Adhyaya 97

Verse 1

श्रीमार्कण्डेय उवाच । ततो गच्छेन्महीपाल व्यासतीर्थमनुत्तमम् । दुर्लभं मनुजैः पुण्यमन्तरिक्षे व्यवस्थितम्

શ્રી માર્કંડેયે કહ્યું—ત્યારબાદ, હે મહીપાલ! અનુત્તમ વ્યાસતીર્થમાં જા; તે મનુષ્યો માટે દુર્લભ, અત્યંત પુણ્યપ્રદ તીર્થ છે, જાણે અંતરિક્ષમાં સ્થિત હોય તેમ.

Verse 2

युधिष्ठिर उवाच । कस्माद्वै व्यासतीर्थं तदन्तरिक्षे व्यवस्थितम् । एतदाख्याहि संक्षेपात्त्यज ग्रन्थस्य विस्तरम्

યુધિષ્ઠિર બોલ્યો—તે વ્યાસતીર્થ અંતરિક્ષમાં કેમ સ્થિત છે? આ વાત સંક્ષેપમાં કહો; ગ્રંથનો વિસ્તાર છોડો।

Verse 3

श्रीमार्कण्डेय उवाच । साधु साधु महाबाहो धर्मवान्साधुवत्सल । स्वकर्मनिरतः पार्थ तीर्थयात्राकृतादरः

શ્રી માર્કંડેય બોલ્યા—સાધુ, સાધુ, હે મહાબાહો! તું ધર્મવાન અને સાધુજનપ્રેમી છે. હે પાર્થ, તું સ્વકર્મમાં નિરત છે અને તીર્થયાત્રા પ્રત્યે આદર ધરાવે છે।

Verse 4

दुर्लभं सर्वजन्तूनां व्यासतीर्थं नरेश्वर । पीडितो वृद्धभावेन अकल्पोऽहं नृपात्मज

હે નરેશ્વર, સર્વ પ્રાણીઓ માટે વ્યાસતીર્થ અતિ દુર્લભ છે. વૃદ્ધાવસ્થાના ભારથી પીડિત હું સમર્થ નથી, હે રાજપુત્ર।

Verse 5

विसंज्ञो गतवित्तस्तु संजातः स्मृतिवर्जितः । गुह्याद्गुह्यतरं तीर्थं नाख्यातं कस्यचिन्मया

હું બેભાન થયો, ધન ગુમાવ્યું અને સ્મૃતિ પણ વિહોણો થયો. આ તીર્થ—ગુપ્તથી પણ વધુ ગુપ્ત—મેં કોઈને પણ જણાવ્યું નથી।

Verse 6

कलिस्तत्रैव राजेन्द्र न विशेद्व्याससंश्रयात् । अन्तरिक्षे तु संजातं रेवायाश्चेष्टितेन तु

હે રાજેન્દ્ર, વ્યાસના આશ્રયથી ત્યાં કલિ પ્રવેશતો નથી. રેવા (નર્મદા)ની અદ્ભુત લીલાથી તે સ્થાન અંતરિક્ષમાં ઉત્પન્ન થયું।

Verse 7

विरिञ्चिर्नैव शक्नोति रेवाया गुणकीर्तनम् । कथं ज्ञास्याम्यहं तात रेवामाहात्म्यमुत्तमम्

વિરિંચિ (બ્રહ્મા) પણ રેવાના ગુણોનું સંપૂર્ણ કીર્તન કરી શકતા નથી. તો પછી, હે તાત, હું રેવાનું પરમ ઉત્તમ માહાત્મ્ય કેવી રીતે જાણી શકું?

Verse 8

व्यासतीर्थं विशेषेण लवमात्रं ब्रवीम्यतः । प्रत्यक्षः प्रत्ययो यत्र दृश्यतेऽद्य कलौ युगे

અતએવ હું વિશેષરૂપે વ્યાસતીર્થ વિષે માત્ર થોડું જ કહું છું; કારણ કે ત્યાં કલિયુગમાં આજેય પ્રત્યક્ષ પ્રમાણ અને દૃઢ પ્રત્યય દેખાય છે.

Verse 9

विहङ्गो गच्छते नैव भित्त्वा शूलं सुदारुणम् । तस्योत्पत्तिं समासेन कथयामि नृपात्मज

અતિ ભયંકર તે શૂળને ભેદીને કોઈ પક્ષી પણ પસાર થતું નથી. હે નૃપપુત્ર, તેની ઉત્પત્તિ હું સંક્ષેપમાં કહું છું.

Verse 10

आसीत्पूर्वं महीपाल मुनिर्मान्यः पराशरः । तेनात्युग्रं तपश्चीर्णं गङ्गाम्भसि महाफलम्

પૂર્વકালে, હે મહીપાલ, માન્ય મુનિ પરાશર હતા. તેમણે ગંગાના જળમાં અત્યંત ઉગ્ર તપ કર્યું, જે મહાફળદાયક હતું.

Verse 11

प्राणायामेन संतस्थौ प्रविष्टो जाह्नवीजले । पूर्णे द्वादशमे वर्षे निष्क्रान्तो जलमध्यतः

જાહ્નવી (ગંગા)ના જળમાં પ્રવેશ કરીને તેઓ પ્રાણાયામમાં અડગ રહ્યા. બાર વર્ષ પૂર્ણ થતાં જ તેઓ જળના મધ્યમાંથી બહાર નીકળ્યા.

Verse 12

भिक्षार्थी संचरेद्ग्रामं नावा यत्रैव तिष्ठति । तत्र तेन परा दृष्टा बाला चैव मनोहरा

ભિક્ષા માટે તે તે ગામમાં ફરતો રહ્યો જ્યાં નાવ સ્થિર હતી. ત્યાં તેણે અત્યંત મનોહર અને ચિત્તહારી એક કન્યાને જોઈ.

Verse 13

तां दृष्ट्वा स च कामार्त उवाच मधुरं तदा । मां नयस्व परं पारं कासि त्वं मृगलोचने

તેણે તેણીને જોઈ કામથી વ્યાકુળ થઈ મધુર વચન બોલ્યો—“મને પરપાર લઈ જા. હે મૃગલોચને, તું કોણ છે?”

Verse 14

नावारूढे नदीतीरे मम चित्तप्रमाथिनि । एवमुक्ता तु सा तेन प्रणम्य ऋषिपुंगवम्

નદીકાંઠે નાવમાં બેઠેલી, જે મારા ચિત્તને મથતી હતી—તેને આમ કહ્યે પછી તેણીએ તે ઋષિશ્રેષ્ઠને પ્રણામ કર્યો.

Verse 15

कथयामास चात्मानं दृष्ट्वा तं काममोहितम् । कैवर्तानां गृहे दासी कन्याहं द्विजसत्तम

તેણે તેને કામમોહિત જોઈ પોતાનો પરિચય કહ્યો—“હે દ્વિજસત્તમ, હું કૈવર્તોના ઘરમાં દાસી તરીકે રહેનારી એક કન્યા છું.”

Verse 16

नावासंरक्षणार्थाय आदिष्टा स्वामिना विभो । मया विज्ञापितं वृत्तमशेषं ज्ञातुमर्हसि

હે પ્રભુ, નાવની રક્ષા માટે સ્વામીએ મને નિયુક્ત કરી છે. મેં સમગ્ર વાત નિવેદિત કરી છે; આપ તેને સંપૂર્ણ રીતે જાણો.

Verse 17

एवमुक्तस्तया सोऽथ क्षणं ध्यात्वाब्रवीदिदम्

તેણી દ્વારા એમ કહ્યે પછી તે ક્ષણમાત્ર ધ્યાન કરી પછી આ વચન બોલ્યો.

Verse 18

पराशर उवाच । अहं ज्ञानबलाद्भद्रे तव जानामि सम्भवम् । कैवर्तपुत्रिका न त्वं राजकन्यासि सुन्दरि

પરાશરે કહ્યું—હે ભદ્રે, જ્ઞાનબળથી હું તારો જન્મ જાણું છું. હે સુન્દરી, તું કૈવર્તની પુત્રી નથી; તું રાજકન્યા છે.

Verse 19

कन्योवाच । कः पिता कथ्यतां ब्रह्मन्कस्या वा ह्युदरोद्भवा । कस्मिन्वंशे प्रसूताहं कैवर्ततनया कथम्

કન્યાએ કહ્યું—હે બ્રાહ્મણ, કહો; મારા પિતા કોણ છે અને હું કોના ગર્ભમાંથી જન્મી? હું કયા વંશમાં પ્રસૂતા થઈ, અને કેવી રીતે કૈવર્તની પુત્રી કહેવાઈ?

Verse 20

पराशर उवाच । कथयामि समस्तं यत्त्वया पृष्टमशेषतः । वसुर्नामेति भूपालः सोमवंशविभूषणः

પરાશરે કહ્યું—તું જે પૂછ્યું છે તે બધું હું કશુ પણ છોડ્યા વિના સંપૂર્ણ કહું છું. સોમવંશનું ભૂષણ ‘વસુ’ નામનો એક રાજા હતો.

Verse 21

जम्बूद्वीपाधिपो भद्रे शत्रूणां भयवर्धनः । शतानि सप्त भार्याणां पुत्राणां च दशैव तु

હે ભદ્રે, તે જંબૂદ્વીપનો અધિપતિ હતો અને શત્રુઓના ભયને વધારનાર હતો. તેની સાતસો રાણીઓ અને દસ પુત્રો પણ હતા.

Verse 22

धर्मेण पालयेल्लोकानीशवत्पूज्यते सदा । म्लेच्छास्तस्याविधेयाश्च क्षीरद्वीपनिवासिनः

તે ધર્મથી પ્રજાનું પાલન કરતો અને સદા ઈશ્વર સમાન પૂજાતો. ક્ષીરદ્વીપમાં વસતા મ્લેચ્છો પણ તેની આજ્ઞા પ્રત્યે કદી અવిధેય ન હતા.

Verse 23

तेषामुत्सादनार्थाय ययावुल्लङ्घ्य सागरम् । संयुक्तः पुत्रभृत्यैश्च पौरुषे महति स्थितैः

તેમનો નાશ કરવા માટે તે સમુદ્રને લાંઘી આગળ વધ્યો. મહાપૌરુષમાં સ્થિત પુત્રો અને ભૃત્યો સાથે તે સંયુક્ત હતો.

Verse 24

समरं तैः समारब्धं म्लेच्छैश्च वसुना सह । जिता म्लेच्छाः समस्तास्ते वसुना मृगलोचने

તે મ્લેચ્છોએ વસુ સાથે મળીને યુદ્ધ આરંભ્યું. હે મૃગલોચને, વસુએ તે સર્વ મ્લેચ્છોને જીત્યા.

Verse 25

करदास्ते कृतास्तेन सपुत्रबलवाहनाः । प्रधाना तस्य सा राज्ञी तव माता मृगेक्षणे

તેણે તેમને તેમના પુત્રો, સૈન્ય અને વાહનો સહિત કરદ બનાવ્યા. હે મૃગેક્ષણિ, તે રાજાની મુખ્ય રાણી જ તારી માતા હતી.

Verse 26

प्रवासस्थे महीपाले संजाता सा रजस्वला । नारीणां तु सदाकालं मन्मथो ह्यधिको भवेत्

રાજા પ્રবাসમાં હતો ત્યારે તે રજસ્વલા બની. કારણ કે સ્ત્રીઓમાં તે સમયે મન્મથ (કામદેવ) વિશેષ રીતે પ્રબળ થાય છે એમ કહેવાય છે.

Verse 27

विशेषेण ऋतोः काले भिद्यन्ते कामसायकैः । मन्मथेन तु संतप्ताचिन्तयत्सा शुभेक्षणा

વિશેષ કરીને ઋતુકાળે કામના બાણો મનને ભેદે છે. મનમથના તાપે દગ્ધ થયેલી તે શુભનેત્રા સ્ત્રી શું કરવું તે વિચારવા લાગી।

Verse 28

दूतं वै प्रेषयाम्यद्य वसुराज्ञः समीपतः । आहूतः सत्वरं दूत गच्छ त्वं नृपसन्निधौ

“આજે જ હું વસુરાજના સમીપે દૂત મોકલીશ.” તેને બોલાવી તેણે કહ્યું—“ઝડપી જા, દૂત; રાજાના સન્નિધানে પહોંચ.”

Verse 29

दूत उवाच । परतीरं गतो देवि वसुराजारिशासनः । तत्र गन्तुमशक्येत जलयानैर्विना शुभे

દૂત બોલ્યો—“દેવી, શત્રુદમન કરનાર વસુરાજ પર તીરે ગયા છે. હે શુભે, જલયાન વિના ત્યાં જવું અશક્ય છે.”

Verse 30

तानि यानानि सर्वाणि गृहीतानि परे तटे । दूतवाक्येन सा राज्ञी विषण्णा कामपीडिता

તે બધાં જ યાન પરના તટે લઈ લેવાયા હતા. દૂતના વચન સાંભળી કામપીડિત રાણી નિરાશ થઈ ગઈ।

Verse 31

तत्सखी तामुवाचाथ कस्मात्त्वं परितप्यसे । स्वलेखः प्रेष्यतां देवि शुकहस्ते यथार्थतः

ત્યારે તેની સખીએ કહ્યું—“તું શા માટે વ્યથિત થાય છે? દેવી, તારો પોતાનો પત્ર તોતાના હાથે યથાર્થ રીતે મોકલી દે.”

Verse 32

समुद्रं लङ्घयित्वा तु शकुन्ता यान्ति सुन्दरि । सखिवाक्येन सा राज्ञी स्वस्था जाता नराधिप

હે સુન્દરી, પક્ષીઓ તો સમુદ્ર પણ લાંઘીને જાય છે. સખીના વચનોથી તે રાણી શાંત અને સ્થિર બની, હે નરાધિપ।

Verse 33

व्याहृतो लेखकस्तत्र लिख लेखं ममाज्ञया । त्वद्धीना सत्यभामाद्य वसो राजन्न जीवति

પછી ત્યાં લેખકને બોલાવ્યો—“મારી આજ્ઞાથી પત્ર લખ: ‘તારા વિના સત્યભામા આજે, હે વસુરાજ, જીવતી રહી શકતી નથી।’”

Verse 34

ऋतुकालोऽद्य संजातो लिख लेखं तु लेखकं । लिखिते भूर्जपत्रे तु लेखे वै लेखकेन तु

“આજે શુભ ઋતુકાળ આવ્યો છે; હે લેખક, પત્ર લખો. ભૂર્જપત્ર પર લેખક દ્વારા આ પત્ર નિશ્ચયે લખાવા દો.”

Verse 35

शुकः पञ्जरमध्यस्थ आनीतोद्धैव सन्निधौ

પછી પાંજરામાં રહેલો તોતો ત્યાં જ તેમની સન્નિધિમાં લાવવામાં આવ્યો.

Verse 36

सत्यभामोवाच । नीत्वा लेखं गच्छ शीघ्रं वसुराज्ञः समीपतः । शकुनिः प्रणतो भूत्वा गृहीत्वा लेखमुत्तमम्

સત્યભામાએ કહ્યું—“આ પત્ર લઈને ત્વરિત વસુરાજના સમીપ જા.” પક્ષીએ પ્રણામ કરીને ઉત્તમ સંદેશ ગ્રહણ કર્યો.

Verse 37

उत्पत्य सहसा राजञ्जगामाकाशमण्डलम् । ततः पक्षी गतः शीघ्रं वसुराजसमीपतः

હે રાજન્, તે સહસા પાંખો ફેલાવી આકાશમંડળમાં ઉડી ગયું. ત્યારબાદ તે પક્ષી ઝડપથી વસુરાજના સમીપે પહોંચી ગયું.

Verse 38

क्षिप्ते लेखे शुकेनैव सत्यभामाविसर्जिते । वसुराज्ञा ततो लेखो गृह्य हस्तेऽवधारितः

સત્યભામા દ્વારા મોકલાયેલા શુકે જ્યારે પત્ર નીચે નાખ્યો, ત્યારે વસુરાજે તેને ઉઠાવી હાથમાં ધારણ કરી વિચારપૂર્વક નિહાળ્યો.

Verse 39

लेखार्थं चिन्तयित्वा तु गृह्य वीर्यं नरेश्वरः । अमोघं पुटिकां कृत्वा प्रतिलेखेन मिश्रितम्

પત્રનો અર્થ વિચારી નરેશ્વરે પોતાનું વીર્ય લીધું અને અચૂક પોટલી બનાવી તેમાં પ્રતિઉત્તર-લેખ પણ ભેળવી દીધો.

Verse 40

शुकस्य सोऽपयामास गच्छ राज्ञीसमीपतः । प्रणम्य वसुराजानं बीजं गृह्योत्पपात ह

તેણે તે શુકને આપીને કહ્યું—‘રાણીના સમીપે જા.’ શુકે વસુરાજને પ્રણામ કરીને બીજ લઈને ઉડી ગયો.

Verse 41

समुद्रोपरि सम्प्राप्तः शुकः श्येनेन वीक्षितः । सामिषं तं शुकं ज्ञात्वा श्येनस्तमभ्यधावत

સમુદ્ર ઉપર પહોંચેલા શુકને એક શ્યેને જોયો. તેને માંસવાળો શિકાર લઈને જાય છે એમ જાણી શ્યેન તેની તરફ ઝપાટો માર્યો.

Verse 42

हतश्चञ्चुप्रहारेण शुकः श्येनेन भारत । मूर्च्छया तस्य तद्बीजं पतितं सागराम्भसि

હે ભારત! શ્યેનની ચાંચના પ્રહારે શુક પંખી મૂર્છિત થઈ પડી ગયો; તે મૂર્છામાં તેનું બીજ સમુદ્રના જળમાં પડી ગયું.

Verse 43

मत्स्येन गिलितं तच्च बीजं वसुमहीपतेः । कन्या मत्स्योदरे जाता तेन बीजेन सुन्दरि

વસુ મહીપતિનું તે બીજ એક માછલીએ ગળી લીધું; હે સુન્દરી, તે બીજથી માછલીના ઉદરમાંથી એક કન્યા જન્મી.

Verse 44

प्राप्तोऽसौ लुब्धकैर्मत्स्य आनीतः स्वगृहं ततः । यावद्विदारितो मत्स्यस्तावद्दृष्टा त्वमुत्तमे

તે માછલી લુબ્ધક માછીમારોને મળી અને પછી તેઓ તેને પોતાના ઘેર લાવ્યા; માછલી ચીરી તેટલામાં, હે ઉત્તમે, એ જ ક્ષણે તું દેખાઈ પડી.

Verse 45

शशिमण्डलसङ्काशा सूर्यतेजःसमप्रभा । दृष्ट्वा त्वां हर्षिताः सर्वे कैवर्ता जाह्नवीतटे

ચંદ્રમંડળ જેવી કાંતિ અને સૂર્યતેજ જેવી પ્રભા ધરાવતી તને જોઈ, જાહ્નવી (ગંગા)ના કાંઠે બધા કૈવર્તો આનંદિત થયા.

Verse 46

हर्षितास्ते गताः सर्वे प्रधानस्य च मन्दिरम् । स्त्रीरत्नं कथयामासुर्गृहाण त्वं महाप्रभम्

તેઓ બધા આનંદિત થઈ પોતાના મુખ્યના ઘેર ગયા અને કહ્યું—“સ્ત્રીરત્ન પ્રગટ થયું છે; હે મહાપ્રભુ, કૃપા કરીને તેને સ્વીકારો.”

Verse 47

गृहीता तेन तन्वङ्गी ह्यपुत्रेण मृगेक्षणा । भार्यां स्वामाह तन्वङ्गि पालयस्व मृगेक्षणे

ત્યારે નિઃસંતાન પુરુષે તે સુકુમાર અંગવાળી, મૃગનયની કન્યાને સ્વીકારી. પત્નીરૂપે તેને કહ્યું— “હે તન્વંગી, હે મૃગનયને, ગૃહધર્મનું પાલન કર અને ઘરનો વ્યવહાર સંભાળ.”

Verse 48

ततः सा चिन्तयामास पराशरवचस्तदा । एवमुक्त्वा तु सा तेन दत्तात्मानं नरेश्वर

પછી તેણે પરાશરના વચનો સ્મરીને મનમાં વિચાર કર્યો. હે નરેશ્વર, આમ કહી તેણે તેને સ્વીકારી પોતાને તેને અર્પણ કરી દીધી.

Verse 49

उवाच साधु मे ब्रह्मन्मत्स्यगन्धोऽनु वर्तते । ततस्तेन तु सा बाला दिव्यगन्धाधिवासिता

તેણે કહ્યું— “સાધુ, હે બ્રાહ્મણ! મારામાં હજી માછલીની ગંધ રહે છે.” ત્યારે તેના પ્રભાવથી તે બાલા દિવ્ય સુગંધથી સુવાસિત થઈ ગઈ.

Verse 50

कृता योगबलेनैव ज्वालयित्वा विभावसुम् । कृत्वा प्रदक्षिणं वह्निमूढा तेन रसात्तदा

તેણે માત્ર યોગબળથી અગ્નિ પ્રજ્વલિત કરી. પછી પવિત્ર અગ્નિની પ્રદક્ષિણા કરીને, તે તેને ત્યારે એકાંત સ્થાને લઈ ગયો.

Verse 51

जलयानस्य मध्ये तु कामस्थानान्यसंस्पृशत् । ज्ञात्वा कामोत्सुकं विप्रं भीता सा धर्मनन्दन

પરંતુ નૌકાના મધ્યમાં તેણે કામસ્થાનોનો સ્પર્શ થવા દીધો નહીં. બ્રાહ્મણ કામાતુર છે એમ જાણી તે ભયભીત થઈ, હે ધર્મનંદન.

Verse 52

हसन्ती तमुवाचाथ देव त्वं लोकसन्निधौ । न लज्जसे कथं धीमन्कुर्वाणः पामरोचितम्

તે હસીને તેને બોલી—“દેવ, તું લોકસમક્ષ હાજર છે; હે ધીમાન, પામરોને યોગ્ય એવું કર્મ કરતાં તને લાજ કેમ નથી આવતી?”

Verse 53

ततस्तेन क्षणं ध्यात्वा संस्मृता हृदि तामसी । आगता तामसी माया यया व्याप्तं चराचरम्

પછી તેણે ક્ષણમાત્ર ધ્યાન કરીને હૃદયમાં તામસી શક્તિનું સ્મરણ કર્યું; અને જે તામસી માયાથી ચરાચર જગત વ્યાપ્ત છે તે માયા પ્રગટ થઈ.

Verse 54

ततः सा विस्मिता तेन कर्मणैव तु रञ्जिता । ब्रह्मचर्याभितप्तेन स्त्रीसौख्यं क्रीडितं तदा

પછી તે તેના એ જ કર્મથી આશ્ચર્યચકિત અને પ્રસન્ન થઈ; અને બ્રહ્મચર્ય-તપના તેજથી શુદ્ધ થયેલા તેના પ્રભાવથી તેણે ક્રીડાભાવે સ્ત્રીસુખ અનુભવ્યું.

Verse 55

ततः सा तत्क्षणादेव गर्भभारेण पीडिता । प्रसूता बालकं तत्र जटिलं दण्डधारिणम्

પછી તે તત્ક્ષણે જ ગર્ભભારથી પીડિત થઈ ત્યાં જ એક બાળકને જન્મ આપ્યો—જટાધારી અને દંડધારી.

Verse 56

कमण्डलुधरं शान्तं मेखलाकटिभूषितम् । उत्तरीयकृतस्कन्धं विष्णुमायाविवर्जितम्

તે કમંડલુ ધારણ કરનાર, શાંત હતો; કમરે મેખલાથી શોભિત; ખભા પર ઉત્તરીય ધારેલું—વિષ્ણુમાયાથી પણ વિવર્જિત, મોહાતીત.

Verse 57

ततोऽपि शङ्किता पार्थ दृष्ट्वा तं कलबालकम् । वेपमाना ततो बाला जगाम शरणं मुनेः

હે પાર્થ! તે અદભુત બાળકને જોઈને પણ તે વધુ શંકિત થઈ. કંપતી યુવતી મુનિના શરણે ગઈ.

Verse 58

रक्ष रक्ष मुनिश्रेष्ठ पराशर महामते । जातं मेऽत्यद्भुतं पुत्रं कौपीनवरमेखलम् । दण्डहस्तं जटायुक्तमुत्तरीयविभूषितम्

‘રક્ષા કરો, રક્ષા કરો, હે મુનિશ્રેષ્ઠ, હે મહામતિ પરાશર! મને અતિ અદ્ભુત પુત્ર જન્મ્યો છે—ઉત્તમ કૌપીન અને મેખલા ધારણ કરેલો, હાથમાં દંડ ધરાવતો, જટાયુક્ત અને ઉત્તરિયથી વિભૂષિત।’

Verse 59

पराशर उवाच । मा भैषीः स्वसुते जाते कुमारी त्वं भविष्यसि । नाम्ना योजनगन्धेति द्वितीयं सत्यवत्यपि

પરાશરે કહ્યું—‘ભય ન કર. પુત્ર જન્મ્યો હોવા છતાં તું કુંવારી જ રહેશે. તારો નામ “યોજનગંધા” થશે અને બીજું નામ “સત્યવતી” પણ.’

Verse 60

शंतनुर्नाम राजा यः स ते भर्ता भविष्यति । प्रथमा महिषी तस्य सोमवंशविभूषणा

‘શંતનુ નામનો જે રાજા છે, તે તારો પતિ થશે. તું તેની પ્રથમ મહિષી બનશે અને સોમવંશની શોભા થશે.’

Verse 61

गच्छ त्वं स्वाश्रयं शुभ्रे पूर्वरूपेण संस्थिता । मा विषादं कुरुष्वात्र दृष्टं ज्ञानस्य मे बलम्

‘હે શુભ્રે! પૂર્વરૂપે સ્થિત થઈ તું તારા નિવાસે જા. અહીં વિષાદ ન કર—મારા જ્ઞાનબળનું સામર્થ્ય જો.’

Verse 62

इत्युक्त्वा प्रययौ विप्रः सा बाला पुत्रमाश्रिता । नत्वोचे मातरं भक्त्या साष्टाङ्गं विनयानतः

આવું કહી બ્રાહ્મણ ચાલ્યો ગયો. તે યુવતી પુત્રને સાથે લઈને, ભક્તિથી માતાને નમસ્કાર કરી સાષ્ટાંગ દંડવત્ કરીને વિનયપૂર્વક બોલી.

Verse 63

क्षम्यतां मातरुक्तं मे प्रसादः क्रियतामपि । ईश्वराराधने यत्नं करिष्याम्यहमम्बिके

માતા, મેં કહેલું ક્ષમા કરો; અને મારી ઉપર પ્રસન્નતા પણ કરો. હે અંબિકે, હું ઈશ્વર-આરાધનામાં યત્નપૂર્વક પ્રયત્ન કરીશ.

Verse 64

ततः सा पुत्रवाक्येन विषण्णा वाक्यमब्रवीत्

પછી પુત્રના વચનોથી તે વ્યથિત અને વિષણ্ণ બની શોકમાં બોલી ઊઠી.

Verse 65

योजनगन्धोवाच । मा त्यक्त्वा गच्छ वत्साद्य मातरं मामनागसम् । त्वद्वियोगेन मे पुत्र पञ्चत्वं भाव्यसंशयम्

યોજનગંધા બોલી—વત્સ, આજે મને ત્યજીને ન જા; નિર્દોષ એવી તારી માતા મને ન છોડ. પુત્ર, તારા વિયોગથી મારું મરણ નિશ્ચિત છે, તેમાં સંશય નથી.

Verse 66

नास्ति पुत्रसमः स्नेहो नास्ति भ्रातृसमं कुलम् । नास्ति सत्यपरो धर्मो नानृतात्पातकं परम्

પુત્ર સમો સ્નેહ નથી; ભ્રાતા સમું કુળનું આધાર નથી. સત્યપરાયણતા કરતાં ઊંચો ધર્મ નથી; અસત્ય કરતાં મોટું પાપ નથી.

Verse 67

बालभावे मया जात आधारः किल जायसे । न मे भर्ता न मे पुत्रः पश्य कर्मविडम्बनम्

મારી કન્યાવસ્થામાં મારા ગર્ભથી જન્મેલો તું જ મારો આધાર બનશે એમ મેં માન્યું. પરંતુ ન મારો પતિ છે, ન મારી પાસે રહેતો પુત્ર—જો કર્મની કેવી વિટંબણા!

Verse 68

व्यास उवाच । मा विषादं कुरुष्वान्तः सत्यमेतन्मयोरितम् । आपत्कालेऽस्मि ते देवि स्मर्तव्यः कार्यसिद्धये

વ્યાસે કહ્યું—અંતરમાં શોક ન કર; મેં જે કહ્યું છે તે સત્ય છે. હે દેવી, આપત્તિના સમયે કાર્યસિદ્ધિ માટે મને સ્મરણ કરજે.

Verse 69

आपदस्तारयिष्यामि क्षम्यतां मे दुरुत्तरम् । इत्युक्त्वा प्रययौ व्यासः कन्या सापि गता गृहम्

“હું તને આપત્તિઓમાંથી તારવી દઈશ; મારા કઠોર વચનો ક્ષમા કર.” એમ કહી વ્યાસ પ્રસ્થાન કર્યા, અને તે કન્યા પણ ઘરે ગઈ.

Verse 70

पराशरसुतस्तत्र विषष्णो वनमध्यतः । त्रेतायुगावसाने तु द्वापरादौ नरेश्वर

હે નરેશ્વર, ત્યાં જ વનમધ્યે પરાશરપુત્ર વ્યાસ શોકગ્રસ્ત હતા—ત્રેતાયુગના અંતે અને દ્વાપરના આરંભે—અને ચિંતનમાં લીન રહ્યા.

Verse 71

व्यासार्थं चिन्तयामासुर्देवाः शक्रपुरोगमाः । आख्यातो नारदेनैव पुत्रः पराशरस्य सः

શક્ર (ઇન્દ્ર)ના નેતૃત્વમાં દેવતાઓ વ્યાસના હિત માટે વિચાર કરવા લાગ્યા. નારદે જ તેમને જણાવ્યું હતું કે તે પરાશરનો પુત્ર છે.

Verse 72

कैवर्तपुत्रिकाजातो ज्ञानी जह्नुसुतातटे । ततो नारदवाक्येन आगताः सुरसत्तमाः

માછીમારની પુત્રીમાંથી જન્મેલો તે જ્ઞાની (વ્યાસ) જહ્નુસુતા તટે હતો. ત્યારબાદ નારદના વચનથી દેવશ્રેષ્ઠો ત્યાં આવી પહોંચ્યા.

Verse 73

रामः पितामहः शक्रो मुनिसङ्घैः समावृताः । आस्यादिकं पृथग्दत्त्वा साधु साध्वित्युदीरयन्

રામ, પિતામહ (બ્રહ્મા) અને શક્ર (ઇન્દ્ર) મునિસમૂહોથી ઘેરાયેલા, યથાવિધિ અલગ અલગ પ્રણામાદિ સન્માન અર્પી ‘સાધુ! સાધુ!’ એમ ઉચ્ચારતા રહ્યા.

Verse 74

पितामहेन वै बालो गर्भाधानादिसंस्कृतः । द्वीपायनो द्वीपजन्मा पाराशर्यः पराशरात्

પિતામહે તે બાળકને ગર્ભાધાનાદિ સંસ્કારોથી વિધિપૂર્વક સંસ્કૃત કર્યો. દ્વીપમાં જન્મ હોવાથી તે દ્વૈપાયન કહેવાયો, અને પરાશરથી ઉત્પન્ન હોવાથી પારાશર્ય પણ કહેવાયો.

Verse 75

कृष्णांशात्कृष्णनामायं व्यासो वेदान्व्यसिष्यति । विरञ्चिनाभिषिक्तोऽसौ मुनिसङ्घैः पुनःपुनः

કૃષ્ણના અંશ હોવાથી તેનું નામ ‘કૃષ્ણ’ પડ્યું; અને ‘વ્યાસ’ બની તે વેદોને વિભાગી ને વિન્યસ્ત કરશે. વિરંચિ (બ્રહ્મા) એ તેનો અભિષેક કર્યો, અને મુનિસમૂહોએ વારંવાર તેનું સન્માન કર્યું.

Verse 76

व्यासस्त्वं सर्वलोकेषु इत्युक्त्वा प्रययुः सुराः । तीर्थयात्रा समारब्धा कृष्णद्वैपायनेन तु

‘તું સર્વ લોકોમાં વ્યાસ છે’ એમ કહી દેવગણ પ્રસ્થાન કરી ગયા. ત્યારબાદ કૃષ્ણદ્વૈપાયને તીર્થયાત્રા આરંભી.

Verse 77

गङ्गावगाहिता तेन केदारश्च सपुष्करः । गया च नैमिषं तीर्थं कुरुक्षेत्रं सरस्वती

તેણે ગંગામાં સ્નાન કર્યું અને કેદાર તથા પુષ્કર તીર્થનાં દર્શન કર્યા. પછી તે ગયા, નૈમિષ તીર્થ, કુરુક્ષેત્ર અને સરસ્વતી તીર્થે પણ ગયો.

Verse 78

उज्जयिन्यां महाकालं सोमनाथं प्रभासके । पृथिव्यां सागरान्तायां स्नात्वा यातो महामुनिः

ઉજ્જયિનીમાં તેણે મહાકાળનું પૂજન કર્યું અને પ્રભાસક્ષેત્રે સોમનાથનાં દર્શન કર્યા. સમુદ્ર-સીમા સુધી ધરતી પર સ્નાન કરીને તે મહામુનિ આગળ વધ્યો.

Verse 79

अमृतां नर्मदां प्राप्तो रुद्रदेहोद्भवां शुभाम् । साह्लादो नर्मदां दृष्ट्वा चित्तविश्रान्तिमाप च

તે અમૃતમયી, શુભ અને રુદ્રદેહમાંથી ઉદ્ભવેલી કહેવાતી નર્મદાને પ્રાપ્ત થયો. નર્મદાનું દર્શન કરીને આનંદિત થઈ તેણે ચિત્તને ઊંડી શાંતિ અને વિશ્રાંતિ મેળવી.

Verse 80

तपश्चचार विपुलं नर्मदातटमाश्रितः । ग्रीष्मे पञ्चाग्निमध्यस्थो वर्षासु स्थण्डिलेशयः

નર્મદાના તટનો આશ્રય લઈને તેણે વિશાળ તપશ્ચર્યા કરી. ઉનાળામાં પંચાગ્નિ વચ્ચે તપ કરતો અને વરસાદમાં નિર્વસ્ત્ર ભૂમિ પર શયન કરતો હતો.

Verse 81

सार्द्रवासाश्च हेमन्ते तिष्ठन्दध्यौ महेश्वरम् । स्वान्तर्हृत्कमले स्थाप्य ध्यायते परमेश्वरम्

હેમંતમાં ભીના વસ્ત્રો ધારણ કરીને તે ઊભો રહી મહેશ્વરનું ચિંતન કરતો. પોતાના અંતઃહૃદય-કમળમાં પરમેશ્વરને સ્થાપી તે સતત ધ્યાન કરતો.

Verse 82

सृष्टिसंहारकर्तारमछेद्यं वरदं शुभम् । नित्यं सिद्धेश्वरं लिङ्गं पूजयेद्ध्यानतत्परः

ધ્યાનમાં તત્પર રહી તે નિત્ય સિદ્ધેશ્વર-લિંગની પૂજા કરે—સૃષ્ટિ અને સંહારના કર્તા, અછેદ્ય, વરદાતા અને પરમ શુભ એવા પ્રભુને।

Verse 83

अर्चनात्सिद्धलिङ्गस्य ध्यानयोगप्रभावतः । प्रत्यक्षः शङ्करो जातः कृष्णद्वैपायनस्य सः

તે સિદ્ધ-લિંગની અર્ચના અને ધ્યાન-યોગના પ્રભાવથી કૃષ્ણદ્વૈપાયન સમક્ષ શંકર સాక్షાત્ પ્રત્યક્ષ પ્રગટ થયા।

Verse 84

ईश्वर उवाच । तोषितोऽहं त्वया वत्स वरं वरय शोभनम्

ઈશ્વરે કહ્યું—વત્સ, હું તારા પર પ્રસન્ન છું; એક શુભ વર માગ।

Verse 85

व्यास उवाच । यदि तुष्टोऽसि मे देव यदि देयो वरो मम । प्रत्यक्षो नर्मदातीरे स्वयमेव भविष्यसि । अतीतानागतज्ञोऽहं त्वत्प्रसादादुमापते

વ્યાસે કહ્યું—હે દેવ, જો તમે મારા પર તુષ્ટ હો અને મને વર આપવો હોય, તો તમે સ્વયં નર્મદા-તીરે પ્રત્યક્ષ પ્રગટ થાઓ. હે ઉમાપતિ, તમારી કૃપાથી હું ભૂત અને ભવિષ્યનો જાણકાર થાઉં।

Verse 86

ईश्वर उवाच । एवं भवतु ते पुत्र मत्प्रसादादसंशयम् । त्वयि भक्तिगृहीतोऽहं प्रत्यक्षो नर्मदातटे

ઈશ્વરે કહ્યું—પુત્ર, એમ જ થાઓ; મારા પ્રસાદથી તેમાં શંકા નથી. તારી ભક્તિથી ગ્રહિત થઈ હું નર્મદા-તટે પ્રત્યક્ષ પ્રગટ થઈશ।

Verse 87

सहस्रांशार्धभावेन प्रत्यक्षोऽहं त्वदाश्रमे । इत्युक्त्वा प्रययौ देवः कैलासं नगमुत्तमम्

“હજાર કિરણોની અર્ધ-પ્રભા ધરાવતાં સ્વરૂપે હું તારા આશ્રમમાં પ્રત્યક્ષ રહીશ.” એમ કહી તે દેવ પરમ ઉત્તમ કૈલાસ પર્વત તરફ પ્રસ્થાન કર્યો।

Verse 88

पत्नीसंग्रहणं जातं कृष्णद्वैपायनस्य तु । शास्त्रोक्तेन विधानेन पत्नी पालयतस्तथा

કૃષ્ણદ્વૈપાયન (વ્યાસ)નું ત્યારે પત્નીગ્રહણ થયું; અને શાસ્ત્રોક્ત વિધાન મુજબ તેમણે પત્નીનું યથાવિધિ પાલન-પોષણ કર્યું।

Verse 89

पुत्रो जातो ह्यपुत्रस्य पराशरसुतस्य च । देवैर्वर्धापितः सर्वैरिञ्चेन्द्रपुरोगमैः

પુત્રહીન પરાશરસુત (વ્યાસ)ને પુત્ર જન્મ્યો; ઇન્દ્રપ્રમુખ સર્વ દેવોએ તે શુભ જન્મનો મંગલોત્સવ ઉજવ્યો।

Verse 90

पुत्रजन्मन्यथाजग्मुर्वशिष्ठाद्या मुनीश्वराः । तीर्थयात्राप्रसङ्गेन पराशरपुरोगमाः

પુત્રજન્મ સમયે વશિષ્ઠ આદિ મુનીશ્વરો, પરાશરનાં નેતૃત્વમાં, તીર્થયાત્રાના પ્રસંગે ત્યાં આવ્યા।

Verse 91

मन्वत्रिविष्णुहारीतयाज्ञवल्क्योशनोऽङ्गिराः । यमापस्तम्बसंवर्ताः कात्यायनबृहस्पती

મનુ, અત્રિ, વિષ્ણુ, હારીત, યાજ્ઞવલ્ક્ય, ઉશનસ અને અંગિરા; તેમજ યમ, આપસ્તંબ, સંવર્ત, કાત્યાયન અને બૃહસ્પતિ પણ ત્યાં આવ્યા।

Verse 92

एवमादिसहस्राणि लक्षकोटिशतानि च । सशिष्याश्च महाभागा नर्मदातटमाश्रिताः

આ રીતે હજારો-હજારો, લાખો અને કરોડોની સંખ્યામાં મહાભાગ્યશાળી મહાત્માઓ શિષ્યો સહિત નર્મદા-તટનો આશ્રય લઈને વસ્યા।

Verse 93

व्यासाश्रमे शुभे रम्ये संतुष्टा आययुर्नृप । दृष्ट्वा तान्सोऽपि विप्रेन्द्रानभ्युत्थानकृतोद्यमः

હે રાજન, તેઓ હૃદયથી સંતોષ પામી વ્યાસના શુભ અને રમ્ય આશ્રમમાં આવ્યા. તે શ્રેષ્ઠ બ્રાહ્મણ-ઋષિઓને જોઈ તે પણ આદરપૂર્વક ઊભો થઈ સ્વાગત કરવા તત્પર થયો।

Verse 94

पितुः पूर्वं प्रणम्यादौ सर्वेषां च यथाविधि । आसनानि ददौ भक्त्या पाद्यमर्घं न्यवेदयत्

પ્રથમ તેણે પિતાને પ્રણામ કર્યો, પછી યથાવિધી સર્વને વંદન કર્યું. ભક્તિપૂર્વક આસનો આપ્યા અને પાદ્ય તથા અર્ઘ્ય અર્પણ કર્યા।

Verse 95

कृताञ्जलिपुटो भूत्वा वाक्यमेतदुवाच ह । उद्धृतोऽहं न सन्देहो युष्मत्सम्भाषणार्चनात्

હાથ જોડીને તેણે કહ્યું—“આપની સાથે સંવાદ અને આપનું પૂજન-આદર કરવાથી હું નિઃસંદેહ ઉદ્ધરિત થયો છું।”

Verse 96

आरण्यानि च शाकानि फलान्यारण्यजानि च । तानि दास्यामि युष्माकं सर्वेषां प्रीतिपूर्वकम्

“વનમાં ઉપજતા શાકભાજી અને અરણ્યજ ફળો—તે બધું હું આપ સૌને પ્રીતિપૂર્વક અર્પણ કરીશ।”

Verse 97

। अध्याय

આ “અધ્યાય” સમાપ્તિ સૂચક શબ્દ છે.

Verse 98

वर्धयित्वा जयाशीर्भिरवलोक्य परस्परम् । पराशरः समस्तैश्च वीक्षितो मुनिपुंगवैः

જયાશીર્વાદોથી પરસ્પર એકબીજાને વર્ધિત કરી અને એકબીજાને અવલોકી, તે મునિપુંગવો સૌએ પરાશરને ધ્યાનપૂર્વક નિહાળ્યા.

Verse 99

उत्तरं दीयतां तात कृष्णद्वैपायनस्य च । एवमुक्तस्तु तैः सर्वैर्भगवान्स पराशरः । प्रोवाच स्वात्मजं व्यासमृषीणां यच्चिकीर्षितम्

“તાત, ઉત્તર આપો—કૃષ્ણદ્વૈપાયનને પણ.” એમ સર્વે કહ્યે, ભગવાન પરાશરે પોતાના પુત્ર વ્યાસને ઋષિઓનું અભિપ્રેત કાર્ય કહી સંભળાવ્યું.

Verse 100

श्रीपराशर उवाच । नेच्छन्ति दक्षिणे कूले व्रतभङ्गभयादथ । भोजनं भोक्तुकामास्ते श्राद्धे चैव विशेषतः

શ્રી પરાશર બોલ્યા—વ્રતભંગના ભયથી તેઓ દક્ષિણ કાંઠે ભોજન કરવા ઇચ્છતા નથી; પરંતુ શ્રાદ્ધ પ્રસંગે વિશેષ કરીને ભોજનની ઇચ્છા છે.

Verse 101

व्यास उवाच । करोमि भवतामुक्तमत्रैव स्थीयतां क्षणम् । यावत्प्रसाद्य सरितं करोमि विधिमुत्तमम्

વ્યાસ બોલ્યા—આપે જે કહ્યું છે તે હું કરીશ. આપ સૌ અહીં ક્ષણમાત્ર રહો; હું નદીને પ્રસન્ન કરી ઉત્તમ વિધિથી કર્મ પૂર્ણ કરું છું.

Verse 102

एवमुक्त्वा शुचिर्भूत्वा नर्मदातटमास्थितः । स्तोत्रं जगाद सहसा तन्निबोध नरेश्वर

આ રીતે કહીને તે શુદ્ધ બની નર્મદા તટ પર સ્થિત થયો. ત્યારબાદ તત્ક્ષણે તેણે એક સ્તોત્ર ઉચ્ચાર્યું—હે નરેશ્વર, તેને સાંભળો.

Verse 103

जय भगवति देवि नमो वरदे जय पापविनाशिनी बहुफलदे । जय शुम्भनिशुम्भकपालधरे प्रणमामि तु देवनरार्तिहरे

જય હો ભગવતી દેવી, વરદાયિનીને નમસ્કાર. જય હો પાપવિનાશિની, બહુફલદાયિની. જય હો શુમ્ભ-નિશુમ્ભના કપાલ ધારણ કરનારી; દેવ-નરનાં દુઃખ હરણ કરનારીને હું પ્રણામ કરું છું.

Verse 104

जय चन्द्रदिवाकरनेत्रधरे जय पावकभूषितवक्त्रवरे । जय भैरवदेहनिलीनपरे जय अन्धकरक्तविशोषकरे

જય હો ચંદ્ર અને સૂર્યને નેત્રરૂપે ધારણ કરનારીને. જય હો અગ્નિથી શોભિત ઉત્તમ મુખવાળી ને. જય હો ભૈરવદેહમાં નિવાસ કરનારીને. જય હો અંધકના રક્તને શોષી લેતીને.

Verse 105

जय महिषविमर्दिनि शूलकरे जय लोकसमस्तकपापहरे । जय देवि पितामहरामनते जय भास्करशक्रशिरोऽवनते

જય હો મહિષાસુરમર્દિની, શૂલધારિણી. જય હો સર્વ લોકોના પાપ હરણ કરનારી. જય હો દેવી, જેમને પિતામહ બ્રહ્મા આનંદથી પૂજે છે. જય હો, જેમના ચરણોમાં ભાસ્કર અને શક્ર શિર નમાવે છે.

Verse 106

जय षण्मुखसायुध ईशनुते जय सागरगामिनि शम्भुनुते । जय दुःखदरिद्रविनाशकरे जय पुत्रकलत्रविवृद्धिकरे

જય હો, જેમને ઈશ અને આયુધસહિત ષણ્મુખ સ્કંદ પૂજે છે. જય હો સાગરગામિની, જેમની શંભુ સ્તુતિ કરે છે. જય હો દુઃખ અને દરિદ્રતા વિનાશ કરનારી. જય હો પુત્ર અને કલત્રની વૃદ્ધિ કરનારી.

Verse 107

जय देवि समस्तशरीरधरे जय नाकविदर्शिनि दुःखहरे । जय व्याधिविनाशिनि मोक्षकरे जय वाञ्छितदायिनि सिद्धवरे

જય દેવી, સર્વ દેહધારીઓને ધારણ કરનારી; જય, સ્વર્ગદર્શન કરાવનારી અને દુઃખહરણી. જય, વ્યાધિનાશિની અને મોક્ષદાયિની; જય, વાંછિત વર આપનારી, સિદ્ધોમાં શ્રેષ્ઠા.

Verse 108

एतद्व्यासकृतं स्तोत्रं यः पठेच्छिवसन्निधौ । गृहे वा शुद्धभावेन कामक्रोधविवर्जितः

જે વ્યાસકૃત આ સ્તોત્રનું પાઠ શિવસન્નિધિમાં અથવા ઘરમાં પણ, શુદ્ધ ભાવથી—કામ અને ક્રોધથી રહિત થઈને—કરે છે,

Verse 109

तस्य व्यासो भवेत्प्रीतः प्रीतश्च वृषवाहनः । प्रीता स्यान्नर्मदा देवी सर्वपापक्षयंकरी

તેના પર વ્યાસ પ્રસન્ન થાય છે અને વૃષવાહન શિવ પણ પ્રસન્ન થાય છે. સર્વ પાપનો ક્ષય કરનારી નર્મદા દેવી પણ કૃપાળુ બને છે.

Verse 110

न ते यान्ति यमालोकं यैः स्तुता भुवि नर्मदा । पितामहोऽपि मुह्येत देवि त्वद्गुणकीर्तनात्

જેઓ પૃથ્વી પર નર્મદાની સ્તુતિ કરે છે તેઓ યમલોકમાં જતા નથી. હે દેવી, તારા ગુણકીર્તનથી પિતામહ બ્રહ્મા પણ મોહીત/વિસ્મિત થઈ જાય.

Verse 111

वाक्पतिर्नैव ते वक्तुं स्वरूपं वेद नर्मदे । कथं गुणानहं देवि त्वदीयाञ्ज्ञातुमुत्सहे

હે નર્મદે, વાક્પતિ પણ તારા સ્વરૂપનું યથાર્થ વર્ણન જાણતો નથી. તો હે દેવી, તારા ગુણોને જાણીને કહેવાનો સાહસ હું કેવી રીતે કરું?

Verse 112

इति ज्ञात्वा शुचिं भावं वाङ्मनःकायकर्मभिः । प्रसन्ना नर्मदादेवी ततो वचनमब्रवीत्

વાણી, મન, દેહ અને કર્મથી તેમનો ભાવ શુદ્ધ છે એમ જાણી નર્મદા દેવી પ્રસન્ન થઈ અને ત્યારબાદ આ વચન બોલ્યાં।

Verse 113

सत्यवादेन तुष्टाहं भोभो व्यास महामुने । यदीच्छसि वरं किंचित्तं ते सर्वं ददाम्यहम्

હે મહામુનિ વ્યાસ! તારા સત્યવચનથી હું તુષ્ટ છું. તું જો કોઈ પણ વર ઇચ્છે, તો તે બધું હું તને આપી દઈશ।

Verse 114

व्यास उवाच । यदि तुष्टासि मे देवि यदि देयो वरो मम । आतिथ्यमुत्तरे कूले ऋषीणां दातुमर्हसि

વ્યાસ બોલ્યા—હે દેવી! જો તમે મારા પર પ્રસન્ન હો અને મને વર આપવો હોય, તો તમારા ઉત્તર કાંઠે ઋષિઓને પવિત્ર આતિથ્ય આપવાની મને અનુમતિ આપો।

Verse 115

नर्मदोवाच । अयुक्तं याचितं व्यास विमार्गे यत्प्रवर्तनम् । इन्द्रचन्द्रयमैः शक्यमुन्मार्गे न प्रवर्तितुम्

નર્મદા બોલ્યાં—હે વ્યાસ! તું જે માગ્યું છે તે અયોગ્ય છે; તે તો વિમાર્ગ તરફ દોરી જાય છે. ઇન્દ્ર, ચંદ્ર અને યમ પણ કોઈને ઉન્માર્ગે ચલાવી શકતા નથી।

Verse 116

याचस्वान्यं वरं पुत्र यत्किंचिद्भुवि दुर्लभम् । एतच्छ्रुत्वा वचो देव्या व्यासो मूर्च्छां यतस्तदा

પુત્ર! બીજો કોઈ વર માગ—જે ભૂમિ પર દુર્લભ હોય. દેવીના આ વચન સાંભળીને વ્યાસ તે ક્ષણે મૂર્છિત થઈ ગયા।

Verse 117

वृथा क्लेशोऽद्य मे जात इति मत्वा पपात ह । धरणी चलिता सर्वा सशैलवनकानना

“આજે મારો પ્રયત્ન વ્યર્થ થયો” એમ માની તે ઢળી પડ્યો. ત્યારે પર્વતો, વનો અને ઉપવનો સહિત આખી ધરતી કંપી ઊઠી.

Verse 118

मूर्च्छापन्नं ततो व्यासं दृष्ट्वा देवाः सवासवाः । हाहाकारमुखाः सर्वे तत्राजग्मुः सहस्रशः

વ્યાસને મૂર્છિત જોઈ ઇન્દ્રসহ દેવતાઓ હાહાકાર કરવા લાગ્યા; અને તેઓ બધા હજારોની સંખ્યામાં ત્યાં આવી પહોંચ્યા.

Verse 119

व्यासमुत्थापयामासुर्वेदव्यसनतत्परम् । ब्राह्मणार्थे च संक्लिष्टो नात्महेतोः सरिद्वरे

વેદમાં તત્પર વ્યાસને તેમણે ઊભા કર્યા. તે શ્રેષ્ઠ નદીકાંઠે બ્રાહ્મણોના હિત માટે જ વ્યથિત હતો, પોતાના માટે નહીં.

Verse 120

गवार्थे ब्राह्मणार्थे च सद्यः प्राणान्परित्यजेत् । एवं सा नर्मदा प्रोक्ता ब्रह्माद्यैः सुरसत्तमैः

“ગાયોના હિત માટે અને બ્રાહ્મણોના હિત માટે મનુષ્યે તત્કાળ પ્રાણ પણ ત્યજી દેવા જોઈએ”—એ રીતે બ્રહ્મા આદિ શ્રેષ્ઠ દેવોએ નર્મદાનું વર્ણન કર્યું.

Verse 121

सुशीतलैस्तं बहुभिश्च वातैर्रेवाभ्यषिञ्चत्स्वजलेन भीता । सचेतनः सत्यवतीसुतोऽपि प्रणम्य देवान्सरितं जगाद

ત્યારે ભયભીત રેવાએ પોતાના જળનો છંટકાવ કરીને અને અનેક શીતળ પવનોથી તેને ચેતનામાં લાવ્યો. ચેતના પામીને સત્યવતીપુત્રે દેવોને પ્રણામ કરી નદીને સંબોધી કહ્યું.

Verse 122

व्यास उवाच । तीर्थैः समस्तैः किल सेवनाय फलं प्रदिष्टं मम मन्दभाग्यात् । यद्देवि पुण्या विफला ममाशा आरण्यपुष्पाणि यथा जनानाम्

વ્યાસે કહ્યું—સમસ્ત તીર્થોના સેવનનું ફળ મને નિર્ધારિત થયું છે એમ કહેવાય છે; પરંતુ હે દેવી, મારા મંદભાગ્યથી મારી પુણ્ય-આશા નિષ્ફળ થઈ, જેમ સામાન્ય જન માટે અરણ્યનાં પુષ્પો વ્યર્થ હોય છે।

Verse 123

नर्मदोवाच । यतो यतो मां हि महानुभाव निनीषते चित्तमिलातलेऽत्र । विन्ध्येन सार्द्धं तव मार्गमद्य यास्याम्यहं दण्डधरस्य पृष्ठे

નર્મદાએ કહ્યું—હે મહાનુભાવ, આ ભૂતલ પર તમારું ચિત્ત મને જ્યાં જ્યાં લઈ જવા ઇચ્છે, આજે હું વિનધ્ય સાથે તમારાં માર્ગે જ જઈશ; દંડધરના પીઠ પર આરોહણ કરીને હું ગમન કરીશ।

Verse 124

एवमुक्तो महातेजा व्यासः सत्यवतीसुतः । दक्षिणे चालयामास स्वाश्रमस्य सरिद्वराम्

આ રીતે કહ્યા પછી મહાતેજસ્વી સત્યવતીપુત્ર વ્યાસે પોતાના આશ્રમની શ્રેષ્ઠ નદીને દક્ષિણ દિશામાં ચલાવી।

Verse 125

दण्डहस्तो महातेजा हुङ्कारमकरोन्मुनिः । व्यासहुङ्कारभीता सा चलिता रुद्रनन्दिनी

દંડ હાથમાં ધરેલા મહાતેજસ્વી મુનિએ હુંકાર કર્યો; વ્યાસના હુંકારથી ભયભીત થઈ રુદ્રનંદિની (રેવા) ચાલવા લાગી।

Verse 126

दण्डेन दर्शयन्मार्गं देवी तत्र प्रवर्तिता । व्यासमार्गं गता देवी दृष्टा शक्रपुरोगमैः

દંડ વડે માર્ગ દર્શાવી તેમણે દેવીને ત્યાં પ્રવર્તિત કરી; દેવી વ્યાસના માર્ગે ગઈ અને શક્ર (ઇન્દ્ર) વગેરે અગ્રણી દેવોએ તેને દર્શન કર્યું।

Verse 127

पुष्पवृष्टिं ततो देवा व्यमुञ्चन् सह किंकरैः । किं कुर्मो ब्रूहि मे पुत्र कर्मणा ते स्म रञ्जिताः

ત્યારે દેવતાઓ પોતાના કિંકરો સાથે પુષ્પવૃષ્ટિ વરસાવી બોલ્યા— “અમે શું કરીએ? હે પુત્ર, મને કહો; તમારા કર્મથી અમે પ્રસન્ન થયા છીએ।”

Verse 128

व्यास उवाच । तपश्च विपुलं कृत्वा दानं दत्त्वा महाफलम् । एतदेव नरैः कार्यं साधूनां यत्सुखावहम्

વ્યાસે કહ્યું— “વિપુલ તપ કરીને અને મહાફળ આપનાર દાન આપી— મનુષ્યોએ આ જ કરવું: જે સાધુજનને સુખ આપનાર હોય।”

Verse 129

यदि तुष्टा महाभागा अनुग्राह्यो ह्यहं यदि । तस्मान्ममाश्रमे सर्वैः स्थीयतां नात्र संशयः

“જો તમે મહાભાગ્યશાળીજન પ્રસન્ન હો— અને જો હું ખરેખર તમારા અનુગ્રહને લાયક હોઉં— તો તમે સૌ મારા આશ્રમમાં નિવાસ કરો; તેમાં શંકા નથી।”

Verse 130

आतिथ्यं शाकपर्णेन रेवामृतविमिश्रितम् । प्रतिपन्नं समस्तैर्वः पराशरमुखैर्मम । स्थातव्यं स्वाश्रमे सर्वैर्रेवाया उत्तरे तटे

“રેવાના અમૃતજળ સાથે મિશ્રિત શાક-પર્ણનું આતિથ્ય આપ સૌ માટે મારા પરાશર-પ્રમુખ લોકોએ ગોઠવ્યું છે. રેવાના ઉત્તર કાંઠે મારા આશ્રમમાં આપ સૌ રહેવું।”

Verse 131

मार्कण्डेय उवाच । स्नानतर्पणनित्यानि कृतानि द्विजसत्तमैः । व्यासकुण्डे ततो गत्वा होमः सर्वैः प्रकल्पितः

માર્કંડેયે કહ્યું— “શ્રેષ્ઠ દ્વિજોએ સ્નાન અને તર્પણનાં નિત્યકર્મો કર્યા. પછી વ્યાસકુંડમાં જઈ સૌએ મળીને હોમની વ્યવસ્થા કરી।”

Verse 132

श्रीफलैर्बिल्वपत्रैश्च जुहुवुर्जातवेदसम् । गौतमो भृगुर्माण्डव्यो नारदो लोमशस्तथा

તેમણે શ્રીફળ અને બિલ્વપત્રોથી જાતવેદ અગ્નિમાં આહુતિઓ અર્પણ કરી. ત્યાં ગૌતમ, ભૃગુ, માંડવ્ય, નારદ તથા લોમશ પણ ઉપસ્થિત હતા.

Verse 133

पराशरस्तथा शङ्खः कौशिकश्च्यवनो मुनिः । पिप्पलादो वसिष्ठश्च नाचिकेतो महातपाः

ત્યાં પરાશર, શંખ, કૌશિક, મુનિ ચ્યવન, પિપ્પલાદ, વસિષ્ઠ અને મહાતપસ્વી નાચિકેત પણ હાજર હતા.

Verse 134

विश्वामित्रोऽप्यगस्त्यश्च उद्दालकयमौ तथा । शाण्डिल्यो जैमिनिः कण्वो याज्ञवल्क्योशनोऽङ्गिराः

ત્યાં વિશ્વામિત્ર, અગસ્ત્ય, ઉદ્દાલક અને યમ; શાંડિલ્ય, જૈમિની, કણ્વ, યાજ્ઞવલ્ક્ય, ઉશના અને અંગિરા—આ પૂજ્ય ઋષિઓ પણ યજ્ઞસભાને શોભાવતા ઉપસ્થિત હતા.

Verse 135

शातातपो दधीचिश्च कपिलो गालवस्तथा । जैगीषव्यस्तथा दक्षो भरतो मुद्गलस्तथा

ત્યાં શાતાતપ, દધીચિ, કપિલ અને ગાલવ; તેમજ જૈગીષવ્ય, દક્ષ, ભરત અને મુદગલ—આ પણ તે તેજસ્વી મહર્ષિઓમાં ઉપસ્થિત હતા.

Verse 136

वात्स्यायनो महातेजाः संवर्तः शक्तिरेव च । जातूकर्ण्यो भरद्वाजो वालखिल्यारुणिस्तथा

ત્યાં મહાતેજસ્વી વાત્સ્યાયન, સંવર્ત અને શક્તિ; તેમજ જાતૂકર્ણ્ય, ભરદ્વાજ, વાલખિલ્ય અને અરુણી—આ મુનિઓ પણ ઉપસ્થિત હતા.

Verse 137

एवमादिसहस्राणि जुह्वते जातवेदसम् । अक्षमालाकरोत्कीर्णा ध्यानयोगपरायणाः

આ રીતે તેઓ સહસ્રવાર જાતવેદસ્વરૂપ પવિત્ર અગ્નિમાં આહુતિ અર્પણ કરતા રહ્યા. હાથમાં અક્ષમાળા ધારણ કરીને તેઓ ધ્યાન અને યોગચિંતનમાં પરાયણ હતા.

Verse 138

एकचित्ता द्विजाः सर्वे चक्रुर्होमक्रियां तदा । ततः समुत्थितं लिङ्गं मोक्षदं व्याधिनाशनम्

ત્યારે સર્વ દ્વિજોએ એકાગ્રચિત્તે હોમક્રિયા કરી. ત્યારબાદ મોક્ષદાયક અને વ્યાધિનાશક લિંગ પ્રગટ થયું.

Verse 139

अच्छेद्यं परमं देवं दृष्ट्वा व्यासस्तुतोष च । पुष्पवृष्टिं ददुर्देवा आशीर्वादान्द्विजोत्तमाः

અચ્છેદ્ય પરમ દેવને જોઈ વ્યાસ અત્યંત પ્રસન્ન થયા. દેવોએ પુષ્પવૃષ્ટિ કરી અને દ્વિજોત્તમોએ આશીર્વાદ આપ્યા.

Verse 140

साष्टाङ्गं प्रणतो व्यासो देवं दृष्ट्वा त्रिलोचनम् । ब्राह्मणान्पूजयामास शाकमूलफलेन च

ત્રિલોચન દેવને જોઈ વ્યાસે સાષ્ટાંગ પ્રણામ કર્યો. પછી શાક, મૂળ અને ફળથી બ્રાહ્મણોનું પૂજન-સત્કાર કર્યું.

Verse 141

पितृपूर्वं द्विजाः सर्वे भोजिताः पाण्डुनन्दन । आशीर्वादांस्ततः पुण्यान् दत्त्वा विप्रा ययुः पुनः

હે પાંડુનંદન, પહેલાં પિતૃકર્મ પૂર્ણ કરીને સર્વ દ્વિજોને ભોજન કરાવાયું. પછી પુણ્ય આશીર્વાદ આપી તે વિપ્રો ફરી પ્રસ્થાન કર્યા.

Verse 142

तदा प्रभृति तत्तीर्थं व्यासाख्यं प्रोच्यते बुधैः

ત્યાંથી આગળ તે તીર્થને વિદ્વાનો ‘વ્યાસ-તીર્થ’ નામે પ્રખ્યાત કહે છે।

Verse 143

युधिष्ठिर उवाच । व्यासतीर्थस्य यत्पुण्यं तत्सर्वं कथयस्व मे । स्नानदानविधानं च यस्मिन्काले महाफलम्

યુધિષ્ઠિર બોલ્યા— વ્યાસ-તીર્થનું જે પુણ્ય છે તે સર્વ મને વિગતે કહો. ત્યાં સ્નાન અને દાનની વિધિ પણ જણાવો— કયા કાળે કરવાથી મહાફળ મળે?

Verse 144

श्रीमार्कण्डेय उवाच । कथयामि समस्तं ते भ्रातृभिः सह पाण्डव । कार्त्तिकस्य सिते पक्षे चतुर्दश्यां जितेन्द्रियः

શ્રી માર્કંડેય બોલ્યા— હે પાંડવ, તારા ભાઈઓ સાથે તને હું બધું સંપૂર્ણ કહું છું. કાર્તિક માસના શુક્લ પક્ષની ચતુર્દશીએ, ઇન્દ્રિયો જીતીને…

Verse 145

उपोष्य यो नरो भक्त्या रात्रौ कुर्वीत जागरम् । स्नापयेदीश्वरं भक्त्या क्षौद्रक्षीरेण सर्पिषा

જે મનુષ્ય ભક્તિપૂર્વક ઉપવાસ કરીને રાત્રે જાગરણ કરે, તે ભક્તિથી મધ, દૂધ અને ઘી વડે ઈશ્વરનો અભિષેક કરે।

Verse 146

दध्ना च खण्डयुक्तेन कुशतोयेन वै पुनः । श्रीखण्डेन सुगन्धेन गुण्ठयेत्परमेश्वरम्

અને ખાંડ મિશ્રિત દહીંથી, તથા ફરી કુશાથી પવિત્ર કરેલા જળથી; સુગંધિત શ્રીખંડ ચંદનથી પરમેશ્વરને લેપન કરવું।

Verse 147

ततः सुगन्धकुसुमैर्बिल्वपत्रैश्च पूजयेत् । मुचुकुन्देन कुन्देन कुशजातीप्रसूनकैः

ત્યારબાદ સુગંધિત પુષ્પો અને બિલ્વપત્રોથી પૂજન કરવું—મુચુકુન્દના પુષ્પો, કુન્દના ફૂલો તથા કુશ-જાતી (ચમેલી)ના પ્રસૂનોથી પણ।

Verse 148

उन्मत्तमुनिपुष्पैश्च तथान्यैः कालसम्भवैः । अर्चयेत्परया भक्त्या द्वीपेश्वरमनुत्तमम्

ઉન્મત્તમુનિ પુષ્પો તથા ઋતુસમયે ઉપજતા અન્ય ફૂલોથી, પરમ ભક્તિપૂર્વક, અનુત્તમ દ્વીપેશ્વર પ્રભુની અર્ચના કરવી।

Verse 149

इक्षुगडुकदानेन तुष्यते परमेश्वरः । गडुकाष्टकदानेन पातकं यात्यहोर्जितम्

ઇક્ષુ-ગડુકના દાનથી પરમેશ્વર પ્રસન્ન થાય છે. આઠ ગડુકના દાનથી એક દિવસમાં સંચિત પાપ નાશ પામે છે.

Verse 150

मासर्जितं च नश्येत गडुकाष्टशतेन च । षाण्मासिकं सहस्रेण द्विगुणैरब्दिकं तथा

આઠસો ગડુકના દાનથી માસભરનું સંચિત પાપ નાશ પામે છે; એક હજારથી છ માસનું; અને તેના દ્વિગુણથી વર્ષભરનું પાપ પણ તેમ જ નાશ પામે છે.

Verse 151

आजन्मजनितं पापमयुतेन प्रणश्यति । द्विगुणैर्नश्यते व्याधिस्त्रिगुणैः स्याद्धनागमः

જન્મથી ઉત્પન્ન પાપ દસ હજાર (દાન)થી નાશ પામે છે. તેના દ્વિગુણથી રોગ નાશ પામે છે; અને ત્રિગુણથી ધનાગમ થાય છે.

Verse 152

षड्गुणैर्जायते वाग्मी सिद्धस्तद्द्विगुणैस्तथा । रुद्रत्वं दशलक्षैश्च जायते नात्र संशयः

ષડ્ગુણ દાનથી મનુષ્ય વાગ્મી બને છે; તેના દ્વિગુણથી સિદ્ધિ પણ પામે છે. અને દશલક્ષ (દાન)થી રુદ્રત્વ પ્રાપ્ત થાય છે—એમાં સંશય નથી.

Verse 153

पौर्णमास्यां नृपश्रेष्ठ स्नानं कुर्वीत भक्तितः । मन्त्रोक्तेन विधानेन सर्वपापक्षयंकरम्

હે નૃપશ્રેષ્ઠ! પૂર્ણિમાના દિવસે ભક્તિપૂર્વક મંત્રોક્ત વિધાન મુજબ સ્નાન કરવું જોઈએ; તે સર્વ પાપનો ક્ષય કરનાર છે.

Verse 154

वारुणं च तथाग्नेयं ब्राह्मयं चैवाक्षयंकरम् । देवान्पित्ःन्मनुष्यांश्च विधिवत्तर्पयेद्बुधः

વરুণ, અગ્નિ અને બ્રહ્માના—અક્ષય ફળ આપનાર—તર્પણને બુદ્ધિમાન વ્યક્તિ વિધિપૂર્વક કરે અને દેવો, પિતૃઓ તથા મનુષ્યોને તૃપ્ત કરે.

Verse 155

ऋचा ऋग्वेदजं पुण्यं साम्ना सामफलं लभेत् । यजुर्वेदस्य यजुषा गायत्र्या सर्वमाप्नुयात्

ઋગ્વેદની ઋચાથી ઋગ્વેદજન્ય પુણ્ય મળે છે; સામથી સામવેદનું ફળ મળે છે. યજુષથી યજુર્વેદનું ફળ પ્રાપ્ત થાય છે; અને ગાયત્રીથી આ બધું જ પ્રાપ્ત થાય છે.

Verse 156

अक्षरं च जपेन्मन्त्रं सौरं वा शिवदैवतम् । अथवा वैष्णवं मन्त्रं द्वादशाक्षरसंज्ञितम्

અક્ષર-મંત્રનો જપ કરી શકાય, અથવા સૂર્યદેવનો સૌર મંત્ર, કે શિવદૈવત મંત્રનો જપ કરી શકાય. અથવા ‘દ્વાદશાક્ષર’ નામે પ્રસિદ્ધ વૈષ્ણવ મંત્રનો પાઠ કરી શકાય.

Verse 157

पूजयेद्ब्राह्मणान्भक्त्या सर्वलक्षणलक्षितान् । स्वदारनिरतान्विप्रान्दम्भलोभविवर्जितान्

ભક્તિપૂર્વક સદાચારના લક્ષણોથી યુક્ત, વિદ્વાન, સ્વપત્નીમાં નિષ્ઠાવાન અને દંભ-લોભથી રહિત એવા બ્રાહ્મણોને પૂજવા જોઈએ।

Verse 158

भिन्नवृत्तिकरान् पापान् पतिताञ्छूद्रसेवनान् । शूद्रीग्रहणसंयुक्तान्वृषली यस्य मन्दिरे

પરંતુ જેમની જીવિકા ભ્રષ્ટ છે, જે પાપી અને પતિત છે, અયોગ્ય સેવાથી જીવન ચલાવે છે, શૂદ્રી-સંગ અથવા અવિધ સંબંધ ધરાવે છે, અને જેમના ઘરમાં વૃષલીનું પ્રભુત્વ છે—એવા લોકો અયોગ્ય ગણાય।

Verse 159

परोक्षवादिनो दुष्टान्गुरुनिन्दापरायणान् । वेदद्वेषणशीलांश्च हैतुकान् बकवृत्तिकान्

એ જ રીતે જે પરોક્ષ રીતે નિંદા કરે છે, દુષ્ટ છે, ગુરુનિંદામાં તત્પર છે, વેદદ્વેષી છે, કૂતર્કવાદી છે અને બકવૃત્તિ જેવી બહાર ભક્તિ-અંદર કપટતા ધરાવે છે—તેમને પરિહારવા જોઈએ।

Verse 160

ईदृशान्वर्जयेच्छ्राद्धे दाने सर्वव्रतेषु च । गायत्रीसारमात्रोऽपि वरं विप्रः सुयन्त्रितः

આવા લોકોને શ્રાદ્ધમાં, દાનમાં અને સર્વ વ્રતોમાં વર્જિત રાખવા જોઈએ। ગાયત્રીનો સારમાત્ર જાણતો પણ સંયમી બ્રાહ્મણ, અયોગ્ય બહુશ્રુત કરતાં શ્રેષ્ઠ છે।

Verse 161

नायन्त्रितश्चतुर्वेदी सर्वाशी सर्वविक्रयी । ईदृशान्पूजयेद्विप्रानन्नदानहिरण्यतः

અસંયમી ચતુર્વેદી—જે બધું ખાય અને બધું વેચે—શ્રેષ્ઠ નથી। તેના બદલે સંયમી બ્રાહ્મણોને અન્નદાન અને હિરણ્યદાનથી પૂજવા જોઈએ।

Verse 162

उपानहौ च वस्त्राणि शय्यां छत्रमथासनम् । यो दद्याद्ब्राह्मणे भक्त्या सोऽपि स्वर्गे महीयते

જે ભક્તિપૂર્વક બ્રાહ્મણને પાદુકા, વસ્ત્ર, શય્યા, છત્ર અને આસન દાન આપે છે, તે પણ સ્વર્ગમાં સન્માનિત થાય છે.

Verse 163

प्रत्यक्षा सुरभी तत्र जलधेनुस्तथाघृता । तिलधेनुः प्रदातव्या महिष्यश्च तथैव च

ત્યાં સૂરભી ગાય જાણે પ્રત્યક્ષ દેખાય છે; તેમ જ જલધેનુ અને ઘૃતધેનુ પણ. તિલધેનુ દાન કરવી જોઈએ અને એ જ રીતે મહિષી-ધેનુ પણ આપવી.

Verse 164

कृष्णाजिनप्रदाता यो दाता यस्तिलसर्पिषोः । कन्यापुस्तकयोर्दाता सोऽक्षयं लोकमाप्नुयात्

જે કૃષ્ણાજિન દાન આપે છે, જે તિલ અને ઘી દાન કરે છે, તથા જે કન્યાદાન અને પવિત્ર પુસ્તકોનું દાન કરે છે—એવો દાતા અક્ષય લોકને પામે છે.

Verse 165

धूर्वाहौ खुरसंयुक्तौ धान्योपस्करसंयुतौ । दापयेत्स्वर्गकामस्तु इति मे सत्यभाषितम्

જુંવ માટે તાલીમપ્રાપ્ત, મજબૂત ખુરવાળા, અને ધાન્ય તથા જરૂરી ઉપસ્કરોથી યુક્ત એવા બે બળદોનું દાન કરાવવું જોઈએ; સ્વર્ગ ઇચ્છનારએ આવું કરવું—આ મારું સત્ય વચન છે.

Verse 166

सूत्रेण वेष्टयेद्द्वीपमथवा जगतीं शुभम् । मन्दिरं परया भक्त्या परमेशमथापि वा

પવિત્ર સૂત્ર (યજ્ઞોપવીત) વડે દ્વીપ-તીર્થ, અથવા શુભ જગતી, કે મંદિરને પણ—પરમેશ્વર પ્રત્યે પરમ ભક્તિથી—વિધિપૂર્વક પરિતઃ વેષ્ટિત કરવું જોઈએ.

Verse 167

प्रदक्षिणां विधानेन यः करोत्यत्र मानवः । जम्बूप्लाक्षाह्वयौ द्वीपौ शाल्मलिश्चापरो नृप

હે નૃપ! જે મનુષ્ય અહીં વિધાનપૂર્વક પ્રદક્ષિણા કરે છે, તે જંબૂદ્વીપ, પ્લાક્ષદ્વીપ તથા અન્ય શાલ્મલીદ્વીપની પણ પ્રદક્ષિણા કર્ય સમાન થાય છે।

Verse 168

कुशः क्रौञ्चस्तथा काशः पुष्करश्चैव सप्तमः । सप्तसागरपर्यन्ता वेष्टिता तेन भारत

કુશ, ક્રૌંચ, કાશ અને સાતમો પુષ્કર—સાત સમુદ્રોની સીમા સુધી આ બધું તેના દ્વારા પરિભ્રમિત/પરિવેષ્ટિત થાય છે, હે ભારત।

Verse 169

द्वीपेश्वरे महाराज वृषोत्सर्गं च कारयेत् । वृषेणारुणवर्णेन माहेशं लोकमाप्नुयात्

હે મહારાજ! દ્વીપેશ્વરે વૃષોત્સર્ગ (બળદ-ઉત્સર્ગ) કરાવવો જોઈએ. અરુણવર્ણ બળદનો ઉત્સર્ગ કરવાથી માહેશ્વર (શિવ) લોક પ્રાપ્ત થાય છે।

Verse 170

यस्तु वै पाण्डुरो वक्त्रे ललाटे पादयोस्तथा । लाङ्गूले यस्तु वै शुभ्रः स वै नाकस्य दर्शकः

જે બળદનું મુખ, લલાટ અને પગ પાંડુર હોય અને પૂંછડી પણ શુભ્ર હોય—એ જ સ્વર્ગનો દર્શક, અર્થાત્ સ્વર્ગપ્રદ માનવામાં આવે છે।

Verse 171

नीलोऽयमीदृशः प्रोक्तो यस्तु द्वीपेश्वरे त्यजेत् । स समाः रोमसंख्याता नाके वसति भारत

આ પ્રકારનો બળદ ‘નીલ’ (શ્યામ) કહેવાયો છે. જે તેને દ્વીપેશ્વરે ઉત્સર્ગ કરે છે, તે તેના રોમોની સંખ્યાબરાબર વર્ષો સુધી સ્વર્ગમાં વસે છે, હે ભારત।

Verse 172

सौरं च शांकरं लोकं वैरञ्चं वैष्णवं क्रमात् । भुनक्ति स्वेच्छया राजन्व्यासतीर्थप्रभावतः

હે રાજન, વ્યાસતીર્થના પ્રભાવથી તે ક્રમે સૂર્યલોક, શંકરલોક, વૈરંચ (બ્રહ્મા) લોક અને વૈષ્ણવલોકને પોતાની ઇચ્છાથી ભોગવે છે।

Verse 173

सपत्नीकं ततो विप्रं पूजयेत्तत्र भक्तितः । सितरक्तानि वस्त्राणि यो दद्यादग्रजन्मने

પછી ત્યાં ભક્તિપૂર્વક પત્નીસહિત બ્રાહ્મણની પૂજા કરવી જોઈએ; જે એવો પૂજ્ય બ્રાહ્મણને સફેદ અને લાલ વસ્ત્રો દાન કરે છે, તે નિર્ધારિત પુણ્ય પામે છે।

Verse 174

कृत्वा प्रदक्षिणं युग्मं प्रीयतां मे जगद्गुरुः । नास्ति विप्रसमो बन्धुरिह लोके परत्र च

બે પ્રદક્ષિણાઓ કરીને—મારા જગદ્ગુરુ પ્રસન્ન થાઓ. કારણ કે આ લોકમાં અને પરલોકમાં બ્રાહ્મણ સમો કોઈ બંધુ નથી।

Verse 175

यमलोके महाघोरे पतन्तं योऽभिरक्षति । इतिहासपुराणज्ञं विष्णुभक्तं जितेन्द्रियम्

યમલોકના અતિ ભયંકર સ્થાને જે પડતા માણસનું રક્ષણ કરે છે—જે ઇતિહાસ-પુરાણજ્ઞ, વિષ્ણુભક્ત અને જિતેન્દ્રિય હોય—તે મહાફળ પામે છે।

Verse 176

पूजयेत्परया भक्त्या सामगं वा विशेषतः । द्वीपेश्वरं च ये भक्त्या संस्मरन्ति गृहे स्थिताः

પરમ ભક્તિથી પૂજા કરવી જોઈએ—વિશેષ કરીને સામગાન કરનાર (સામવેદી) બ્રાહ્મણની. અને જે ગૃહમાં રહીને પણ ભક્તિથી દ્વીપેશ્વરને સ્મરે છે,

Verse 177

न तेषां जायते शोको न हानिर्न च दुष्कृतम् । प्रथमं पूजयेत्तत्र लिङ्गं सिद्धेश्वरं ततः

તેમને શોક ઉત્પન્ન થતો નથી, ન હાનિ, ન દુષ્કૃત્ય. ત્યાં પ્રથમ સિદ્ધેશ્વર નામના લિંગની પૂજા કરવી, પછી આગળ વધવું.

Verse 178

यत्र सिद्धो महाभागो व्यासः सत्यवतीसुतः । अस्यैव पूजनात्सिद्धो धारासर्पो महामतिः

જ્યાં સત્યવતીપુત્ર મહાભાગ વ્યાસ સિદ્ધ થયા; આ જ (લિંગ/તીર્થ)ની પૂજાથી મહામતિ ધારાસર્પ પણ સિદ્ધ થયો.

Verse 179

तत्र तीर्थे तु यो राजन्प्राणत्यागं करोति च । सूर्यलोकमसौ भित्त्वा प्रयाति शिवसन्निधौ

હે રાજન, જે તે તીર્થમાં પ્રાણત્યાગ કરે છે, તે સૂર્યલોકને ભેદીને શિવસન્નિધિમાં પહોંચે છે.

Verse 180

समाः सहस्राणि च सप्त वै जले दशैकमग्नौ पतने च षोडश । महाहवे षष्टिरशीति गोग्रहे ह्यनाशके भारत चाक्षया गतिः

જળમાં (મરણથી) સાત હજાર વર્ષનું ફળ, અગ્નિમાં અગિયાર, અને પતનમાં સોળ (વર્ષનું ફળ) કહેવાયું છે. મહાયુદ્ધમાં સાઠ, ગોગ્રહે એંસી; પરંતુ હે ભારત, અનાશનમાં અક્ષય ગતિ છે.

Verse 181

पिता पितामहश्चैव तथैव प्रपितामहः । वायुभूतं निरीक्षन्ते ह्यागच्छन्तं स्वगोत्रजम्

પિતા, પિતામહ અને પ્રપિતામહ પણ—વાયુરૂપ બની—પોતાના ગોત્રજના આગમનને જોતા (પ્રતીક્ષા કરતા) રહે છે.

Verse 182

अस्मद्गोत्रेऽस्ति कः पुत्रो यो नो दद्यात्तिलोदकम् । कार्त्तिक्यां च विशेषेण वेशाख्यां वा तथैव च

અમારા ગોત્રમાં એવો કયો પુત્ર છે, જે અમને તિલોદક (તિલ-જળ) અર્પણ કરે? વિશેષ કરીને કાર્તિકમાં, અથવા તેમ જ વૈશાખમાં.

Verse 183

स्वर्गतिं च प्रयास्यामस्तत्र तीर्थोपसेवनात् । एतत्ते कथितं सर्वं द्वीपेश्वरमनुत्तमम्

તે તીર્થનું સેવન કરવાથી અમે સ્વર્ગગતિ પ્રાપ્ત કરીશું. આ બધું તને કહેવામાં આવ્યું—દ્વીપેશ્વરનું અનુત્તમ માહાત્મ્ય.

Verse 184

यः पठेत्परया भक्त्या शृणुयात्तद्गतो नृप । सोऽपि पापविनिर्मुक्तो मोदते शिवमन्दिरे

હે નૃપ! જે પરમ ભક્તિથી આ પાઠ કરે, અથવા એકાગ્ર ચિત્તે શ્રવણ કરે—તે પણ પાપમુક્ત થઈ શિવધામ (શિવમંદિર)માં આનંદ કરે છે.

Verse 185

ऊषरं सर्वतीर्थानां निर्मितं मुनिपुंगवैः । कामप्रदं नृपश्रेष्ठ व्यासतीर्थं न संशयः

હે નૃપશ્રેષ્ઠ! સર્વ તીર્થોનું સારરૂપ—મુનિપુંગવો દ્વારા સ્થાપિત—વ્યાસતીર્થ છે. તે કામનાપ્રદ છે; તેમાં સંશય નથી.