળ પણ માત્ર નામથી ભીંજવવા માટે નથી; કારણ કે દ્રવ્ય પોતે જ દ્રવ્યવિકારનું સાચું કારણ નથી।
Verse 39
ततो विज्ञाय विज्ञाय परं ब्रह्म स्वरूपतः । मधुकन्दर्पयोषित्सु विकारो नाभवत्तयोः
અતએવ પરબ્રહ્મને સ્વરૂપતઃ સમ્યક રીતે જાણી, મધુ, કંદર્પ અને મોહક સ્ત્રીઓ હાજર હોવા છતાં તેમામાં કોઈ વિકાર ઊપજ્યો નહિ।
Verse 40
ततो गुरुतरं यत्नं वसन्तमदनौ नृप । चक्राते ताश्च तन्वङ्ग्यस्तत्क्षोभाय पुनःपुनः
ત્યારે, હે નૃપ, વસંત અને મદને વધુ ભારે પ્રયત્ન કર્યો; અને તે સુકુમાર અંગવાળી સ્ત્રીઓ પણ તેમને ક્ષોભિત કરવા વારંવાર પ્રયત્ન કરતી રહી।
Verse 41
अथ नारायणो धैर्यं संधायोदीर्णमानसः । ऊरोरुत्पादयामास वराङ्गीमबलां तदा
પછી નારાયણે ધૈર્ય સંધારી, મનને દૃઢ સંકલ્પે ઉન્નત કરી, તે સમયે પોતાની જાંઘમાંથી એક અતિ સુંદર અંગવાળી સ્ત્રીને પ્રગટ કરી।
Verse 42
त्रैलोक्यसुन्दरीरत्नमशेषमवनीपते । गुणैर्लाघवमभ्येति यस्याः संदर्शनादनु
હે અવનીપતે, તે ત્રિલોકની સુંદરિઓમાં રત્નસ્વરૂપ હતી; તેના દર્શનમાત્ર પછી અન્ય સૌની કાંતિ અને ગુણગૌરવ જાણે હળવા પડી જાય।
Verse 43
तां विलोक्य महीपाल चकम्पे मनसानिलः । वसन्तो विस्मयं यातः स्मरः सस्मार किंचन
તેણે જોઈને, હે મહીપાલ, મનનો પવન કંપી ઊઠ્યો; વસંત આશ્ચર્યમાં પડી ગયો અને સ્મર જાણે કંઈક સ્મરી બેઠો—પરાજય ઓળખ્યો હોય તેમ।
Verse 44
रम्भातिलोत्तमाद्याश्च वैलक्ष्यं देवयोषितः । न रेजुरवनीपाल तल्लक्ष्यहृदयेक्षणाः
હે અવનીપાલ, રંભા, તિલોત્તમા વગેરે દેવયોષિતો લજ્જિત થઈ ગઈ; તેની તરફ નજર અને હૃદય સ્થિર રાખ્યા છતાં તેઓ ફરી તેજસ્વી ન લાગ્યા।
Verse 45
ततः कामो वसन्तश्च पार्थिवाप्सरसश्च ताः । प्रणम्य भगवन्तौ तौ तुष्टुवुर्मुनिसत्तमौ
પછી કામ અને વસંત તથા તે અપ્સરાઓએ તે બે ભગવદ્રૂપ મુનિશ્રેષ્ઠોને પ્રણામ કરીને તેમની સ્તુતિ કરી।
Verse 46
वसन्तकामाप्सरस ऊचुः । प्रसीदतु जगद्धाता यस्य देवस्य मायया । मोहिताः स्म विजानीमो नान्तरं विद्यते द्वयोः
વસંત, કામ અને અપ્સરાઓ બોલ્યા—“જગદ્ધાતા પ્રસન્ન થાઓ; તે જ દેવની માયાથી અમે મોહિત થયા હતા. હવે જાણ્યું—આ બંનેમાં કોઈ ભેદ નથી।”
Verse 47
प्रसीदतु स वां देवो यस्य रूपमिदं द्विधा । धामभूतस्य लोकानामनादेरप्रतिष्ठतः
જેનુ એક જ સ્વરૂપ અહીં દ્વિરૂપે પ્રગટ થયું છે, જે અનાદિ છે, લોકોના ધામરૂપ છે, છતાં પોતે સ્થિર આશ્રય વિનાનો—એ દેવ આપ બંને પર પ્રસન્ન થાઓ।
Verse 48
नरनारायणौ देवौ शङ्खचक्रायुधावुभौ । आस्तां प्रसादसुमुखावस्माकमपराधिनाम्
શંખ-ચક્ર ધારણ કરનારા નર-નારાયણ—એ બંને દેવો, અમે અપરાધી હોવા છતાં, કૃપામુખે અમારી સામે વિરાજમાન રહો।
Verse 49
निधानं सर्वविद्यानां सर्वपापवनानलः । नारायणोऽतो भगवान् सर्वपापं व्यपोहतु
નારાયણ ભગવાન સર્વ વિદ્યાઓના નિધાન અને સર્વ પાપવનને દહન કરનાર દાવાનલ છે; તેથી તેઓ સર્વ પાપ દૂર કરે।
Verse 50
शार्ङ्गचिह्नायुधः श्रीमानात्मज्ञानमयोऽनघः । नरः समस्तपापानि हतात्मा सर्वदेहिनाम्
શારઙ્ગના ચિહ્ન અને આયુધોથી યુક્ત, શ્રીમાન્, આત્મજ્ઞાનમય અને નિર્મળ નર સર્વ પાપોનો નાશ કરે છે અને સર્વ દેહધારીઓમાં નીચ આત્માને વશમાં કરે છે.
Verse 51
जटाकलापबद्धोऽयमनयोर्नः क्षमावतोः । सौम्यास्यदृष्टिः पापानि हन्तुं जन्मार्जितानि वै
જટાકલાપથી બંધાયેલા આ બે અમારા પ્રત્યે સદા ક્ષમાશીલ છે; તેમના સૌમ્ય મુખની દૃષ્ટિ જન્મજન્માંતરે સંચિત પાપોને ખરેખર નાશ કરે.
Verse 52
तथात्मविद्यादोषेण योऽपराधः कृतो महान् । त्रैलोक्यवन्द्यौ यौ नाथौ विलोभयितुमागताः
આત્મવિદ્યાના દોષથી જે કોઈ મહાન અપરાધ થયો હોય તે ક્ષમ્ય થાઓ; કારણ કે ત્રિલોક્યવંદ્ય તે બે નાથ કૃપા આપવા અહીં આવ્યા છે.
Verse 53
प्रसीद देव विज्ञानधन मूढदृशामिव । भवन्ति सन्तः सततं स्वधर्मपरिपालकाः
પ્રસીદ, હે દેવ, હે વિજ્ઞાનધન! મૂઢદૃષ્ટિજનને તો સંતો સદા પોતાના ધર્મનું સતત પાલન કરનારાં જ દેખાય છે.
Verse 54
दृष्ट्वैतन्नः समुत्पन्नं यथा स्त्रीरत्नमुत्तमम् । त्वयि नारायणोत्पन्ना श्रेष्ठा पारवती मतिः
અમારા વચ્ચે આ એવું ઉત્પન્ન થયું છે જેમ સ્ત્રીઓમાં ઉત્તમ રત્ન; હે નારાયણ, આપમાં પાર્વતીસમાન શ્રેષ્ઠ અને મંગલમય મતિ પ્રગટ થઈ છે.
Verse 55
तेन सत्येन सत्यात्मन्परमात्मन्सनातन । नारायण प्रसीदेश सर्वलोकपरायण
તે સત્યના બળથી—હે સત્યાત્મા, હે પરમાત્મા, હે સનાતન નારાયણ! પ્રસન્ન થાઓ; હે પ્રભુ, તમે સર્વ લોકોના આશ્રય અને પરમ ગતિ છો.
Verse 56
प्रसन्नबुद्धे शान्तात्मन्प्रसन्नवदनेक्षण । प्रसीद योगिनामीश नर सर्वगताच्युत
હે પ્રસન્નબુદ્ધિ, હે શાંતાત્મા, જેમનું મુખ અને દૃષ્ટિ પ્રસન્ન છે—હે યોગીઓના ઈશ્વર! હે નર, સર્વવ્યાપી અચ્યુત! પ્રસન્ન થાઓ.
Verse 57
नमस्यामो नरं देवं तथा नारायणं हरिम् । नमो नराय नम्याय नमो नारायणाय च
અમે દેવસ્વરૂપ નરને તથા હરિ—નારાયણને નમસ્કાર કરીએ છીએ. વંદનીય નરને નમો; અને નારાયણને પણ નમો.
Verse 58
प्रसन्नानामनाथानां तथा नाथवतां प्रभो । शं करोतु नरोऽस्माकं शं नारायण देहि नः
હે પ્રભુ! પ્રસન્ન જન, અનાથ અને નાથવંત—સર્વે પર કૃપાળુ—નર અમારું મંગળ કરે; અને હે નારાયણ, અમને કલ્યાણ આપો.
Verse 59
मार्कण्डेय उवाच । एवमभ्यर्चितः स्तुत्या रागद्वेषादिवर्जितः । प्राहेशः सर्वभूतानां मध्ये नारायणो नृप
માર્કંડેયે કહ્યું—આ રીતે સ્તુતિથી પૂજિત, રાગ-દ્વેષાદિથી રહિત, સર્વભૂતોના ઈશ્વરે કહ્યું: ‘હે નૃપ! નારાયણ સર્વ પ્રાણીઓના મધ્યમાં નિવાસ કરે છે.’
Verse 60
नारायण उवाच । स्वागतं माधवे कामे भवत्वप्सरसामपि । यत्कार्यमागतानां च इहास्माभिस्तदुच्यताम्
નારાયણે કહ્યું—હે માધવ, સ્વાગત છે; હે કામ, સ્વાગત છે; અને હે અપ્સરાઓ, તમારું પણ સ્વાગત છે. તમે જે કાર્ય લઈને અહીં આવ્યા છો, તે હવે અમને સ્પષ્ટ કહો.
Verse 61
यूयं संसिद्धये नूनमस्माकं बलशत्रुणा । संप्रेषितास्ततोऽस्माकं नृत्ययोगादिदर्शनम्
અમારી સિદ્ધિમાં વિઘ્ન પાડવા માટે અમારા બળવાન શત્રુએ નિશ્ચયે તમને મોકલ્યા છે; તેથી અમારી સામે નૃત્ય, મોહક યુક્તિઓ વગેરે દર્શાવવા તમે આવ્યા છો.
Verse 62
न वयं गीतनृत्येन नाङ्गचेष्टादिभाषितैः । लुब्धा वै विषयैर्मन्ये विषया दारुणात्मकाः
અમે ગીત-નૃત્યથી, દેહના હાવભાવ અને ચપળ વાણીથી લોભાતા નથી. મારા મત પ્રમાણે વિષયભોગ સ્વભાવથી જ દારુણ છે.
Verse 63
शब्दादिसङ्गदुष्टानि यदा नाक्षाणि नः शुभाः । तदा नृत्यादयो भावाः कथं लोभप्रदायिनः
જ્યારે શબ્દાદિ વિષયોના સંસર્ગથી અમારી ઇન્દ્રિયો દૂષિત થઈ શુભ રહેતી નથી, ત્યારે નૃત્ય વગેરે ભાવો કેવી રીતે લોભ આપનારા બની શકે?
Verse 64
ते सिद्धाः स्म न वै साध्या भवतीनां स्मरस्य च । माधवस्य च शाक्रोऽपि स्वास्थ्यं यात्वविशङ्किताः
અમે તો પહેલેથી સિદ્ધ છીએ; તમે કે સ્મર (કામ) અમને વશ કરી શકતા નથી. માધવ નિઃશંક રહી નિશ્ચિંત રહે; શક્ર (ઇન્દ્ર) પણ નિર્ભય થઈ પ્રસ્થાન કરે.
Verse 65
योऽसौ परश्च परमः पुरुषः परमेश्वरः । परमात्मा समस्तस्य स्थावरस्य चरस्य च
એ જ પરાત્પર પરમ પુરુષ, પરમેશ્વર છે; સ્થાવર અને જંગમ સર્વનું એ જ પરમાત્મા છે।
Verse 66
उत्पत्तिहेतुरेते च यस्मिन्सर्वं प्रलीयते । सर्वावासीति देवत्वाद्वासुदेवेत्युदाहृतः
આ બધાની ઉત્પત્તિનું કારણ એ જ છે અને સર્વનું લય પણ એમાં જ થાય છે. દેવરૂપે સર્વમાં વસે છે તેથી ‘વાસુદેવ’ કહેવાય છે।
Verse 67
वयमंशांशकास्तस्य चतुर्व्यूहस्य मानिनः । तदादेशितवार्त्मानौ जगद्बोधाय देहिनाम्
અમે તે પ્રભુના ચતુર્વ્યૂહના અતિ સૂક્ષ્મ અંશ માત્ર છીએ. દેહધારીઓને જગત્-તત્ત્વનો બોધ કરાવવા અમે તેના આદેશિત માર્ગે જ ચાલીએ છીએ।
Verse 68
तत्सर्वभूतं सर्वेशं सर्वत्र समदर्शिनम् । कुतः पश्यन्तौ रागादीन्करिष्यामो विभेदिनः
જ્યારે અમે તેને સર્વભૂતસ્વરૂપ, સર્વેશ્વર અને સર્વત્ર સમદર્શી રૂપે দেখি, ત્યારે રાગાદિ વિકારો ક્યાંથી આવે? અમે ભેદ કરનાર કેવી રીતે બનીએ?
Verse 69
वसन्ते मयि चेन्द्रे च भवतीषु तथा स्मरे । यदा स एव भूतात्मा तदा द्वेषादयः कथम्
વસંતમાં, મારામાં, ઇન્દ્રમાં, આપ દિવ્ય સ્ત્રીઓમાં અને સ્મરમાં પણ—જ્યારે એ જ પ્રભુ સર્વભૂતોનો અંતરાત્મા છે, ત્યારે દ્વેષાદિ ક્યાંથી ઉપજે?
Verse 70
तन्मयान्यविभक्तानि यदा सर्वेषु जन्तुषु । सर्वेश्वरेश्वरो विष्णुः कुतो रागादयस्ततः
જ્યારે સર્વ જીવોમાં સર્વ કંઈ તેનાથી વ્યાપ્ત અને ખરેખર અવಿಭક્ત હોય, અને સર્વેશ્વરોના પણ ઈશ્વર વિષ્ણુ હોય, ત્યારે રાગાદિ વિકારો ક્યાંથી ઉપજે?
Verse 71
ब्रह्माणमिन्द्रमीशानमादित्यमरुतोऽखिलान् । विश्वेदेवानृषीन् साध्यान्वसून्पितृगणांस्तथा
એ જ બ્રહ્મા છે, એ જ ઇન્દ્ર છે, એ જ ઈશાન છે; એ જ આદિત્યો અને સર્વ મરુતો છે; એ જ વિશ્વેદેવો, ઋષિઓ, સાધ્યો, વસુઓ તથા પિતૃગણોના સમૂહ પણ છે.
Verse 72
यक्षराक्षसभूतादीन्नागान्सर्पान्सरीसृपान् । मनुष्यपक्षिगोरूपगजसिंहजलेचरान्
એ જ યક્ષો, રાક્ષસો, ભૂતાદિ છે; એ જ નાગો, સર્પો અને સરિસૃપો છે; એ જ મનુષ્યો, પક્ષીઓ, ગોરૂપ પશુઓ, હાથી, સિંહ અને જલચર પ્રાણીઓ પણ છે.
Verse 73
मक्षिकामशकान्दंशाञ्छलभाञ्जलजान् कृमीन् । गुल्मवृक्षलतावल्लीत्वक्सारतृणजातिषु
એ જ માખીઓ, મચ્છરો, દંશક જીવ, ટીડાં, જલજ પ્રાણીઓ અને કૃમિઓ છે; એ જ ઝાડીઓ, વૃક્ષો, લતાઓ અને વલ્લીઓ છે; એ જ છાલ, સાર અને સર્વ પ્રકારની તૃણજાતિઓમાં પણ નિવાસ કરે છે.
Verse 74
यच्च किंचिददृश्यं वा दृश्यं वा त्रिदशाङ्गनाः । मन्यध्वं जातमेकस्य तत्सर्वं परमात्मनः
હે ત્રિદશાંગનાઓ! જે કંઈ—અદૃશ્ય હોય કે દૃશ્ય—તમે ‘જાત’ માનો છો, તે સર્વ એકમાત્ર પરમાત્માથી જ ઉત્પન્ન છે—એવું જાણો.
Verse 75
जायमानः कथं विष्णुमात्मानं परमं च यत् । रागद्वेषौ तथा लोभं कः कुर्यादमराङ्गनाः
હે અમરાંગનાઓ! જ્યારે વિષ્ણુ જ આત્મા અને પરમ તત્ત્વ છે, ત્યારે જન્મ લેતો જીવ રાગ-દ્વેષ તથા લોભ કેવી રીતે ઉત્પન્ન કરી શકે?
Verse 76
सर्वभूतमये विष्णौ सर्वगे सर्वधातरि । निपात्य तं पृथग्भूते कुतो रागादिको गुणः
સર્વભૂતમય, સર્વવ્યાપી અને સર્વાધાર એવા વિષ્ણુમાં ભેદભાવની કલ્પના નાશ પામે પછી રાગાદિ ગુણ ક્યાંથી ઊભા થાય?
Verse 77
एवमस्मासु युष्मासु सर्वभूतेषु चाबलाः । तन्मथैकत्वभूतेषु रागाद्यवसरः कुतः
હે સૌમ્ય સ્ત્રીઓ! અમામાં, તમામાં અને સર્વ પ્રાણીઓમાં એક જ આત્મા છે અને સર્વનું તત્ત્વ એક જ છે; તો રાગાદિ માટે અવકાશ ક્યાં?
Verse 78
सम्यग्दृष्टिरियं प्रोक्ता समस्तैक्यावलोकिनी । पृथग्विज्ञानमात्रैव लोकसंव्यवहारवत्
આને સમ્યક દૃષ્ટિ કહેવામાં આવી છે—જે સર્વનું એકત્વ જુએ છે. ભેદબોધ તો માત્ર જ્ઞાનની એક રીત છે, જે લોકવ્યવહાર માટે જ ઉપયોગી છે.
Verse 79
भूतेन्द्रियान्तः करणप्रधानपुरुषात्मकम् । जगद्वै ह्येतदखिलं तदा भेदः किमात्मकः
આ આખું જગત ભૂત, ઇન્દ્રિયો, અંતઃકરણ, પ્રધાન અને પુરુષ સ્વરૂપે જ રચાયેલું છે. તો પછી ‘ભેદ’ ખરેખર કયા સ્વરૂપનો રહી જાય?
Verse 80
भवन्ति लयमायान्ति समुद्रसलिलोर्मयः । न वारिभेदतो भिन्नास्तथैवैक्यादिदं जगत्
સમુદ્રની જલતરંગો ઊઠે છે અને લય પામે છે; પરંતુ જલભેદથી તે ભિન્ન નથી. તેમ જ આ જગત એકત્વથી જ પ્રતીત થાય છે.
Verse 81
यथाग्नेरर्चिषः पीताः पिङ्गलारुणधूसराः । तथापि नाग्नितो भिन्नास्तथैतद्ब्रह्मणो जगत्
જેમ અગ્નિની જ્વાલાઓ પીળી, પિંગળ, અરुण કે ધૂસર દેખાય, છતાં તે અગ્નિથી અલગ નથી; તેમ જ આ જગત બ્રહ્મથી ભિન્ન નથી.
Verse 82
भवतीभिश्च यत्क्षोभमस्माकं स पुरंदरः । कारयत्यसदेतच्च विवेकाचारचेतसाम्
‘તમારા કારણે’ અમામાં જે ક્ષોભ ઊઠે છે, તે પુરંદર (ઇન્દ્ર) કરાવે છે; પરંતુ વિવેકાચારવાળા ચિત્ત માટે આ પણ અસત્ છે.
Verse 83
भवन्त्यः स च देवेन्द्रो लोकाश्च ससुरासुराः । समुद्राद्रिवनोपेता मद्देहान्तरगोचराः
તમે પણ, તે દેવೇಂದ್ರ (ઇન્દ્ર) પણ, અને દેવ-અસુર સહિત સર્વ લોક—સમુદ્ર, પર્વત અને વન સાથે—આ બધું મારા દેહના આંતરિક વિસ્તારામાં જ ગોચર છે.
Verse 84
यथेयं चारुसर्वाङ्गी भवतीनां मयाग्रतः । दर्शिता दर्शयिष्यामि तथा चैवाखिलं जगत्
જેમ આ સુંદર સર્વાંગી રૂપ મેં તમારા સમક્ષ દર્શાવ્યું છે, તેમ જ એ જ રીતે સમગ્ર જગતને પણ હું પ્રગટ કરીને બતાવીશ.
Verse 85
प्रयातु शक्रो मा गर्वमिन्द्रत्वं कस्य सुस्थिरम् । यूयं च मा स्मयं यात सन्ति रूपान्विताः स्त्रियः
શક્ર (ઇન્દ્ર) ચાલ્યો જાય—તે ગર્વ ન કરે; કોનું ‘ઇન્દ્રત્વ’ સદાય સ્થિર રહે છે? અને તમે પણ અહંકારમાં ન પડો; રૂપવતી સ્ત્રીઓ તો ઘણી છે.
Verse 86
किं सुरूपं कुरूपं वा यदा भेदो न दृश्यते । तारतम्यं सुरूपत्वे सततं भिन्नदर्शनात्
જ્યારે ભેદ જ દેખાતો નથી, ત્યારે ‘સુંદર’ કે ‘કુરુપ’ શું? સુંદરતામાં તારતમ્ય તો સદા ભિન્ન દૃષ્ટિથી જ ઉત્પન્ન થાય છે.
Verse 87
भवतीनां स्मयं मत्वा रूपौदार्यगुणोद्भवम् । मयेयं दर्शिता तन्वी ततस्तु शममेष्यथ
તમારો ગર્વ રૂપ, ઔદાર્ય અને ગુણમાંથી ઊભો થયો છે એમ સમજીને મેં આ સુકુમારી કન્યાને તમને દર્શાવી છે; હવે તમે નિશ્ચયે શાંત થશો.
Verse 88
यस्मान्मदूरोर्निष्पन्ना त्वियमिन्दीवरेक्षणा । उर्वशी नाम कल्याणी भविष्यति वराप्सराः
કારણ કે આ ઇંદીવરનેત્રા કન્યા મારી ઊરુમાંથી ઉત્પન્ન થઈ છે, તેથી આ કલ્યાણી ‘ઉર્વશી’ નામે પ્રસિદ્ધ થશે અને અપ્સરાઓમાં શ્રેષ્ઠ થશે.
Verse 89
तदियं देवराजस्य नीयतां वरवर्णिनी । भवत्यस्तेन चास्माकं प्रेषिताः प्रीतिमिच्छता
અતએવ આ ઉત્તમવર્ણિની કન્યાને દેવરાજ પાસે લઈ જાવ; અને તમે પણ તેમને પ્રસન્ન કરવા ઇચ્છતા અમારે દ્વારા પ્રેષિત થયાં છો.
Verse 90
वक्तव्यश्च सहस्राक्षो नास्माकं भोगकारणात् । तपश्चर्या न वाप्राप्यफलं प्राप्तुमभीप्सता
સહસ્રાક્ષ (ઇન્દ્ર) ને કહેવું કે આ અમારાં ભોગ માટે નથી; તેમજ તપશ્ચર્યા અને વ્રતોથી અપ્રાપ્ત ફળ મેળવવાની ઇચ્છાથી પણ અમે પ્રવૃત્ત નથી.
Verse 91
सन्मार्गमस्य जगतो दर्शयिष्ये करोम्यहम् । तथा नरेण सहितो जगतः पालनोद्यतः
હું આ જગતને સન્માર્ગ દર્શાવીને સ્થાપિત કરીશ; અને એક માનવ રાજા સાથે મળીને જગતના પાલન-રક્ષણમાં તત્પર રહીશ.
Verse 92
यदि कश्चित्तवाबाधां करोति त्रिदशेश्वर । तमहं वारयिष्यामि निवृत्तो भव वासव
હે ત્રિદશેશ્વર! જો કોઈ તને અવરોધ કરે, તો હું તેને અટકાવી દઈશ; તેથી હે વાસવ, તું નિવૃત્ત થા.
Verse 93
कर्तासि चेत्त्वमाबाधां न दुष्टस्येह कस्यचित् । तं चापि शास्ता तदहं प्रवर्तिष्याम्यसंशयम्
પરંતુ જો તું અહીં કોઈ અદુષ્કૃત, નિર્દોષને અવરોધ કરેશ, તો તારા માટે પણ દંડની વ્યવસ્થા હું નિશ્ચયે ચલાવીશ—કોઈ સંશય નથી.
Verse 94
एतज्ज्ञात्वा न सन्तापस्त्वया कार्यो हि मां प्रति । उपकाराय जगतामवतीर्णोऽस्मि वासव
આ જાણીને તું મારા પ્રત્યે ખેદ કે સંતાપ ન કર; હે વાસવ, હું લોકોના ઉપકાર માટે અવતીર્ણ થયો છું.
Verse 95
या चेयमुर्वशी मत्तः समुद्भूता पुरंदर त्रेताग्निहेतुभूतेयं एवं प्राप्य भविष्यति
હે પુરંદર! આ ઉર્વશી મારી પાસેથી ઉત્પન્ન થઈ છે; કાળક્રમે તે ત્રેતાગ્નિઓના કારણરૂપે સંબંધિત બની, આ રીતે પરમ ગતિને પ્રાપ્ત કરશે.
Verse 192
अध्याय
અધ્યાય. (આ માત્ર વિભાગ દર્શાવતું શીર્ષક છે.)