Adhyaya 60

Verse 1

श्रीमार्कण्डेय उवाच । भूयोऽप्यहं प्रवक्ष्यामि आदित्येश्वरमुत्तमम् । सर्वदुःखहरं पार्थ सर्वविघ्नविनाशनम्

શ્રી માર્કંડેયે કહ્યું—હે પાર્થ! હું ફરી પરમ આદિત્યેશ્વરનું વર્ણન કરું છું; તે સર્વ દુઃખ હરે છે અને સર્વ વિઘ્નોનો નાશ કરે છે।

Verse 2

आयुःश्रीवर्द्धनं नित्यं पुत्रदं स्वर्गदं शिवम् । यस्य तीर्थस्य चान्यानि तीर्थानि कुरुनन्दन

હે કુરુનંદન! તે તીર્થ નિત્ય આયુષ્ય અને શ્રીની વૃદ્ધિ કરનાર, પુત્ર તથા સ્વર્ગ આપનાર અને શિવમંગલમય છે; તેમાં અન્ય તીર્થો પણ સમાહિત ગણાય છે।

Verse 3

नालभन्त श्रियं नाके मर्त्ये पातालगोचरे । कुरुक्षेत्रं गया गङ्गा नैमिषं पुष्करं तथा

સ્વર્ગમાં, મર્ત્યમાં કે પાતાળના પ્રદેશોમાં પણ એવી આધ્યાત્મિક શ્રી મળતી નથી; કુરુક્ષેત્ર, ગયા, ગંગા, નૈમિષ અને પુષ્કર પણ તેની સમતા નથી કરતા।

Verse 4

वाराणसी च केदारं प्रयागं रुद्रनन्दनम् । महाकालं सहस्राक्षं शुक्लतीर्थं नृपोत्तम

હે નૃપોત્તમ! વારાણસી, કેદાર, પ્રયાગ, રુદ્રનંદન, મહાકાલ, સહસ્રાક્ષ અને શુક્લતીર્થ પણ (તેની) મહિમા સમાન નથી।

Verse 5

रवितीर्थस्य सर्वाणि कलां नार्हन्ति षोडशीम् । रवितीर्थे हि यद्वृत्तं तच्छृणुष्व नृपोत्तम

રવિતીર્થના પુણ્યની સોળમી કળા જેટલાં પણ અન્ય સર્વ તીર્થો લાયક નથી. તેથી હે નૃપોત્તમ! રવિતીર્થમાં જે વૃત્તાંત થયો તે સાંભળો।

Verse 6

स्नेहात्ते कथयिष्यामि वार्द्धकेनातिपीडितः । शृण्वन्तु ऋषयः सर्वे तपोनिष्ठा महौजसः

તમારા પ્રત્યે સ્નેહથી, વૃદ્ધાવસ્થાથી અત્યંત પીડિત હોવા છતાં હું આ કથા કહેશ. તપમાં નિષ્ઠ અને મહાતેજસ્વી સર્વ ઋષિઓ સાંભળો।

Verse 7

श्रुतं मे रुद्रसांनिध्ये नन्दिस्कन्दगणैः सह । पार्वत्या पृष्टः शम्भुश्च रवितीर्थस्य यत्फलम्

રુદ્રના સાન્નિધ્યમાં, નંદી, સ્કંદ અને ગણો સાથે મેં સાંભળ્યું છે કે પાર્વતીએ પૂછતાં શંભુએ રવિતીર્થનું ફળ જણાવ્યું।

Verse 8

शम्भुना च यदाख्यातं गिरिजायाः ससम्भ्रमम् । तत्सर्वमेकचित्तेन रुद्रोद्गीतं श्रुतं मया

અને શંભુએ ગિરિજાને આદરપૂર્વક જે કહ્યું—રુદ્રે ઉદ્ગીત કરેલું તે સર્વ મેં એકાગ્ર ચિત્તે સાંભળ્યું છે।

Verse 9

तत्तेऽहं सम्प्रवक्ष्यामि शृणु यत्नेन पाण्डव । दुर्भिक्षोपहता विप्रा नर्मदां तु समाश्रिताः

એ જ હું હવે તને કહું છું—હે પાંડવ, પ્રયત્નપૂર્વક સાંભળ. દુર્ભિક્ષથી પીડિત વિપ્રોએ નર્મદાના તટનો આશ્રય લીધો।

Verse 10

उद्दालको वशिष्ठश्च माण्डव्यो गौतमस्तथा । याज्ञवल्क्योऽथ गर्गश्च शाण्डिल्यो गालवस्तथा

ત્યાં ઉદ્દાલક, વસિષ્ઠ, માંડવ્ય અને ગૌતમ હતા; તેમજ યાજ્ઞવલ્ક્ય, ગર્ગ, શાંડિલ્ય અને ગાલવ પણ હતા।

Verse 11

नाचिकेतो विभाण्डश्च वालखिल्यादयस्तथा । शातातपश्च शङ्खश्च जैमिनिर्गोभिलस्तथा

ત્યાં નાચિકેત, વિભાંડ તથા વાલખિલ્યાદિ પણ હતા; શાતાતપ અને શંખ, તેમજ જૈમિની અને ગોભિલ પણ હાજર હતા.

Verse 12

जैगीषव्यः शतानीकः सर्व एव समागताः । तीर्थयात्रा कृता तैस्तु नर्मदायाः समन्ततः

જૈગીષવ્ય અને શતાનીક—સર્વે જ ત્યાં એકત્ર થયા. અને તેમણે નર્મદાની આસપાસના સર્વ તીર્થોની તીર્થયાત્રા કરી.

Verse 13

आदित्येश्वरमायाताः प्रसङ्गादृषिपुंगवाः । वृक्षैः संछादितं शुभ्रं धवतिन्दुकपाटलैः

પ્રસંગના પ્રવાહથી આકર્ષાઈ તે ઋષિશ્રેષ્ઠો આદિત્યેશ્વર પાસે આવ્યા. ધવ, તિંદુક અને પાટલ વૃક્ષોથી ઢંકાયેલો તે શુભ્ર પવિત્ર પ્રદેશ તેજસ્વી જણાયો.

Verse 14

जम्बीरैरर्जुनैः कुब्जैः शमीकेसरकिंशुकैः । तस्मिंस्तीर्थे महापुण्ये सुगन्धिकुसुमाकुले

તે મહાપુણ્ય તીર્થ સુગંધિત પુષ્પોથી ભરપૂર હતું; જંબીર, અર્જુન, કુબ્જ, શમી, કેસર અને કિન્શુક વૃક્ષોથી તે સ્થાન શોભિત હતું.

Verse 15

पुन्नागनालिकेरैश्च खदिरैः कल्पपादपैः । अनेकश्वापदाकीर्णं मृगमार्जारसंकुलम्

તે સ્થાન પુન્નાગ અને નારિકેલ, ખદિર તથા કલ્પવૃક્ષ સમ પાદપોથી શોભિત હતું; અને અનેક શ્વાપદોથી ભરેલું, મૃગો તથા માર্জારો વડે સંકુલ એવું અરણ્ય હતું.

Verse 16

ऋक्षहस्तिसमाकीर्णं चित्रकैश्चोपशोभितम् । प्रविष्टा ऋषयः सर्वे वने पुष्पसमाकुले

રીંછ અને હાથીઓથી ભરેલું, ચિત્રક વેલાઓથી શોભિત, પુષ્પોથી સમૃદ્ધ એવા વનમાં સર્વ ઋષિઓ પ્રવેશ્યા।

Verse 17

वनान्ते च स्त्रियो दृष्ट्वा रक्ता रक्ताम्बरान्विताः । रक्तमाल्यानुशोभाढ्या रक्तचन्दनचर्चिताः

વનના કિનારે તેમણે સ્ત્રીઓને જોયા—લાલિમાથી રંજિત, લાલ વસ્ત્રધારી; લાલ માળાઓથી શોભિત અને લાલ ચંદનથી લિપ્ત।

Verse 18

रक्ताभरणसंयुक्ताः पाशहस्ता भयावहाः । तासां समीपगा दृष्टाः कृष्णजीमूतसन्निभाः

તેઓ લાલ આભૂષણોથી યુક્ત, હાથમાં પાશ ધારણ કરીને ભયંકર હતાં; તેમની નજીક કાળા વાદળ સમા શ્યામ અન્ય પણ દેખાયા।

Verse 19

महाकाया भीमवक्त्राः पाशहस्ता भयावहाः । अनावृष्ट्युपमा दृष्टा आतुराः पिङ्गलोचनाः

તેઓ મહાકાય, ભયાનક મુખવાળા, હાથમાં પાશ ધરાવતાં અને ભયંકર હતાં; અનાવૃષ્ટિ જેવી આપત્તિ સમા દેખાતા, વ્યાકુળ અને પિંગળ નેત્રવાળા હતાં।

Verse 20

दीर्घजिह्वा करालास्या तीक्ष्णदंष्ट्रा दुरासदा । वृद्धा नारी कुरुश्रेष्ठ दृष्टान्या ऋषिपुंगवैः

ત્યારે, હે કુરુશ્રેષ્ઠ, ઋષિપુંગવોએ બીજી એક વૃદ્ધ સ્ત્રીને જોઈ—દીર્ઘ જિહ્વાવાળી, વિકરાળ મુખવાળી, તીક્ષ્ણ દંષ્ટ્રાવાળી અને નજીક જવું દુષ્કર એવી।

Verse 21

ततः समीपगा वृद्धा तस्य वृन्दस्य भारत । स्वाध्यायनिरता विप्रा दृष्टास्तैः पापकर्मभिः

ત્યારે, હે ભારત, તે વૃદ્ધ સ્ત્રી તે સમૂહની નજીક આવી. સ્વાધ્યાયમાં રત બ્રાહ્મણોને તે પાપકર્મીઓએ જોયા.

Verse 22

ऊचुस्ते तु समूहेन ब्राह्मणांस्तपसि स्थितान् । अस्माकं स्वामिनः सर्वे तिष्ठन्ते तीर्थमध्यतः । ते प्रस्थाप्या महाभागाः सर्वथैव त्वरान्विताः

પછી તેઓએ સમૂહમાં તપસ્યામાં સ્થિત બ્રાહ્મણોને કહ્યું— “અમારા સ્વામી સૌ તીર્થના મધ્યમાં ઊભા છે. હે મહાભાગો, તમને સર્વ રીતે ત્વરાથી ત્યાં જવું જ જોઈએ.”

Verse 23

तच्छ्रुत्वा वचनं तेषां सर्वे चैव त्वरान्विताः । जग्मुस्ते नर्मदाकक्षं दृष्ट्वा रेवां द्विजोत्तमाः

તેમનું વચન સાંભળીને બધા ત્વરાથી તરત જ નીકળી પડ્યા. શ્રેષ્ઠ દ્વિજોએ નર્મદાના કાંઠે જઈ ત્યાં પવિત્ર રેવાનાં દર્શન કર્યા.

Verse 24

ततः केचित्स्तुवन्त्यन्ये जय देवि नमोऽस्तु ते

ત્યારે કેટલાક સ્તુતિ કરવા લાગ્યા અને બીજા બોલ્યા— “જય દેવી, તમને નમસ્કાર.”

Verse 25

नमोऽस्तु ते सिद्धगणैर्निषेविते नमोऽस्तु ते सर्वपवित्रमङ्गले । नमोऽस्तु ते विप्रसहस्रसेविते नमोऽस्तु रुद्राङ्गसमुद्भवे वरे

સિદ્ધગણો દ્વારા નિષેવિત દેવી, તમને નમસ્કાર. સર્વ પવિત્રમાં મંગલરૂપા, તમને નમસ્કાર. સહસ્ર બ્રાહ્મણો દ્વારા સેવિત દેવી, તમને નમસ્કાર. રુદ્રના અંગમાંથી ઉદ્ભવેલી શ્રેષ્ઠા, તમને નમસ્કાર.

Verse 26

नमोऽस्तु ते सर्वपवित्रपावने नमोऽस्तु ते देवि वरप्रदे शिवे । नमामि ते शीतजले सुखप्रदे सरिद्वरे पापहरे विचित्रिते

હે સર્વ પવિત્રને પણ પાવન કરનારિ! તને નમસ્કાર. હે દેવી, વરપ્રદાયિની, શિવા! તને નમસ્કાર. શીતળ જળથી સુખ આપનારિ, નદીઓમાં શ્રેષ્ઠ, પાપહરણી, વિચ્છિત્ર શોભાથી અલંકૃત—હું તને પ્રણામ કરું છું.

Verse 27

अनेकभूतौघसुसेविताङ्गे गन्धर्वयक्षोरगपाविताङ्गे । महागजौघैर्महिषैर्वराहैरापीयसे तोयमहोर्मिमाले

હે દેવી! અનેક ભૂતસમૂહો તારા અંગોની સુસેવા કરે છે; ગંધર્વ, યક્ષ અને નાગો તારા સ્વરૂપને પાવન કરે છે. મહાગજોના ઝુંડ, મહિષો અને વરાહો તારો જળ પીએ છે; અહો! તારી તરંગમાળા કેટલી અદ્ભુત છે!

Verse 28

नमामि ते सर्ववरे सुखप्रदे विमोचयास्मानघपाशबद्धान्

હે સર્વશ્રેષ્ઠ વરપ્રદાયિની, સુખ-કલ્યાણ આપનારિ! હું તને પ્રણામ કરું છું. પાપના પાશથી બંધાયેલા અમને મુક્ત કર.

Verse 29

भ्रमन्ति तावन्नरकेषु मर्त्या यावत्तवाम्भो नहि संश्रयन्ति । स्पृष्टं करैश्चन्द्रमसो रवेश्चेत्तद्देवि दद्यात्परमं पदं तु

મર્ત્યો ત્યા સુધી નરકોમાં ભટકે છે, જ્યાં સુધી તેઓ તારા જળનો આશ્રય લેતા નથી. ચંદ્ર અને સૂર્યના કિરણોથી સ્પર્શાયેલું તારું જળ જો સ્પર્શાય, તો હે દેવી, તે નિશ્ચયે પરમ પદ આપે છે.

Verse 30

अनेकसंसारभयार्दितानां पापैरनेकैरभिवेष्टितानाम् । गतिस्त्वमम्भोजसमानवक्त्रे द्वन्द्वैरनेकैरभिसंवृतानाम्

સંસારના અનેક ભયોથી પીડિત, અનેક પાપોથી ઘેરાયેલા લોકો માટે—હે કમળસમાન મુખવાળી! અનેક દ્વંદ્વોથી આવૃત જન માટે તું જ ગતિ, તું જ શરણ છે.

Verse 31

नद्यश्च पूता विमला भवन्ति त्वां देवि सम्प्राप्य न संशयोऽत्र । दुःखातुराणामभयं ददासि शिष्टैरनेकैरभिपूजितासि

હે દેવી, તને પ્રાપ્ત કરતાં નદીઓ પણ પવિત્ર અને નિર્મળ બની જાય છે—એમાં શંકા નથી. તું દુઃખથી પીડિતોને અભય આપે છે અને અનેક શિષ્ટ તથા વિદ્વાનો દ્વારા પૂજાય છે.

Verse 32

विण्मूत्रदेहाश्च निमग्नदेहा भ्रमन्ति तावन्नरकेषु मर्त्याः । महाबलध्वस्ततरङ्गभङ्गं जलं न यावत्तव संस्पृशन्ति

મલ-મૂત્રથી દૂષિત દેહવાળા, અધોગતિમાં ડૂબેલા મર્ત્યો નરકોમાં તેટલા સમય સુધી ભટકે છે, જેટલા સમય સુધી તેઓ તારા તે જળને સ્પર્શતા નથી—જેની તરંગશિખરો મહાબળથી તૂટી જાય છે.

Verse 33

म्लेच्छाः पुलिन्दास्त्वथ यातुधानाः पिबन्ति येऽंभस्तव देवि पुण्यम् । तेऽपि प्रमुच्यन्ति भयाच्च घोरात्किमत्र विप्रा भवपाशभीताः

હે દેવી, મ્લેચ્છ, પુલિંદ અને યાતુધાન પણ—જે કોઈ તારા પુણ્ય જળને પીવે છે—તે પણ ઘોર ભયથી મુક્ત થાય છે. તો પછી ભવપાશથી ભયભીત બ્રાહ્મણોનું અહીં ઉદ્ધાર થવું શું આશ્ચર્ય?

Verse 34

सरांसि नद्यः क्षयमभ्युपेता घोरे युगेऽस्मिन्कलिनावसृष्टे । त्वं भ्राजसे देवि जलौघपूर्णा दिवीव नक्षत्रपथे च गङ्गा

આ ઘોર કલિયુગ આવી પડતાં સરોવર અને નદીઓ ક્ષય પામે છે; પરંતુ હે દેવી, તું જળપ્રવાહોથી પરિપૂર્ણ થઈ એવી જ તેજસ્વી દેખાય છે, જેમ નક્ષત્રપથમાં દિવ્ય ગંગા પ્રકાશે છે.

Verse 35

तव प्रासादाद्वरदे विशिष्टे कालं यथेमं परिपालयित्वा । यास्याम मोक्षं तव सुप्रसादाद्वयं यथा त्वं कुरु नः प्रसादम्

હે વિશિષ્ટ વરદાયિની, તારા પ્રસાદથી અમે આ સમયને યથાવત્ ધર્મપૂર્વક પાળીએ; અને તારા મહાપ્રસાદથી અમે મોક્ષને પ્રાપ્ત કરીએ. તેથી અમ પર કૃપા કર, અમને પ્રસન્નતા આપ.

Verse 36

त्वामाश्रिता ये शरणं गताश्च गतिस्त्वमम्बेव पितेव पुत्रान् । त्वत्पालिता यावदिमं सुघोरं कालं त्वनावृष्टिहतं क्षिपामः

જે તારો આશ્રય લઈને શરણમાં આવ્યા છે, તેમના માટે તું જ એકમાત્ર ગતિ છે—સંતાનો માટે માતા જેવી અને પિતા જેવી. તારા રક્ષણથી અમે અનાવૃષ્ટિથી પીડિત આ અતિ ભયંકર સમયને શીઘ્ર પાર કરી જઈએ.

Verse 37

एवं स्तुता तदा देवी नर्मदा सरितां वरा । प्रत्यक्षा सा परा मूर्तिर्ब्राह्मणानां युधिष्ठिर

આ રીતે સ્તુતિ થતાં, નદીઓમાં શ્રેષ્ઠ દેવી નર્મદા, હે યુધિષ્ઠિર, બ્રાહ્મણોને પરમ અને પ્રત્યક્ષ મૂર્તિરૂપે પ્રગટ થઈ.

Verse 38

श्रीमार्कण्डेय उवाच । पठन्ति ये स्तोत्रमिदं नरेन्द्र शृण्वन्ति भक्त्या परया प्रशान्ताः । ते यान्ति रुद्रं वृषसंयुतेन यानेन दिव्याम्बरभूषिताङ्गाः

શ્રી માર્કંડેયે કહ્યું—હે નરેન્દ્ર, જે શાંતચિત્ત ભક્તો આ સ્તોત્રનું પાઠ કરે છે અથવા પરમ ભક્તિથી સાંભળે છે, તેઓ વృషભયુક્ત યાનમાં આરુઢ થઈ, દિવ્ય વસ્ત્રોથી અલંકૃત દેહવાળા બની રુદ્રને પ્રાપ્ત કરે છે.

Verse 39

ये स्तोत्रमेतत्सततं जपन्ति स्नात्वा च तोयेन तु नर्मदायाः । तेभ्योऽन्तकाले सरिदुत्तमेयं गतिं विशुद्धामचिराद्ददाति

જે આ સ્તોત્રનું સતત જપ કરે છે અને નર્મદાના જળથી સ્નાન કરે છે, તેમને અંતકાળે આ ઉત્તમ નદી શીઘ્ર જ વિશુદ્ધ, પાવન ગતિ આપે છે.

Verse 40

प्रातः समुत्थाय तथा शयानो यः कीर्तयेतानुदिनं स्तवेन्द्रम् । देहक्षयं स्वे सलिले ददाति समाश्रयं तस्य महानुभाव

પ્રાતઃ ઉઠીને કે શયનાવસ્થામાં પણ જે પ્રતિદિન આ સ્તવેન્દ્ર (સ્તોત્રરાજ)નું કીર્તન કરે છે, દેહક્ષય સમયે તે મહાનુભાવા (નર્મદા) તેને પોતાના જળમાં આશ્રય આપે છે.

Verse 41

पापैर्विमुक्ता दिवि मोदमानाः सम्भोगिनश्चैव तु नान्यथा च

પાપોથી મુક્ત થઈ તેઓ સ્વર્ગમાં આનંદ કરે છે અને દિવ્ય ભોગસુખો ભોગવે છે; ખરેખર આ અન્યથા થતું નથી.

Verse 42

प्रसन्ना नर्मदा देवी स्तोत्रेणानेन भारत । जलेनाप्यायितान् विप्रान् दक्षिणापथवाहिनी

હે ભારત! આ સ્તોત્રથી પ્રસન્ન થયેલી દક્ષિણપથવાહિની દેવી નર્મદાએ પોતાના જળથી તે વિપ્રોને તૃપ્ત અને પોષિત કર્યા.

Verse 43

अमृतत्वं तु वो दद्मि योगिभिर्यन्न गम्यते । दुर्लभं यत्सुरैः सर्वैर्मत्प्रसादाल्लभिष्यथ

હું તમને અમૃતત્વ આપું છું—જે યોગીઓ માટે પણ અગમ્ય છે અને સર્વ દેવો માટે દુર્લભ છે; મારા પ્રસાદથી જ તમે તેને પ્રાપ્ત કરશો.

Verse 44

इति ते ब्राह्मणा राजंल्लब्धा वरमनुत्तमम् । गमिष्यन्तः प्रीतचित्ता ददृशुश्चित्रमद्भुतम्

હે રાજન! આ રીતે તે બ્રાહ્મણોએ અનુત્તમ વર મેળવી પ્રસન્નચિત્તે પ્રસ્થાન કર્યું અને એક વિચિત્ર અદ્ભુત દૃશ્ય જોયું.

Verse 45

श्रीमार्कण्डेय उवाच । दृष्टास्तैः पुरुषाः पार्थ नर्मदातटसंस्थिताः । स्नानदेवार्चनासक्ताः पञ्च एव महाबलाः

શ્રી માર્કંડેય બોલ્યા—હે પાર્થ! તેમણે નર્મદા તટ પર સ્થિત, સ્નાન અને દેવાર્ચનમાં આસક્ત એવા પાંચ મહાબલી પુરુષોને જોયા.

Verse 46

ते दृष्टा ब्राह्मणैः सर्वैर्वेदवेदाङ्गपारगैः । संपृष्टास्तैर्महाराज यथा तदवधारय

વેદ અને વેદાંગોમાં પારંગત એવા સર્વ બ્રાહ્મણોએ તેમને જોયા. પછી તેમણે તેમને પ્રશ્ન કર્યો; હે મહારાજ, હું જેમ કહું તેમ જ સમજી લો.

Verse 47

विप्रा ऊचुः । वनान्ते स्त्रीयुगं दृष्ट्वा महारौद्रं भयावहम् । वृद्धाश्च पुरुषास्तत्र पाशहस्ता भयावहाः

વિપ્રોએ કહ્યું—વનના અંતે અમે બે સ્ત્રીઓને જોયા; તેઓ અત્યંત ઉગ્ર અને ભયંકર હતા. ત્યાં જ વૃદ્ધ પુરુષો પણ હતા, હાથમાં પાશ ધારણ કરીને, ભયજનક.

Verse 48

दुर्धर्षा दुर्निरीक्ष्याश्च इतश्चेतश्च चञ्चलाः । व्याहरन्तः शुभां वाचं न तत्र गतिरस्ति वै

તેઓ અપરાજેય અને જોવામાં પણ કઠિન, અહીંથી ત્યાં ચંચળતાથી ફરતા હતા. શુભ વાણી બોલતા હોવા છતાં, ત્યાંથી બહાર નીકળવાનો સાચો માર્ગ જ ન હતો.

Verse 49

अपरस्परयोः सर्वे निरीक्षन्तः पुनःपुनः । तैस्तु यद्वचनं प्रोक्तं तत्सर्वं कथ्यतामिति

તેઓ બધા વારંવાર એકબીજાને જોઈ રહ્યા. પછી બોલ્યા—તેમણે જે કંઈ કહ્યું છે, તે બધું કહો.

Verse 50

अस्माकं पुरुषाः पञ्च तिष्ठन्ति तत्र सत्तमाः । ते प्रस्थाप्या महाभागाः सर्वथैव त्वरान्विताः

અમારા પાંચ પુરુષો—શ્રેષ્ઠ સજ્જનો—ત્યાં ઊભા છે. તે મહાભાગ્યોને સર્વ રીતે તાત્કાલિક મોકલવા જોઈએ.

Verse 51

अथ ते पुरुषाः पञ्च श्रुत्वा वाक्यमिदं शुभम् । परस्परं निरीक्षन्तो वदन्ति च पुनःपुनः

ત્યારે તે પાંચ પુરુષોએ આ શુભ વચન સાંભળી પરસ્પર એકબીજાને જોઈને ફરી ફરીને આપસમાં બોલવા લાગ્યા।

Verse 52

क्व ते कस्य कुतो याताः किमुक्तं तैर्भयावहैः

તેઓ ક્યાં છે? તેઓ કોના છે અને ક્યાંથી આવ્યા? તે ભયંકરોએ શું કહ્યું?

Verse 53

पुरुषा ऊचुः । तीर्थावगाहनं सर्वैः पूर्वदक्षिणपश्चिमैः । उत्तरैश्च कृतं भक्त्या न पापं तैर्व्यपोहितम्

પુરુષોએ કહ્યું—અમે બધા, પૂર્વ-દક્ષિણ-પશ્ચિમ-ઉત્તર દિશાઓથી આવેલા, ભક્તિપૂર્વક આ તીર્થમાં સ્નાન કર્યું; છતાં અમારું પાપ દૂર થયું નથી।

Verse 54

निष्पापाश्चाथ संजातास्तीर्थस्यास्य प्रभावतः । शृण्वन्तु ऋषयः सर्वे वह्निकालोपमा द्विजाः

તથાપિ આ જ તીર્થના પ્રભાવથી તેઓ નિષ્પાપ બન્યા. હે અગ્નિ અને કાળ સમાન તેજસ્વી દ્વિજોઃ સર્વ ઋષિઓ સાંભળો।

Verse 55

पातकानि च घोराणि यान्यचिन्त्यानि देहिनाम् । पापिष्ठेन तु चैकेन गुरुदारा निषेविता

દેહધારીઓના અચિંત્ય એવા ઘોર પાતકો હોય છે; તેમાં એક મહાપાપીએ તો ગુરુની પત્નીનું પણ અપમાન કરીને સંગ કર્યો।

Verse 56

हृतं चान्येन मित्रस्वं सुवर्णं च धनं तथा । ब्रह्महत्या महारौद्रा कृता चान्येन पातकम्

એકણે મિત્રનું સુવર્ણ-ધન વગેરે ચોરી લીધું, અને બીજા એકણે અત્યંત ભયંકર બ્રહ્મહત્યા-રૂપ મહાપાતક કર્યું.

Verse 57

सुरापानं तु चान्यस्य संजातं चाप्यकामतः । गोवध्या चाप्यकामेन कृता चैकेन पापिना

બીજાને અજાણતાં સૂરાપાનનું પાતક લાગ્યું; અને એક પાપીએ પણ અનિચ્છાએ ગોવધ કર્યો.

Verse 58

अकामतोऽपि सर्वेषां पातकानि नराधिप । ब्राह्मणानां तु ते श्रुत्वा वाक्यं तद्विस्मयान्विताः

હે નરાધિપ! અનિચ્છાએ પણ સૌને પાતકો લાગતાં રહે છે; પરંતુ બ્રાહ્મણોના વચન સાંભળી તેઓ આશ્ચર્યથી ભરાઈ ગયા.

Verse 59

सद्य एव तदा जाताः पापिष्ठा गतकल्मषाः । तीर्थस्यास्य प्रभावेन नर्मदायाः प्रभावतः

એ જ ક્ષણે તેઓ—અતિ પાપી હોવા છતાં—કલ્મષમુક્ત થયા; આ તીર્થના પ્રભાવથી, નર્મદાના પ્રભાવથી.

Verse 60

न क्वचित्पातकानां तु प्रवेशश्चात्र जायते । एवं संचित्य ते सर्वे पापिष्ठाश्च परस्परम्

અહીં પાતકોને ક્યાંય પ્રવેશ મળતો નથી. આમ કહી તે બધા પાપಿಷ್ಠ લોકો એકત્ર થઈ પરસ્પર વાતો કરવા લાગ્યા.

Verse 61

चित्रभानुः स्मृतस्तैस्तु विचिन्त्य हृदये हरिम् । स्नात्वा रेवाजले पुण्ये तर्पिताः पितृदेवताः

ત્યારે તેમણે ચિત્રભાનુનું સ્મરણ કર્યું; હૃદયમાં હરિનું ધ્યાન કરીને પવિત્ર રેવા જળમાં સ્નાન કરી પિતૃઓ તથા દેવતાઓને તર્પણ આપી તૃપ્ત કર્યા।

Verse 62

नत्वा तु भास्करं देवं हृदि ध्यात्वा जनार्दनम् । प्रदक्षिणं तु तं भक्त्या ज्वलन्तं जातवेदसम्

ભાસ્કર દેવને નમસ્કાર કરીને અને હૃદયમાં જનાર્દનનું ધ્યાન કરીને, તેમણે ભક્તિપૂર્વક જ્વલંત જાતવેદસ (અગ્નિ/સૂર્ય)ની પ્રદક્ષિણા કરી।

Verse 63

पतिताः पाण्डवश्रेष्ठ पापोद्विग्ना महीपते । सात्त्विकीं वासनां कृत्वा त्यक्त्वा रजस्तमस्तथा

હે પાંડવશ્રેષ્ઠ, હે મહીપતે—જે પતિત થઈ પાપથી વ્યાકુળ હતા, તેમણે સાત્ત્વિક વાસના ધારણ કરી અને રજસ્-તમસ્ ત્યજી ઉચ્ચ આધ્યાત્મિક પ્રાપ્તિ માટે યોગ્યતા પામી।

Verse 64

हतं तैः पावके सर्वं रेवाया उत्तरे तटे । विमानस्थास्तदा दृष्टा ब्राह्मणैस्ते युधिष्ठिर

હે યુધિષ્ઠિર—રેવાના ઉત્તર કાંઠે તેમના કારણે અગ્નિથી સર્વ દગ્ધ થયું; ત્યારબાદ તેઓ દિવ્ય વિમાનોમાં સ્થિત થઈ બ્રાહ્મણોને દેખાયા।

Verse 65

आश्चर्यमतुलं दृष्टमृषिभिर्नर्मदातटे । तदाप्रभृति ते सर्वे रागद्वेषविवर्जिताः

નર્મદા તટે ઋષિઓએ અતુલ આશ્ચર્ય જોયું; તે સમયથી તેઓ બધા રાગ-દ્વેષથી રહિત થયા।

Verse 66

रवितीर्थं द्विजा हृष्टाः सेवन्ते मोक्षकाङ्क्षया । तीर्थस्यास्य च यत्पुण्यं तच्छृणुष्व नराधिप

મોક્ષની ઇચ્છાથી હર્ષિત દ્વિજોએ રવિતીર્થનું સેવન કરે છે. હે નરાધિપ, આ તીર્થનું જે પુણ્ય છે તે હવે સાંભળો.

Verse 67

पीडितो वृद्धभावेन भक्त्या प्रीतो नरेश्वर । उद्देशं कथयिष्यामि द्विक्रोशाभ्यन्तरे स्थितः

હે નરેશ્વર, વૃદ્ધાવસ્થાથી પીડિત હોવા છતાં તારી ભક્તિથી હું પ્રસન્ન છું. બે ક્રોશની પરિધિમાં સ્થિત તેનું સ્થાન હું કહું છું.

Verse 68

कुरुक्षेत्रं यथा पुण्यं रवितीर्थं श्रुतं मया । ईश्वरेण पुरा ख्यातं षण्मुखस्य नराधिप

કુરુક્ષેત્ર જેટલું પુણ્ય છે, તેટલું જ રવિતીર્થ પણ છે—એવું મેં સાંભળ્યું છે. હે નરાધિપ, પ્રાચીનકાળે ઈશ્વરે આને ષણ્મુખ (સ્કંદ)ને પ્રખ્યાત કર્યું હતું.

Verse 69

श्रुतं रुद्राच्च तैः सर्वैरहं तत्र समीपगः ईश्वर उवाच । मार्तण्डग्रहणे प्राप्ते ये व्रजन्ति षडानन । रवितीर्थे कुरुक्षेत्रे तुल्यमेतत्फलं लभेत्

આ વાત તેઓ સૌએ રુદ્ર પાસેથી સાંભળી, અને હું ત્યાં નજીક જ હતો. ઈશ્વરે કહ્યું—હે ષડાનન, સૂર્યગ્રહણ સમયે જે રવિતીર્થ જાય છે, તે કુરુક્ષેત્ર સમાન ફળ પામે છે.

Verse 70

स्नाने दाने तथा जप्ये होमे चैव विशेषतः । कुरुक्षेत्रे समं पुण्यं नात्र कार्या विचारणा

સ્નાન, દાન, જપ અને ખાસ કરીને હોમમાં—અહીંનું પુણ્ય કુરુક્ષેત્ર સમાન છે; તેમાં વિચાર કરવાની જરૂર નથી.

Verse 71

ग्रामे वा यदि वारण्ये पुण्या सर्वत्र नर्मदा । रवितीर्थे विशेषेण रेवा पुण्यफलप्रदा

ગામમાં હોય કે અરણ્યમાં, નર્મદા સર્વત્ર પવિત્ર છે; પરંતુ રવિતીર્થમાં વિશેષરૂપે રેવા મહાપુણ્યફળ આપે છે।

Verse 72

षष्ठ्यां सूर्यदिने भक्त्या व्यतीपाते च वै धृतौ । संक्रान्तौ ग्रहणेऽमायां ये व्रजन्ति जितेन्द्रियाः

ષષ્ઠી તિથિ, રવિવાર, વ્યતીપાત, ધૃતિ યોગ, સંક્રાંતિ, ગ્રહણ તથા અમાવાસ્યાએ જે જિતેન્દ્રિય ભક્તો શ્રદ્ધાથી ત્યાં જાય છે।

Verse 73

कामक्रोधैर्विमुक्ताश्च रागद्वेषैस्तथैव च । उपोष्य परया भक्त्या देवस्याग्रे नराधिप

કામ-ક્રોધથી મુક્ત અને રાગ-દ્વેષથી રહિત થઈ, હે નરાધિપ, દેવના સમક્ષ પરમ ભક્તિથી ઉપવાસ કરવો જોઈએ।

Verse 74

रात्रौ जागरणं कृत्वा दीपं देवस्य बोधयेत् । कथां वै वैष्णवीं पार्थ वेदाभ्यसनमेव च

રાત્રે જાગરણ કરીને દીપથી દેવનું પૂજન-આદર કરવો; અને હે પાર્થ, વૈષ્ણવી કથા તથા વેદાભ્યાસ પણ કરવો।

Verse 75

ऋग्वेदं वा यजुर्वेदं सामवेदमथर्वणम् । ऋचमेकां जपेद्यस्तु स वेदफलमाप्नुयात्

ઋગ્વેદ, યજુર્વેદ, સામવેદ અથવા અથર્વવેદ—એમાંથી કોઈપણ એક ઋચા જે જપે છે, તે વેદફળ પ્રાપ્ત કરે છે।

Verse 76

गायत्र्या च चतुर्वेदफलमाप्नोति मानवः । प्रभाते पूजयेद्विप्रानन्नदानहिरण्यतः

ગાયત્રી-જપથી મનુષ્ય ચારે વેદોનું ફળ પ્રાપ્ત કરે છે. પ્રભાતે બ્રાહ્મણોને અન્નદાન અને સુવર્ણદાનથી પૂજી સન્માન કરવો જોઈએ.

Verse 77

भूमिदानेन वस्त्रेण अन्नदानेन शक्तितः । छत्रोपानहशय्यादिगृहदानेन पाण्डव

ભૂમિદાન, વસ્ત્રદાન અને શક્તિ પ્રમાણે અન્નદાનથી—તથા છત્ર, પાદુકા, શય્યા વગેરે અને ગૃહદાનથી—હે પાંડવ, મહાપુણ્ય પ્રાપ્ત થાય છે.

Verse 78

ग्रामधूर्वहदानेन गजकन्याहयेन च । विद्याशकटदानेन सर्वेषामभयं भवेत्

ગ્રામદાન, ભારવાહક પશુદાન, તેમજ હાથી, દાસી અને ઘોડાદાન—અને વિદ્યા તથા શકટ (ગાડી/રથ) દાનથી—સર્વ માટે અભય ઉત્પન્ન થાય છે.

Verse 79

शत्रुश्च मित्रतां याति विषं चैवामृतं भवेत् । ग्रहा भवन्ति सुप्रीताः प्रीतस्तस्य दिवाकरः

શત્રુ પણ મિત્રતા પામે છે અને વિષ પણ અમૃત સમાન બની જાય છે. ગ્રહો અત્યંત અનુકૂળ થાય છે; તેના પર દિવાકર (સૂર્ય) પ્રસન્ન થાય છે.

Verse 80

एतत्ते सर्वमाख्यातं रवितीर्थफलं नृप । ये शृण्वन्ति नरा भक्त्या रवितीर्थफलं शुभम्

હે નૃપ! મેં તને રવિતીર્થનું ફળ સંપૂર્ણ રીતે કહી દીધું છે. જે લોકો ભક્તિથી રવિતીર્થના આ શુભ ફળનું વર્ણન સાંભળે છે—

Verse 81

तेऽपि पापविनिर्मुक्ता रविलोके वसन्ति हि । गोदानेन च यत्पुण्यं यत्पुण्यं भृगुदर्शने

તેઓ પણ પાપમુક્ત થઈ નિશ્ચયે રવિલોકમાં વસે છે. ગોદાનથી જે પુણ્ય મળે છે અને ભૃગુદર્શનથી જે પુણ્ય મળે છે—

Verse 82

केदार उदकं पीत्वा तत्पुण्यं जायते नृणाम् । अब्दमश्वत्थसेवायां तिलपात्रप्रदो भवेत्

કેદારનું જળ પીવાથી મનુષ્યોને એ જ પુણ્ય પ્રાપ્ત થાય છે. અને એક વર્ષ અશ્વત્થ વૃક્ષની સેવા કરવાથી તે તિલથી ભરેલા પાત્રનો દાતા બને છે.

Verse 83

तत्फलं समवाप्नोति आदित्येश्वरकीर्तनात् । श्रुते यस्य प्रभावे न जायते यन्नृपात्मज

હે રાજપુત્ર, આદિત્યેશ્વરનું કીર્તન કરવાથી એ જ ફળ નિશ્ચયે પ્રાપ્ત થાય છે. જેના પ્રભાવને સાંભળતાં જ તે ફળ અપ્રગટ રહેતું નથી—અવશ્ય પ્રગટ થાય છે.

Verse 84

तत्सर्वं कथयिष्यामि भक्त्या तव महीपते । पापानि च प्रलीयन्ते भिन्नपात्रे यथा जलम्

હે મહીપતે, ભક્તિપૂર્વક હું તે બધું તને કહેશ. અને પાપો તૂટેલા પાત્રમાં પાણી જેમ ટકતું નથી તેમ વિલીન થઈ જાય છે.

Verse 85

तीर्थस्याभिमुखो नित्यं जायते नात्र संशयः । गुह्याद्गुह्यतरं तीर्थं कथितं तव पाण्डव

તે સદા તીર્થ તરફ અભિમુખ બને છે—એમાં સંશય નથી. હે પાંડવ, ગુપ્તથી પણ વધુ ગુપ્ત એવું તીર્થ તને કહેલું છે.

Verse 86

पापिष्ठानां कृतघ्नानां स्वामिमित्रावघातिनाम् । तीर्थाख्यानं शुभं तेषां गोपितव्यं सदा बुधैः

અતિ પાપી, કૃતઘ્ન તથા સ્વામી કે મિત્રનો ઘાત કરનારાઓથી આ તીર્થની શુભ મહિમાકથા વિદ્વાનો હંમેશાં ગુપ્ત રાખે।