Adhyaya 189

Verse 1

श्रीमार्कण्डेय उवाच । ततो गच्छेत्तु राजेन्द्र तीर्थं परमशोभनम् । उदीर्णो यत्र वाराहो ह्यभवद्धरणीधरः

શ્રીમાર્કંડેયે કહ્યું—હે રાજેન્દ્ર! ત્યાર પછી પરમ શોભન એવા તે તીર્થમાં જવું જોઈએ; જ્યાં ઉદીર્ણ વરાહ પ્રગટ થઈ ધરણીધર—પૃથ્વીનો ધારક—બન્યો હતો.

Verse 2

धन्वदंष्ट्रां करालाग्रां बिभ्रच्च पृथिवीमिमाम् । स एव पञ्चमः प्रोक्तो वाराहो मुक्तिदायकः

ભયંકર, તીક્ષ્ણ અગ્રવાળા દાંત ધારણ કરીને અને આ જ પૃથ્વીને ઉઠાવી રાખનાર તે જ વરાહ ‘પંચમ’ કહેવાયો છે—મુક્તિ આપનાર વરાહરૂપ.

Verse 3

युधिष्ठिर उवाच । कथमुदीर्णरूपोऽभूद्वाराहो धरणीधरः । वाराहत्वं गतः केन पञ्चमः केन संज्ञितः

યુધિષ્ઠિર બોલ્યા: “ધરણીને ધારણ કરનાર વરાહ તે મહારૂપે કેવી રીતે પ્રગટ થયો? કોના કારણે તેણે વરાહત્વ ધારણ કર્યું, અને તેને ‘પંચમ’ કેમ કહેવાયો?”

Verse 4

मार्कण्डेय उवाच । आदिकल्पे पुरा राजन्क्षीरोदे भगवान् हरिः । शेते स भोगिशयने योगनिद्राविमोहितः

માર્કંડેય બોલ્યા: “હે રાજન, આદિકલ્પમાં ભગવાન હરિ ક્ષીરસાગરમાં શેષનાગની શય્યા પર યોગનિદ્રામાં લીન થઈ શયન કરતા હતા.”

Verse 5

बभूव नृपतिश्रेष्ठ गत्वा वै देवसंनिधौ । अवोचद्भारखिन्नाहं गमिष्यामि रसातलम्

હે નૃપતિશ્રેષ્ઠ, (પૃથ્વી) દેવતાઓની સન્નિધિમાં જઈ બોલી: “ભારથી હું થાકી ગઈ છું; હવે હું રસાતળમાં જઈશ.”

Verse 6

दृष्ट्वा देवाः समुद्विग्ना गता यत्र जनार्दनः । तुष्टुवुर्वाग्भिरिष्टाभिः केशवं जगत्पतिम्

આ જોઈ દેવતાઓ અત્યંત વ્યાકુળ થઈ જ્યાં જનાર્દન હતા ત્યાં ગયા અને પ્રિય સ્તુતિવચનો દ્વારા જગત્પતિ કેશવની સ્તુતિ કરવા લાગ્યા.

Verse 7

देवा ऊचुः । नमो नमस्ते देवेश सुरार्तिहर सर्वग । विश्वमूर्ते नमस्तुभ्यं त्राहि सर्वान्महद्भयात्

દેવોએ કહ્યું—હે દેવેશ! તમને વારંવાર નમસ્કાર. હે સુરાર્તિહર, સર્વવ્યાપી! હે વિશ્વમૂર્તે, તમને નમસ્કાર. આ મહાભયથી અમ સૌને રક્ષા કરો.

Verse 8

इत्युक्तो दैवतैर्देवो ह्युवाच किमुपस्थितम् । कार्यं वदध्वं मे देवा यत्कृत्यं मा चिरं कृथाः

દેવતાઓએ એમ કહ્યે ત્યારે ભગવાન બોલ્યા—“શું ઉપસ્થિત થયું છે? હે દેવો, મને કરવાનું કાર્ય કહો; જે કર્તવ્ય છે તે કહેવામાં વિલંબ ન કરો.”

Verse 9

देवा ऊचुः । धरा धरित्री भूतानां भारोद्विग्ना निमज्जति । तामुद्धर हृषीकेश लोकान्संस्थापय स्थितौ

દેવોએ કહ્યું—“ભૂતોને ધારણ કરનારી ધરા ભારથી વ્યાકુળ થઈ ડૂબી રહી છે. હે હૃષીકેશ! તેને ઉદ્ધર કરો અને લોકોને તેમની યોગ્ય સ્થિર સ્થિતિમાં પુનઃ સ્થાપિત કરો.”

Verse 10

एवमुक्तः सुरैः सर्वैः केशवः परमेश्वरः । वाराहं रूपमास्थाय सर्वयज्ञमयं विभुः

બધા દેવોએ એમ કહ્યે ત્યારે પરમેશ્વર કેશવે વરાહરૂપ ધારણ કર્યું—તે સર્વવ્યાપી વિભુ, જે સર્વ યજ્ઞોનું સારરૂપ છે.

Verse 11

दंष्ट्राकरालं पिङ्गाक्षं समाकुञ्चितमूर्धजम् । कृत्वाऽनन्तं पादपीठं दंष्ट्राग्रेणोद्धरन्भुवम्

ભયંકર દંષ્ટ્રાવાળો, પિંગળ નેત્રોવાળો, વાળ ઊભાં અને વાંકાં થયેલા—અનંતને પાદપીઠ બનાવી, દંષ્ટ્રાના અગ્રભાગે ધરતીને ઉદ્ધર કરી ઊંચકી લીધી.

Verse 12

सपर्वतवनामुर्वीं समुद्रपरिमेखलाम् । उद्धृत्य भगवान् विष्णुरुदीर्णः समजायत

પર્વતો અને વનો સહિત, સમુદ્રથી પરિમેખલિત પૃથ્વીને ઉદ્ધરી ભગવાન વિષ્ણુ મહિમાથી ઉદિત થયા।

Verse 13

दर्शयन्पञ्चधात्मानमुत्तरे नर्मदातटे । तथाद्यं कोरलायां तु द्वितीयं योधनीपुरे

નર્મદાના ઉત્તર કાંઠે તેમણે પોતાને પાંચ રૂપે દર્શાવ્યા—પ્રથમ કોરલામાં, દ્વિતીય યોધનીપુરમાં।

Verse 14

जयक्षेत्राभिधाने तु जयेति परिकीर्तितम् । असुरान्मोहयल्लिङ्गस्तृतीयः परिकीर्तितः

‘જયક્ષેત્ર’ નામના સ્થાને તે ‘જય’ તરીકે પ્રસિદ્ધ છે; ત્યાં અસુરોને મોહિત કરનાર લિંગ તૃતીય રૂપ તરીકે કીર્તિત છે।

Verse 15

पावनाय जगद्धेतोः स्थितो यस्माच्छशिप्रभः । अतस्तु नृपशार्दूल श्वेत इत्याभिधीयते

જગતના હેતુ એવા પ્રભુના પાવનાર્થે તે ત્યાં ચંદ્રપ્રભા સમ તેજથી સ્થિત છે; તેથી, હે નૃપશાર્દૂલ, તે ‘શ્વેત’ કહેવાય છે।

Verse 16

उद्धृत्य जगतां देवीमुदीर्णो भृगुकच्छके । ततः पञ्चम उदीर्णो वराह इति संज्ञितः

જગતોની દેવી પૃથ્વીને ઉદ્ધરી તે ભૃગુકચ્છકમાં મહિમાથી ઉદિત થયો; ત્યારબાદ પંચમ ઉન્નત પ્રાકટ્ય ‘વરાહ’ નામે પ્રસિદ્ધ થયું।

Verse 17

इति पञ्चवराहास्ते कथितः पाण्डुनन्दन । युगपद्दर्शनं चैषां ब्रह्महत्यां व्यपोहति

હે પાંડુનંદન! આ રીતે આ પાંચ વરાહો તને વર્ણવ્યા. એમનું એકસાથે દર્શન બ્રહ્મહત્યાનું પાપ પણ દૂર કરે છે.

Verse 18

ज्येष्ठे मासि सिते पक्ष एकादश्यां विशेषतः । गत्वा ह्यादिवराहं तु सम्प्राप्ते दशमीदिने

જ્યેષ્ઠ માસના શુક્લ પક્ષમાં, વિશેષ કરીને એકાદશીએ—દશમી દિવસ પ્રાપ્ત થતાં—આદિ-વરાહના દર્શન માટે જવું જોઈએ.

Verse 19

हविष्यमन्नं भुञ्जीयाल्लघुसायं गते रवौ । रात्रौ जागरणं कुर्याद्वाराहे ह्यादिसंज्ञके

સૂર્ય અસ્ત થયા પછી હળવું સાંજનું હવિષ્ય અન્ન લેવું. રાત્રે ‘આદિ’ નામના વરાહ ક્ષેત્ર/મંદિરમાં જાગરણ કરવું.

Verse 20

ततः प्रभाते ह्युषसि संस्नात्वा नर्मदाजले । संतर्प्य पितृदेवांश्च तिलैर्यवविमिश्रितैः

પછી પ્રભાતે ઉષાકાળે નર્મદા જળમાં સ્નાન કરીને, તિલ અને જવ મિશ્રિત અર્પણથી પિતૃઓ તથા દેવોને તૃપ્ત કરવું.

Verse 21

धेनुं दद्याद्द्विजे योग्ये सर्वाभरणभूषिताम् । निर्ममो निरहङ्कारो दानं दद्याद्द्विजातये

યોગ્ય દ્વિજને સર્વ આભૂષણોથી શોભિત ધેનુનું દાન આપવું. મમતા અને અહંકાર રહિત થઈ દ્વિજાતિને દાન કરવું.

Verse 22

गत्वा सम्पूजयेद्देवं वाराहं ह्यादिसंज्ञितम् । अनेन विधिना पूज्य पश्चाद्गच्छेज्जयं त्वरन्

ત્યાં જઈ ‘આદિ’ નામે પ્રસિદ્ધ ભગવાન વરાહનું વિધિપૂર્વક સંપૂર્ણ પૂજન કરવું. આ વિધાનથી પૂજા કરીને પછી ત્વરિત ‘જય’ નામના સ્થાને જવું.

Verse 23

त्वरितं तु जयं गत्वा पूर्वकं विधिमाचरेत् । अश्वं दद्याद्द्विजाग्र्याय जयपूर्वाभिनिर्गतम्

ઝડપથી ‘જય’ પહોંચીને પૂર્વોક્ત વિધિનું આચરણ કરવું. ‘જય’ પ્રદેશમાંથી નીકળેલો ઘોડો કોઈ શ્રેષ્ઠ બ્રાહ્મણને દાન આપવો.

Verse 24

लिङ्गे चैव तिला देयाः श्वेते हिरण्यमेव च । उदीर्णे च भुवं दद्यात्पूर्वकं विधिमाचरेत्

લિંગસ્થાને તલ અર્પણ કરવા અને શ્વેત સુવર્ણ પણ આપવું. ‘ઉદીર્ણ’ સ્થાને ભૂમિદાન કરીને પૂર્વોક્ત વિધિનું આચરણ કરવું.

Verse 25

अनस्तमित आदित्ये वराहान्पञ्च पश्यतः । यत्फलं लभते पार्थ तदिहैकमनाः शृणु

હે પાર્થ! સૂર્ય અસ્ત ન થતો હોય ત્યારે પાંચ વરાહોના દર્શનથી જે ફળ મળે છે, તે અહીં એકાગ્ર મનથી સાંભળ.

Verse 26

ब्रह्महत्या सुरापानं स्तेयं गुर्वङ्गनागमः । एभिस्तु सह संयोगो विश्वस्तानां च वञ्चनम्

બ્રાહ્મણહત્યા, મદ્યપાન, ચોરી, ગુરુપત્નીગમન—આવા પાપો સાથે સંગ, અને વિશ્વાસ કરનારને છેતરવું—આ બધાં ઘોર અપરાધ છે.

Verse 27

स्वसृदुहितृभगिनीकुलदारोपबृंहणम् । आ जन्ममरणाद्यावत्पापं भरतसत्तम

બહેન, પુત્રી, સ્ત્રી સગાં અથવા કુળવધૂઓ સાથે સંભોગથી ઉત્પન્ન પાપ, હે ભરતશ્રેષ્ઠ, જન્મ-મરણના ચક્ર સુધી ટકી રહે છે।

Verse 28

तीर्थपञ्चकपूतस्य वैष्णवस्य विशेषतः । युगपच्चविनश्येत तूलराशिरिवानलात्

પાંચ તીર્થોથી પવિત્ર થયેલા, ખાસ કરીને વૈષ્ણવના પાપો એકસાથે નાશ પામે છે—જેમ અગ્નિથી કપાસનો ઢગલો।

Verse 29

नारायणानुस्मरणाज्जपध्यानाद्विशेषतः । विप्रणश्यन्ति पापानि गिरिकूटसमान्यपि

નારાયણના અનુસ્મરણથી—વિશેષ કરીને જપ અને ધ્યાનથી—પર્વતશિખર સમાન ઢગલા થયેલા પાપો પણ સંપૂર્ણ નાશ પામે છે।

Verse 30

दृष्ट्वा पञ्च वराहान्वै पौरुषे महति स्थितः । आप्लवन्नर्मदातोये श्राद्धं कृत्वा यथाविधि

પાંચ વરાહોના દર્શન કરીને અને તે મહાન પૌરુષ-વ્રતમાં સ્થિર રહી, નર્મદાના જળમાં સ્નાન કરીને વિધિપૂર્વક શ્રાદ્ધ કરવું જોઈએ।

Verse 31

उदयास्तमनादर्वाग्यः पश्येल्लोटणेश्वरम् । कलेवरविमुक्तः स इत्येवं शङ्करोऽब्रवीत्

સૂર્યોદય પહેલાં અથવા સૂર્યાસ્ત પછી જે લોટણેશ્વરના દર્શન કરે છે, તે દેહબંધનથી મુક્ત થાય છે—એવું શંકરે કહ્યું।

Verse 32

मुक्तिं प्रयाति सहसा दुष्प्रापां परमेश्वरीम् । पौरुषे क्रियमाणेऽपि न सिद्धिर्जायते यदि

પૌરુષ વિધિ કરવામાં આવતી હોવા છતાં સામાન્ય ઉપાયોથી સિદ્ધિ ન થાય તો તે દુર્લભ એવી પરમેશ્વર-સંબંધિત મુક્તિને સહસા પ્રાપ્ત કરે છે।

Verse 33

ब्रुवन्ति स्वर्गगमनमपि पापान्वितस्य च । यत्र तत्र गतस्यैव भवेत्पञ्चवराहकी

તેઓ કહે છે કે પાપયુક્ત મનુષ્યને પણ સ્વર્ગગમન મળે છે; અને જે ક્યાંયથી ત્યાં પહોંચ્યો હોય, તેને પંચ-વરાહનું પુણ્ય નિશ્ચિત રીતે પ્રાપ્ત થાય છે।

Verse 34

ज्येष्ठस्यैकादशीतिथौ ध्रुवं तत्र वसेन्नरः । आदिं जयं तथा श्वेतं लिङ्गमुदीर्णमेव च

જ્યેષ્ઠ એકાદશી તિથિએ મનુષ્યે નિશ્ચિત રીતે ત્યાં નિવાસ કરવો જોઈએ; અને આદિ, જય, શ્વેત તથા ઉદીર્ણ નામના લિંગોનું દર્શન-પૂજન કરવું જોઈએ।

Verse 35

आश्रित्य तस्या द्रष्टव्या वराहास्तु यतस्ततः । ज्येष्ठस्यैकादशीतिथौ विष्णुना प्रभुविष्णुना

તે તીર્થનો આશ્રય લઈને સર્વ દિશામાં વરાહ-સ્વરૂપોનું દર્શન કરવું જોઈએ; જ્યેષ્ઠ એકાદશીએ પ્રભુ વિષ્ણુ દ્વારા તેઓ વિશેષ રીતે પ્રગટ થાય છે।

Verse 36

वाराहं रूपमास्थाय उद्धृता धरणी विभो । पुण्यात्पुण्यतमा तेन ह्यशेषाघौघनाशिनी

હે વિભો! વરાહરૂપ ધારણ કરીને તમે ધરણીને ઉદ્ધરાવી; તેથી આ તીર્થ/પુણ્ય સર્વ પુણ્યોમાં પરમ પવિત્ર છે, જે સર્વ પાપસમૂહનો નિઃશેષ નાશ કરે છે।

Verse 37

दृष्ट्वा पञ्चवराहान्वै क्रोडमुदीर्णरूपिणम् । पूजयित्वा विधानेन पश्चाज्जागरणं चरेत्

ઉત્કૃષ્ટ વરાહ-રૂપ ધારણ કરેલા પંચવરાહોના દર્શન કરીને, વિધિ પ્રમાણે તેમની પૂજા કરવી; અને ત્યારબાદ રાત્રિ-જાગરણનું વ્રત કરવું।

Verse 38

सपञ्चवर्तिकान् दीपान् घृतेनोज्ज्वाल्य भक्तितः । पुराणश्रवणैर्नृत्यैर्गीतवाद्यैः सुमङ्गलैः

ભક્તિપૂર્વક ઘીથી પાંચ વાટવાળા દીવા પ્રજ્વલિત કરીને, પુરાણ-શ્રવણ, નૃત્ય તથા શુભમંગલ ગીત-વાદ્ય દ્વારા (રાત્રિ) જાગરણ કરવું।

Verse 39

वेदजाप्यैः पवित्रैश्च क्षपयित्वा च शर्वरीम् । यत्पुण्यं लभते मर्त्यो ह्याजमीढ शृणुष्व तत्

હે આજમીઢ! વૈદિક મંત્રજપ તથા અન્ય પવિત્ર જપોથી રાત્રિ વિતાવી મનુષ્ય જે પુણ્ય મેળવે છે, તે સાંભળ—હું તે કહું છું।

Verse 40

रेवाजलं पुण्यतमं पृथिव्यां तथा च देवो जगतां पतिर्हरिः । एकादशी पापहरा नरेन्द्र बह्वायासैर्लभ्यते मानवानाम्

રેવાના જળ પૃથ્વી પર સર્વોત્તમ પવિત્ર છે; તેમજ જગત્પતિ દેવ હરિ દિવ્ય છે. હે નરેન્દ્ર! એકાદશી પાપહર છે; તે માનવોને મહા પ્રયત્નથી (વ્રતાચરણથી) પ્રાપ્ત થાય છે।

Verse 41

एकैकशो ब्रह्महत्यादिकानि शक्तानि हन्तुं पापसङ्घानि राजन् । नैते सर्वे युगपद्वै समेता हन्तुं शक्ताः किं न तद्ब्रूहि राजन्

હે રાજન! બ્રહ્મહત્યા વગેરે પાપસમૂહો એકએક કરીને (મનુષ્યને) નાશ કરવા સમર્થ છે; પરંતુ એ બધા પાપો એકસાથે ભેગા થાય તોય (ધર્મરક્ષિતને) નાશ કરી શકતા નથી—શા માટે? હે રાજન, કહો।

Verse 42

यथेदमुक्तं तव धर्मसूनो श्रुतं च यच्छङ्कराच्चन्द्रमौलेः । श्रुत्वेदमिच्छन्मुच्यते सर्वपापैः पठन्पदं याति हि वृत्रशत्रोः

હે ધર્મપુત્ર! જેમ તને આ કહેવામાં આવ્યું છે અને જેમ ચંદ્રમૌલિ શંકર પાસેથી સાંભળવામાં આવ્યું છે, તેમ જ—જે શ્રદ્ધાથી આ ઉપદેશ સાંભળે છે તે સર્વ પાપોથી મુક્ત થાય છે; અને જે તેનો પાઠ કરે છે તે વૃત્રહંત ઇન્દ્રના પદને પામે છે।

Verse 189

अध्याय

અધ્યાય (સમાપ્તિ/શીર્ષક-સૂચક).