Adhyaya 14

Verse 1

युधिष्ठिर उवाच । ततस्त ऋषयः सर्वे महाभागास्तपोधनाः । गतास्तु परमं लोकं ततः किं जातमद्भुतम्

યુધિષ્ઠિરે કહ્યું—તે સર્વ મહાભાગ્યશાળી, તપોધન ઋષિઓ પરમ લોકે ગયા પછી, ત્યારબાદ કયું અદ્ભુત બન્યું?

Verse 2

श्रीमार्कण्डेय उवाच । ततस्तेषु प्रयातेषु नर्मदातीरवासिषु । बभूव रौद्रसंहारः सर्वभूतक्षयंकरः

શ્રી માર્કંડેયે કહ્યું—નર્મદા તીરના નિવાસીઓ તેઓ પ્રસ્થાન કર્યા પછી, રુદ્રસમાન ભયંકર સંહાર થયો, જે સર્વ ભૂતોના ક્ષયકારક હતો.

Verse 3

कैलासशिखरस्थं तु महादेवं सनातनम् । ब्रह्माद्याः प्रास्तुवन् देवमृग्यजुःसामभिः शिवम्

ત્યારે કૈલાસશિખર પર સ્થિત સનાતન મહાદેવને બ્રહ્મા આદિ દેવોએ ઋગ્-યજુર્-સામ વેદના સ્તોત્રોથી શિવરૂપે સ્તુતિ કરી.

Verse 4

संहर त्वं जगद्देव सदेवासुरमानुषम् । प्राप्तो युगसहस्रान्तः कालः संहरणक्षमः

હે જગદ્દેવ! દેવ, અસુર અને માનવો સહિત આ સમગ્ર જગતનો સંહાર કરો. સહસ્ર યુગોના અંતનો કાળ આવી પહોંચ્યો છે; તે પ્રલયયોગ્ય છે.

Verse 5

मद्रूपं तु समास्थाय त्वया चैतद्विनिर्मितम् । वैष्णवीं मूर्तिमास्थाय त्वयैतत्परिपालितम्

મારું રૂપ ધારણ કરીને તું આ (જગત) સર્જ્યું; અને વૈષ્ણવી મૂર્તિ ધારણ કરીને તું જ તેનું પાલન કર્યું.

Verse 6

एका मूर्तिस्त्रिधा जाता ब्राह्मी शैवी च वैष्णवी । सृष्टिसंहाररक्षार्थं भवेदेवं महेश्वर

એક જ મૂર્તિ ત્રિધા થઈ—બ્રાહ્મી, શૈવી અને વૈષ્ણવી—સૃષ્ટિ, સંહાર અને રક્ષણ માટે, હે મહેશ્વર।

Verse 7

एतच्छ्रुत्वा वचस्तथ्यं विष्णोश्च परमेष्ठिनः । सगणः सपरीवारः सह ताभ्यां सहोमया

વિષ્ણુ અને પરમેષ્ઠી (બ્રહ્મા) ના આ સત્ય વચનો સાંભળી, (શિવ) ગણો અને પરિકરો સાથે, તે બંને સાથે તથા ઉમા સાથે (અગ્રસર થયા)।

Verse 8

समलोकान्विभिद्येमान्भगवान्नीललोहितः । भूराद्यब्रह्मलोकान्तं भित्त्वाण्डं परतः परम्

ભગવાન નીલલોહિતે આ સર્વ લોકોને ભેદી નાખ્યા; ભૂઃથી બ્રહ્મલોક સુધી અંડરૂપ બ્રહ્માંડને ચીરી, તેઓ પરાત્પર—પરથી પણ પર—સ્થિતિમાં પ્રવેશ્યા।

Verse 9

शैवं पदमजं दिव्यमाविशत्सह तैर्विभुः । न तत्र वायुर्नाकाशं नाग्निस्तत्र न भूतलम्

વಿಭુ ભગવાન તેઓ સાથે દિવ્ય, અજ, શૈવ પદમાં પ્રવેશ્યા. ત્યાં ન વાયુ છે, ન આકાશ; ન અગ્નિ છે, ન ભૂતલ।

Verse 10

यत्र संतिष्ठे देव उमया सह शङ्करः । न सूर्यो न ग्रहास्तत्र न ऋक्षाणि दिशस्तथा

જ્યાં દેવ શંકર ઉમા સાથે વિરાજે છે—ત્યાં ન સૂર્ય છે, ન ગ્રહો; ન નક્ષત્રો, અને દિશાઓ પણ તેવી નથી।

Verse 11

न लोकपाला न सुखं न च दुःखं नृपोत्तम

હે નૃપોત્તમ! ત્યાં લોકપાલો નથી; સુખ નથી અને દુઃખ પણ નથી.

Verse 12

ब्राह्मं पदं यत्कवयो वदन्ति शैवं पदं यत्कवयो वदन्ति । क्षेत्रज्ञमीशं प्रवदन्ति चान्ये सांख्याश्च गायन्ति किलादिमोक्षम्

જેને કવિઓ ‘બ્રાહ્મ’ પદ કહે છે અને જેને કવિઓ ‘શૈવ’ પદ કહે છે—અન્ય લોકો તેને ક્ષેત્રજ્ઞ એવા ઈશ્વર તરીકે પ્રગટ કરે છે; અને સાંખ્યજન તેને આદિમોક્ષ તરીકે ગાય છે.

Verse 13

यद्ब्रह्म आद्यं प्रवदन्ति केचिद्यं सर्वमीशानमजं पुराणम् । तमेकरूपं तमनेकरूपमरूपमाद्यं परमव्ययाख्यम्

જેનને કેટલાક આદ્ય બ્રહ્મ કહે છે—જે સર્વમય, ઈશાન, અજ અને પુરાતન છે—તેમને જ તેઓ એકરૂપ, અનેકરૂપ અને અરૂપ કહે છે; તે આદ્ય, પરમ અને ‘અવ્યય’ નામે પ્રસિદ્ધ છે.

Verse 14

। अध्याय

અધ્યાય સમાપ્ત.

Verse 15

ततस्त्रयस्ते भगवन्तमीशं सम्प्राप्य संक्षिप्य भवन्त्यर्थकम् । पृथक्स्वरूपैस्तु पुनस्त एव जगत्समस्तं परिपालयन्ति

પછી તે ત્રણેય ભગવાન ઈશને પ્રાપ્ત કરીને એક જ સારતત્ત્વમાં સંક્ષિપ્ત થાય છે; અને ફરી અલગ અલગ સ્વરૂપ ધારણ કરીને સમસ્ત જગતનું પાલન કરે છે.

Verse 16

संहारं सर्वभूतानां रुद्रत्वे कुरुते प्रभुः । विष्णुत्वे पालयेल्लोकान्ब्रह्मत्वे सृष्टिकारकः

રુદ્રરૂપે પ્રભુ સર્વભૂતોનો સંહાર કરે છે; વિષ્ણુરૂપે લોકોનું પાલન કરે છે; અને બ્રહ્મરૂપે સૃષ્ટિનો કર્તા બને છે।

Verse 17

प्रकृत्या सह संयुक्तः कालो भूत्वा महेश्वरः । विश्वरूपा महाभागा तस्य पार्श्वे व्यवस्थिता

પ્રકૃતિ સાથે સંયુક્ત થઈ મહેશ્વર કાળ (સમય) રૂપે થાય છે; અને વિશ્વરૂપિણી મહાભાગા દેવી તેમના પાર्श્વે પ્રતિષ્ઠિત રહે છે।

Verse 18

यामाहुः प्रकृतिं तज्ज्ञाः पदार्थानां विचक्षणाः । पुरुषत्वे प्रकृतित्वे च कारणं परमेश्वरः

જેનને તત્ત્વજ્ઞ અને પદાર્થવિચક્ષણ લોકો ‘પ્રકૃતિ’ કહે છે—પુરુષત્વ અને પ્રકૃતિત્વ બંનેનું પરમ કારણ એકમાત્ર પરમેશ્વર છે।

Verse 19

तस्मादेतज्जगत्सर्वं चराचरम् । तस्मिन्नेव लयं याति युगान्ते समुपस्थिते

અતએવ આ સમગ્ર જગત—ચર અને અચર—તેમાથી જ પ્રગટે છે; અને યુગાંત આવે ત્યારે તેમામાં જ લય પામે છે।

Verse 20

भगलिङ्गाङ्कितं सर्वं व्याप्तं वै परमेष्ठिना । भगरूपो भवेद्विष्णुर्लिङ्गरूपो महेश्वरः

પરમેષ્ઠિ દ્વારા આ સર્વ જગત ‘ભગ’ અને ‘લિંગ’ ચિહ્નોથી અંકિત થઈ વ્યાપ્ત છે; વિષ્ણુ ભગરૂપ છે અને મહેશ્વર લિંગરૂપ છે।

Verse 21

भाति सर्वेषु लोकेषु गीयते भूर्भुवादिषु । प्रविष्टः सर्वभूतेषु तेन विष्णुर्भगः स्मृतः

તે સર્વ લોકોમાં તેજસ્વી રીતે પ્રકાશે છે અને ભૂઃ-ભુવઃ આદિ લોકોમાં ગવાય છે. સર્વ ભૂતોમાં પ્રવેશ કરેલ હોવાથી તે વિષ્ણુ ‘ભગ’ તરીકે સ્મરાય છે.

Verse 22

विशनाद्विष्णुरित्युक्तः सर्वदेवमयो महान् । भासनाद्गमनाच्चैव भगसंज्ञा प्रकीर्तिता

‘પ્રવેશ કરીને વ્યાપી જવું’ એ કારણે તે ‘વિષ્ણુ’ કહેવાય છે—તે મહાન, સર્વદેવમય છે. અને પ્રકાશ તથા ગતિના કારણે ‘ભગ’ નામની સંજ્ઞા પ્રકીર્તિત થાય છે.

Verse 23

ब्रह्मादिस्तम्बपर्यन्तं यस्मिन्नेति लयं जगत् । एकभावं समापन्नं लिङ्गं तस्माद्विदुर्बुधाः

બ્રહ્માથી લઈને તૃણના તણખા સુધીનું સર્વ જગત જેમાં લય પામે છે, તે એકભાવમાં એકરૂપ થયેલું તત્ત્વ જ ‘લિંગ’ છે—એવું બુદ્ધિમાનો જાણે છે.

Verse 24

महादेवस्ततो देवीमाह पार्श्वे स्थितां तदा । संहरस्व जगत्सर्वं मा विलम्बस्व शोभने

ત્યારે મહાદેવે પોતાના પાર्श્વે ઊભેલી દેવીને કહ્યું—“હે શોભને! સર્વ જગતનો સંહાર કર; વિલંબ ન કર.”

Verse 25

त्यज सौम्यमिदं रूपं सितचन्द्रांशुनिर्मलम् । रुद्रं रूपं समास्थाय संहरस्व चराचरम्

“શ્વેત ચંદ્રકિરણો સમાન નિર્મળ આ સૌમ્ય રૂપ ત્યજી દે. રુદ્રરૂપ ધારણ કરીને ચરાચર સર્વનો સંહાર કર.”

Verse 26

रौद्रैर्भूतगणैर्घोरैर्देवि त्वं परिवारिता । जीवलोकमिमं सर्वं भक्षयस्वाम्बुजेक्षणे

હે દેવી! ઘોર રૌદ્ર ભૂતગણોથી પરિચિત તું, કમલનેત્રે, આ સર્વ જીવલોકને ભક્ષણ કર।

Verse 27

ततोऽहं मर्दयिष्यामि प्लावयिष्ये तथा जगत् । कृत्वा चैकार्णवं भूयः सुखं स्वप्स्ये त्वया सह

પછી હું આ જગતને મર્દિત કરીશ અને તેને પ્લાવિત પણ કરીશ; ફરી તેને એકમાત્ર મહાસાગર બનાવી, તારી સાથે સુખથી શયન કરીશ।

Verse 28

श्रीदेव्युवाच । नाहं देव जगच्चैतत्संहरामि महाद्युते । अम्बा भूत्वा विचेष्टं न भक्षयामि भृशातुरम्

શ્રીદેવી બોલ્યાં—હે મહાદ્યુતિ દેવ! હું આ જગતનો સંહાર કરતી નથી. માતા બનીને હું નિષ્ક્રિય અને અત્યંત પીડિતને ભક્ષણ કરી શકતી નથી।

Verse 29

स्त्रीस्वभावेन कारुण्यं करोति हृदयं मम । कथं वै निर्दहिष्यामि जगदेतज्जगत्पते

સ્ત્રીસ્વભાવથી જ કરુણા મારું હૃદય ભરિ દે છે. હે જગત્પતિ! તો પછી હું આ જગતને કેવી રીતે દહન કરી શકું?

Verse 30

तस्मात्त्वं स्वयमेवेदं जगत्संहर शङ्कर । अथैवमुक्तस्तां देवीं धूर्जटिर्नीललोहितः

અતએવ, હે શંકર! તું સ્વયં આ જગતનો સંહાર કર. એમ કહેવાતાં ધૂર્જટિ નીલલોહિતે તે દેવીએ પ્રતિ ઉત્તર આપ્યો।

Verse 31

क्रुद्धो निर्भर्त्सयामास हुङ्कारेण महेश्वरीम् । ॐ हुंफट्त्वं स इत्याह कोपाविष्टैरथेक्षणैः

ક્રોધથી ઉન્મત્ત થઈ તેણે ઉગ્ર ‘હુંકાર’થી મહેશ્વરીને ઠપકો આપ્યો અને કહ્યું—“ૐ હું ફટ્—તું એવી જ થઈ જા!”—તેની નજર ક્રોધથી દહકતી હતી.

Verse 32

हुंकारिता विशालाक्षी पीनोरुजघनस्थला । तत्क्षणाच्चाभवद्रौद्रा कालरात्रीव भारत

‘હુંકાર’થી આઘાત પામેલી તે વિશાલનેત્રા દેવી—પોષ્ટ જાંઘો અને વિશાળ નિતંબવાળી—તત્ક્ષણે જ રૌદ્ર બની, હે ભારત; જાણે કાલરાત્રિ।

Verse 33

हुंकुर्वती महानादैर्नादयन्ती दिशो दश । व्यवर्धत महारौद्रा विद्युत्सौदामिनी यथा

મહાન ગર્જન સાથે ‘હું’ ઉચ્ચારતી, દસેય દિશાઓને ગુંજાવતી, તે મહારૌદ્રી વિસ્તરવા લાગી—જેમ પ્રજ્વલિત સૌદામિની વીજળી।

Verse 34

विद्युत्सम्पातदुष्प्रेक्ष्या विद्युत्संघातचञ्चला । विद्युज्ज्वालाकुला रौद्रा विद्युदग्निनिभेक्षणा

વીજળીના પ્રહાર જેવી દુર્દર્શ, વીજળીના સમૂહ જેવી ચંચળ; વીજળીની જ્વાળાઓથી ઘેરાયેલી રૌદ્રી; તેની નજર વીજળી-અગ્નિ સમાન હતી.

Verse 35

मुक्तकेशी विशालाक्षी कृशग्रीवा कृशोदरी । व्याघ्रचर्माम्बरधरा व्यालयज्ञोपवीतिनी

તે ખુલ્લા વાળવાળી, વિશાલનેત્રા; કૃશ ગળાવાળી, કૃશોદરી; વ્યાઘ્રચર્મનું વસ્ત્ર ધારણ કરનારી અને સર્પમય યજ્ઞોપવીત ધારણ કરનારી હતી.

Verse 36

वृश्चिकैरग्निपुञ्जाभैर्गोनसैश्च विभूषिता । त्रैलोक्यं पूरयामास विस्तारेणोच्छ्रयेण च

અગ્નિપુંજ સમા વિચ્છુઓ અને મહાસર્પોથી વિભૂષિત તે પોતાના વિસ્તાર અને ઊંચાઈથી ત્રિલોકને પરિપૂર્ણ કરી દેવા લાગી।

Verse 37

भासुराङ्गा तु संवृत्ता कृष्णसर्पैककुण्डला । चित्रदण्डोद्यतकरा व्याघ्रचर्मोपसेविता

તેના અંગો તેજસ્વી બન્યા; તેણે કાળા સર્પનું એકમાત્ર કુંડળ ધારણ કર્યું. હાથમાં અદ્ભુત દંડ ઉંચકીને, વ્યાઘ્રચર્મથી આવૃત અને સેવિત રહી।

Verse 38

व्यवर्धत महारौद्रा जगत्संहारकारिणी । सृक्किणी लेलिहाना च क्रूरफूत्कारकारिणी

એ મહારૌદ્રી, જગત્સંહારકારિણી, વધુ ને વધુ વધવા લાગી; રક્તલિપ્ત હોઠ ચાટતી અને ક્રૂર ફૂત્કાર કરતી રહી।

Verse 39

व्यात्तास्या घुर्घुरारावा जगत्संक्षोभकारिणी । खेलद्भूतानुगा क्रूरा निःश्वासोच्छ्वासकारिणी

મોં ફાડીને ઘુર્ઘુર ગર્જના કરતી તે જગતને ક્ષોભિત કરવા લાગી; કૂદતા ભૂતગણોની અનুগતા બની, ક્રૂર રીતે કઠોર નિઃશ્વાસ-ઉચ્છ્વાસ કરતી રહી।

Verse 40

जाताट्टअहासा दुर्नासा वह्निकुण्डसमेक्षणा । प्रोद्यत्किलकिलारावा ददाह सकलं जगत्

તેનો અট্টહાસ ઊઠ્યો; તેનું મુખ વિકરાળ, નેત્રો અગ્નિકુંડ સમાન. ‘કિલકિલા’ના ઉન્મત્ત ચીસ સાથે તેણે સમગ્ર જગતને દહન કરી નાખ્યું.

Verse 41

दह्यमानाः सुरास्तत्र पतन्ति धरणीतले । पतन्ति यक्षगन्धर्वाः सकिन्नरमहोरगाः

ત્યાં દહ્યમાન દેવગણ ધરતી પર પટકાયા. યક્ષો, ગંધર્વો, કિન્નરો અને મહાનાગો પણ સાથે જ પડવા લાગ્યા.

Verse 42

पतन्ति भूतसङ्घाश्च हाहाहैहैविराविणः । बुम्बापातैः सनिर्घातैरुदितार्तस्वरैरपि

ભૂતસંઘો પણ ‘હા હા’ ‘હૈ હૈ’ કહી વિલાપ કરતાં ધડાકાભેર પટકાયા. ગર્જનાસહિત અથડામણો અને ગુંજતા પ્રહારો સાથે તેઓ આર્ત સ્વરો પણ ઉઠાવતા હતા.

Verse 43

व्याप्तमासीत्तदा विश्वं त्रैलोक्यं सचराचरम् । संपतद्भिः पतद्भिश्च ज्वलद्भूतगणैर्मही

ત્યારે ચરાચર સહિત સમગ્ર ત્રિલોક વ્યાપ્ત થઈ ગયું. દોડી આવતા અને પડતા જ્વલંત ભૂતગણોથી ધરતી ભરાઈ ગઈ.

Verse 44

जातैश्चटचटाशब्दैः पतद्भिर्गिरिसानुभिः । तत्र रौद्रोत्सवे जाता रुद्रानन्दविवर्धिनी

‘ચટ-ચટ’ જેવા કડકડાટ શબ્દો ઊઠતા અને પર્વતની ઢાળો ધસી પડતા, ત્યાં રૌદ્રોત્સવ પ્રગટ થયો—જે રુદ્રના આનંદને વધારનાર હતો.

Verse 45

विहिंसमाना भूतानि चर्वमाणाचरानपि । तत्तद्गन्धमुपादाय शिवारावविराविणी

તે ભૂતોને પીડિત કરતી અને સ્થાવરોને પણ ચાવી નાખતી. તેમના વિવિધ ગંધોને ગ્રહણ કરીને તે શિવસમાન ગર્જનાઓથી નાદ કરતી હતી.

Verse 46

गलच्छोणितधाराभिमुखा दिग्धकलेवरा । चण्डशीलाभवच्चण्डी जगत्संहारकर्मणि

વહેતી રક્તધારાઓ તરફ મુખ કરીને, દેહ રક્તથી લિપ્ત અને રંજિત હતો; જગત્સંહારના કર્મમાં ચંડી અત્યંત ઉગ્ર સ્વભાવવાળી બની ગઈ.

Verse 47

येऽपि प्राप्ता महर्लोकं भृग्वाद्याश्च महर्षयः । तेऽपि नश्यन्ति शतशो ब्रह्मक्षत्त्रविशादयः

ભૃગુ આદિ મહર્ષિઓ મહર્લોકને પ્રાપ્ત થયેલા હોવા છતાં, તેઓ પણ સૈકડાઓની સંખ્યામાં નાશ પામ્યા; બ્રાહ્મણ, ક્ષત્રિય, વૈશ્ય વગેરે પણ વિનષ્ટ થયા.

Verse 48

देवासुरा भयत्रस्ताः सयक्षोरगराक्षसाः । विशन्ति केऽपि पातालं लीयन्ते च गुहादिषु

ભયથી ત્રસ્ત દેવો અને અસુરો—યક્ષ, નાગ અને રાક્ષસો સહિત—કેટલાક પાતાળમાં પ્રવેશ્યા અને કેટલાક ગુફાઓ વગેરેમાં છુપાઈ ગયા.

Verse 49

सा च देवी दिशः सर्वा व्याप्य मृत्युरिव स्थिता । युगक्षयकरे काले देवेन विनियोजिता

એ દેવી સર્વ દિશાઓમાં વ્યાપીને મૃત્યુ સમાન સ્થિત રહી; યુગક્ષય કરનાર તે કાળે પ્રભુ દ્વારા નિયોજિત હતી.

Verse 50

एकापि नवधा जाता दशधा दशधा तथा । चतुःषष्टिस्वरूपा च शतरूपाट्टहासिनी

એક હોવા છતાં તે નવધા બની; પછી દશધા, ફરી દશધા; ચૌંસઠ સ્વરૂપો ધારણ કરીને અને શતરূপા બની ઉગ્ર અট্টહાસ કરી.

Verse 51

जज्ञे सहस्ररूपा च लक्षकोटितनुः शिवा । नानारूपायुधाकारा नानावादनचारिणी

ત્યારે કલ્યાણી શિવા દેવી સહસ્રરૂપા બની, લાખો-કરોડો દેહો ધારણ કરીને પ્રગટ થઈ. તે નાનાવિધ આયુધધારિણી અને અસંખ્ય મુખો સાથે સર્વત્ર વિચરતી હતી।

Verse 52

एवंरूपाऽभवद्देवी शिवस्यानुज्ञया नृप । दिक्षु सर्वासु गगने विकटायुधशीलिनः

હે રાજા! શિવની અનુજ્ઞાથી દેવી આવી જ રૂપવતી બની. અને આકાશમાં સર્વ દિશાઓમાં ભયંકર આયુધ ધારણ કરનારાઓ વ્યાપી રહ્યા।

Verse 53

रुन्धन्तो नश्यमानांस्तान्गणा माहेश्वराः स्थिताः । विचरन्ति तया सार्द्धं शूलपट्टिशपाणयः

માહેશ્વર ગણો ત્યાં સ્થિત રહી નાશ પામતા શત્રુઓને ઘેરી રોકતા રહ્યા. હાથમાં શૂલ અને પટ્ટિશ ધારણ કરીને તેઓ દેવી સાથે સાથે વિચરતા રહ્યા।

Verse 54

ततो मातृगणाः केचिद्विनायकगणैः सह । व्यवर्धन्त महारौद्रा जगत्संहारकारिणः

ત્યારબાદ કેટલાક માતૃગણો વિનાયકગણો સાથે વધવા લાગ્યા. તેઓ અતિ મહારૌદ્ર બની જગત્સંહાર કરનારાં થયા।

Verse 55

ततस्तस्या व्यवर्धन्त दंष्ट्राः कुन्देन्दुसन्निभाः । योजनानां सहस्राणि अयुतान्यर्बुदानि च

ત્યારે તેની દંષ્ટ્રાઓ કુંદફૂલ અને ચંદ્ર સમાન તેજસ્વી બની વધવા લાગી—હજારો યોજન, અયુત, અને અર્બુદ-કોટિ સુધી, અપરિમિત રીતે।

Verse 56

दंष्ट्रावलिः कररुहाः क्रूरास्तीक्ष्णाश्च कर्कशाः । वियद्दिशो लिखन्त्येव सप्तद्वीपां वसुंधराम्

તેણીની દંષ્ટ્રાવળી અને નખો—ક્રૂર, તીક્ષ્ણ અને કર્કશ—જાણે આકાશની દિશાઓને પણ ખૂંચતા હોય તેમ, સાત દ્વીપવાળી વસુંધરાને રેખાંકિત કરતા લાગ્યા।

Verse 57

तस्या दंष्ट्राभिसम्पातैश्चूर्णिता वनपर्वताः । शिलासंचयसंघाता विशीर्यते सहस्रशः

તેણીના દંષ્ટ્રાના પ્રચંડ ઘા વડે વનો અને પર્વતો ચૂર્ણ થઈ ગયા; શિલાના ઢગલાંના સમૂહો હજારો ટુકડાઓમાં તૂટી વિખેરાયા।

Verse 58

हिमवान्हेमकूटश्च निषधो गन्धमादनः । माल्यवांश्चैव नीलश्च श्वेतश्चैव महागिरिः

હિમવાન, હેમકૂટ, નિષધ, ગંધમાદન, માલ્યવાન, નીલ અને શ્વેત—આ બધા મહાપર્વતો (અશાંત થઈ) કંપી ઊઠ્યા।

Verse 59

मेरुमध्यमिलापीठं सप्तद्वीपं च सार्णवम् । लोकालोकेन सहितं प्राकम्पत नृपोत्तम

હે નૃપોત્તમ! મેરુના મધ્યસ્થ તે આધારપીઠ, સમુદ્રો સહિત સાત દ્વીપો, અને લોકાલોક પર્વત સાથે—બધું જ કંપી ઊઠ્યું।

Verse 60

दंष्ट्राशनिविस्पृष्टाश्च विशीर्यन्ते महाद्रुमाः । उत्पातैश्च दिशो व्याप्ता घोररूपैः समन्ततः

દંષ્ટ્રા અને વજ્રપ્રહારથી આઘાત પામેલા મહાવૃક્ષો તૂટી ચૂરચૂર થયા; અને ભયંકર ઉત્પાતોથી સર્વ દિશાઓ ચારે તરફ વ્યાપ્ત થઈ ગઈ।

Verse 61

तारा ग्रहगणाः सर्वे ये च वैमानिका गणाः । शिवासहस्रैराकीर्णा महामातृगणैस्तथा

બધા તારાઓ અને ગ્રહગણો, તેમજ વિમાનગામી દિવ્ય ગણો—હજારો શિવોથી અને તેમ જ મહામાતૃગણોથી પરિપૂર્ણ થઈ ગયા।

Verse 62

सा चचार जगत्कृत्स्नं युगान्ते समुपस्थिते । भ्रमद्भिश्च ब्रुवद्भिश्च क्रोशद्भिश्च समन्ततः

યુગાંત નજીક આવતા તે સમગ્ર જગતમાં વિહરવા લાગી; ચારે તરફ જીવો ડગમગતા, ગૂંચવાઈને બોલતા અને ચીસો પાડતા વ્યાકુળ થયા।

Verse 63

प्रमथद्भिर्ज्वलद्भिश्च रौद्रैर्व्याप्ता दिशो दश । विस्तीर्णं शैलसङ्घातं विघूर्णितगिरिद्रुमम्

ઉન્મત્ત, જ્વલંત અને રૌદ્ર શક્તિઓએ દસેય દિશાઓ વ્યાપી લીધી; વિશાળ પર્વતમાળા ઉથલપાથલ થઈ અને પર્વતોના વૃક્ષો ઘૂમરાવા લાગ્યા।

Verse 64

प्रभिन्नगोपुरद्वारं केशशुष्कास्थिसंकुलम् । प्रदग्धग्रामनगरं भस्मपुंजाभिसंवृतम्

ગોપુરોના દ્વાર-તોરણો તૂટી ગયા; સ્થળ વાળ, સુકાયેલા અવશેષો અને હાડકાંથી ભરાઈ ગયું. ગામ-નગર બળી ને ભસ્મના ઢગલાંથી ઢંકાઈ ગયા।

Verse 65

चिताधूमाकुलं सर्वं त्रैलोक्यं सचराचरम् । हाहाकाराकुलं सर्वमहहस्वननिस्वनम्

ચરાચર સહિત સમગ્ર ત્રિલોક ચિતાના ધુમાડાથી છવાઈ ગયું; સર્વત્ર ‘હાય! હાય!’ નો આર્તનાદ અને ભયંકર ધ્વનિઓનો ઘોર કોલાહલ ગુંજ્યો।

Verse 66

जगदेतदभूत्सर्वमशरण्यं निराश्रयम्

આ સમગ્ર જગત શરણવિહોણું અને આશ્રયવિહોણું બની ગયું; ક્યાંય રક્ષણ ન રહ્યું.