Adhyaya 168

Verse 1

श्रीमार्कण्डेय उवाच । नर्मदादक्षिणे रोधस्यङ्कूरेश्वरमुत्तमम् । तीर्थं सर्वगुणोपेतं त्रिषु लोकेषु विश्रुतम्

શ્રી માર્કણ્ડેયે કહ્યું—નર્મદાના દક્ષિણ કાંઠે અંકૂરેશ્વર નામનું ઉત્તમ તીર્થ છે; તે સર્વ ગુણોથી યુક્ત અને ત્રિલોકમાં પ્રસિદ્ધ છે।

Verse 2

यत्र सिद्धं महारक्ष आराध्य तु महेश्वरम् । शङ्करं जगतः प्राणं स्मृतिमात्रावहारिणम्

ત્યાં એક મહાબળ રાક્ષસે મહેશ્વરની આરાધના કરીને સિદ્ધિ પ્રાપ્ત કરી—તે શંકર જગતનો પ્રાણ છે, જે માત્ર સ્મરણથી જ પ્રસાદ આપે છે.

Verse 3

युधिष्ठिर उवाच । किं तद्रक्षो द्विजश्रेष्ठ किंनाम कस्य वान्वये । एतद्विस्तरतः सर्वं कथयस्व ममानघ

યુધિષ્ઠિરે કહ્યું—હે દ્વિજશ્રેષ્ઠ! તે રાક્ષસ કોણ હતો, તેનું નામ શું હતું અને તે કયા વંશનો હતો? હે નિષ્પાપ, આ બધું વિસ્તારે કહો.

Verse 4

अज्ञानतिमिरान्धा ये पुमांसः पापकारिणः । युष्मद्विधैर्दीपभूतैः पश्यन्ति सचराचरम्

અજ્ઞાનના અંધકારથી અંધ બની પાપ કરનાર મનુષ્યો પણ, આપ જેવા દીપસ્વરૂપ ઋષિઓના કારણે જ ચરાચર સમગ્ર જગતને જોઈ શકે છે.

Verse 5

धर्मपुत्रवचः श्रुत्वा मार्कण्डेयो मुनीश्वरः । स्मितं कृत्वा बभाषे तां कथां पापप्रणाशनीम्

ધર્મપુત્રના વચન સાંભળી મુનીશ્વર માર્કંડેયે મંદ સ્મિત કર્યું અને પછી પાપનાશક એવી તે પવિત્ર કથા કહી.

Verse 6

मार्कण्डेय उवाच । मानसो ब्रह्मणः पुत्रः पुलस्त्यो नाम पार्थिव । वेदशास्त्रप्रवक्ता च साक्षाद्वेधा इवापरः

માર્કંડેયે કહ્યું—હે રાજન! બ્રહ્માના માનસપુત્ર પુલસ્ત્ય નામે એક ઋષિ હતા; તેઓ વેદ-શાસ્ત્રોના પ્રવક્તા, જાણે સ્વયં વિધાતા સમાન બીજા સર્જક હોય.

Verse 7

तृणबिन्दुसुता तस्य भार्यासीत्परमेष्ठिनः । तस्य धर्मप्रसङ्गेन पुत्रो जातो महामनाः

હે રાજન, પરમેષ્ઠીની પત્ની તૃણબિંદુની પુત્રી હતી. તેમના ધર્મમય સંયોગથી મહામનાવાળો પુત્ર જન્મ્યો.

Verse 8

यस्माद्वेदेतिहासैश्च सषडङ्गपदक्रमाः । विश्रान्ता ब्रह्मणा दत्ता नाम विश्रवसेति च

વેદો અને ઇતિહાસો, ષડંગો તથા પદક્રમપાઠ સહિત, તેમાં વિશ્રાંતિ પામી બ્રહ્માએ તેને અર્પણ કર્યા; તેથી તેનું નામ ‘વિશ્રવસ’ પડ્યું.

Verse 9

कस्मिंश्चिदथ काले च भरद्वाजो महामुनिः । स्वसुतां प्रददौ राजन्मुदा विश्रवसे नृप

પછી એક સમયે, હે નૃપ, મહામુનિ ભરદ્વાજે આનંદપૂર્વક પોતાની પુત્રીનું વિવાહ વિશ્રવસ સાથે કરી આપ્યું, હે રાજન.

Verse 10

स तया रमते सार्धं पौलोम्या मघवा इव । मुदा परमया राजन्ब्राह्मणो वेदवित्तमः

હે રાજન, વેદનો પરમ જાણકાર તે બ્રાહ્મણ, પૌલોમી સાથે મઘવા (ઇન્દ્ર) જેમ, તેમ તેની સાથે પરમ આનંદથી રમણ કરતો હતો.

Verse 11

केनचित्त्वथ कालेन पुत्रः पुत्रगुणैर्युतः । जज्ञे विश्रवसो राजन्नाम्ना वैश्रवणः श्रुतः

થોડા સમય પછી, હે રાજન, વિશ્રવસને પુત્રયોગ્ય ગુણોથી યુક્ત એક પુત્ર જન્મ્યો; તે ‘વૈશ્રવણ’ નામે પ્રસિદ્ધ થયો.

Verse 12

सोऽपि मौनव्रतं कृत्वा बालभावाद्युधिष्ठिर । सर्वभूताभयं दत्त्वा चचार परमं व्रतम्

હે યુધિષ્ઠિર! તેણે પણ બાળપણથી મૌનવ્રત ધારણ કર્યું; સર્વ પ્રાણીઓને અભય દાન કરીને તે પરમ વ્રતનું આચરણ કર્યું।

Verse 13

तस्य तुष्टो महादेवो ब्रह्मा ब्रह्मर्षिभिः सह । सखित्वं चेश्वरो दत्त्वा धनदत्वं जगाम ह

તેના પર પ્રસન્ન થઈ મહાદેવ અને બ્રહ્મા બ્રહ્મર્ષિઓ સાથે આવ્યા; ઈશ્વર સાથે સખ్యత આપીને તેને ‘ધનદ’—ધનના અધિપતિ—પદ પ્રાપ્ત થયું।

Verse 14

यमेन्द्रवरुणानां च चतुर्थस्त्वं भविष्यसि । ब्रह्माप्युक्त्वा जगामाशु लोकपालत्वमीप्सितम्

“યમ, ઇન્દ્ર અને વરુણમાં તું ચોથો થશે”—એવું કહી બ્રહ્મા ઇચ્છિત લોકપાલપદ માટે તત્કાળ પ્રસ્થાન કર્યા।

Verse 15

ततस्त्वनन्तरे काले कैकसी नाम राक्षसी । पातालं भूतलं त्यक्त्वा विश्रवं चकमे पतिम्

પછી થોડા સમય બાદ કૈકસી નામની રાક્ષસી પાતાળ અને ભૂતલ બંને ત્યજીને વિશ્રવને પતિરૂપે વરી।

Verse 16

पुत्रोऽथ रावणो जातस्तस्या भरतसत्तम । कुम्भकर्णो महारक्षो धर्मात्मा च विभीषणः

હે ભરતશ્રેષ્ઠ! તેણીથી રાવણ પુત્ર જન્મ્યો; તેમજ મહારાક્ષસ કુંભકર્ણ અને ધર્માત્મા વિભીષણ પણ જન્મ્યા।

Verse 17

कुम्भश्चैव विकुम्भश्च कुम्भकर्णसुतावुभौ । महाबलौ महावीर्यौ महान्तौ पुरुषोत्तम

કુંભ અને વિકુંભ—બન્ને કુંભકર્ણના પુત્ર—મહાબળવાન, મહાપરાક્રમી અને મહાન હતા, હે પુરુષોત્તમ।

Verse 18

अङ्कूरो राक्षसश्रेष्ठः कुम्भस्य तनयो महान् । विभीषणं च गुणवद्दृष्ट्वैवं राक्षसोत्तमः

અંકૂર નામનો રાક્ષસશ્રેષ્ઠ, કુંભનો મહાન પુત્ર—ગુણવંત વિભીષણને જોઈ—વિચારમાં પડ્યો, હે રાક્ષસોત્તમ।

Verse 19

ततः स यौवनं प्राप्य ज्ञात्वा रक्षः पितामहम् । परं निर्वेदमापन्नश्चचार सुमहत्तपः

પછી તે યુવાન થયો; પોતાના રાક્ષસ પિતામહોની વાત જાણી, પરમ વૈરાગ્યમાં પડ્યો અને અતિમહાન તપસ્યા કરવા લાગ્યો।

Verse 20

दक्षिणं पश्चिमं गत्वा सागरं पूर्वमुत्तरम् । नर्मदायां प्रसङ्गेन ह्यङ्कूरो राक्षसेश्वरः

દક્ષિણ અને પશ્ચિમ તરફ સમુદ્ર સુધી, તેમજ પૂર્વ અને ઉત્તર દિશાઓમાં પણ ફરીને, રાક્ષસેશ્વર અંકૂર પ્રસંગવશ નર્મદા (રેવા) પાસે આવી પહોંચ્યો।

Verse 21

तपश्चचार सुमहद्दिव्यं वर्षशतं किल । ततस्तुष्टो महादेवः साक्षात्परपुरंजयः

તેણે ખરેખર સો દિવ્ય વર્ષો સુધી અતિમહાન તપસ્યા કરી. ત્યારબાદ પરપુરંજય એવા સాక్షાત્ મહાદેવ પ્રસન્ન થયા।

Verse 22

वरेण छन्दयामास राक्षसं वृषकेतनः । वरं वृणीष्व भद्रं ते तव दास्यामि सुव्रत

વૃષકેતુ (શિવ) રાક્ષસને વરદાનથી પ્રસન્ન કરવા ઇચ્છ્યો—“વર માગ; તારો કલ્યાણ થાઓ. હે સુવ્રત, હું તને વર આપીશ.”

Verse 23

प्रोवाच राक्षसो वाक्यं देवदेवं महेश्वरम् । वरदं सोऽग्रतो दृष्ट्वा प्रणम्य च पुनःपुनः

પછી રાક્ષસે દેવોના દેવ મહેશ્વરને વચન કહ્યું. વરદાતાને સામે જોઈ, વારંવાર પ્રણામ કરીને તેણે સંબોધન કર્યું.

Verse 24

यदि तुष्टो महादेव वरदोऽसि सुरेश्वर । दुर्लभं सर्वभूतानाममरत्वं प्रयच्छ मे

જો તમે પ્રસન્ન હો, હે મહાદેવ, હે સુરેશ્વર વરદાતા—તો સર્વ પ્રાણીઓ માટે અતિ દુર્લભ અમરત્વ મને આપો.

Verse 25

मम नाम्ना स्थितोऽनेन वरेण त्रिपुरान्तक । सदा संनिहितोऽप्यत्र तीर्थे भवितुमर्हसि

હે ત્રિપુરાંતક, મારા નામે સ્થાપિત આ વરદાનથી તમે આ તીર્થમાં સદા સન્નિહિત રહેવા કૃપા કરો.

Verse 26

ईश्वर उवाच । यावद्विभीषणमतं यावद्धर्मनिषेवणम् । करिष्यसि दृढात्मा त्वं तावदेतद्भविष्यति

ઈશ્વરે કહ્યું—જ્યાં સુધી તું દૃઢાત્મા બની વિભીષણના મતનું પાલન કરશે અને ધર્મનું આચરણ-સેવા કરશે, ત્યાં સુધી આ (વર અને સન્નિધિ) પૂર્ણ રહેશે.

Verse 27

एवमुक्त्वा ययौ देवः सर्वदैवतपूजितः । विमानेनार्कवर्णेन कैलासं धरणीधरम्

આમ કહી, સર્વ દેવતાઓથી પૂજિત તે દેવ સૂર્યવર્ણ વિમાનમાં ધરણીધર કૈલાસ પર્વત તરફ પ્રસ્થાન કર્યો।

Verse 28

गते चादर्शनं देवे स्नात्वाचम्य विधानतः । स्थापयामास राजेन्द्र ह्यङ्कूरेश्वरमुत्तमम्

દેવ પ્રસ્થાન કરીને અદૃશ્ય થયા પછી તેણે વિધાન મુજબ સ્નાન કરીને આચમન કર્યું; પછી, હે રાજેન્દ્ર, ઉત્તમ અંકૂરેેશ્વરની સ્થાપના કરી।

Verse 29

गन्धपुष्पैस्तथा धूपैर्वस्त्रालङ्कारभूषणैः । पताकैश्चामरैश्छत्रैर्जयशब्दादिमंगलैः

સુગંધ, પુષ્પ, ધૂપ, વસ્ત્ર અને અલંકાર-ભૂષણોથી; તેમજ પતાકા, ચામર, છત્ર અને ‘જય’ શબ્દથી આરંભ થતા મંગલવિધિઓથી (તે પૂજા કરતો રહ્યો).

Verse 30

पूजयित्वा सुरेशानं स्तोत्रैर्हृद्यैः सुपुष्कलैः । जगाम भवनं रक्षो यत्र राजा विभीषणः

સુરેશાનની હૃદયસ્પર્શી અને સમૃદ્ધ સ્તોત્રોથી પૂજા કરીને તે રાક્ષસ તે ભવનમાં ગયો જ્યાં રાજા વિભીષણ હતા।

Verse 31

पूजितः स यथान्यायं दानसन्मानगौरवैः । सौदर्ये स्थापितो भावे सोऽवात्सीत्परयामुदा

તે દાન, સન્માન અને ગૌરવભર્યા આદરથી યથાવિધી પૂજિત થયો; સૌહાર્દભાવમાં સ્થિર થઈ તે ત્યાં પરમાનંદથી વસ્યો।

Verse 32

तत्र तीर्थे तु यः स्नात्वा पूजयेत्परमेश्वरम् । अङ्कूरेश्वरनामानं सोऽश्वमेधफलं लभेत्

જે તે તીર્થમાં સ્નાન કરીને અંકૂરેેશ્વર નામના પરમેશ્વરની વિધિપૂર્વક પૂજા કરે છે, તે અશ્વમેધ યજ્ઞનું ફળ પ્રાપ્ત કરે છે।

Verse 33

माण्डव्यखातमारभ्य सङ्गमं वापि यच्छुभम् । रेवाया आमलक्याश्च देवक्षेत्रं महेश्वरम्

માણ્ડવ્યના પવિત્ર ખાતથી લઈને રેવા અને આમલકીના શુભ સંગમ સુધીનો આ સમગ્ર પ્રદેશ મહેશ્વરનું દેવક્ષેત્ર છે।

Verse 34

माण्डव्यखातात्पश्चिमतस्तीर्थं तदङ्कूरेश्वरम् । तत्र तीर्थे नरः स्नात्वा शुचिः प्रयतमानसः

માણ્ડવ્યખાતના પશ્ચિમે અંકૂરેેશ્વર નામનું તીર્થ છે. ત્યાં સ્નાન કરનાર મનુષ્ય શુદ્ધ અને સંયત મનવાળો બને છે।

Verse 35

सन्ध्यामाचम्य यत्नेन जपं कृत्वाथ भारत । तर्पयित्वा पित्ःन्देवान्मनुष्यान् भरतर्षभ

હે ભારત! સંધ્યાવંદન કરીને, યત્નપૂર્વક આચમન કરીને, જપ પૂર્ણ કરીને—હે ભરતશ્રેષ્ઠ—પિતૃઓ, દેવો અને મનુષ્યોને તર્પણ કરવું જોઈએ।

Verse 36

सचैलः क्लिन्नवसनो मौनमास्थाय संयतः । अष्टम्यां वा चतुर्दश्यामुपोष्य विधिवन्नरः

વસ્ત્રસહિત, ભીંજાયેલા વસ્ત્રો ધારણ કરીને, મૌન અને સંયમ રાખીને મનુષ્યે વિધિપૂર્વક અષ્ટમી અથવા ચતુર્દશીએ ઉપવાસ કરવો જોઈએ।

Verse 37

पूजां यः कुरुते राजंस्तस्य पुण्यफलं शृणु । साग्रं तु योजनशतं तीर्थान्यायतनानि च

હે રાજન્, જે પૂજા કરે છે તેનું પુણ્યફળ સાંભળો. તેના માટે સો યોજનથી પણ વધુ પરિસરમાં આવેલા તીર્થો અને દેવાયતનો જાણે ખરેખર દર્શિત થયાં હોય તેમ ગણાય છે.

Verse 38

भवन्ति तानि दृष्टानि ततः पापैः प्रमुच्यते । तत्र तीर्थे तु यद्दानं देवमुद्दिश्य दीयते

તે તીર્થો અને દેવાયતનો દર્શિત ગણાય છે અને તેથી મનુષ્ય પાપોથી મુક્ત થાય છે. તેમજ તે તીર્થમાં દેવને ઉદ્દેશીને જે દાન આપવામાં આવે છે,

Verse 39

स्नात्वा तु विधिवत्पात्रे तदक्षयमुदाहृतम् । होमाद्दशगुणं प्रोक्तं फलं जाप्ये ततोऽधिकम्

સ્નાન કરીને વિધિપૂર્વક યોગ્ય પાત્રને જે દાન આપવામાં આવે તે અક્ષય કહેવાય છે. તેનું ફળ હોમ કરતાં દશગણું કહેવાયું છે, અને જપનું ફળ તેનાથી પણ વધુ છે.

Verse 40

त्रिगुणं चोपवासेन स्नानेन च चतुर्गुणम् । संन्यासं कुरुते यस्तु प्राणत्यागं करोति वा

ઉપવાસથી ફળ ત્રિગુણું થાય છે અને સ્નાનથી ચતુર્ગુણું. અને જે ત્યાં સંન્યાસ ગ્રહણ કરે છે અથવા પ્રાણત્યાગ કરે છે,

Verse 41

अनिवर्तिका गतिस्तस्य रुद्रलोकादसंशयम् । कृमिकीटपतङ्गानां तत्र तीर्थे युधिष्ठिर । अङ्कूरेश्वरनामाख्ये मृतानां सुगतिर्भवेत्

તેની ગતિ અનિવર્તનીય બને છે—નિઃસંદેહ રુદ્રલોક તરફ. હે યુધિષ્ઠિર, અંકૂરેશ્વર નામના તે તીર્થમાં કૃમિ, કીટક અને પક્ષીઓ પણ મરે તો તેમને પણ સુગતિ પ્રાપ્ત થાય છે.

Verse 42

एतत्ते कथितं राजन्नङ्कूरेश्वरसम्भवम् । तीर्थं सर्वगुणोपेतं परमं पापनाशनम्

હે રાજન્, અંકૂરેેશ્વર-સંબંધિત આ તીર્થનો ઉદ્ભવ તને કહ્યો છે; તે સર્વગુણોપેત અને પરમ પાપનાશક છે.

Verse 43

येऽपि शृण्वन्ति भक्त्येदं कीर्त्यमानं महाफलम् । लभन्ते नात्र सन्देहः शिवस्य भुवनं हि ते

જે કોઈ ભક્તિપૂર્વક આ મહાફલદાયક કીર્તન સાંભળે છે, તેઓ નિઃસંદેહ શિવલોકને પ્રાપ્ત કરે છે.

Verse 168

। अध्याय

અધ્યાય—આ અધ્યાયનું શીર્ષક છે.