Adhyaya 50

Verse 1

उत्तानपाद उवाच । द्विजाश्च कीदृशाः पूज्या अपूज्याः कीदृशाः स्मृताः । श्राद्धे वैवाहिके कार्ये दाने चैव विशेषतः

ઉત્તાનપાદે કહ્યું—હે દેવ! કયા પ્રકારના દ્વિજ પૂજ્ય ગણાય છે અને કયા પ્રકારના અપુજ્ય તરીકે સ્મૃત છે—વિશેષ કરીને શ્રાદ્ધ, વૈવાહિક કાર્ય અને દાનમાં?

Verse 2

यदि श्रद्धा भवेद्दैवयोगाच्छ्राद्धादिके विधौ । एतदाख्याहि मे देव कस्य दानं न दीयते

જો દૈવયોગથી શ્રાદ્ધાદિ વિધિનું પાલન કરવા શ્રદ્ધા ઉપજે, તો હે દેવ! મને કહો—કેનાં માટે દાન ન આપવું જોઈએ?

Verse 3

ईश्वर उवाच । यथा काष्ठमयो हस्ती यथा चर्ममयो मृगः । ब्राह्मणश्चानधीयानस्त्रयस्ते नामधारकाः

ઈશ્વરે કહ્યું—જેમ લાકડાનો હાથી અને ચામડાનો મૃગ માત્ર નામરૂપ છે, તેમ વેદાધ્યયન ન કરનાર બ્રાહ્મણ પણ ફક્ત નામધારી છે।

Verse 4

यथा षण्ढोऽफलः स्त्रीषु यथा गौर्गवि चाफला । यथा चाज्ञेऽफलं दानं तथा विप्रोऽनृचोऽफलः

જેમ ષણ્ઢ સ્ત્રીઓમાં નિષ્ફળ છે, જેમ ગાય ગાય સાથે ફળહીન છે, અને જેમ અજ્ઞને આપેલું દાન નિષ્ફળ થાય છે—તેમ વેદમંત્રપાઠ વિના વિપ્ર પણ નિષ્ફળ છે।

Verse 5

यथाऽनृणे बीजमुप्त्वा वप्ता न लभते फलम् । तथानृचे हविर्दत्त्वा न दाता लभते फलम्

જેમ બંજર જમીનમાં બીજ વાવવાથી વાવનારને ફળ મળતું નથી, તેમ વેદમંત્રવિહિનને હવિ અર્પણ કરવાથી દાતાને પણ ફળ મળતું નથી।

Verse 6

रोगी हीनातिरिक्ताङ्गः काणः पौनर्भवस्तथा । अवकीर्णी श्यावदन्तः सर्वाशी वृषलीपतिः

રોગી, અંગમાં કમી કે વધારાવાળો, એક આંખવાળો, નિંદિત રીતે પુનર્વિવાહ કરનાર, બ્રહ્મચર્યભંગ કરનાર, કાળા દાંતવાળો, વિવેક વિના બધું ખાવાવાળો, અને શૂદ્રા સ્ત્રીનો પતિ—આ બધા અયોગ્ય ગણાયા છે।

Verse 7

मित्रध्रुक्पिशुनः सोमविक्रयी परनिन्दकः । पितृमातृगुरुत्यागी नित्यं ब्राह्मणनिन्दकः

મિત્રદ્રોહી, ચાડીખોર, સોમનો વેચનાર, પરનિંદક, પિતા-માતા-ગુરુનો ત્યાગ કરનાર, અને સદા બ્રાહ્મણોની નિંદા કરનાર—આ પણ અયોગ્ય ગણાયા છે।

Verse 8

शूद्रान्नं मन्त्रसंयुक्तं यो विप्रो भक्षयेन्नृप । सोऽस्पृश्यः कर्मचाण्डालः स्पृष्ट्वा स्नानं समाचरेत्

હે રાજન! મંત્રસંયુક્ત શૂદ્રનું અન્ન જે બ્રાહ્મણ ભક્ષે, તે કર્મચાંડાલ બની અસ્પૃશ્ય થાય; તેને સ્પર્શ કર્યા પછી શુદ્ધિસ્નાન કરવું જોઈએ.

Verse 9

कुनखी वृषली स्तेयी वार्द्धुष्यः कुण्डगोलकौ । महादानरतो यश्च यश्चात्महनने रतः

કુનખી, વૃષલી, ચોર, વ્યાજખોર, કુંડ અને ગોલક, દેખાડા માટે ‘મહાદાન’માં રત, તથા આત્મહનનમાં આસક્ત—આ પણ ત્યાજ્ય ગણાય છે.

Verse 10

भृतकाध्यापकः क्लीबः कन्यादूष्यभिशस्तकः । एते विप्राः सदा त्याज्याः परिभाव्य प्रयत्नतः

પગાર લઈને ભણાવનાર બ્રાહ્મણ, ક్లీબ (અશક્ત), અને કન્યાદૂષણના આરોપથી દૂષિત—આવા વિપ્રોને સાવધાનીપૂર્વક વિચાર કરીને સદા ટાળવા જોઈએ.

Verse 11

प्रतिग्रहं गृहीत्वा तु वाणिज्यं यस्तु कारयेत् । तस्य दानं न दातव्यं वृथा भवति तस्य तत्

પ્રતિગ્રહ સ્વીકારી પછી જે વેપાર કરે, તેને દાન ન આપવું; તેને આપેલું દાન નિષ્ફળ બને છે.

Verse 12

श्रुताध्ययनसम्पन्ना ये द्विजा वृत्ततत्पराः । तेषां यद्दीयते दानं सर्वमक्षयतां व्रजेत्

શ્રુતિ-અધ્યયનથી સંપન્ન અને સદ્વૃત્તમાં તત્પર એવા દ્વિજોને આપેલું દાન સર્વથા અક્ષય પુણ્યરૂપ બને છે.

Verse 13

दरिद्रान्भर भूपाल मा समृद्धान् कदाचन । व्याधितस्यौषधं पथ्यं नीरुजस्य किमौषधैः

હે ભૂપાલ! દરિદ્રોને પોષ, માત્ર સમૃદ્ધોને કદી નહીં. ઔષધ અને પથ્ય તો રોગીને; નિરોગને દવાઓથી શું કામ?

Verse 14

उत्तानपाद उवाच । कीदृशोऽथ विधिस्तत्र तीर्थश्राद्धस्य का क्रिया । दानं च दीयते यद्वत्तन्ममाख्याहि शङ्कर

ઉત્તાનપાદે કહ્યું— ત્યાંની વિધિ કેવી છે? તીર્થશ્રાદ્ધની ક્રિયા શું? અને દાન કેવી રીતે આપવું—હે શંકર, મને કહો.

Verse 15

ईश्वर उवाच । श्राद्धं कृत्वा गृहे भक्त्या शुचिश्चापि जितेन्द्रियः । गुरुं प्रदक्षिणीकृत्य भोज्य सीमान्तके ततः

ઈશ્વરે કહ્યું— ગૃહે ભક્તિપૂર્વક શ્રાદ્ધ કરીને, શુચિ અને ઇન્દ્રિયનિગ્રહી બની, ગુરુની પ્રદક્ષિણા કરવી; પછી ગામની સીમાના અંતે (આમંત્રિત બ્રાહ્મણોને) ભોજન કરાવવું.

Verse 16

वाग्यतः प्रव्रजेत्तावद्यावत्सीमां न लङ्घयेत् । शूलभेदं ततो गत्वा स्नानं कुर्याद्यथाविधि

મૌન ધારણ કરીને સીમા ન લંઘાય ત્યાં સુધી આગળ વધવું. પછી શૂલભેદ તીર્થમાં જઈ વિધિપૂર્વક સ્નાન કરવું.

Verse 17

पञ्चस्थानेषु च श्राद्धं हव्यकव्यादिभिः क्रमात् । पिण्डदानं च यः कुर्यात्पायसैर्मधुसर्पिषा

અને પાંચ સ્થાનોમાં ક્રમશઃ હવ્ય-કવ્ય વગેરે અર્પણોથી શ્રાદ્ધ કરવું. તેમજ પાયસ, મધ અને ઘીથી બનેલા પિંડોનું દાન કરનાર—

Verse 18

पितरस्तस्य तृप्यन्ति द्वादशाब्दानि पञ्च च । अक्षतैर्बदरैर्बिल्वैर्गुदमधुसर्पिषा

તેના પિતૃઓ બાર વર્ષ અને વધુ પાંચ વર્ષ સુધી તૃપ્ત થાય છે—અક્ષત, બદર (બોર) ફળ, બિલ્વફળ, ગોળ, મધ અને ઘીથી કરેલા પિંડ-તર્પણાદિ અર્પણથી।

Verse 19

सापि तत्फलमाप्नोति तीर्थेऽस्मिन्नात्र संशयः । उपानहौ च यो दद्याद्ब्राह्मणेभ्यः प्रयत्नतः

તે સ્ત્રી પણ આ તીર્થમાં એ જ ફળ પ્રાપ્ત કરે છે—એમાં શંકા નથી. અને જે પ્રયત્નપૂર્વક બ્રાહ્મણોને પાદુકા/પગરખાં દાન આપે છે—

Verse 20

सोऽपि स्वर्गमवाप्नोति हयारूढो न संशयः । शय्यामश्वं च यो दद्याच्छत्त्रिकां वा विशेषतः

તે પણ સ્વર્ગને પ્રાપ્ત કરે છે—ઘોડા પર આરુઢ થઈ, તેમાં શંકા નથી. વિશેષ કરીને જે શૈયા, ઘોડો અથવા ખાસ કરીને છત્ર દાન કરે છે।

Verse 21

गच्छेद्विमानमारूढः सोऽप्सरोवृन्दवेष्टितः । उत्तमं यो गृहं दद्यात्सप्तधान्यसमन्वितम्

તે વિમાન પર આરુઢ થઈ પ્રસ્થાન કરે છે, અપ્સરાઓના સમૂહથી ઘેરાયેલો—જે સાત ધાન્યોથી સમન્વિત ઉત્તમ ઘર દાન કરે છે।

Verse 22

स्वेच्छया मे वसेल्लोके काञ्चने भवने हि सः । तिलधेनुं च यो दद्यात्सवत्सां वस्त्रसंप्लुताम्

તે મારી લોકમાં પોતાની ઇચ્છાથી સુવર્ણમય ભવનમાં વસે છે—જે વસ્ત્રોથી ઢાંકેલી અને અલંકૃત, વાછરડાંসহ તિલધેનુનું દાન કરે છે।

Verse 23

नाकपृष्ठे वसेत्तावद्यावदाभूतसम्प्लवम् । गृहे वा यदि वारण्ये तीर्थवर्त्मनि वा नृप

હે નૃપ! જ્યાં સુધી મહાપ્રલય ન આવે ત્યાં સુધી તે સ્વર્ગલોકના શિખરે વસે છે—ઘરે રહે કે અરણ્યમાં રહે, અથવા તીર્થમાર્ગ પર રહે તોય.

Verse 24

तोयमन्नं च यो दद्याद्यमलोकं स नेक्षते । सर्वदानानि दीयन्ते तेषां फलमवाप्यते

જે પાણી અને અન્નનું દાન કરે છે, તે યમલોકને નથી જોતો. સર્વ પ્રકારનાં દાન આપવાથી, તેમના તેમના ફળ પ્રાપ્ત થાય છે.

Verse 25

उदकं चात्र दानं च दद्यादभयमेव च । अन्नदानात्परं दानं न भूतं न भविष्यति

અહીં જળદાન, અન્ય દાન, અને નિશ્ચિતરૂપે અભયદાન પણ કરવું જોઈએ. અન્નદાનથી મહાન દાન ન ભૂતકાળમાં હતું, ન ભવિષ્યમાં થશે.

Verse 26

कन्यादानं तु यः कुर्याद्वृषं वा यः समुत्सृजेत् । तस्य वासो भवेत्तत्र यत्राहमिति नान्यथा

જે કન્યાદાન કરે છે, અથવા જે વૃષોત્સર્ગ (બળદ મુક્તિદાન) કરે છે—તેનું નિવાસ ચોક્કસ ત્યાં જ થાય છે જ્યાં હું છું; આ સત્ય છે, અન્યથા નહીં.

Verse 27

उत्तानपाद उवाच । कन्यादानं कथं स्वामिन् कर्तव्यं धार्मिकैः सदा । परिग्रहो यथा पोष्यः कन्योद्वाहस्तथैव च

ઉત્તાનપાદે કહ્યું—હે સ્વામિન! ધાર્મિકો સદા કન્યાદાન કેવી રીતે કરવું? વરનો પરિગ્રહ અને પોષણ કેવી રીતે કરવું, તેમજ કન્યાવિવાહની વિધિ પણ કેવી રીતે કરવી?

Verse 28

अन्यत्पृच्छामि देवेश कस्य कन्या न दीयते । दातव्यं कुत्र तद्देव कस्मै दत्तमथाक्षयम्

હે દેવેશ! હું વધુ પૂછું છું—કેનાંને કન્યા ન આપવી? હે દેવ! ક્યાં આપવી યોગ્ય છે, અને કોને આપવાથી તે અક્ષય પુણ્ય બને છે?

Verse 29

उत्तमं मध्यमं वापि कनीयः स्यात्कथं विभो । राजसं तामसं वापि निःश्रेयसमथापि वा

હે વિભો! આ કેવી રીતે ઉત્તમ, મધ્યમ કે કનિષ્ઠ ગણાય? આ કેવી રીતે રાજસ કે તામસ બને—અથવા કેવી રીતે નિઃશ્રેયસ, પરમ કલ્યાણદાયક બને?

Verse 30

ईश्वर उवाच । सर्वेषामेव दानानां कन्यादानं विशिष्यते । यो दद्यात्परया भक्त्याभिगम्य तनयां निजाम्

ઈશ્વરે કહ્યું—બધા દાનોમાં કન્યાદાન વિશેષ શ્રેષ્ઠ છે. જે પરમ ભક્તિથી સમીપ જઈ વિધિપૂર્વક પોતાની પુત્રીનું દાન કરે છે, તે પરમ પુણ્ય પામે છે.

Verse 31

कुलीनाय सुरूपाय गुणज्ञाय मनीषिणे । सुलग्ने सुमुहूर्ते च दद्यात्कन्यामलंकृताम्

સુકુલીન, સુરૂપ, ગુણજ્ઞ અને મનીષી પુરુષને—શુભ લગ્ને અને ઉત્તમ મુહૂર્તે—અલંકૃત કન્યાનું દાન કરવું જોઈએ.

Verse 32

अश्वान्ना गांश्च वासांसि योऽत्र दद्यात्स्वशक्तितः । तस्य वासो भवेत्तत्र पदं यत्र निरामयम्

જે અહીં પોતાની શક્તિ મુજબ ઘોડાં, અન્ન, ગાયો અને વસ્ત્રો દાન કરે છે, તેને ત્યાં નિવાસ મળે છે—એવા લોકમાં જ્યાં રોગ અને ક્લેશ નથી.

Verse 33

येनात्र दुहिता दत्ता प्राणेभ्योऽपि गरीयसी । तेन सर्वमिदं दत्तं त्रैलोक्यं सचराचरम्

જેણે અહીં પ્રાણોથી પણ વધુ પ્રિય પુત્રીનું કન્યાદાન કર્યું, તેણે જાણે ચલ-અચલ સહિત સમગ્ર ત્રિલોકનું દાન કરી દીધું।

Verse 34

यः कन्यार्थं ततो लब्ध्वा भिक्षते चैव तद्धनम् । स भवेत्कर्मचण्डालः काष्ठकीलो भवेन्मृतः

જે ‘પુત્રી માટે’ કહી ધન મેળવી, પછી એ જ ધન ફરી યાચી ભોગવે, તે કર્મથી ચાંડાલ બને; અને મરણ પછી કાઠની ખીલ સમાન નિષ્ફળ ગતિ પામે।

Verse 35

गृहेऽपि तस्य योऽश्नीयाज्जिह्वालौल्यात्कथंचन । चान्द्रायणेन शुध्येत तप्तकृच्छ्रेण वा पुनः

તેના ઘરમાં જે કોઈ માત્ર જિહ્વાની લાલચથી કઈ રીતે પણ ખાઈ લે, તેણે ચાન્દ્રાયણ વ્રતથી અથવા તપ્તકૃચ્છ્ર પ્રાયશ્ચિત્તથી શુદ્ધ થવું જોઈએ।

Verse 36

उत्तानपाद उवाच । वित्तं न विद्यते यस्य कन्यैवास्ति च यद्गृहे । कथं चोद्वाहनं तस्य न याञ्चां कुरुते यदि

ઉત્તાનપાદે કહ્યું—જેના પાસે ધન નથી અને ઘરમાં માત્ર પુત્રી છે, તે જો યાચના ન કરે તો તેનું વિવાહ કેવી રીતે થશે?

Verse 37

ईश्वर उवाच । अवितेनैव कर्तव्यं कन्योद्वहनकं नृप । कन्यानाम समुच्चार्य न दोषाय कदाचन

ઈશ્વરે કહ્યું—હે નૃપ, ધન ન હોય તોય કન્યાનું વિવાહ અવશ્ય કરવું; વિધિપૂર્વક કન્યાનું નામ ઉચ્ચારાય તો તેમાં ક્યારેય દોષ નથી।

Verse 38

अभिगम्योत्तमं दानं यच्च दानमयाचितम् । भविष्यति युगस्यान्तस्तस्यान्तो नैव विद्यते

પોતે જઈને આપેલું દાન શ્રેષ્ઠ કહેવાય છે; અને ન માગ્યા વિના આપેલું દાન પણ અત્યંત પ્રશંસનીય છે. યુગનો અંત થાય, પરંતુ તે પુણ્યનો અંત ક્યાંય મળતો નથી.

Verse 39

अभिगम्योत्तमं दानं स्मृतमाहूय मध्यमम् । याच्यमानं कनीयः स्याद्देहि देहीति चाधमम्

પોતે જઈને આપેલું દાન પરમ ગણાયું છે; બોલાવીને આપેલું દાન મધ્યમ કહેવાય. માગવામાં આવે ત્યારે આપેલું દાન કનિષ્ઠ; અને વારંવાર ‘આપો, આપો’ કહીને કાઢેલું દાન અધમ છે.

Verse 40

यथैवाश्माश्मनाबद्धो निक्षिप्तो वारिमध्यतः । द्वावेतौ निधनं यातस्तद्वदन्नमपात्रके

જેમ એક પથ્થરને બીજા પથ્થર સાથે બાંધી પાણીના મધ્યમાં ફેંકવાથી બંને ડૂબીને નષ્ટ થાય છે, તેમ અપાત્રને આપેલું અન્ન દાતા અને ગ્રાહી—બન્નેને વિનાશ તરફ દોરી જાય છે.

Verse 41

असमर्थे ततो दानं न प्रदेयं कदाचन । दातारं नयतेऽधस्तादात्मानं च विशेषतः

અતએવ અયોગ્ય (અસમર્થ) વ્યક્તિને દાન ક્યારેય આપવું નહીં. તે દાતાને પણ અધોગતિ તરફ ખેંચે છે અને ખાસ કરીને ગ્રાહીને વધુ પતિત કરે છે.

Verse 42

समर्थस्तारयेद्द्वौ तु काष्ठं शुष्कं यथा जले । यथा नौश्च तथा विद्वान्प्रापयेदपरं तटम्

પરંતુ સમર્થ અને યોગ્ય પુરુષ બે જણને પણ પાર ઉતારી શકે છે—જેમ પાણી પર સુકું લાકડું તરતું રહે છે. જેમ નાવ બીજા કાંઠે પહોંચાડે છે, તેમ તે વિદ્વાન અન્યને પણ પર કાંઠે પહોંચાડે છે.

Verse 43

आहिताग्निश्च गृह्णाति यः शूद्राणां प्रतिग्रहम् । इह जन्मनि शूद्रोऽसौ मृतः श्वा चोपजायते

આહિતાગ્નિ હોવા છતાં જે શૂદ્રો પાસેથી દાન-પ્રતિગ્રહ સ્વીકારે છે, તે આ જ જન્મમાં શૂદ્ર બની જાય છે; અને મૃત્યુ પછી કૂતરાની યોનિમાં જન્મે છે।

Verse 44

वृथा क्लेशश्च जायेत ब्राह्मणे ह्यग्निहोत्रिणि । असत्प्रतिग्रहं कुर्वन्गुप्तं नीचस्य गर्हितम्

અગ્નિહોત્રી બ્રાહ્મણ જો નીચ માણસ પાસેથી ગુપ્ત રીતે નિંદનીય અને અયોગ્ય દાન-પ્રતિગ્રહ કરે, તો તેને વ્યર્થ ક્લેશ જ થાય છે।

Verse 45

अभोज्यः स भवेन्मर्त्यो दह्यते कारिषाग्निना । कटकारो भवेत्पश्चात्सप्त जन्म न संशयः

આવો માણસ અભોજ્ય બને છે; તેને છાણની અગ્નિથી દહન કરવામાં આવે છે. ત્યારબાદ તે સાત જન્મ સુધી ચટાઈ/ટોપલી બનાવનાર બને છે—શંકા નથી।

Verse 46

लज्जादाक्षिण्यलोभाच्च यद्दानं चोपरोधजम् । भृत्येभ्यश्च तु यद्दानं तद्वृथा निष्फलं भवेत्

લાજ, દેખાવટી સૌજન્ય, લોભ અથવા દબાણથી જે દાન અપાય, તેમજ મજબૂરીથી સેવકોને અપાતું દાન—તે બધું વ્યર્થ અને નિષ્ફળ બને છે।

Verse 50

। अध्याय

ઇતિ અધ્યાય સમાપ્ત।