Adhyaya 102
આ અધ્યાયમાં મુનિ માર્કંડેય રાજશ્રોતાને દેવતાઓ દ્વારા પૂજિત શૈવ તીર્થ ‘મન્મથેશ્વર’ના દર્શન‑સ્નાનની વિધિ અને પুণ્યફળનો ક્રમ સમજાવે છે. માત્ર સ્નાનને પણ રક્ષાકારક અને પવિત્રતા આપનારું કહેવામાં આવ્યું છે; મનની શુદ્ધિ સાથે સ્નાન અને એક રાત્રી ઉપવાસ કરવાથી મહાફળ મળે છે; ત્રણ રાત્રીના વ્રત‑અનુષ્ઠાનથી ક્રમે વધુ પুণ્ય પ્રાપ્ત થાય છે। રાત્રે ભગવાન સમક્ષ જાગરણ, ગાન‑વાદ્ય, નૃત્ય વગેરે ભક્તિકર્મો પરમેશ્વરને પ્રસન્ન કરે છે એમ જણાવાયું છે. મન્મથેશ્વરને સ્વર્ગપ્રાપ્તિનું ‘સોપાન’ કહી, કામને પણ શુદ્ધ ભક્તિના માર્ગે પવિત્ર રીતે વહેવા દેવાની ભાવના દર્શાવવામાં આવી છે। સંધ્યાકાળે શ્રાદ્ધ અને દાન, ખાસ કરીને અન્નદાનની મહિમા, તેમજ ચૈત્ર શુક્લ ત્રયોદશીએ ગોદાન અને રાત્રિ જાગરણમાં ઘીનો દીવો અર્પણ કરવાની આજ્ઞા આપવામાં આવી છે. અંતે સ્ત્રી‑પુરુષ બંને માટે સમાન પুণ્યફળ હોવાનું કહેવામાં આવ્યું છે।
Shlokas
Verse 1
मार्कण्डेय उवाच । मन्मथेशं ततो गच्छेत्सर्वदेवनमस्कृतम् । स्नानमात्रान्नरो राजन्यमलोकं न पश्यति
માર્કંડેયે કહ્યું—પછી સર્વ દેવોથી નમસ્કૃત મન્મથેશ પાસે જવું જોઈએ. હે રાજન, ત્યાં માત્ર સ્નાનથી મનુષ્ય યમલોકને નથી જોતો।
Verse 2
अनपत्या या च नारी स्नायाद्वै पाण्डुनन्दन । पुत्रं सा लभते पार्थ सत्यसङ्घं दृढव्रतम्
હે પાંડુનંદન પાર્થ, જે સ્ત્રી નિઃસંતાન થઈ ત્યાં સ્નાન કરે, તે સત્યનિષ્ઠ અને દૃઢવ્રતી પુત્રને પામે છે।
Verse 3
तत्र स्नात्वा नरो राजञ्छुचिः प्रयतमानसः । उपोष्य रजनीमेकां गोसहस्रफलं लभेत्
હે રાજન્, ત્યાં સ્નાન કરીને શુદ્ધ અને સંયમિત મનવાળો મનુષ્ય એક રાત્રિ ઉપવાસ કરે તો તેને સહસ્ર ગોદાન સમાન પુણ્યફળ પ્રાપ્ત થાય છે.
Verse 4
कामिकं तीर्थराजं तु तादृशं न भविष्यति । त्रिरात्रं कुरुते राजन्स गोलक्षफलं लभेत्
હે રાજન્, ઇચ્છાપૂર્તિ કરાવતું આવું ‘તીર્થરાજ’ અન્યત્ર નથી. ત્યાં જે ત્રિરાત્ર વ્રત કરે, તેને ગોલક્ષદાન સમાન પુણ્યફળ મળે છે.
Verse 5
तत्र नृत्यं प्रकर्तव्यं तुष्यते परमेश्वरः । गीतवादित्रनिर्घोषै रात्रौ जागरणेन च
ત્યાં નૃત્ય કરવું જોઈએ; ગીતો અને વાદ્યોના નાદઘોષથી તથા રાત્રિ જાગરણથી પરમેશ્વર (શિવ) પ્રસન્ન થાય છે.
Verse 6
एरण्ड्यां च महादेवो दृष्टो मे मन्मथेश्वरः । किं समर्थो यमो रुष्टो भद्रो भद्राणि पश्यति
અને એરણ્ડીમાં મેં મહાદેવને મન્મથેશ્વર રૂપે દર્શન કર્યા. ત્યાં ક્રોધિત યમ પણ શું કરી શકે? કારણ કે કલ્યાણમય પ્રભુ માત્ર કલ્યાણ જ જુએ અને આપે છે.
Verse 7
कामेन स्थापितः शम्भुरेतस्मात्कामदो नृप । सोपानः स्वर्गमार्गस्य पृथिव्यां मन्मथेश्वरः
હે નૃપ, અહીં કામદેવ દ્વારા શંભુ સ્થાપિત થયા; તેથી તેઓ કામનાદાતા છે. પૃથ્વી પર આ મન્મથેશ્વર સ્વર્ગમાર્ગનું સોપાન છે.
Verse 8
विशेषश्चात्र सन्ध्यायां श्राद्धदाने च भारत । अन्नदानेन राजेन्द्र कीर्तितं फलमुत्तमम्
હે ભારત! અહીં સંધ્યા-ઉપાસનાના સમયે તથા શ્રાદ્ધ-દાને વિશેષ મહિમા છે. હે રાજેન્દ્ર! અન્નદાનનું પરમ ફળ અહીં પ્રકીર્તિત છે.
Verse 9
एतत्ते सर्वमाख्यातं तव भक्त्या तु भारत । पृथिव्यां सागरान्तायां प्रख्यातो मन्मथेश्वरः
હે ભારત! તારી ભક્તિના કારણે આ બધું તને કહેલું છે. સાગર-પર્યંત પૃથ્વીમાં મન્મથેશ્વર પ્રસિદ્ધ છે.
Verse 10
गोदानं पाण्डवश्रेष्ठ त्रयोदश्यां प्रकारयेत् । चैत्रे मासि सिते पक्षे तत्र गत्वा जितेन्द्रियः
હે પાંડવશ્રેષ્ઠ! ત્રયોદશીએ ગોદાનનું આયોજન કરવું જોઈએ. ચૈત્ર માસના શુક્લ પક્ષમાં ત્યાં જઈ, ઇન્દ્રિય-નિગ્રહ કરીને (તે કરવું).
Verse 11
रात्रौ जागरणं कृत्वा देवस्याग्रे नृपोत्तम । दीपं भक्त्या घृतेनैव देवस्याग्रे निवेदयेत्
હે નૃપોત્તમ! દેવના સમક્ષ રાત્રિ-જાગરણ કરીને, ભક્તિથી ઘૃતનો દીવો પ્રભુના આગળ અર્પણ કરવો.
Verse 12
स्त्र्यथ वा पुरुषो वापि सममेतत्फलं स्मृतम्
સ્ત્રી હોય કે પુરુષ—આ અનુષ્ઠાનનું ફળ સમાન કહેવાયું છે.
Verse 102
। अध्याय
આ રીતે અધ્યાય સમાપ્ત થયો.