Adhyaya 53

Verse 1

उत्तानपाद उवाच । आश्रमे वसतस्तस्य स दीर्घतपसो मुनेः । कनीयांस्तनयो देव कथं मृत्युमुपागतः

ઉત્તાનપાદ બોલ્યો—હે દેવ! દીર્ઘતપસ્વી મુનિના આશ્રમમાં વસતા વખતે તેના કનિષ્ઠ પુત્રે કેવી રીતે મૃત્યુ પામ્યું?

Verse 2

ईश्वर उवाच । शृणुष्वैकमना भूत्वा कथां दिव्यां महीपते । श्रवणादेव यस्यास्तु मुच्यते सर्वकिल्बिषैः

ઈશ્વર બોલ્યા—હે મહીપતે! એકાગ્ર મનથી આ દિવ્ય કથા સાંભળ; માત્ર શ્રવણથી જ સર્વ પાપોથી મુક્તિ થાય છે.

Verse 3

काशीराजो महावीर्यो महाबलपराक्रमः । चित्रसेन इति ख्यातां धरण्यां स नराधिप

કાશીનો એક રાજા હતો—મહાવીર્ય, મહાબળ અને પરાક્રમી. ધરતી પર તે ‘ચિત્રસેન’ નામે પ્રસિદ્ધ એવો નરાધિપ હતો.

Verse 4

तस्य राज्ये सदा धर्मो नाधर्मो विद्यते क्वचित् । वेदधर्मरतो नित्यं प्रजा धर्मेण पालयन्

તેના રાજ્યમાં સદા ધર્મ જ પ્રવર્તતો; ક્યાંય અધર્મ ન હતો. તે નિત્ય વેદધર્મમાં રત રહી ધર્મથી પ્રજાનું પાલન કરતો.

Verse 5

स्वधर्मनिरतश्चैव युद्धातिथ्यप्रियः सदा । क्षत्रधर्मं समाश्रित्य भोगान्भुङ्क्ते स कामतः

તે સ્વધર્મમાં અડગ હતો અને સદા યુદ્ધ તથા અતિથિ-સત્કારનો પ્રિય હતો. ક્ષત્રધર્મનો આશ્રય લઈને તે ઇચ્છાનુસાર ધર્મ્ય ભોગો ભોગવતો હતો.

Verse 6

कोशस्यान्तो न विद्येत हस्त्यश्वरथपत्तिमान् । इतिहासपुराणज्ञैः पण्डितैः सह संकथाम्

તેના કોષનો અંત ન હતો; હાથી, ઘોડા, રથ અને પદાતિ સેનાથી તે સમૃદ્ધ હતો. ઇતિહાસ-પુરાણના જ્ઞાતા પંડિતો સાથે તે ધર્મસભર સંવાદ કરતો હતો.

Verse 7

कथयन्राजते राजा कैलास इव शङ्करः । एवं स पालयन्राज्यं राजा मन्त्रिणमब्रवीत्

સંવાદ કરતાં રાજા, કૈલાસ પર સ્થિત શંકર સમાન તેજસ્વી લાગતો હતો. આમ રાજ્યનું પાલન કરતાં રાજાએ પોતાના મંત્રીને કહ્યું.

Verse 8

मृगयायां गमिष्यामि तिष्ठध्वं राज्यपालने । गम्यतां सचिवैः प्रोक्ते गतोऽसौ वसुधाधिपः

રાજાએ કહ્યું—“હું મૃગયા (શિકાર) માટે જઈશ; તમે રાજ્યરક્ષણમાં સ્થિર રહો.” સચિવોએ “જાઓ” એમ કહ્યે, તે વસુધાધિપતિ પ્રસ્થાન કર્યો.

Verse 9

अश्वारूढाश्च धावन्तो राजानो मण्डलाधिपाः । छत्रैश्छत्राणि घृष्यन्तोऽनुजग्मुः काननं प्रति

ઘોડાઓ પર સવાર થઈ ધાવતાં, પોતાના-પોતાના મંડળોના અધિપતિ રાજાઓ, છત્રો એકબીજાને અડકતાં, તેની પાછળ વન તરફ ગયા.

Verse 10

रजस्तत्रोत्थितं भौमं गजवाजिपदाहतम् । तेनैतच्छादितं सर्वं सदिङ्मार्तण्डमंलम्

ત્યાં હાથી-ઘોડાના પગલાંના આઘાતથી ધરતી પરથી ધૂળ ઊઠી; તે ધૂળથી બધું ઢંકાઈ ગયું—દિશાઓ પણ અને સૂર્યમંડળ પણ.

Verse 11

न तत्र दृश्यते सूर्यो न काष्ठा न च चन्द्रमाः । पादपाश्च न दृश्यन्ते गिरिशृङ्गाणि सर्वतः

ત્યાં સૂર્ય દેખાતો ન હતો, દિશાઓ પણ નહીં, ચંદ્ર પણ નહીં. સર્વ તરફ ન વૃક્ષો દેખાતા, ન પર્વતશિખરો દેખાતા.

Verse 12

परस्परं न पश्यन्ति निशार्द्धे वार्षिके यथा । तत्रासौ सुमहद्यूथं मृगाणां समलक्ष्यत

વરસાદી રાતના મધ્યમાં જેમ એકબીજાને જોઈ શકાતું નથી, તેમ ત્યાં તેઓ પરસ્પર દેખાઈ ન શક્યા. ત્યારે તેણે હરણોના અતિ વિશાળ ઝુંડને જોયું.

Verse 13

अधावत्सहितः सर्वैः स राजा राजपुत्रकैः । वृन्दास्फोटोऽभवत्तेषां शीघ्रं जग्मुर्दिशो दश

રાજા બધા રાજકુમારો સાથે દોડ્યો; પરંતુ તેમનો સમૂહ ગભરાટમાં છૂટો પડી ગયો અને તેઓ ઝડપથી દસેય દિશાઓમાં વિખેરાઈ ગયા.

Verse 14

एकमार्गगतो राजा चित्रसेनो महीपतिः । एकाकी स गतस्तत्र यत्र यत्र च ते मृगाः

પૃથ્વીપતિ રાજા ચિત્રસેન એક જ માર્ગે ગયો. તે એકલો જ ત્યાં ગયો, જ્યાં જ્યાં તે હરણો ગયા હતા.

Verse 15

प्रविष्टोऽसौ ततो दुर्गं काननं गिरिगह्वरम् । वल्लीगुल्मसमाकीर्णं स्थितो यत्र न लक्ष्यते

પછી તે દુર્ગમ અરણ્યમાં—પર્વતની ગહ્વરો અને ઘન વનમાં—પ્રવેશ્યો. વેલીઓ અને ઝાડીઓથી ભરેલા તે સ્થળે ઊભેલો માણસ પણ સહેલાઈથી દેખાતો ન હતો.

Verse 16

अदृश्यांस्तु मृगान्मत्वा दिशो राजा व्यलोकयत् । कां दिशं नु गमिष्यामि क्व मे सैन्यसमागमः

મૃગો નજરથી અદૃશ્ય થયા એમ માની રાજાએ સર્વ દિશાઓ તરફ નજર કરી અને બોલ્યો— “હવે હું કઈ દિશામાં જાઉં? મારી સેના સાથે મારો મિલાપ ક્યાં થશે?”

Verse 17

एवं कष्टं गतो राजा चित्रसेनो नराधिपः । वृक्षच्छायां समाश्रित्य विश्राममकरोन्नृपः

આ રીતે કષ્ટમાં પડેલા નરાધિપ રાજા ચિત્રસેને વૃક્ષની છાયાનો આશ્રય લઈને વિશ્રામ કર્યો.

Verse 18

क्षुत्तृषार्तो भ्रमन्दुर्गे कानने गिरिगह्वरे । ततोऽपश्यत्सरो दिव्यं पद्मिनीखण्डमण्डितम्

ભૂખ અને તરસથી પીડિત થઈ દુર્ગમ વનમાં, પર્વતની ગહ્વરોમાં ભટકતાં ભટકતાં તેણે કમળના સમૂહોથી મંડિત એક દિવ્ય સરોવર જોયું.

Verse 19

हंसकारण्डवाकीर्णं चक्रवाकोपशोभितम् । ततो दृष्ट्वा स राजेन्द्रः सम्प्रहृष्टतनूरुहः

તે સરોવર હંસો અને કારંડવ પક્ષીઓથી ભરેલું હતું અને ચક્રવાક પક્ષીઓથી શોભિત હતું; તેને જોઈ રાજેન્દ્રના શરીરે આનંદથી રોમાંચ ઊભો થયો.

Verse 20

कमलानि गृहीत्वा तु ततः स्नानं समाचरत् । तर्पयित्वा पितृदेवान्मनुष्यांश्च यथाविधि

કમળના ફૂલ લઈને તેણે ત્યાં સ્નાન કર્યું અને વિધિ પ્રમાણે પિતૃઓ, દેવતાઓ તથા મનુષ્યોને પણ તર્પણ અર્પી તૃપ્ત કર્યા.

Verse 21

आच्छाद्य शतपत्रैश्च पूजयामास शङ्करम् । ययौ पानीयममलं यथावत्स समाहितः

શતદલ કમળોથી પૂજાસ્થાન આચ્છાદિત કરીને તેણે શંકરનું યથાવિધી પૂજન કર્યું. પછી સમાહિત ચિત્તે નિર્મળ જળ પાસે જઈ વિધિપૂર્વક પાન કર્યું.

Verse 22

उत्तीर्य सलिलात्तीरे दृष्ट्वा वृक्षं समीपगम् । उत्तरीयमधः कृत्वोपविष्टो धरणीतले

જળમાંથી બહાર આવી કાંઠે ચઢીને, નજીકના વૃક્ષને જોઈ તેણે પોતાનું ઉત્તરિય નીચે પાથરી ધરતી પર બેસી ગયો.

Verse 23

चिन्तयन्नुपविष्टोऽसौ किमद्य प्रकरोम्यहम् । तत्रासीनो ददर्शाथ वनोद्देशे मृगान्बहून्

તે બેઠો બેઠો વિચારવા લાગ્યો—“આજે હું શું કરું?” એમ વિચારી બેઠેલો હતો ત્યારે તેણે વનપ્રદેશમાં ઘણાં મૃગો જોયાં.

Verse 24

केचित्पूर्वमुखास्तत्र चापरे दक्षिणामुखाः । वारुण्यमिमुखाः केचित्केचित्कौबेरदिङ्मुखाः

ત્યાં કેટલાક પૂર્વમુખ હતા અને કેટલાક દક્ષિણમુખ. કેટલાક વરુણની પશ્ચિમ દિશા તરફ, અને કેટલાક કુબેરની ઉત્તર દિશા તરફ મુખ કરીને હતા.

Verse 25

केचिन्निद्रापराः केचिदूर्ध्वकर्णाः स्थिताः परे । मृगमध्ये स्थितो योगी ऋक्षशृङ्गो महातपाः

કેટલાક નિદ્રામાં મગ્ન હતા, કેટલાક કાન ઊંચા કરીને ઊભા હતા. મૃગોના મધ્યમાં મહાતપસ્વી યોગી ઋક્ષશૃંગ ઊભો હતો.

Verse 26

मृगान्दृष्ट्वा ततो राजा आहारार्थमचिन्तयत् । हत्वैतेषु मृगं कंचिद्भक्षयामि यदृच्छया

હરણોને જોઈ રાજાએ આહાર માટે મનમાં વિચાર કર્યો—“આમાંથી કોઈ એક હરણને યદૃચ્છાએ મારીને તેનું માંસ ભક્ષણ કરીશ।”

Verse 27

स्वस्थावस्थो भविष्यामि मृगमांसस्य भक्षणात् । काशीं प्रति गमिष्यामि मार्गमन्विष्य यत्नतः

હરણના માંસના ભક્ષણથી હું સ્વસ્થતા પામીશ; પછી પ્રયત્નપૂર્વક માર્ગ શોધીને કાશી તરફ જઈશ।

Verse 28

विचिन्त्यैवं ततो राजा वृक्षमूलमुपाश्रितः । चापं गृह्य कराग्रेण स शरं संदधे ततः

આ રીતે વિચારી રાજા વૃક્ષના મૂળ પાસે આશ્રયે ગયો. હાથથી ધનુષ ઉઠાવી તેમાં બાણ ચડાવ્યું।

Verse 29

विचिक्षेप शरं तत्र यत्र ते बहवो मृगाः । तेषां मध्ये स वै विद्ध ऋक्षशृङ्गो महातपाः

જ્યાં ઘણા હરણો હતા ત્યાં તેણે બાણ છોડ્યું; પરંતુ તેમના મધ્યમાં મહાતપસ્વી ઋક્ષશૃંગ જ વિદ્ધ થયો।

Verse 30

जग्मुस्त्रस्तास्तु ते सर्वे शब्दं कृत्वा वनौकसः । स ऋषिः पतितस्तत्र कृष्ण कृष्णेति चाब्रवीत्

ભયભીત થયેલા તે બધા વનવાસીઓ મોટો શબ્દ કરતા ભાગી ગયા. તે ઋષિ ત્યાં પડીને ‘કૃષ્ણ! કૃષ્ણ!’ એમ પોકાર્યો।

Verse 31

हाहा कष्टं कृतं तेन येनाहं घातितोऽधुना । कस्यैषा दुर्मतिर्जाता पापबुद्धेर्ममोपरि

અરેરે! જેણે મને અત્યારે હણ્યો છે, તેણે બહુ કષ્ટદાયક કૃત્ય કર્યું છે. કોની આવી પાપબુદ્ધિ મારા પર થઈ છે?

Verse 32

मृगमध्ये स्थितश्चाहं न कंचिदुपरोधये । तां वाचं मानुषीं श्रुत्वा स राजा विस्मयान्वितः

હું મૃગોની વચ્ચે ઊભો હતો અને કોઈને કનડગત કરતો નહોતો. તે માનવીય વાણી સાંભળીને રાજા વિસ્મય પામ્યો.

Verse 33

शीघ्रं गत्वा ततोऽपश्यद्ब्राह्मणं ब्रह्मतेजसा । हाहा कष्टं कृतं मेऽद्य येनासौ घातितो द्विजः

પછી શીઘ્ર જઈને તેણે બ્રહ્મતેજવાળા બ્રાહ્મણને જોયો. 'અરેરે! આજે મેં બહુ કષ્ટદાયક કૃત્ય કર્યું કે આ દ્વિજ હણાયો.'

Verse 34

चित्रसेन उवाच । अकामाद्घातितस्त्वं तु मृगभ्रान्त्या मयानघ । गृहीत्वा बहुदारूणि स्वतनुं दाहयाम्यहम्

ચિત્રસેન બોલ્યો: 'હે નિષ્પાપ! મૃગની ભ્રાંતિથી અજાણતાં જ મેં તમારો વધ કર્યો છે. હવે ઘણાં લાકડાં એકઠાં કરીને હું મારા દેહને બાળી નાખીશ.'

Verse 35

दृष्टादृष्टं तु यत्किंचिन्न समं ब्रह्महत्यया । अन्यथा ब्रह्महत्यायाः शुद्धिर्मे न भविष्यति

આ લોકમાં કે પરલોકમાં જોયેલું કે સાંભળેલું કશું જ બ્રહ્મહત્યા સમાન નથી. અન્યથા બ્રહ્મહત્યાથી મારી શુદ્ધિ થશે નહીં.

Verse 36

ऋक्षशृङ्ग उवाच । न ते सिद्धिर्भवेत्काचिन्मयि पञ्चत्वमागते । बह्व्यो हत्या भविष्यन्ति विनाशे मम साम्प्रतम्

ઋક્ષશૃંગ બોલ્યા: 'જો હું મૃત્યુ પામીશ તો તને કોઈ સિદ્ધિ મળશે નહીં. મારા વિનાશથી અત્યારે અનેક હત્યાઓ થશે.'

Verse 37

जननी मे पिता वृद्धो भ्रातरश्च तपस्विनः । भ्रातृजाया मरिष्यन्ति मयि पञ्चत्वमागते

મારી માતા, વૃદ્ધ પિતા, તપસ્વી ભાઈઓ અને ભાભીઓ—હું મૃત્યુ પામીશ તો આ બધા પણ મરી જશે.

Verse 38

एता हत्या भविष्यन्ति कथं शुद्धिर्भवेत्तव । उपायं कथयिष्यामि तं कर्तुं यदि मन्यसे

આ બધી હત્યાઓ થશે તો તારી શુદ્ધિ કેવી રીતે થશે? જો તને યોગ્ય લાગે, તો હું તને એક ઉપાય કહીશ.

Verse 39

चित्रसेन उवाच । उपायः कथ्यतां मेऽद्य यस्ते मनसि वर्तते । करिष्ये तमहं सर्वं यत्नेनापि महामुने

ચિત્રસેન બોલ્યો: 'હે મહામુનિ! આપના મનમાં જે ઉપાય છે તે આજે મને કહો. હું પ્રયત્નપૂર્વક તે બધું કરીશ.'

Verse 40

ऋक्षशृङ्ग उवाच । पृच्छामि त्वां कथं को वा कुतस्त्वमिह चागतः । ब्रह्मक्षत्रविशां मध्ये को भवानुत शूद्रजः

ઋક્ષશૃંગ બોલ્યા: 'હું તને પૂછું છું—તું કોણ છે અને ક્યાંથી અહીં આવ્યો છે? બ્રાહ્મણ, ક્ષત્રિય અને વૈશ્યોમાં તું કોણ છે, કે પછી તું શૂદ્ર છે?'

Verse 41

चित्रसेन उवाच । नाहं शूद्रोऽस्मि भोस्तात न वैश्यो ब्राह्मणो न वा । न चान्त्यजोऽस्मि विप्रेन्द्र क्षत्रियोऽस्मि महामुने

ચિત્રસેન બોલ્યો—હે તાત! હું શૂદ્ર નથી, વૈશ્ય નથી, બ્રાહ્મણ પણ નથી. હે વિપ્રેન્દ્ર, હું અંત્યજ પણ નથી; હે મહામુને, હું ક્ષત્રિય છું.

Verse 42

धर्मज्ञश्च कृतज्ञश्च सर्वसत्त्वहिते रतः । अकामात्पातकं जातं कथं शुद्धिर्भविष्यति

હું ધર્મજ્ઞ છું, કૃતજ્ઞ છું અને સર્વ પ્રાણીઓના હિતમાં રત છું. છતાં અજાણતાં મારાથી પાતક થયું—હવે શુદ્ધિ કેવી રીતે થશે?

Verse 43

ऋक्षशृङ्ग उवाच । मां गृहीत्वा आश्रमं गच्छ यत्र तौ पितरौ मम । आवेदयस्व चात्मानं पुत्रघातिनमातुरम्

ઋક્ષશૃંગ બોલ્યા—મને સાથે લઈને તે આશ્રમમાં જા, જ્યાં મારા બંને માતા-પિતા છે. ત્યાં પોતાને પ્રગટ કર—પુત્રવધના પાપથી વ્યાકુળ થયેલો તરીકે.

Verse 44

ते दृष्ट्वा मां करिष्यन्ति कारुण्यं च तवोपरि । उपायं कथयिष्यन्ति येन शान्तिर्भविष्यति

તેઓ મને જોઈને નિશ્ચયે તારા પર કરુણા કરશે. અને જે ઉપાયથી શાંતિ થશે, તે ઉપાય તેઓ કહેશે.

Verse 45

तस्य तद्वचनं श्रुत्वा चित्रसेनो नृपोत्तम । स्कन्धे कृत्वा तु तं विप्रं जगामाश्रमसन्निधौ

તેના વચન સાંભળી નૃપોત્તમ રાજા ચિત્રસેને તે વિપ્રને ખભા પર ઉઠાવ્યો અને આશ્રમની નજીક ગયો.

Verse 46

न शक्नोति यदा वोढुं विश्राम्यति पुनःपुनः । तावत्पश्यति तं विप्रं मूर्छितं विकलेन्द्रियम्

જ્યારે તે ભાર વહન કરી શક્યો નહિ અને વારંવાર આરામ કરવા લાગ્યો, ત્યારે તેણે તે બ્રાહ્મણને મૂર્છિત, ઇન્દ્રિયો શિથિલ થયેલો જોયો।

Verse 47

मुमोच चित्रसेनस्तं छायायां वटभूरुहः । वस्त्रं चतुर्गुणं कृत्वा चक्रे वातं मुहुर्मुहुः

ચિત્રસેને તેને વડના વૃક્ષની છાયામાં ઉતારી મૂક્યો; અને પોતાનું વસ્ત્ર ચાર ગણી વાળી વારંવાર પવન કર્યો।

Verse 48

पश्यतस्तस्य राजेन्द्र ऋक्षशृङ्गो महातपाः । पञ्चत्वमगमच्छीघ्रं ध्यानयोगेन योगवित्

હે રાજેન્દ્ર! તે જોતા જોતાં મહાતપસ્વી, યોગવિદ્ ઋક્ષશૃંગે ધ્યાનયોગથી ઝડપથી પંચત્વ (મૃત્યુ) પ્રાપ્ત કર્યું।

Verse 49

दाहयामास तं विप्रं विधिदृष्टेन कर्मणा । स्नानं कृत्वा स शोकार्तो विललाप मुहुर्मुहुः

તેણે વિધિ મુજબના કર્મથી તે બ્રાહ્મણનું દાહસંસ્કાર કર્યું; પછી સ્નાન કરીને શોકાકુલ બની વારંવાર વિલાપ કરવા લાગ્યો।

Verse 53

। अध्याय

ઇતિ અધ્યાય સમાપ્ત।