Reva Khanda (Narmada Section)
Reva Khanda
A Narmadā (Revā)–centered sacred-geography unit mapping tīrthas and devotional memory along the river’s banks. The chapter’s frame situates narration at Naimiṣāraṇya (a classical Purāṇic recitation landscape), from which the Revā region is described through hymnic praise, origin inquiry, and tīrtha-oriented questioning.
Adhyayas in Reva Khanda
232 chapters to explore.
Adhyaya 1
Revā-stutiḥ, Naimiṣa-saṃvādaḥ, Purāṇa-prāmāṇya-nirdeśaḥ (Invocation to Revā; Naimiṣa Dialogue; On the Authority of Purāṇa)
Chương mở đầu bằng dấu hiệu khải thỉnh và một bài tán tụng dài ca ngợi sông Revā/Narmadā là đấng tẩy trừ dūrīta (tội lỗi, ô uế), được chư thiên, hiền thánh và loài người kính ngưỡng; đôi bờ của dòng sông thánh này ngay cả các bậc khổ hạnh cũng hằng mong được nương náu. Sau đó, lời kể chuyển sang khung đối thoại Purāṇa tại Naimiṣa: hiền giả Śaunaka đang ngồi trong pháp hội tế tự hỏi Sūta về “đại hà thứ ba” sau Brahmī và Viṣṇu-nadī, được nhận định là sông Raudrī—tức Revā—xin chỉ rõ nơi chốn, nguồn gốc gắn với Rudra, cùng các tīrtha liên hệ dọc theo dòng sông. Sūta tán thán câu hỏi và triển khai lập luận về thẩm quyền tri thức: śruti, smṛti và purāṇa bổ sung cho nhau; purāṇa được tôn như một uy quyền lớn (thường gọi “Veda thứ năm”) và được định nghĩa theo pañcalakṣaṇa. Tiếp theo là phần liệt kê quan trọng: mười tám Mahāpurāṇa kèm tên và số lượng kệ, rồi danh mục Upapurāṇa; kết lại bằng lời nói về phala rằng việc tụng đọc hay lắng nghe đem lại công đức rộng lớn và cảnh giới tốt lành sau khi qua đời. Toàn chương vì thế đóng vai trò lời tựa: tán dương dòng sông thánh, dựng khung truyện, và như một “mục lục” xác lập tính chính thống cho bản đồ tīrtha của Revā sẽ được trình bày về sau.
Adhyaya 2
रेवातीर्थकथाप्रस्तावः — Janamejaya’s Inquiry and the Vindhya Āśrama Prelude
Chương 2 mở đầu khi Sūta đặt khung cho một bản tường thuật rộng lớn về các thánh địa (tīrtha) của sông Narmadā, thừa nhận khó có thể mô tả trọn vẹn. Câu chuyện gợi lại tiền lệ xưa: giữa đại lễ tế long trọng, vua Janamejaya hỏi hiền triết Vaiśampāyana (đệ tử của Dvaipāyana/Vyāsa) về việc Pāṇḍava hành hương phụng sự các tīrtha sau khi thua cuộc đánh bạc và phải lưu đày. Vaiśampāyana nhận lời thuật lại, trước hết kính lễ Virūpākṣa (Śiva) và Vyāsa. Ông kể rằng Pāṇḍava cùng Draupadī và các Bà-la-môn đồng hành, sau khi tắm gội ở nhiều thánh địa, đã đến vùng Vindhya. Cảnh rừng-āśrama được miêu tả dày đặc chi tiết sinh thái: cây cỏ trù phú, muông thú hiền hòa, một không gian hài hòa cho khổ hạnh và tu tập. Tại đó, họ gặp hiền triết Mārkaṇḍeya, chung quanh là các ṛṣi nghiêm trì giới hạnh, thực hành nhiều loại tapas. Yudhiṣṭhira cung kính thưa hỏi về tuổi thọ kỳ diệu của Mārkaṇḍeya vượt qua các lần đại hủy diệt (pralaya), và hỏi những con sông nào còn tồn tại hay tiêu mất trong pralaya. Mārkaṇḍeya đáp bằng cách tán dương một Purāṇa do Rudra thuyết, nêu công đức lớn của việc lắng nghe với lòng bhakti, kể tên các đại hà, và khẳng định rằng dù biển cả và sông ngòi suy tàn theo chu kỳ, riêng Narmadā vẫn tồn tại qua bảy lần kết thúc kalpa—mở ra phần giải thích tiếp theo.
Adhyaya 3
Mārkaṇḍeya’s Account of Yuga-Dissolution and the Matsya-Form Encounter (युगक्षय-वर्णनं मत्स्यरूप-समागमश्च)
Chương này được trình bày như một cuộc đối thoại: Yudhiṣṭhira hỏi hiền giả Mārkaṇḍeya về những cảnh tượng kinh hoàng của thời mạt yuga mà ngài đã nhiều lần chứng kiến—hạn hán, thảo dược cạn kiệt, sông ngòi và hồ chứa khô trơ, chúng sinh dời lên các cõi cao. Mārkaṇḍeya trước hết xác lập mạch truyền thừa của Purāṇa (Śambhu → Vāyu → Skanda → Vasiṣṭha → Parāśara → Jātūkarṇya → các hiền giả khác), và tôn xưng việc lắng nghe Purāṇa như pháp môn giải thoát, có năng lực tẩy trừ cấu uế tích tụ qua nhiều đời. Ngài tiếp đó thuật cảnh đại tan rã: mười hai mặt trời thiêu đốt thế gian, khiến mọi thứ trở thành một đại dương duy nhất. Lang thang giữa nước mênh mông, ngài thấy một Đấng Tối Thượng nguyên sơ, rực sáng; đồng thời thấy một Manu khác cùng con cháu đang trôi dạt trong biển tối. Trong sợ hãi và kiệt sức, ngài gặp một đại ngư—hình tướng Matsya—được nhận ra là Maheśvara, gọi ngài đến gần. Câu chuyện chuyển sang cảnh “dòng sông giữa đại dương” kỳ diệu và một nữ thần (Abalā) giải thích rằng nàng phát sinh từ thân thể Īśvara, và chiếc thuyền gắn với sự hiện diện của Śaṅkara là nơi nương tựa an toàn. Mārkaṇḍeya cùng Manu lên thuyền, dâng thánh ca Śaiva, xưng tụng Sadyojāta, Vāmadeva, Bhadrakālī và Rudra như căn nguyên vũ trụ. Kết thúc chương, Mahādeva hoan hỷ và mời thỉnh cầu ân phúc, nêu bật lòng sùng kính và việc “nghe đúng truyền thừa” như đáp án trước tính vô thường của thế giới.
Adhyaya 4
Origin and Boons of Revā (Narmadā) as Rudra-born River
Chương này triển khai chuỗi đối thoại lồng nhau theo thẩm quyền truyền thừa. Mārkaṇḍeya kể việc lên đỉnh Trikūṭa để đảnh lễ và phụng thờ Mahādeva (Śiva). Rồi Yudhiṣṭhira hỏi về một người nữ mắt như hoa sen, lang thang trong đại dương vũ trụ tối tăm, tự xưng là “sinh từ Rudra”. Mārkaṇḍeya thuật rằng xưa kia ông cũng từng hỏi Manu điều ấy; Manu giải thích: Śiva cùng Umā đã tu khổ hạnh (tapas) nghiêm mật trên Ṛkṣaśaila, và từ mồ hôi của Śiva phát sinh một dòng sông công đức tối thượng—chính là Revā/Narmadā, hiện ra trong hình tướng nữ nhân mắt sen. Trong Kṛtayuga, Nữ Thần Sông phụng thờ Rudra và cầu xin các ân phúc: không bị tiêu hoại khi đại kiếp tan rã, có năng lực tẩy trừ trọng tội nhờ tắm gội với lòng sùng tín, được tôn xưng là “Gaṅgā phương Nam”, quả báo của việc tắm sông ngang với các đại lễ, và sự hiện diện thường trụ của Śiva nơi đôi bờ. Śiva ban chuẩn, nêu rõ quả báo khác nhau cho cư dân bờ bắc và bờ nam, đồng thời mở rộng lợi ích cứu độ cho muôn loài. Kết chương là danh mục các tên sông/nhánh nước có nguồn gốc từ Rudra và lời phalaśruti hứa ban công đức cùng cảnh giới cao sau khi chết cho người tụng đọc, lắng nghe và ghi nhớ các danh xưng ấy.
Adhyaya 5
नर्मदाया उत्पत्तिः, नामकरणं च (Origin and Naming of Narmadā; Kalpa-Framing Discourse)
Chương này được triển khai theo lối vấn–đáp mang tính thần học. Vua Yudhiṣṭhira cùng hội chúng các hiền triết kinh ngạc trước sự linh thiêng của sông Narmadā và hỏi vì sao nữ thần–dòng sông ấy không tiêu hoại ngay cả khi bảy kiếp (kalpa) đã mãn. Ngài còn thỉnh cầu giải thích giáo lý về tiến trình vũ trụ: thế gian bị thu nhiếp ra sao, an trụ trong trạng thái “đại dương”, rồi được tái tạo và duy trì như thế nào; đồng thời hỏi ý nghĩa và căn do nghi lễ của nhiều danh xưng như Narmadā, Revā cùng các tôn hiệu khác, kể cả truyền thống gọi bà là “Vaiṣṇavī” theo các bậc thông hiểu Purāṇa. Hiền giả Mārkaṇḍeya đáp, đặt lời dạy trong dòng truyền thừa từ Maheśvara qua Vāyu, rồi nêu phân loại các kalpa. Tiếp đó là phác họa vũ trụ luận: từ bóng tối nguyên sơ, nguyên lý vũ trụ hiển lộ; trứng vàng xuất hiện và Brahmā hiện thân. Câu chuyện chuyển sang nguồn gốc thần thoại của dòng sông: một ái nữ rực sáng gắn với Umā và Rudra, sắc đẹp khiến chư thiên và a-tu-la đều ngây ngất; Śiva lập một phép thử, thiếu nữ ẩn mất rồi hiện ra ở những nơi xa, cuối cùng Ngài đặt tên “Narmadā”, liên hệ với “narma” (tiếng cười) và cuộc hí lộng thiêng liêng. Chương kết bằng việc Narmadā được phó thác cho đại dương, từ núi mà chảy vào biển, và ghi nhận sự hiển hiện của bà trong khung kiếp nhất định (nhắc đến Brāhma và Matsya).
Adhyaya 6
Narmadā–Revā Utpatti and Nāma-Nirukti (Origin and Etymologies of the River’s Names)
Hiền triết Mārkaṇḍeya thuật lại cuộc đại hủy diệt vào cuối một yuga: Mahādeva (Śiva) hiện các hình thái vũ trụ—trước là lửa rực, sau như mây—rồi nhấn chìm toàn thế gian trong một đại dương duy nhất. Giữa thủy giới nguyên sơ tối tăm, một hình chim công rạng ngời xuất hiện, được nhận biết là năng lực của Śiva; từ đó tiến trình tái tạo bắt đầu mở ra. Narmadā (Revā) được gặp như một linh thể sông thiêng, cát tường, nhờ ân điển nên không bị tiêu diệt trong thời tan rã. Śiva truyền lệnh tái lập thế giới; từ đôi cánh chim công phát sinh các chúng thần và các lực đối nghịch, địa lý được dựng lại qua sự hiện khởi của núi Trikūṭa và các dòng sông tiếp nối tuôn chảy. Chương tiếp tục hệ thống hóa thần học về Narmadā bằng danh mục các tên gọi và phép giải nghĩa: Mahatī, Śoṇā, Kṛpā, Mandākinī, Mahārṇavā, Revā, Vipāpā, Vipāśā, Vimalā, Rañjanā… Mỗi danh xưng gắn với một công năng: tẩy trừ tội cấu, lòng từ mẫn, đưa người vượt qua bể sinh tử, và sự hiển lộ cát tường. Kết lại, bản văn nêu quả báo: ai biết các danh hiệu cùng nguồn gốc của chúng sẽ được giải thoát khỏi lỗi lầm và đạt đến cảnh giới của Rudra.
Adhyaya 7
Kūrma-Prādurbhāva and the Epiphany of Devī Narmadā (Revā’s Manifestation)
Mārkaṇḍeya thuật lại cảnh vũ trụ tan hoại: chỉ còn “ekārṇava” — một đại dương duy nhất, rùng rợn — nơi mọi loài hữu tình và vô tình đều chìm mất trong bóng tối. Giữa biển nước, chỉ riêng Phạm Thiên (Brahmā) hiện hữu, bỗng thấy một đấng vĩ đại rực sáng trong kūrma-rūpa (hình rùa), mang những phẩm tính siêu việt của vũ trụ. Phạm Thiên nhẹ nhàng đánh thức và dâng lời tán tụng cát tường theo ngữ điệu Veda và Vedāṅga, cầu xin cho các thế giới đã thu nhiếp trước đó được tái phóng xuất. Đấng ấy trỗi dậy, phóng hiện tam giới cùng các loài (deva, dānava, gandharva, yakṣa, nāga, rākṣasa) và các thiên thể. Địa cầu lại trải rộng với núi non, châu lục, đại dương và ranh giới Lokāloka. Trong địa lý vừa tái lập ấy, câu chuyện chuyển sang cuộc hiển linh của dòng sông: Devī Narmadā (Revā) hiện ra như một nữ thần trang sức thần diệu, từ nước vươn lên, được ca ngợi và cung kính tiến lễ. Chương kết bằng lời phalaśruti: ai học hoặc nghe chuyện hiển hiện kūrma này sẽ tiêu trừ tội lỗi (kilbiṣa).
Adhyaya 8
बकरूपेण महेश्वरदर्शनं तथा नर्मदामाहात्म्योपदेशः | Mahādeva as the Crane and the Instruction on Narmadā’s Sanctity
Mārkaṇḍeya thuật lại một bối cảnh vũ trụ cực độ: sau khi thế gian bị nước nhấn chìm, ngài trơ trọi giữa đại dương, kiệt sức vì thời gian dài, rồi nhập định tưởng niệm vị Thần giúp vượt qua cơn đại hồng thủy. Bấy giờ ngài thấy một chim sáng rực, dáng như chim hạc, tỏa quang thần diệu, và tự hỏi vì sao một hữu thể như vậy có thể hiện ra giữa biển cả kinh hoàng. Con chim tự xưng là Mahādeva (Maheśvara), thực tại tối thượng bao trùm cả Brahmā và Viṣṇu, và khẳng định vũ trụ đang ở thời kỳ thu nhiếp, hủy thu (saṃhāra). Được mời nghỉ trong cánh chim, vị hiền triết như trải qua một sự chuyển dịch qua thời gian mênh mông. Tiếng leng keng của vòng chân bỗng vang lên, mở ra cảnh giới huyền kiến: mười thiếu nữ trang sức từ mười phương đến, lễ bái chim thần rồi bước vào một nội giới ẩn mật như lòng núi. Bên trong hiện ra một thành phố kỳ diệu và một dòng sông rực rỡ, đưa đến thị kiến về một liṅga muôn sắc nhiệm mầu, quanh đó các thần linh ở trạng thái thu nhiếp. Một thiếu nữ chói sáng sau đó xưng là Narmadā (Revā), sinh từ thân Rudra, giải thích mười thiếu nữ chính là mười phương; và Mahādeva, bậc đại du-già, đã đem liṅga đến để vẫn được thờ phụng ngay trong thời kỳ co rút của vũ trụ. Nàng giảng nghĩa “liṅga” là nơi thế giới hữu động và vô động tan hòa vào, và rằng chư thiên hiện bị māyā cô đọng nhưng sẽ hiển lộ lại khi tạo hóa khởi sinh. Kết lại là lời chỉ dạy: hãy tắm gội và thờ phụng Mahādeva trong nước sông Narmadā với thần chú và nghi thức đúng pháp; công đức ấy trừ diệt tội lỗi. Narmadā được xác chứng là dòng sông tịnh hóa lớn lao cho cõi người.
Adhyaya 9
युगान्तप्रलयः, वेदापहारः, मत्स्यावतारः, नर्मदामाहात्म्यम् (Yugānta-Pralaya, Veda-Abduction, Matsya Intervention, and Narmadā Māhātmya)
Chương này do Thánh hiền Śrī Mārkaṇḍeya thuật lại, mở ra cảnh tượng yugānta-pralaya: thế gian bị nước lũ bao trùm. Śiva, bậc Chúa Tể tối thượng, an trụ trong định yoga, được Prakṛti nâng đỡ; các hiền giả và chư thiên chiêm ngưỡng, tán thán Ngài. Tiếp đó là cuộc đối thoại thần học: Brahmā than khóc vì bốn Veda bị thất lạc, nói rõ Veda là điều không thể thiếu cho công cuộc sáng tạo, cho ký ức về thời gian (quá khứ/hiện tại) và cho tri thức có trật tự. Theo lời gợi mở của Śiva, Narmadā (Revā) giải thích nguyên nhân: hai daitya hùng mạnh Madhu và Kaiṭabha lợi dụng kẽ hở trong trạng thái “giấc ngủ” thiêng liêng, đem Veda giấu dưới đáy đại dương. Rồi nhắc lại sự can thiệp của Viṣṇu: Ngài hóa thân làm cá (mīnarūpa), xuống Pātāla tìm lại Veda, đánh bại hai daitya và trao trả Veda cho Brahmā để việc sáng tạo được tái khởi. Kết chương là thần học về sông: Gaṅgā, Revā (Narmadā) và Sarasvatī là một năng lực thánh thiện duy nhất trong ba biểu hiện, gắn với các hình thái thần linh lớn. Narmadā được ca ngợi là vi tế, thấm khắp, thanh tẩy và là phương tiện vượt qua saṃsāra; chạm nước sông và thành kính thờ Śiva nơi bờ sông đem lại sự tinh sạch và quả báo tâm linh cao quý.
Adhyaya 10
Revātīra-āśrayaḥ: Kalpānta-anāvṛṣṭi, Ṛṣi-saṅgama, and Narmadā’s Salvific Efficacy (रेवातीराश्रयः)
Chương này mở đầu bằng câu hỏi của Yudhiṣṭhira về thời lượng của một kalpa và sự sắp đặt lãnh vực sông Narmadā. Mārkaṇḍeya đáp lại bằng việc thuật lại cảnh tận kiếp trong một kalpa trước: nạn anāvṛṣṭi (hạn hán kéo dài) khiến sông ngòi và biển cả cạn kiệt, chúng sinh lang thang vì đói khát, và trật tự nghi lễ–xã hội suy sụp (mất tuần tự homa/bali và các chuẩn mực thanh tịnh). Trong cơn khủng hoảng ấy, những đoàn ẩn sĩ đông đảo—người cư trú Kurukṣetra, các Vaikhānasa, các tapasvin ở hang động—đến cầu Mārkaṇḍeya chỉ dạy. Ngài hướng họ rời phương bắc, tiến về phương nam, đặc biệt đến bờ Narmadā, nơi được tán dương là cực kỳ công đức và thường có các siddha lui tới. Câu chuyện tiếp tục nêu Revātata như chốn nương náu phi thường: đền miếu và āśrama hưng thịnh, lễ agnihotra vẫn duy trì, và nhiều pháp tu khổ hạnh–sùng kính được thực hành như pañcāgni, agnihotra, các lối trai giới, cāndrāyaṇa và kṛcchra. Giáo lý trong chương dung hợp thờ phụng Maheśvara theo truyền thống Śaiva với sự tưởng niệm Nārāyaṇa không gián đoạn, khẳng định rằng lòng bhakti phù hợp căn cơ sẽ cho quả tương ứng; còn bám víu vào chỗ nương tựa cục bộ (ví như nắm cành mà quên cây) thì khiến luân hồi tiếp diễn. Phần phalaśruti nhấn mạnh mạnh mẽ: thờ phụng và cư trú có kỷ luật nơi bờ Revā có thể đưa đến cảnh giới “không trở lại”; thậm chí kẻ mạng chung trong nước Narmadā cũng được nói là đạt địa vị cao. Kết chương ca ngợi việc đọc tụng như tri kiến thanh tịnh, phù hợp lời uy quyền của Rudra.
Adhyaya 11
Śraddhā, Narmadā-tīra Sādhanā, and the Pāśupata-Oriented Ethical Code (श्रद्धा–रेवातीरसाधना–पाशुपतधर्मः)
Chương 11 mở ra dưới hình thức đối thoại: Yudhiṣṭhira hỏi vì sao một số pháp hành và thánh địa vẫn giữ hiệu lực tâm linh ngay cả trong cảnh tượng khủng hoảng cuối yuga, và các bậc hiền thánh đạt giải thoát nhờ những niyama (giới luật/kỷ cương tu tập) như thế nào. Mārkaṇḍeya đáp rằng śraddhā (tín tâm) là động lực không thể thiếu: không có tín tâm thì nghi lễ trở nên vô hiệu; có tín tâm thì nhờ công đức tích lũy qua nhiều đời mới có thể thành tựu lòng sùng kính đối với Śaṅkara (Śiva). Tiếp đó, chương nhấn mạnh Narmadā-tīra (bờ sông Revā) như nơi gia tốc thành tựu: thờ phụng Śiva—đặc biệt liṅga-pūjā—tắm gội đều đặn và bôi bhasma (tro thánh) được ca ngợi là phương tiện tẩy trừ tội lỗi nhanh chóng, kể cả đối với người từng có quá khứ đạo đức suy đồi. Một lời cảnh báo đạo đức được trình bày chi tiết về sự lệ thuộc vào thức ăn “không đúng phép”, nhất là phạm trù śūdrānna trong diễn ngôn thanh tịnh, liên hệ việc ăn uống với quả báo nghiệp và sự sa sút tâm linh. Bản văn đối chiếu sự trì hành theo tinh thần Pāśupata chân thành với thói giả hình, tham lam và phô trương, khẳng định các lỗi ấy có thể làm tiêu mất công đức từ thánh địa. Phần sau mang sắc thái khuyến giáo như một bài tụng (trong bối cảnh gán cho Nandin), kêu gọi từ bỏ tham dục, giữ lòng quy hướng bền vững nơi Śiva, trì tụng pañcākṣarī mantra và nương tựa sự linh thiêng của Revā. Kết chương nêu công năng của japa và tụng đọc: Rudra-adhyāya, các đoạn Veda và Purāṇa tụng gần Narmadā cùng với kỷ luật tu tập đem lại thanh tịnh và cảnh giới cao; cuối cùng, câu chuyện hạn hán cuối yuga cho thấy các hiền thánh tìm nơi nương náu ở Narmadā-tīra, xác lập Revā như chốn hộ trì muôn đời và là “dòng sông tối thắng” để phụng sự vì lợi ích tối hậu.
Adhyaya 12
नर्मदास्तोत्रम् (Narmadā-Stotra) — Hymn of Praise to the Revā
Mārkaṇḍeya, trong khung cảnh nhà vua lắng nghe, thuật rằng sau khi nghe lời giảng trước đó, các hiền triết hội tụ hoan hỷ, chắp tay tán dương sông Narmadā (Revā). Chương này được triển khai như một bài stotra liên tục, xưng tụng dòng sông như quyền năng thần linh: nước thanh tẩy, kẻ trừ diệt lỗi lầm, nơi nương tựa của mọi tīrtha, và có nguồn gốc gắn với thân thể Rudra (rudrāṅga-samudbhavā). Bài tụng nêu bật năng lực của Narmadā trong việc gột rửa tội lỗi, che chở chúng sinh đang chịu khổ và lầm lạc đạo đức. Nó đối chiếu cảnh lang thang trong những trạng thái đau đớn với sự giải thoát khi được tiếp xúc nước Narmadā; đồng thời khẳng định rằng ngay trong thời Kali, khi các nguồn nước khác bị xem là suy giảm hay ô nhiễm, Narmadā vẫn là hiện diện thiêng liêng bền vững. Phần phalaśruti kết luận: ai đọc tụng hoặc lắng nghe thánh ca—đặc biệt sau khi tắm trong Narmadā—sẽ đạt số phận thanh tịnh và được đến gần Maheśvara/Rudra, với hình ảnh xe trời và trang sức cõi thiên. Vì vậy, chương này vừa là văn bản nghi lễ, vừa là lời chỉ dạy đạo đức–thần học về lòng sùng kính, sinh thái thiêng, và thực hành hướng đến giải thoát.
Adhyaya 13
नर्मदाया दिव्यदर्शनं कल्पान्तरस्थैर्यं च (Narmadā’s Divine Epiphany and Her Continuity Across Kalpas)
Chương 13 trình bày chuỗi sự kiện thần học xoay quanh Narmadā/Revā như một năng lực thiêng liêng hộ trì và bền vững. Mārkaṇḍeya kể rằng Nữ Thần, được các hiền triết tán dương, phát nguyện ban ân phúc và hiện đến trong mộng ban đêm để trấn an, mời họ cư trú gần Ngài mà không sợ hãi hay thiếu thốn. Sau đó, những điềm linh dị xuất hiện—đặc biệt là cá dồi dào quanh các ẩn thất—báo hiệu ân sủng thần linh và nuôi dưỡng cộng đồng khổ hạnh. Tầm nhìn mở rộng về lâu dài: các hiền triết sống bên bờ Narmadā, hành trì japa, tapas và nghi lễ tổ tiên–thần linh; bờ sông rực sáng với nhiều đền thờ liṅga và các bà-la-môn nghiêm trì giới hạnh. Trong một lần hiển linh lúc nửa đêm, từ mặt nước hiện ra thiếu nữ rạng ngời, cầm đinh ba và mang “dây thiêng” bằng rắn; Ngài thúc giục các hiền triết có gia quyến hãy đi vào Ngài (dòng sông) để được che chở khi pralaya sắp đến. Chương này khẳng định sự liên tục đặc biệt của Narmadā qua nhiều kalpa, nhận Ngài là Śaṅkarī-śakti và liệt kê những kalpa mà Ngài không hoại diệt, qua đó tôn dòng sông vừa là địa linh thánh địa vừa là nguyên lý vũ trụ.
Adhyaya 14
नीललोहितप्रवेशः तथा रौद्रदेव्याः जगत्संहारवर्णनम् | Entry into the Śaiva State and the Description of the Fierce Devī in Cosmic Dissolution
Chương này được trình bày như cuộc đối thoại giữa vua Yudhiṣṭhira và hiền giả Mārkaṇḍeya. Yudhiṣṭhira hỏi điều kỳ diệu nào xảy ra sau khi các ẩn sĩ ở bờ sông Narmadā rời đi đến cõi cao. Mārkaṇḍeya thuật lại một cơn khủng hoảng vũ trụ, được gọi là cuộc hủy diệt dữ dội (rāudra-saṃhāra), làm rung chuyển trật tự thế gian. Chư thiên do Brahmā và Viṣṇu dẫn đầu lên núi Kailāsa tán dương Mahādeva vĩnh cửu và thỉnh cầu sự tan rã của vũ trụ vào cuối một đại chu kỳ thời gian. Giáo lý được xác lập theo ba phương diện: một Thực tại thần linh duy nhất hiển lộ thành Brāhmī (sáng tạo), Vaiṣṇavī (bảo tồn) và Śaivī (hủy diệt), rồi dẫn đến sự “nhập” vào cảnh giới Śaiva siêu việt, vượt ngoài các điều kiện của ngũ đại. Tiếp đó, tiến trình hủy diệt được khởi động: Mahādeva truyền cho Devī rời bỏ hình tướng hiền hòa để nhận lấy hình tướng mãnh liệt tương ưng Rudra. Devī ban đầu từ chối vì lòng bi mẫn, nhưng lời phán phẫn nộ của Śiva khiến nàng biến thành hiện thân như Kālārātri. Bản mô tả tăng dần: dung mạo kinh hoàng, phân thân vô lượng, có các gaṇa hộ tùng, và việc làm chao đảo rồi thiêu đốt ba cõi theo trật tự—cho thấy sự hủy diệt là một tiến trình được an bài theo thần học, không phải tai biến ngẫu nhiên.
Adhyaya 15
Amarāṅkaṭa at the Narmadā: Kālarātri, the Mātṛgaṇas, and Śiva’s Yuga-End Vision (अमरंकट-माहात्म्य तथा संहारा-दर्शनम्)
Mārkaṇḍeya thuật lại một thị kiến kinh hoàng như thời mạt kiếp: Kālarātri, được bao quanh bởi các Mātṛgaṇa dữ tợn, tràn ngập và áp đảo các thế giới. Những “Bà Mẹ” ấy được mô tả như các quyền năng mang sắc thái Brahmā–Viṣṇu–Śiva, đồng thời tương ứng với các yếu tố và thần linh phương hướng; họ đi khắp mười phương, mang vũ khí, tiếng thét và bước chân thiêu đốt cả ba cõi. Sự tàn phá lan qua bảy châu đảo, với hình ảnh uống máu và nuốt chửng chúng sinh, gợi mô-típ tan rã vũ trụ. Sau cao trào hủy diệt, câu chuyện quy tụ về một thánh địa: sự hiện diện của Śiva trên bờ sông Narmadā tại nơi gọi là Amarāṅkaṭa, được giải thích theo từ nguyên “amarā” và “kaṭa”. Śaṅkara ở cùng Umā và các đoàn tùy tùng (gaṇa, mātṛ), kể cả Mṛtyu (Tử thần) được nhân cách hóa, cùng hòa vào vũ vũ điệu xuất thần—biểu tượng Rudra vừa đáng sợ vừa là nơi nương tựa. Narmadā cũng được tán dương như dòng “mẹ sông” được thế gian tôn kính, mang những dạng thái mạnh mẽ và cuộn xoáy. Chương kết thúc bằng một thần hiện rực mạnh: gió bão Saṃvarta phát ra từ miệng Rudra làm khô cạn đại dương; Śiva hiện thân với dấu ấn bãi hỏa táng và hào quang vũ trụ, thi hành sự tiêu dung mà vẫn là đối tượng thờ phụng tối thượng của Kālarātri, các mātṛ và các gaṇa. Những câu cuối là lời tán tụng hộ trì, ca ngợi Hari-Hara/Śiva như nguyên nhân phổ quát và là điểm tựa của sự tưởng niệm không ngừng.
Adhyaya 16
Saṃvartaka-Kāla Nṛtya and Mahādeva-Stotra (Cosmic Dissolution Motif)
Chương 16 trình bày một chuỗi thần học cao siêu qua lời thuật của Mārkaṇḍeya: Śiva (Śūlī/Hara/Śambhu) hiện thân uy nghi đáng sợ, múa giữa các bhūta-gaṇa, khoác da voi, quanh mình là khói và tia lửa, miệng há như vadavāmukha—gợi bầu khí của thời kỳ tiêu vong vũ trụ (saṃhāra/saṃvartaka-kāla). Tiếng cười kinh khiếp (aṭṭahāsa) vang dội khắp mười phương, làm biển cả chấn động, vọng tới Brahmaloka khiến các ṛṣi bàng hoàng và tìm đến Brahmā để hỏi rõ. Brahmā giải thích hiện tượng ấy chính là Kāla (Thời gian) tự thân, được mô tả qua các chu kỳ năm (saṃvatsara, parivatsara, v.v.), qua tính vi tế đến mức nguyên tử, và quyền năng tối thượng—biến nỗi sợ thành sự hiểu biết siêu hình. Tiếp đó là đoạn stotra: Brahmā dâng lời tán tụng mang sắc thái thần chú lên Mahādeva, xác nhận Ngài bao hàm Śaṅkara, Viṣṇu và nguyên lý sáng tạo, vượt ngoài lời nói và tâm trí. Mahādeva trấn an, bảo Brahmā hãy chiêm kiến thế gian “bốc cháy” đang bị nhiều miệng hút vào, rồi Ngài biến mất. Phalaśruti kết rằng nghe hoặc tụng bài tán này đem phúc lành, dứt sợ hãi và được che chở trong hiểm nạn (chiến trận, trộm cướp, hỏa hoạn, rừng sâu, biển cả), với Śiva là vị hộ thần đáng nương tựa.
Adhyaya 17
रुद्रवक्त्रप्रलयवर्णनम् (Description of the Dissolution Imagery from Rudra’s Mouth)
Chương này trình bày mô-típ hủy diệt vũ trụ với cường độ mạnh trong cuộc đối thoại giữa hiền triết và nhà vua. Hiền triết Mārkaṇḍeya thuật lại việc Đấng Chúa Tể vũ trụ thu nhiếp (saṃjahāra) thế giới đã hiển lộ, trong khi chư thiên và các bậc ẩn sĩ đồng ca tán thán Ngài. Trọng tâm là gương mặt phương Nam đáng kinh hãi của Mahādeva: đôi mắt rực lửa, nanh lớn, những dấu ấn như rắn, và chiếc lưỡi nuốt trọn. Thế gian được hình dung đi vào miệng ấy để tan rã, như muôn dòng sông hòa vào biển cả. Từ miệng ấy phun ra ngọn lửa dữ, rồi hiện khởi mười hai mặt trời (dvādaśa ādityas) thiêu đốt đất đai, núi non, đại dương và các cõi dưới lòng đất, gồm bảy Pātāla và cả Nāga-loka. Kết chương chuyển sang ý nghĩa bảo tồn: giữa cảnh cháy rụi và các dãy núi lớn tan hoại, sông Narmadā (Revā) được nhắc rõ là không bị hủy diệt, khẳng định địa lý thần học lấy thánh địa (tīrtha) làm trung tâm.
Adhyaya 18
Saṃvartaka-megha-prādurbhāvaḥ (The Manifestation of the Saṃvartaka Clouds) / Cosmic Inundation and the Search for Refuge
Chương 18, do Thánh hiền Mārkaṇḍeya thuyết, mở ra chuỗi hình ảnh tan hoại của vũ trụ. Thế gian bị sức nóng mặt trời thiêu đốt, rồi những mây Saṃvartaka từ nguồn thiêng liêng hiện ra, muôn sắc, hình thể khổng lồ như núi, như voi, như thành lũy, kèm sét chớp và tiếng sấm vang rền. Mưa đổ tràn ngập khắp các cõi, khiến biển cả, đảo, sông ngòi và các tầng địa giới hợp lại thành một đại dương duy nhất (ekārṇava). Khi ấy tầm nhìn tiêu tan; mặt trời, mặt trăng và tinh tú không còn hiện, chỉ còn bóng tối và gió lặng, biểu thị sự rối loạn của vũ trụ. Trong cảnh lũ ấy, người kể dâng lời tán thán Đấng đáng nương tựa (śaraṇya), suy niệm nơi đâu là chỗ quy y chân thật, rồi quay vào nội tâm: nhớ nghĩ, thiền định và một lòng sùng kính. Nhờ ân điển của Thần linh hộ trì, tâm trở nên vững chãi và có thể vượt qua biển nước. Bài học của chương nối kết vũ trụ luận với hành trì: khi mọi chỗ dựa bên ngoài tan biến, kỷ luật tỉnh niệm và quy y trong đức tin là đáp án đạo đức–tâm linh.
Adhyaya 19
एकोर्णवप्रलये नर्मदागोरूपिण्या रक्षणम् तथा वाराहावतारवर्णनम् | Markandeya’s Rescue by Narmadā (Cow-Form) and the Varāha Cosmogony
Chương 19 thuật lại hai mạch thần học qua lời chứng ngôi thứ nhất của hiền triết Mārkaṇḍeya. (1) Trong thời kỳ đại hủy diệt ekārṇava, khi vũ trụ chỉ còn một biển nước, ngài kiệt sức gần chết thì gặp một con bò rực sáng bước trên mặt nước. Bò an ủi rằng nhờ ân phúc Mahādeva, cái chết sẽ không đến; dạy ngài nắm đuôi mình và ban sữa thiêng, dập tắt đói khát, phục hồi sinh lực phi thường. Nàng tự xưng là Narmadā, được Rudra sai đến cứu vị brāhmaṇa, qua đó khẳng định dòng sông là tác nhân cứu độ có ý thức và là phương tiện của ân điển Śaiva. (2) Câu chuyện chuyển sang thị kiến vũ trụ luận: người kể thấy Đấng Tối Thượng trong nước, gắn với Umā và śakti của vũ trụ; rồi Thần thức tỉnh, hóa thân Varāha để nâng Trái Đất bị chìm lên. Bản văn dung hợp giáo nghĩa, tuyên bố Rudra/Hari và quyền năng sáng tạo là bất nhị ở nghĩa tối hậu, đồng thời cảnh báo đừng nuôi thù nghịch do cách hiểu chia rẽ. Kết thúc là phalaśruti: đọc hoặc nghe hằng ngày sẽ thanh tịnh và dẫn đến cảnh giới cát tường sau khi qua đời trong cõi trời.
Adhyaya 20
Pralaya-lakṣaṇa, Dvādaśa-Āditya Vision, and the Revelation of Revā (Narmadā) as Refuge
Chương này mở ra bằng đối thoại: Yudhiṣṭhira thỉnh cầu hiền giả Mārkaṇḍeya thuật lại uy lực (prabhāva) của Śārṅgadhanvan—Đức Viṣṇu. Mārkaṇḍeya kể các dấu hiệu đại hủy diệt (pralaya): sao băng rơi, động đất, mưa bụi, âm thanh kinh hãi, muôn loài và cảnh giới dần tan rã. Rồi ngài thấy cảnh tượng mười hai mặt trời (dvādaśa ādityāḥ) thiêu đốt các thế giới; dường như không gì còn nguyên vẹn, chỉ có dòng Revā và chính ngài không bị cháy. Khát nước cùng cực, ngài vươn lên và gặp một cung điện vũ trụ rộng lớn, trang nghiêm. Tại đó, ngài chiêm bái Đấng Tối Thượng (puruṣottama) đang an nằm, mang các tướng thần linh như śaṅkha–cakra–gadā. Ngài dâng bài tán tụng dài, tôn Viṣṇu là chỗ nương của thế giới, thời gian, các yuga, sự sáng tạo và sự tiêu dung. Một hình tướng thứ hai (Hara/Śiva) xuất hiện; tiếp theo là sự hiển lộ của Devī, dẫn đến nan đề đạo đức: có nên uống sữa mẹ để cứu một đứa trẻ khỏi chết hay không. Lời giảng đưa vào các chuẩn mực saṃskāra của Bà-la-môn (liệt kê đến bốn mươi tám saṃskāra) để biện minh tính nghi lễ, nhưng Devī cảnh báo tội nặng nếu bỏ mặc sinh mạng trẻ thơ. Sau một khoảng dài như mộng, Devī giải thích các đồng nhất: người đang ngủ là Kṛṣṇa/Viṣṇu, vị thứ hai là Hara, bốn chiếc bình là bốn đại dương, đứa trẻ là Brahmā, còn chính bà là Đất với bảy châu; Revā được gọi là Narmadā và được tuyên bố không bị hủy diệt. Chương kết bằng việc khẳng định công đức thanh tịnh của việc nghe thuật chuyện này và mời hỏi thêm.
Adhyaya 21
अमरकण्टक-रेवा-माहात्म्य तथा कपिला-नदी-उत्पत्ति (Amarakantaka and Revā Māhātmya; Origin of the Kapilā River)
Chương này là cuộc vấn đáp thần học giữa Yudhiṣṭhira và hiền triết Mārkaṇḍeya. Trước hết, bản văn khẳng định năng lực tẩy tịnh tối thượng của sông Revā/Narmadā, đối chiếu với sự linh thiêng tùy địa điểm (như Gaṅgā chỉ đặc biệt ở một số nơi), còn Revā thì thánh thiện khắp mọi chốn. Tiếp đó, vùng Amarakantaka được nêu như một siddhi-kṣetra, nơi chư thiên, gandharva và các ṛṣi thường lui tới; các tīrtha hai bờ dày đặc, gần như vô tận. Một đoạn mang tính liệt kê nêu các thánh địa ở bờ bắc và bờ nam: Charukā-saṅgama, Charukeśvara, Dārukeśvara, Vyatīpāteśvara, Pātāleśvara, Koṭiyajña và các cụm liṅga gần Amareśvara; cùng Kedāra-tīrtha, Brahmeśvara, Rudrāṣṭaka, Sāvitra, Soma-tīrtha. Chương cũng chỉ dạy nghi lễ: tắm gội có kỷ luật, trai giới, giữ brahmacarya, và làm pitṛ-kriyā (tarpaṇa bằng tilodaka, cúng piṇḍa) với quả báo được mô tả rõ: hưởng phúc thiên giới lâu dài và những câu chuyện tái sinh cát tường. Bản văn tuyên bố mọi nghi lễ tại đây được “koṭi-guṇa” nhờ ân sủng của Īśvara; công năng cứu độ còn lan đến cây cối và loài vật được chạm nước Narmadā. Lại nhắc thêm các nguồn nước linh như Viśalyā. Kết thúc là tích nguyên khởi sông Kapilā: khi Śiva vui đùa cùng Dākṣāyaṇī (Pārvatī) trong Narmadā, nước vắt từ y phục tắm của Ngài hóa thành dòng Kapilā, xác lập danh xưng, tính chất và phước đức đặc biệt của con sông ấy.
Adhyaya 22
Viśalyā–Kapilā-hrada Māhātmya (The Etiology of the ‘Arrowless/Healed’ Tīrtha)
Hiền triết Mārkaṇḍeya thuật lại nguồn gốc danh xưng «Viśalyā» và sự linh thiêng của Kapilā Hrada qua một chuỗi tích truyện nhiều tầng. Trước hết, thần Agni—được nói là con do tâm của Phạm Thiên (Brahmā) sinh ra và là ngọn lửa Veda chủ yếu—tu khổ hạnh bên bờ sông và được Mahādeva ban ân: sông Narmadā cùng mười lăm dòng sông khác trở thành phối ngẫu của Ngài, gọi chung là Dhīṣṇī (các “phu nhân sông”). Con cháu của các vị ấy được đồng nhất với những ngọn lửa tế tự (adhvara-agni) còn tồn tại cho đến lúc vũ trụ tan hoại. Từ Narmadā sinh ra Dhīṣṇīndra, một người con hùng mạnh. Rồi bùng nổ cuộc đại chiến giữa chư thiên và a-tu-la (liên hệ Mayatāraka). Chư thiên cầu Viṣṇu che chở; Viṣṇu triệu Pavaka (lửa) và Māruta (gió). Dhīṣṇī/Pavakendra được lệnh thiêu đốt bọn quỷ Narmadeya hung bạo. Kẻ thù dùng thần khí bao vây Agni, nhưng Agni cùng Vāyu nuốt tiêu các vũ khí ấy, khiến nhiều kẻ địch phải lao xuống những dòng nước ngầm dưới lòng đất. Sau chiến thắng, chư thiên tôn vinh vị Agni trẻ tuổi, con của Narmadā. Khi trở về, Agni bị thương, thân còn “saśalya” (bị mũi nhọn/khí giới cắm vào), liền đến bên mẹ. Narmadā ôm con và bước vào Kapilā Hrada; nước nơi ấy lập tức nhổ sạch “śalya” (nỗi khổ do vật nhọn xuyên thấu), khiến Ngài trở thành “viśalya” (không còn mũi tên, hết thương tích). Chương kết bằng lời khẳng định công đức của thánh địa: ai tắm tại đó sẽ được giải trừ “pāpa-śalya” (mũi nhọn tội lỗi), và người qua đời sẽ đạt cảnh giới thiên giới—từ đó xác lập tên gọi và danh tiếng cứu độ của nơi này.
Adhyaya 23
Viśalyā–Saṅgama Māhātmya (Glory of the Viśalyā Confluence) — Chapter 23
Hiền triết Mārkaṇḍeya dạy một vị vua về giá trị giải thoát của việc xả thân với lòng sùng kính tại nơi hợp lưu linh thiêng, và rộng hơn là sự thanh tịnh đặc biệt của nước sông Revā (Narmadā). Chương nêu các quả báo theo bậc: người lìa đời ở sangama với tín tâm tối thượng đạt cảnh giới tối cao; người chết theo hạnh xuất ly, buông mọi ý hướng, sau khi đến gần Amareśvara sẽ cư trú các cõi trời; người bỏ thân tại Śailendra sẽ lên cỗ xe trên không màu như mặt trời đến Amarāvatī, giữa cảnh tượng chư thiên và các apsarā tán thán người tín đồ vừa khuất. Tiếp đó là sự xếp hạng các dòng nước: dù có bậc học giả nói Sarasvatī và Gaṅgā ngang nhau, các bậc tinh thông đặt nước Revā lên trên, và khuyên chớ tranh biện về sự siêu việt ấy. Vùng Revā được mô tả có vidyādhara và các loài giống kinnara cư ngụ; ai cung kính “đội” nước Revā trên đầu sẽ gần cõi Indra. Lời dạy đạo hạnh nhấn mạnh: phụng sự Narmadā thường hằng để không còn thấy “biển đáng sợ” của luân hồi; dòng sông thanh tịnh ba cõi, và ngay cả chết ở bất cứ nơi nào trong phạm vi của sông cũng được số phận gaṇeśvarī (hàng tùy tùng thần thánh). Chương còn nói bờ sông dày đặc các địa điểm tế tự, và cả kẻ tội lỗi nếu chết tại đó cũng đến thiên giới. Cuối cùng, nêu Kapilā và Viśalyā là những tạo dựng xưa của Īśvara vì lợi ích muôn loài; khuyên tắm gội kèm trai giới và điều phục các căn, được phước như Aśvamedha. Thực hành anāśaka (không cảm đói) tại tīrtha này trừ sạch mọi tội và đưa đến nơi ở của Śiva; chỉ một lần tắm tại Viśalyā-sangama được ví ngang công đức tắm gội và bố thí khắp mặt đất cho đến tận đại dương.
Adhyaya 24
Kara–Narmadā Saṅgama Māhātmya (The Glory of the Kara–Narmadā Confluence at Māndhātṛpura)
Chương này do Thánh hiền Mārkaṇḍeya thuyết giảng, nêu rõ một tīrtha đặc biệt: nơi hợp lưu (saṅgama) của sông Kara với sông Narmadā (Revā) tại khu định cư Māndhātṛ. Lời dạy trình bày lộ trình nghi lễ ngắn gọn: đến chỗ hợp lưu, thực hành snāna (tắm gội nghi lễ), rồi tu tập lòng sùng kính hướng về Viṣṇu—hàm ý thờ phụng, cầu cảm và thường niệm danh Ngài như những pháp môn thanh tịnh. Tiếp đó là truyền thuyết giải thích sự linh thiêng của địa điểm: Viṣṇu, quyết diệt một daitya, cầm lấy cakra; từ mồ hôi (sveda) của Ngài phát sinh một dòng sông thù thắng, và dòng ấy nhập vào Revā ngay tại nơi này. Kết chương khẳng định quả báo thanh tịnh: ai tắm tại chỗ sông ấy hòa vào Revā sẽ được giải trừ tội lỗi—đúng theo khuôn thức phalaśruti của tīrtha-māhātmya.
Adhyaya 25
Revā–Nīlagāṅgā Saṅgama Māhātmya (Confluence Theology and Ritual Fruits)
Trong Avantī Khaṇḍa, chương 25 do hiền triết Mārkaṇḍeya thuyết giảng nêu rõ một nơi hợp lưu nổi tiếng ở phía đông của Oṃkāra, nơi sông Revā (Narmadā) gặp sông Nīlagāṅgā. Lời dạy được trình bày theo cấu trúc: xác định thánh địa (tīrtha) rồi tuyên bố quả báo (phala) ngắn gọn. Chương nói rằng tắm gội thanh tịnh (snāna) và trì tụng/chú niệm (japa) tại hợp lưu này khiến các mục tiêu thế gian dễ thành tựu, xem nơi đây như phương tiện linh nghiệm của nghi lễ. Lại hứa ban một sự “cư trú” thiêng liêng sau khi qua đời—sáu vạn năm ở Nīlakaṇṭhapura—qua đó nối địa lý địa phương với cõi thánh mang sắc thái Śaiva. Phần đạo lý dòng tộc được thêm vào: khi làm śrāddha, nếu cúng nước tarpaṇa cho tổ tiên bằng nước hòa mè (tila-miśra jala), người hành trì được nói là “nâng lên” hai mươi mốt người cùng với chính mình. Tổng thể, chương này như một chỉ mục nghi lễ–địa linh: địa điểm → việc nên làm → quả phúc được nêu rõ.
Adhyaya 26
Jāleśvara Tīrtha-प्रशंसा, Tripura-उपद्रवः, तथा Madhūkā (Lalitā) Vrata-विधानम् | Praise of Jāleśvara, the Tripura crisis, and the Madhūkā vow
Chương này triển khai như một luận thuyết thần học nhiều tầng. Yudhiṣṭhira hỏi hiền giả Mārkaṇḍeya vì sao thánh địa Jāleśvara đem lại công đức đặc biệt, được các siddha và ṛṣi tôn kính. Mārkaṇḍeya tán dương Jāleśvara là tīrtha vô song, rồi dẫn sang nguyên do mang tính vũ trụ–lịch sử: chư thiên và các ṛṣi bị Bāṇa cùng các asura liên kết với Tripura hùng mạnh, có thể di động, quấy nhiễu. Họ trước đến nương tựa Brahmā; Brahmā thừa nhận Bāṇa gần như bất khả xâm phạm, chỉ có thể được chế ngự bởi Śiva. Vì vậy họ đến Mahādeva, dâng thánh ca ca ngợi Śiva với thần học đa diện (pañcākṣara, pañcavaktra, aṣṭamūrti). Śiva hứa sẽ giải quyết và triệu Nārada làm tác nhân then chốt. Nārada được phái đến Tripura để gieo sự phân hóa nội bộ bằng “nhiều pháp dharma”. Ngài đến thành quách huy hoàng của Bāṇa, được tiếp đãi trọng hậu, rồi đối thoại với Bāṇa và hoàng hậu. Từ đây, văn bản chuyển sang phần chỉ dạy quy phạm: Nārada truyền các khuôn mẫu vrata/dāna dành cho phụ nữ gắn với các tithi theo lịch trăng, liệt kê vật thí (lương thực, y phục, muối, bơ sữa ghee, v.v.) và quả báo tương ứng (sức khỏe, cát tường, duy trì dòng tộc). Trọng tâm là nghi thức Madhūkā/Lalitā vrata khởi từ ngày Caitra śukla tṛtīyā: an vị hình tượng cây madhuka cùng Śiva–Umā, lễ bái các chi phần theo thần chú, nghi thức arghya và công thức bố thí karaka, chế độ hành trì hằng tháng, và lễ udyāpana hằng năm với cúng dường lên guru/ācārya. Kết chương nêu phala: tiêu trừ bất hạnh, tăng hòa hợp hôn nhân và phú túc, cùng tái sinh cát tường, được đặt trong khuôn khổ đạo đức và nghi lễ.
Adhyaya 27
Dāna-viveka and Pati-dharma Assertion (दानविवेकः पतिधर्मप्रतिज्ञा च)
Sau khi nghe lời Nārada, hoàng hậu dâng tặng rất nhiều lễ vật—vàng, châu báu, y phục quý, thậm chí cả vật hiếm. Nārada từ chối sự làm giàu cho riêng mình và hướng việc bố thí về phía các Bà-la-môn nghèo khó (kṣīṇa-vṛttayaḥ), nói rằng bậc hiền giả sống nhờ lòng sùng kính chứ không nhờ tích lũy của cải. Hoàng hậu liền triệu thỉnh những Bà-la-môn túng thiếu nhưng tinh thông Veda và Vedāṅga, rồi bố thí đúng như Nārada chỉ dạy, công khai nêu rõ mục đích là làm đẹp lòng Hari và Śaṅkara. Ngay sau đó, bà khẳng định lời thệ nguyện của người vợ: chồng mình là Bāṇa chính là vị thần duy nhất, bà cầu mong chàng trường thọ và được đồng hành qua nhiều kiếp, dù vẫn nói rằng mình đã làm theo lời Nārada về việc bố thí. Nārada xin cáo từ và ra đi; rồi các phụ nữ được tả là trở nên tái nhợt, mất thần sắc, như bị “làm cho mê muội” bởi Nārada—một kết thúc báo hiệu bước ngoặt câu chuyện và nêu bật sức mạnh của lời dạy bậc thánh hiền trong việc đổi thay tâm trạng và hệ quả xã hội.
Adhyaya 28
दग्धत्रिपुरप्रसङ्गः, बाणस्तोत्रम्, अमरकण्टक-ज्वालेश्वरमाहात्म्यम् (Burning of Tripura, Bāṇa’s Hymn, and the Māhātmya of Amarakāṇṭaka–Jvāleśvara)
Mārkaṇḍeya thuật rằng Rudra cùng Umā ngự bên bờ sông Narmadā, tiếp nhận tin báo của Nārada về Bāṇa và cung điện của hắn. Śiva suy niệm cuộc chinh phạt Tripura, kiến tạo một chiến xa vũ trụ: các thần, các Veda, các thể thơ (chandas) và những nguyên lý vũ trụ được an trí vào từng bộ phận của xe và hệ vũ khí. Khi ba thành thẳng hàng, Ngài phóng mũi tên, khiến Tripura sụp đổ; điềm dữ và cảnh tượng hỏa tai khủng khiếp mô tả sự rối loạn xã hội trong Tripura. Bāṇa nhận ra tội lỗi đạo đức và tai họa do mình gây nên, bèn quy y Śiva, dâng một bài stotra dài, tôn xưng Śiva là nền tảng thấm khắp của chư thần và các đại. Cơn thịnh nộ của Śiva lắng xuống; Ngài ban che chở và địa vị cho Bāṇa, đồng thời dừng lại một phần ngọn lửa hủy diệt. Câu chuyện nối những mảnh vỡ đang cháy rơi xuống với các thánh địa như Śrīśaila và Amarakāṇṭaka, giải thích danh hiệu Jvāleśvara và thiết lập ý nghĩa hành hương. Mārkaṇḍeya còn nêu phương pháp tu trì có quy củ (kṛcchra, japa, homa, thờ phụng) cho pháp “pātana” tại Amarakāṇṭaka, và liệt kê các tīrtha gần đó ở bờ nam sông Revā, nhấn mạnh sự giữ giới, nghi lễ tổ tiên và việc trừ diệt lỗi lầm.
Adhyaya 29
Kāverī–Narmadā Saṅgama Māhātmya (Kubera’s Observance and the Fruits of Tīrtha-Discipline)
Chương này được trình bày theo lối vấn–đáp thần học: Yudhiṣṭhira thỉnh hỏi danh tiếng của sông Kāverī và những quả báo cụ thể của việc chiêm ngưỡng, chạm đến, tắm gội, tụng niệm, bố thí và trai giới trong bối cảnh thánh địa. Mārkaṇḍeya đáp lời, tôn xưng nơi hợp lưu Kāverī–Narmadā là một tīrtha lừng danh, rồi dùng một truyện mẫu để chứng minh năng lực linh thiêng của nơi ấy. Kubera, vị yakṣa quyền lực, đến hợp lưu và thực hành khổ hạnh lâu dài theo giới luật: giữ thanh tịnh nghi lễ, thờ phụng Mahādeva (Śiva) với kỷ luật, và thực hành các hình thức tiết chế ẩm thực theo từng bậc—ăn uống điều độ, nhịn ăn định kỳ, cùng những hạnh nguyện nghiêm khắc. Śiva hiện thân ban ân; Kubera cầu xin quyền lãnh đạo các yakṣa, đồng thời xin lòng sùng kính bền vững và tâm hướng kiên định về dharma; Śiva chuẩn thuận. Tiếp đó là phần phalaśruti liệt kê công đức: hợp lưu được ca ngợi là nơi diệt tội, là cửa ngõ lên cõi trời; các lễ cúng và bố thí lợi ích cho tổ tiên được nhấn mạnh; và công đức còn được so sánh tương đương với những đại tế lễ. Chương cũng nêu một “sinh thái hộ trì” của thánh địa—các kṣetrapāla, sự bảo vệ của các dòng sông, và những liṅga được nêu danh tại vùng Amareśvara—đồng thời cảnh báo rằng mọi ác hạnh trong phạm vi linh địa sẽ chịu quả báo đặc biệt nặng. Kết lại, văn bản tái khẳng định địa vị xuất chúng của Kāverī và sự thánh hóa gắn với nguồn gốc Rudra.
Adhyaya 30
Dārutīrtha-māhātmya (The Glory of Dārutīrtha on the Narmadā)
Chương này được trình bày dưới dạng đối thoại: hiền triết Mārkaṇḍeya đáp lời Yudhiṣṭhira về một thánh địa (tīrtha) nổi tiếng ở bờ bắc sông Narmadā, gọi là Dārutīrtha. Bản văn nêu rõ nhân vật gắn với tên thánh địa là Dāru, thuộc dòng Bhārgava, một brāhmaṇa uyên bác, tinh thông Veda và Vedāṅga. Cuộc đời ông được kể theo thứ tự các āśrama: brahmacarya, gṛhastha, vānaprastha, và cuối cùng là đời sống khổ hạnh phù hợp yati-dharma. Truyện nhấn mạnh việc Dāru bền bỉ thiền định hướng về Mahādeva và tu khổ hạnh cho đến cuối đời, khiến thánh địa này vang danh “trong ba cõi”. Sau đó là phần chỉ dạy: tắm gội đúng nghi thức tại đây, cúng kính pitṛ (tổ tiên) và chư thiên. Các phẩm hạnh như chân thật, chế ngự sân hận, và mưu cầu lợi ích cho muôn loài được đặt song hành với lời hứa thành tựu các mục đích. Bản văn còn gắn việc trai giới với satya và śauca, và khẳng định tụng đọc Veda (Ṛg, Sāma, Yajus) đem lại “quả báo thù thắng”. Kết lại, theo lời Śaṅkara, ai xả thân tại nơi này với sự hành trì đúng pháp sẽ đạt “anivartikā gati” — con đường không còn trở lại.
Adhyaya 31
ब्रह्मावर्ततीर्थमाहात्म्य — The Glory of the Brahmāvarta Tīrtha
Mārkaṇḍeya thuật lại cho vị vua đang lắng nghe về một thánh địa (tīrtha) lừng danh mang tên Brahmāvarta, được ca ngợi là nơi tẩy sạch mọi cấu uế. Chương này đặt Brahmā như luôn hiện diện tại đó, chuyên tu khổ hạnh nghiêm mật, sống điều phục và nhất tâm quán niệm Maheśvara (Śiva). Lời dạy chuyển sang tính quy phạm: người hành hương nên tắm gội đúng nghi thức, dâng tarpaṇa cho tổ tiên và chư thiên, rồi thờ phụng Īśāna (Śiva) hoặc Viṣṇu như Đấng Tối Thượng. Công đức của tīrtha này được nói là tương đương với các tế lễ được cử hành đúng pháp cùng sự bố thí đầy đủ. Bản văn cũng nêu giáo huấn đạo đức–tâm lý: nơi chốn không tự nhiên trở nên linh thiêng đối với con người nếu thiếu nỗ lực có chủ đích; quyết tâm, năng lực và sự bền chí đưa đến thành tựu, còn lơ là và tham dục dẫn đến suy vong. Kết lại, chương khẳng định: nơi nào có vị muni tự chế ngự cư trú, nơi ấy ngang bằng các thánh địa lớn như Kurukṣetra, Naimiṣa và Puṣkara.
Adhyaya 32
पत्त्रेश्वरतीर्थमाहात्म्य (Patreśvara Tīrtha Māhātmya)
Chương này được trình bày như một cuộc đối thoại: Yudhiṣṭhira thỉnh hỏi hiền giả Mārkaṇḍeya về một bậc siddha đầy uy lực gắn với một tīrtha diệt tội mang tên Patreśvara. Mārkaṇḍeya kể rằng có một hữu thể rực sáng, con của Citr(a)/Citr(a), được gọi là Patreśvara (cũng tên Jaya). Trong hội chúng chư thiên, khi Menakā múa, vị ấy khởi tâm say đắm, đánh mất tự chế; Indra chứng kiến liền giáng lời nguyền buộc phải lưu lạc lâu dài trong cõi người, như một lời cảnh tỉnh về ajitendriyatā—các căn chưa được chế ngự. Để hóa giải, người bị nguyền được chỉ dạy tu tập nghiêm mật suốt mười hai năm bên bờ sông Narmadā (Revā). Vị ấy tắm gội, trì tụng, lễ bái Śaṅkara (Śiva) và hành khổ hạnh, kể cả pañcāgni tapas. Śiva hiện thân ban ân, và điều cầu xin mang tính “địa-thần học”: xin Ngài an trú tại tīrtha ấy dưới danh hiệu của người sùng kính, lập nên linh địa Patreśvara, danh vang khắp ba cõi. Phần phalaśruti kết lại: chỉ một lần tắm cũng tiêu trừ tội lỗi; thờ phụng tại đây được công đức lớn như quả báo Aśvamedha, hưởng phúc thiên giới, tái sinh cát tường, trường thọ, lìa bệnh khổ và sầu não, đồng thời giữ được ký ức về dòng nước thánh.
Adhyaya 33
अग्नितीर्थमाहात्म्य — Agnitīrtha Māhātmya (The Glory of Agni-Tīrtha)
Hiền thánh Mārkaṇḍeya chỉ dạy vua Yudhiṣṭhira hãy tiến đến Agnitīrtha, đồng thời mở ra một luận bàn thần học về việc vì sao thần Agni có thể “hiện diện” tại một địa điểm: do dục nguyện và nhân quả xã hội–đạo đức chi phối. Câu chuyện gốc đặt trong Kṛtayuga: vua Duryodhana trị vì ở Māhiṣmatī, kết duyên với nữ thần sông Narmadā và sinh một công chúa tên Sudarśanā. Khi nàng đến tuổi cập kê, Agni hiện đến dưới dạng một Bà-la-môn nghèo xin cưới. Nhà vua khước từ vì cho rằng không xứng về của cải và địa vị. Ngay sau đó, Agni biến mất khỏi lửa tế, khiến nghi lễ đình trệ, các Bà-la-môn kinh hãi. Sau khi tra xét và tinh cần khổ hạnh, Agni báo mộng rằng sự từ chối ấy là nguyên nhân khiến Ngài rút lui. Các Bà-la-môn truyền đạt điều kiện: nếu vua gả công chúa, Agni sẽ bùng cháy trở lại trong hoàng gia. Vua thuận theo, hôn lễ được cử hành, và Agni từ đó thường trụ tại Māhiṣmatī. Kinh văn gọi nơi ấy là Agnitīrtha và nêu công đức: tắm gội và bố thí vào thời điểm giao hội hai nửa tháng, cúng dường tổ tiên và chư thiên, bố thí vàng có phước ngang với bố thí đất, và giữ trai giới nhịn ăn sẽ được hưởng lạc ở cõi Agni. Chương kết luận rằng tìrtha này thanh tịnh, lợi ích lớn lao, thậm chí chỉ nghe danh và nghe chuyện cũng đã được phước (quả của śravaṇa).
Adhyaya 34
Āditya’s Manifestation at a Narmadā Tīrtha and the Stated Fruits of Worship (आदित्य-तत्त्व एवं तीर्थफल-प्रशंसा)
Chương này là cuộc đối thoại trong đó hiền triết Mārkaṇḍeya kể thêm một sự tích về Đại Āditya (Thần Mặt Trời) tại một thánh địa bên bờ sông Narmadā. Yudhiṣṭhira kinh ngạc lắng nghe, và được mô tả rằng Āditya là đấng thấm nhuần khắp nơi, cứu độ mọi loài. Một bà-la-môn sùng kính thuộc dòng Kulika thực hành lời nguyện khổ hạnh: du hành lâu ngày không ăn, chỉ uống rất ít nước. Thần hiện trong mộng, dạy ông nên điều hòa lời nguyện và chỉ bày giáo lý rằng Thần tính bao trùm cả thế giới hữu động lẫn vô động. Được mời xin ân phúc, người sùng kính cầu cho Āditya thường trụ ở bờ bắc Narmadā, và cho những ai nhớ tưởng hay thờ phụng Ngài—even từ rất xa—cũng như người mang khiếm khuyết thân thể, đều được lợi ích và lòng từ mẫn. Sau đó là phần tán thán quả báo của thánh địa: tắm gội và cúng dường đạt công đức như lễ Agniṣṭoma; các hành vi lúc lâm chung tại đây dẫn đến Agni-loka, Varuṇa-loka hoặc được tôn vinh lâu dài nơi thiên giới; và việc hằng ngày nhớ niệm Bhāskara lúc rạng đông được nói là tiêu trừ tội lỗi tích tụ trong đời.
Adhyaya 35
मेघनादतीर्थ-प्रादुर्भावः (Origin and Merit of Meghnāda Tīrtha)
Chương này được trình bày dưới dạng đối thoại: Yudhiṣṭhira hỏi vì sao Mahādeva (Śiva) lại an trụ giữa dòng nước, không ở bờ nào; hiền giả Mārkaṇḍeya đáp bằng một truyền thuyết giải nguyên về sự xuất hiện của thánh địa. Vào thời Tretāyuga, Rāvaṇa gặp dānava Maya ở vùng Vindhya và biết con gái của Maya là Mandodarī đang tu khổ hạnh nghiêm mật để cầu được phu quân. Rāvaṇa thỉnh cầu và cưới nàng; một người con trai ra đời, tiếng gầm làm chấn động các cõi. Phạm Thiên (Brahmā) đặt tên cho đứa trẻ là Meghnāda. Meghnāda giữ giới nguyện khắc khổ, phụng thờ Śaṅkara cùng Umā, rồi mang hai liṅga từ Kailāsa đi về phương nam. Đến sông Narmadā, chàng tắm gội và cúng bái. Khi định nhấc các liṅga để lên đường sang Laṅkā, một liṅga lớn rơi xuống Narmadā và an vị giữa dòng; có lời phán bảo chàng hãy tiếp tục. Meghnāda cúi lạy rồi ra đi. Từ đó, tīrtha ấy nổi danh là Meghnāda (trước gọi Garjana). Phần phalaśruti nêu rằng: tắm và lưu trú một ngày một đêm được công đức như Aśvamedha; dâng piṇḍa cho tổ tiên bằng quả báo của một sattra; cúng dường một Bà-la-môn bữa ăn đủ sáu vị được phước đức bất hoại; và ai tự nguyện xả thân tại đây sẽ cư trú ở thế giới của Śaṅkara cho đến khi vũ trụ tan hoại.
Adhyaya 36
दारुतीर्थमाहात्म्य (Darutīrtha Māhātmya) — Origin Narrative and Pilgrimage Merits
Chương này được trình bày như một cuộc đối thoại giáo huấn. Hiền triết Mārkaṇḍeya đáp lời thắc mắc của Yudhiṣṭhira về Darutīrtha, một thánh địa (tīrtha) tối thắng bên sông Narmadā. Phần đầu kể nguồn gốc: Mātali—người đánh xe gắn với Indra—trong một duyên cớ xưa đã nguyền rủa con trai mình, khiến người ấy chịu khổ và tìm đến Indra cầu nương tựa. Indra chỉ dạy phải ở lâu trên bờ Narmadā để tu khổ hạnh, chí thành thờ Maheśvara (Śiva), và báo trước sẽ tái sinh thành vị ẩn tu nổi tiếng Dāruka; đồng thời nuôi lớn lòng sùng kính đối với Đấng Tối Thượng được tán dương bằng danh xưng Vaiṣṇava “đấng mang ốc–luân–chùy (śaṅkha-cakra-gadā-dhara)”, nhờ đó đạt siddhi và cảnh giới tốt đẹp sau khi qua đời. Phần sau nêu nghi thức hành hương và công đức. Người hành hương tắm gội đúng pháp, hành sandhyā, lễ bái Śiva và học tụng Veda sẽ được phước đức lớn, được ví như công đức của lễ Aśvamedha. Việc bố thí, đặc biệt là nuôi dưỡng các bà-la-môn, đem lại quả báo cao; và các hành trì như tắm gội, bố thí, japa, homa, svādhyāya cùng thờ phụng thần linh chỉ trọn vẹn linh nghiệm khi được thực hiện với ý chí thanh tịnh.
Adhyaya 37
देवतीर्थमाहात्म्यम् (Devatīrtha Māhātmya: The Glory of Devatīrtha on the Narmadā)
Chương này là cuộc đối thoại thần học giữa hiền triết Mārkaṇḍeya và vua Yudhiṣṭhira, giải thích nguồn gốc và ý nghĩa nghi lễ của Devatīrtha—một thánh địa (tīrtha) “vô song” trên sông Narmadā (Revā). Mở đầu là lời khuyên hãy đến Devatīrtha, nơi ba mươi ba vị thần đã đạt thành tựu tối thượng sau khi tắm. Yudhiṣṭhira hỏi vì sao các thần, từng bị các daitya hùng mạnh đánh bại, lại có thể phục hồi thắng lợi chỉ nhờ tắm ở đó. Mārkaṇḍeya kể rằng Indra và chư thiên bị đánh tan, đau khổ, ly tán gia quyến, bèn nương tựa Brahmā. Brahmā dạy phương thuốc để đối trị daitya là tu khổ hạnh (tapas) bên bờ Narmadā, nhấn mạnh tapas là sức mạnh tối thượng; không có thần chú hay hành vi nào sánh bằng năng lực thanh tịnh của nước Revā, vốn tiêu trừ tội lỗi. Chư thiên do Agni dẫn đầu đến Narmadā, thực hành khổ hạnh lớn lao và đạt siddhi; từ đó nơi ấy được tôn xưng khắp ba cõi là Devatīrtha, thánh địa diệt trừ mọi tội. Chương cũng quy định hạnh kiểm và quả báo: người tiết chế, tắm với lòng sùng tín sẽ được quả báo “như ngọc trai”; bố thí, cúng thực cho Bà-la-môn đem công đức tăng bội; sự hiện diện của đá thiêng (devaśilā) làm phước đức thêm lớn. Một số pháp hành liên hệ đến cái chết (xả thân theo hạnh viễn ly, nhập hỏa) được gắn với cảnh giới bền lâu hoặc cao quý. Tại tīrtha này, các việc như tắm, japa, homa, svādhyāya và thờ phụng đều cho quả “bất hoại”. Phần phalaśruti kết rằng ai tụng đọc hay lắng nghe câu chuyện trừ tội này sẽ thoát khổ và tiến về cõi trời.
Adhyaya 38
गुहावासी-नर्मदेश्वर-उत्पत्ति (Guhāvāsī and the Origin of Narmadeśvara)
Chương này được trình bày như cuộc đối thoại: Yudhiṣṭhira hỏi hiền giả Mārkaṇḍeya vì sao Mahādeva—đấng được tôn kính là jagad-guru—lại cư ngụ lâu ngày trong hang động (guhā). Mārkaṇḍeya kể lại một sự việc thời Kṛtayuga tại đại ẩn viện trong rừng Dāruvana, nơi các hành giả thuộc mọi āśrama sống nghiêm trì giới hạnh. Śiva cùng Umā du hành; theo lời Umā, Ngài hóa thân như một khổ hạnh Kāpālika: tóc bện, bôi tro, khoác da hổ, cầm bát sọ, mang ḍamaru, rồi bước vào rừng, khiến tâm trí phụ nữ trong ẩn viện xao động. Các đạo sĩ Bà-la-môn trở về thấy sự rối loạn liền đồng lòng thực hành satya-prayoga (hành lực của chân ngôn/sự thật), khiến liṅga của Śiva rơi xuống, làm chấn động càn khôn. Chư thiên cầu đến Brahmā; các hiền giả khuyên Śiva về uy lực của tapas và cơn phẫn nộ Bà-la-môn, từ đó câu chuyện chuyển sang hòa giải và tái thánh hóa. Sau đó Śiva đến bờ sông Narmadā, lập đại nguyện với danh xưng “Guhāvāsī”, và an lập một liṅga tại đó, nên gọi là Narmadeśvara. Phần kết nêu các quy định hành hương (tīrtha) và phalaśruti: thờ phụng, tắm sông, cúng tổ tiên, đãi Bà-la-môn, bố thí, trai giới vào những ngày trăng nhất định và các hạnh khác sẽ đem lại công đức, quả báo hộ trì; ngay cả việc tụng đọc và lắng nghe với lòng tin cũng được nói là có công đức như tắm tại thánh địa.
Adhyaya 39
कपिलातीर्थमाहात्म्य (Kapilā-tīrtha Māhātmya: The Glory and Origin of Kapilā Tīrtha)
Chương này mở đầu bằng lời thỉnh vấn của Yudhiṣṭhira và lời giải đáp của hiền giả Mārkaṇḍeya về Kapilā-tīrtha bên sông Narmadā (Revā). Phần phalāśruti nêu rõ: chỉ cần tắm tại Kapilā-tīrtha với lòng sùng tín cũng có thể gột rửa các cấu uế tích tụ. Yudhiṣṭhira xin được nghe nguồn gốc của tīrtha và mối liên hệ với sự linh thiêng của Narmadeśvara/Narmadā. Mārkaṇḍeya kể rằng vào buổi đầu Kṛta-yuga, khi Phạm Thiên (Brahmā) đang nhập định và hành lễ, từ một hố lửa (kuṇḍa) rực cháy hiện ra hình tướng Kapilā chói sáng, mang bản tính hỏa quang. Brahmā dâng lời tán thán, đồng nhất Kapilā với nhiều quyền năng thần linh và cả các thước đo thời gian, khẳng định sự hiện diện bao trùm của nàng trong trật tự vũ trụ. Kapilā hoan hỷ, hỏi ý nguyện; Brahmā giao phó nàng giáng xuống cõi người vì lợi ích muôn loài. Kapilā đến dòng Narmadā thanh tịnh, tu khổ hạnh trên bờ sông và từ đó thiết lập địa vị bền vững của tīrtha. Tiếp theo là phần giải thích mang tính “giải phẫu–vũ trụ”: các thế giới (lokas) được nói là nương trên lưng Kapilā, còn chư thần và nguyên lý vũ trụ an trú ở những vị trí cụ thể trong thân nàng (lửa ở miệng, Sarasvatī trên lưỡi, gió ở vùng mũi, Śiva trên trán). Kết chương, việc thờ kính Kapilā tại gia được ca ngợi; đi nhiễu (pradakṣiṇā) và cúng dường được xem là công đức. Các nghi thức tắm gội, upavāsa (trai giới/nhịn ăn) và tarpaṇa cho tổ tiên được khuyến cáo, với lời hứa lợi ích lan đến tiền nhân và hậu duệ; đồng thời khẳng định rằng chỉ nghe câu chuyện này cũng đã có năng lực thanh tịnh.
Adhyaya 40
Karañjeśvara Tīrtha Māhātmya (करञ्जेश्वरतीर्थमाहात्म्य) / The Glory of the Karañjeśvara Pilgrimage-Site
Chương này được trình bày dưới dạng đối thoại: hiền triết Mārkaṇḍeya đáp lời Yudhiṣṭhira về một bậc siddha lỗi lạc gắn với thánh địa (tīrtha) Karañjeśvara. Câu chuyện được đặt trong khung phả hệ nguyên sơ: thời Kṛta-yuga có hiền giả Marīci sinh từ tâm, rồi đến Kaśyapa và hệ thống dòng dõi qua các con gái của Dakṣa như Aditi, Diti và Danu. Từ dòng Danu sinh ra một daitya tên Karañja, được mô tả có tướng mạo cát tường và tu khổ hạnh nghiêm mật bên bờ sông Narmadā, với những pháp tu lâu dài và chế độ ẩm thực điều phục. Śiva (Tripurāntaka) cùng Umā hiện đến ban ân; Karañja cầu xin cho con cháu mình hướng về dharma. Khi Thần rời đi, Karañja lập một linh miếu thờ Śiva mang chính danh mình: Karañjeśvara. Bản văn tiếp đó nêu phalaśruti: tắm tại tīrtha này trừ tội; cúng dường tổ tiên đem công đức như lễ Agniṣṭoma; các khổ hạnh đặc biệt (kể cả nhịn ăn) đưa đến Rudra-loka; và việc bỏ thân trong lửa hay nước tại nơi ấy được ca ngợi là được lưu trú lâu dài trong cảnh giới của Śiva, rồi tái sinh tốt lành với học vấn, sức khỏe và phú túc. Kết chương tán thán công đức nghe/đọc và đọc trong bối cảnh śrāddha, tạo phước báu bất hoại.
Adhyaya 41
कुण्डलेश्वरतीर्थमाहात्म्य (Kundaleśvara Tīrtha Māhātmya)
Chương này mở ra như một cuộc đối thoại thần học giữa hiền triết và bậc vương giả. Hiền triết Mārkaṇḍeya chỉ dẫn vua Yudhiṣṭhira đến thánh địa Kuṇḍaleśvara, đồng thời kể nguồn gốc xác chứng: vào thời Tretāyuga, Viśravā (thuộc dòng Pulastya) tu khổ hạnh lâu dài và sinh ra Dhanada (Vaiśravaṇa/Kubera), được tấn phong làm hộ thần của tài bảo và một vị Lokapāla. Từ dòng ấy xuất hiện yakṣa Kuṇḍa/Kuṇḍala. Sau khi được song thân cho phép, Kuṇḍala đến bờ sông Narmadā thực hành khổ hạnh nghiêm mật: chịu nóng, mưa, lạnh, điều tức, và nhịn ăn kéo dài. Śiva (Vṛṣavāhana) hoan hỷ, ban ân: Kuṇḍala trở thành tùy tùng bất khả chiến bại, được tự do qua lại nhờ ân huệ của yakṣādhipa. Khi Śiva trở về Kailāsa, Kuṇḍala thiết lập thần vị dưới danh hiệu “Kuṇḍaleśvara”, trang nghiêm và phụng thờ liṅga, lại kính đãi các bà-la-môn bằng ẩm thực và bố thí. Phần phalaśruti kết rằng: trai giới và lễ bái tại tīrtha này trừ diệt tội lỗi; bố thí đem hưởng lạc cõi trời; tắm gội và tụng chỉ một ṛk cũng được trọn công đức; dâng tặng một con bò thì được ở trời lâu dài theo số lông bò, và cuối cùng người thí chủ được đến cảnh giới của Maheśa.
Adhyaya 42
पिप्पलादचरितं पिप्पलेश्वरतीर्थमाहात्म्यं च | Pippalāda’s Account and the Māhātmya of Pippaleśvara Tīrtha
Mārkaṇḍeya đáp lời thỉnh vấn của Yudhiṣṭhira, thuật lại nguồn gốc gắn với Pippaleśvara. Câu chuyện mở đầu bằng hạnh tu khổ hạnh của hiền triết Yājñavalkya và một rắc rối về đạo lý gia đình liên quan đến người em gái góa, dẫn đến sự ra đời của một đứa trẻ rồi bị bỏ dưới cây aśvattha (pippala). Đứa trẻ ấy vẫn sống sót, lớn lên và được gọi là Pippalāda. Tiếp đó là cuộc gặp mang tính vũ trụ và luân lý với Śanaiścara (Thổ tinh), vị này cầu xin được giải khỏi cơn giận của Pippalāda; từ đó đặt ra giới hạn rằng Thổ tinh không được gây khổ cho trẻ em cho đến mười sáu tuổi, như một quy tắc chuẩn mực trong đối thoại thần thoại. Cơn phẫn nộ của Pippalāda lại sinh ra một kṛtyā hủy diệt nhằm vào Yājñavalkya; vị hiền triết lần lượt tìm nơi nương tựa ở các cõi thần linh, cuối cùng được Śiva che chở và mọi việc được hóa giải. Pippalāda thực hành tapas nghiêm khắc bên bờ sông Narmadā, cầu xin Śiva thường trụ tại tīrtha ấy và thiết lập việc thờ phụng. Chương kết bằng chỉ dẫn hành hương: tắm thiêng (snāna), cúng nước (tarpaṇa), thí thực cho Bà-la-môn và Śiva-pūjā; nêu rõ công đức (thậm chí ví như Aśvamedha) và phalaśruti hứa rằng tụng đọc hay lắng nghe sẽ diệt tội, trừ mộng dữ.
Adhyaya 43
Vimalēśvara–Puṣkariṇī–Dīvakara-japa and Revā/Narmadā Purificatory Doctrine (विमलेश्वर-तीर्थमाहात्म्यं तथा दिवाकरजपः)
Chương này được trình bày như một cuộc đối thoại giáo huấn, trong đó hiền triết Mārkaṇḍeya chỉ dạy Yudhiṣṭhira về chuỗi thực hành gắn với các thánh địa (tīrtha) và quả báo được nêu. Trước hết, người hành hương được khuyên đến Vimalēśvara, nơi có “devśilā” — tảng đá/bệ thờ thiêng được nói là do chư thiên tạo tác; việc tắm gội tại đó và kính trọng các Bà-la-môn đem lại công đức vô tận, dù bố thí chỉ ít ỏi. Kế đó là các loại dāna để tẩy tịnh: vàng, bạc, đồng, châu báu/ngọc trai, đất đai và bò. Lớp “phala” được nhấn mạnh mạnh mẽ: chết tại thánh địa thì được cư trú ở cõi của Rudra cho đến khi vũ trụ tan hoại; còn cái chết có kỷ luật (nhịn ăn, vào lửa, hoặc vào nước) tại nơi ấy được nói là đưa đến cảnh giới tối thượng. Bài giảng mở rộng sang lòng sùng kính Mặt Trời tại một puṣkariṇī thanh tịnh, quy định việc trì tụng (japa) — dù chỉ một ṛc hay thậm chí một âm tiết — cũng gắn với quả phúc Veda và sự giải trừ ô uế; công đức được nói là tăng lên “koṭi-guṇa” khi hành trì đúng pháp. Nửa sau đưa ra chuẩn mực đạo đức về kỷ luật lúc lâm chung cho bốn varṇa (Bà-la-môn, Sát-đế-lỵ, Phệ-xá, Thủ-đà-la), nhấn mạnh chế ngự dục vọng và sân hận, vâng theo śāstra và phụng sự thần linh; lệch khỏi pháp thì liên hệ đến các địa ngục và những lần tái sinh hạ liệt. Kết chương là lời tán dương Revā/Narmadā: sinh từ Rudra, cứu độ phổ quát; đồng thời trao một thần chú hằng ngày cho người khi thức dậy, theo nghi thức chạm đất, để tôn kính dòng sông như đấng tẩy uế và trừ tội.
Adhyaya 44
शूलभेदतीर्थमाहात्म्य (Śūlabheda Tīrtha Māhātmya) — The Glory of the Śūlabheda Pilgrimage-Site
Chương này được trình bày như một cuộc đối thoại giáo huấn: hiền triết Mārkaṇḍeya đáp lời Yudhiṣṭhira về con đường hướng đến giải thoát. Ngài nêu lên một tīrtha tối thượng ở bờ nam sông Revā, do Śūlapāṇi (Śiva) thiết lập vì những người cầu mokṣa. Tīrtha ấy ở gần núi mang danh Bhṛgu, đặt trên đỉnh và vang danh ba cõi với tên Śūlabheda. Chương giảng giáo lý thanh tịnh theo bậc: lỗi do lời nói, tâm ý và thân hành được tẩy trừ nhờ kīrtana (xưng tụng chí thành) và darśana (chiêm bái) tīrtha; phạm vi linh thiêng là năm krośa, và nơi này ban cả bhukti lẫn mukti. Tiếp theo là mô-típ thủy thoại: một dòng Gaṅgā liên hệ với Bhogavatī (cõi dưới) trồi lên, trở thành dòng nước diệt tội, gắn với “sự xuyên tách” (bheda) của cây tam xoa (triśūla). Sarasvatī cũng được nhắc đến: tại nơi triśūla bổ tách tảng đá, nàng rơi vào một kuṇḍa, làm nổi bật ý nghĩa “giải trừ tội lỗi từ thuở xưa” (prācīna-aghavimocanī). Chương còn khẳng định giá trị so sánh: ngay cả các tīrtha lừng danh như Kedāra, Prayāga, Kurukṣetra, Gayā cũng không sánh trọn vẹn với Śūlabheda. Về thực hành, chương dạy nghi thức śrāddha (dâng piṇḍa và nước), uống nước tại chỗ đều đặn, kính trọng các brāhmaṇa xứng đáng không giả dối, không sân hận, và mô-típ bố thí mười ba ngày với công đức tăng trưởng. Lộ trình sùng kính gồm chiêm bái Gaṇanātha/Gajānana, tôn kính Kambalakṣetrapa, rồi thờ phụng Mahādeva (Śūlapāṇi), Umā và Mārkaṇḍeśa ngự trong hang. Việc vào guhā và trì tụng “chân ngôn ba âm” được nói là đem lại một phần công đức của Nīlaparvata; nơi đây còn được tán dương là sarvadevamaya và gắn với koṭiliṅga tối thắng. Cuối chương nêu các dấu chứng (pratyaya): khi tắm có thể thấy tia lửa hay chuyển động nơi liṅga, và một giọt dầu không loang—đều là biểu hiện năng lực của tīrtha. Lời kết nhấn mạnh tính bí mật “kín nhiệm hơn cả kín nhiệm”, sự tiêu trừ toàn bộ tội lỗi, và phalaśruti rằng nghe hoặc nhớ Śūlabheda ba lần mỗi ngày sẽ thanh tịnh cả trong lẫn ngoài.
Adhyaya 45
अन्धकस्य रेवातटे तपोवरप्राप्तिः (Andhaka’s Austerity on the Revā Bank and the Granting of a Boon)
Markaṇḍeya nhắc lại một câu hỏi xưa: vua Uttānapāda từng thưa hỏi Maheśvara giữa hội chúng hiền thánh và chư thiên về một tīrtha cực kỳ bí mật, công đức tối thượng, về nguồn gốc “Śūlabheda” và sự vĩ đại của thánh địa ấy. Īśvara đáp lời bằng cách kể về daitya Andhaka—kẻ phi thường mạnh mẽ, kiêu mạn, cai trị không ai chống nổi. Andhaka quyết chí làm khổ hạnh để cầu Mahādeva, liền đến bờ sông Revā và thực hành tapas bốn giai đoạn, tăng dần qua nhiều thiên niên kỷ: nhịn ăn, chỉ sống bằng nước, dùng khói làm thực, rồi duy trì kỷ luật yoga bền bỉ, đến mức thân chỉ còn xương và da. Sức nóng công phu ấy vang động khắp vũ trụ, lan tới Kailāsa; Umā kinh ngạc trước sự khắc nghiệt chưa từng có và băn khoăn về việc ban ân huệ quá nhanh. Śiva cùng Umā đến gặp người khổ hạnh và Śiva cho phép xin một ân huệ. Andhaka xin chiến thắng mọi chư thiên; Śiva từ chối vì không hợp đạo và khuyên xin điều khác. Andhaka tuyệt vọng ngã quỵ; Umā nhắc rằng bỏ mặc kẻ sùng kính sẽ làm tổn hại danh tiếng của Śiva—Đấng bảo hộ lòng bhakti. Vì thế một ân huệ dung hòa được định ra: Andhaka có thể khuất phục chư thiên, trừ Viṣṇu, và tuyệt không thể thắng Śiva. Được phục hồi sinh lực, Andhaka chấp nhận; Śiva trở về Kailāsa, khép lại bài học gắn với tīrtha về tapas, dục vọng và sự điều tiết việc ban phúc.
Adhyaya 46
अन्धकस्य स्वपुरप्रवेशः स्वर्गागमनं च (Andhaka’s Return, Ascent to Heaven, and the Abduction of Śacī)
Mārkaṇḍeya thuật lại rằng Daitya Andhaka, nhờ ân huệ của Śambhu (Śiva), trở về kinh thành của mình và được dân chúng đón mừng long trọng: quảng trường trang hoàng, vườn tược, ao hồ, đền miếu, tụng đọc Veda, xướng lời cát tường, bố thí và lễ hội cộng đồng. Andhaka sống trong phú quý và quyền thế. Khi chư Thiên hay tin Andhaka được ban phúc nên gần như bất khả chiến bại, họ cùng đến nương tựa Vāsava (Indra). Đang lúc bàn định, Andhaka càng thêm ngạo mạn, một mình lên những đỉnh cao hiểm trở của núi Meru và bước vào cõi trời kiên cố của Indra như chốn của mình. Indra kinh hãi, không tìm được người hộ vệ cho Svarga, đành tiếp đãi và theo yêu cầu của Andhaka mà phô bày bảo vật thiên giới: Airāvata, Uccaiḥśravas, Urvaśī cùng các apsaras, hoa Pārijāta và âm nhạc. Giữa cuộc trình diễn, Andhaka chăm chú vào Śacī, liền bắt cóc phối ngẫu của Indra rồi bỏ đi, khiến chiến cuộc bùng nổ. Trận chiến cho thấy chư Thiên bị đánh tan trước sức mạnh đơn độc của Andhaka, nêu rõ sự rối loạn của trật tự vũ trụ khi quyền năng do ân phúc đi kèm dục vọng không kiểm soát và sự cưỡng đoạt.
Adhyaya 47
अन्धकविघ्ननिवेदनम् — The Devas Seek Refuge from Andhaka
Chương này được trình bày như một bản tường trình khủng hoảng và lời đáp của thần linh. Hiền giả Mārkaṇḍeya kể rằng chư thiên do Indra dẫn đầu đến Brahmaloka bằng những cỗ xe huy hoàng, cúi lạy đảnh lễ và tán dương Phạm Thiên (Brahmā). Họ bày tỏ nỗi khổ: asura Andhaka hùng mạnh đã đánh bại chư thiên, cướp đoạt của cải châu báu và còn cưỡng đoạt phối ngẫu của Indra. Phạm Thiên suy xét rồi nói rõ một ràng buộc: Andhaka được gọi là “avadhya” đối với chư thiên, nghĩa là không dễ bị chư thiên sát hại do ân huệ trước kia hoặc luật tắc vũ trụ. Vì vậy, chư thiên cùng Phạm Thiên đến nương tựa nơi Viṣṇu (Keśava/Janārdana), dâng lời tụng ca và quy phục. Viṣṇu hỏi nguyên do, nghe xong sự nhục nhã của chư thiên liền thệ nguyện diệt kẻ làm điều phi pháp, dù hắn ở địa phủ, trần gian hay thiên giới. Ngài đứng dậy, tay cầm ốc tù và, đĩa thần, chùy và cung, trấn an chư thiên và bảo họ trở về thiên cung, khép lại chương bằng lời hứa hộ trì và sớm lập lại trật tự.
Adhyaya 48
अन्धकस्य विष्णुस्तुतिः शिवयुद्धप्राप्तिः च (Andhaka’s Hymn to Viṣṇu and the Provocation of Śiva for Battle)
Chương này mở đầu bằng câu hỏi của nhà vua về nơi ở và hành trạng của Andhaka sau khi khuất phục chư thiên. Mahādeva cho biết Andhaka đã vào cõi pātāla (địa giới) và đang gây nhiều tàn phá. Keśava (Viṣṇu) đến với cung tên, phóng astra āgneya; Andhaka liền đối lại bằng astra vāruṇa hùng mạnh, tạo nên thế đối kháng vũ khí liên tiếp. Andhaka theo đường mũi tên mà hiện ra, thách thức Janārdana và buông lời ngạo mạn; nhưng khi bị áp đảo trong cận chiến, hắn đổi sang sách lược sāma (hòa hoãn) và dâng một bài stuti dài ca ngợi Viṣṇu, xưng tụng các hóa thân như Narasiṃha, Vāmana, Varāha và lòng từ mẫn của Ngài. Viṣṇu hoan hỷ ban ân; Andhaka xin một trận chiến thanh tịnh, rực rỡ để nhờ đó thăng lên các cõi cao. Viṣṇu không nhận giao chiến, mà hướng Andhaka đến Mahādeva, khuyên hãy làm rung đỉnh Kailāsa để khơi dậy cơn thịnh nộ của Śiva. Andhaka làm theo, khiến vũ trụ chấn động; Umā hỏi về các điềm lạ, và Śiva quyết định ra tay trừng trị. Chư thiên chuẩn bị chiến xa; Śiva tiến quân, mở cuộc đại chiến với các loại astra nối tiếp (āgneya, vāruṇa, vāyavya, sārpa, gāruḍa, nārasiṃha) triệt tiêu lẫn nhau. Giao tranh dồn đến giáp lá cà; Śiva thoáng bị trói giữ rồi phục hồi, đánh Andhaka bằng đại vũ khí và đặt hắn lên cây śūla. Từng giọt máu rơi sinh thêm dānavas, nên Śiva triệu thỉnh Durgā/Cāmuṇḍā uống máu để ngăn sự sinh sôi. Khi mối họa phụ được dập tắt, Andhaka quay sang tán thán Śiva; Śiva ban ân, thu nhận Andhaka vào hàng gaṇas với danh hiệu Bhṛṅgīśa, thể hiện sự chuyển hóa từ đối nghịch bạo liệt sang quy phục trong trật tự vũ trụ.
Adhyaya 49
Śūlabheda Tīrtha-Māhātmya (The Glory of the Śūlabheda Pilgrimage Site)
Mārkaṇḍeya thuật rằng sau khi diệt Andhaka, Mahādeva cùng Umā trở về Kailāsa. Chư thiên tụ hội và được dạy ngồi theo thứ tự. Śiva nói rằng tuy ác ma đã chết, cây tam xoa của Ngài vẫn còn vấy máu, không thể thanh tịnh chỉ bằng các nghi thức thông thường; vì vậy Ngài quyết định cùng chư thần thực hiện một cuộc hành hương tīrtha có hệ thống. Tắm ở nhiều thánh địa từ Prabhāsa đến vùng Gaṅgā-sāgara mà vẫn chưa đạt sự thanh khiết mong cầu, Śiva tiến đến sông Revā (Narmadā), tắm ở cả hai bờ rồi lên ngọn núi gắn với hiền thánh Bhṛgu. Tại đó, trong lúc mỏi mệt dừng chân, Ngài nhận ra một nơi đặc biệt mỹ lệ và có dấu ấn nghi lễ khác thường. Śiva dùng tam xoa xuyên thủng núi, tạo một khe nứt sâu xuống; tam xoa lập tức trở nên sáng sạch không tì vết, lập nên căn nguyên thanh tẩy của thánh địa Śūlabheda. Từ trong núi, Sarasvatī hiện ra như một hiện diện đại phúc, hình thành một cuộc hợp lưu thứ hai, được ví (theo phép so sánh) với chỗ gặp “trắng và đen” nổi tiếng ở Prayāga. Brahmā thiết lập một liṅga tối thượng (Brahmeśa/Brahmeśvara) có năng lực trừ khổ, còn Viṣṇu được nói là thường trụ ở phần phía nam của khu vực. Địa thế nghi lễ được mô tả rõ: đường rạch bởi mũi tam xoa dẫn nước thành một dòng thiêng chảy vào Revā; thánh địa được gọi tên và nêu đặc tính, gồm “thủy-liṅga” và ba hồ/kuṇḍa có dòng xoáy. Chương cũng nêu quy tắc tắm, các lựa chọn thần chú (một công thức mười âm và các thần chú Veda), cùng thủ tục áp dụng cho mọi varṇa và cả nam nữ. Việc tắm gắn với tarpaṇa, các hành vi như śrāddha và bố thí; đồng thời nói đến các hộ vệ (vināyaka, kṣetrapāla) và những chướng ngại phát sinh cho người hành xử lệch đạo, xem hành hương như một kỷ luật đạo đức. Phalāśruti ca ngợi sự thanh tịnh, tiêu trừ lỗi lầm và lợi ích nâng đỡ tổ tiên khi nghi lễ tại Śūlabheda được thực hành đúng pháp.
Adhyaya 50
द्विजपात्रता-दानविधि-तीर्थश्राद्धकन्यादानोपदेशः (Eligibility of Brahmins, Ethics of Dāna, Tīrtha-Śrāddha, and Guidance on Kanyādāna)
Chương này được trình bày như cuộc đối thoại thần học giữa Uttānapāda và Īśvara. Trước hết, bản văn xác định tư cách người thọ nhận sự tôn kính và bố thí, dùng các ẩn dụ để khẳng định rằng một Bà-la-môn không học Veda (anadhīyāna/anṛca) chỉ mang danh phận, còn lễ vật dâng cúng nơi người ấy không sinh quả báo nghi lễ. Tiếp theo là danh mục các đặc tính khiến mất tư cách thọ nhận (lỗi đạo đức, nghi lễ và xã hội), kết lại bằng nguyên tắc: bố thí sai đối tượng thì trở nên vô hiệu. Sau đó, chương chuyển sang nghi thức tīrtha-śrāddha: giữ thanh tịnh sau śrāddha tại gia, tuân thủ các điều kiêng kỵ về ranh giới, lên đường đến điểm thánh địa đã nêu, tắm gội, rồi cử hành śrāddha ở nhiều trạm với phẩm vật quy định, gồm piṇḍa kèm payasa, mật ong và bơ ghee. Phần “phala” nêu rõ: tổ tiên được thỏa mãn trong thời gian dài, và các quả báo cõi trời theo cấp bậc tùy loại bố thí (giày dép, giường, ngựa, dù, nhà kèm ngũ cốc, tiladhenu, nước và thức ăn), đặc biệt tôn vinh annadāna (bố thí thực phẩm). Cuối cùng là lời dạy về kanyādāna: được xem là tối thượng trong các bố thí; người nhận phải thuộc gia tộc tốt, có đức hạnh và học vấn. Bản văn lên án việc thương mại hóa hôn sự, đồng thời phân loại bố thí theo việc cho không cần xin, cho theo lời mời, hay cho khi bị cầu xin; và cảnh báo không nên cho người bất xứng, cũng không nên thọ nhận của cải một cách bất chính.
Adhyaya 51
Śrāddha-kāla-nirṇaya, Viṣṇu-jāgaraṇa, and Markaṇḍeśvara-guhā-liṅga Māhātmya (Ritual Timing and Cave-Shrine Observances)
Chương này được trình bày như một cuộc đối thoại thần học: Uttānapāda thỉnh hỏi Īśvara về thời điểm nên cử hành śrāddha, bố thí (dāna) và hành hương. Īśvara đáp bằng cách phân loại theo lịch các thời khắc cát tường cho śrāddha—những tithi được nêu danh theo từng tháng, thời điểm chuyển ayana, aṣṭakā, saṅkrānti, vyatīpāta và bối cảnh nhật/nguyệt thực—khẳng định rằng bố thí vào các dịp ấy đem lại quả “akṣaya”, công đức không hao mòn. Tiếp đó, lời dạy chuyển sang kỷ luật sùng kính: nhịn ăn vào Ekādaśī nửa tháng sáng của Madhu-māsa, thức canh đêm gần chân Viṣṇu, cúng hương, đèn, lễ vật, vòng hoa và tụng đọc các thánh truyện đã kể trước; việc trì tụng các sūkta Veda được xem là thanh tịnh và cứu độ. Chương cũng dạy làm śrāddha buổi sáng, kính trọng các brāhmaṇa một cách cẩn trọng, và bố thí tùy khả năng như vàng, bò, y phục, hứa rằng tổ tiên (pitṛ) sẽ được thỏa mãn lâu dài. Sau đó là lộ trình hành hương: vào Trayodaśī, đến một liṅga trong hang động, được nhận diện là Markaṇḍeśvara, do hiền triết Markaṇḍeya thiết lập sau khổ hạnh và tu tập yoga nghiêm mật. Nghi thức tại hang gồm tắm gội, upavāsa, chế ngự giác quan, thức canh, dâng đèn, tắm thần tượng bằng pañcāmṛta/pañcagavya và trì tụng nhiều thần chú (kể cả số lần Sāvitrī). Văn bản nhấn mạnh pātra-parīkṣā (xét sự xứng đáng của người thọ nhận) và nêu cả “lễ vật bằng tâm” qua tám loại “hoa”, kết tinh thành các đức hạnh: ahiṃsā, indriya-nigraha, dayā, kṣamā, dhyāna, tapas, jñāna, satya. Kết thúc bằng danh mục bố thí mở rộng (xe cộ, ngũ cốc, nông cụ, đặc biệt go-dāna), tôn vinh công đức vô song trong thời nhật/nguyệt thực, và khẳng định nơi nào thấy bò thì mọi tīrtha đều hiện diện; nhớ đến và trở lại tīrtha, hoặc chết tại đó, được xem là gần kề Rudra.
Adhyaya 52
Dīrghatapā-āśrama and the Account of Ṛkṣaśṛṅga (दीर्घतपा-आश्रमः तथा ऋक्षशृङ्गोपाख्यानप्रस्तावः)
Chương 52 mở đầu khi đức Īśvara tuyên bố sẽ thuật lại một chuyện xưa về một đại khổ hạnh, người cùng toàn thể gia quyến đã đạt cõi trời; vua Uttānapāda liền thỉnh cầu được nghe tường tận. Lời kể chuyển sang bức họa về Kāśī: dưới triều vua Citrasena, thành Vārāṇasī hiện lên phồn thịnh với âm vang tụng đọc Veda, chợ búa giao thương nhộn nhịp, đền miếu và āśrama dày đặc. Ở phía bắc thành, trong rừng Mandāravana, có một ẩn viện lừng danh, nơi vị Bà-la-môn khổ hạnh Dīrghatapā cư trú, nổi tiếng bởi tapas mãnh liệt. Điều đáng chú ý là đời sống khổ hạnh vẫn hòa hợp với nề nếp gia đình: ông sống cùng vợ, con trai và con dâu, được năm người con phụng sự. Người con út, Ṛkṣaśṛṅga, tinh thông Veda, giữ phạm hạnh, đức hạnh trọn vẹn, là hành giả yoga, ăn uống thanh đạm. Một mô-típ đặc biệt xuất hiện: chàng đi lại trong hình dạng nai và giao du với bầy nai, nhưng mỗi ngày đều trở về đảnh lễ cha mẹ, biểu lộ hiếu đạo nghiêm cẩn giữa sinh thái tu hành. Đoạn kết khép lại bằng bước ngoặt then chốt: do định mệnh (daiva-yoga), Ṛkṣaśṛṅga qua đời, mở đường cho suy tư về số mệnh, công đức và hành trình hậu thế của một gia đình khổ hạnh.
Adhyaya 53
चित्रसेन-ऋक्षशृङ्गसंवादः (King Citrasena and Sage Ṛkṣaśṛṅga: Accidental Injury and Ethical Remediation)
Chương này là một truyện giáo huấn do Īśvara kể để đáp lời Uttānapāda, nhấn mạnh rằng lắng nghe với tâm chuyên chú có thể tẩy sạch lỗi lầm. Vua Citrasena xứ Kāśī, bậc chính trực và hùng mạnh, cùng các vua đồng minh đi săn; giữa rừng bụi mù và hỗn loạn, nhà vua bị lạc khỏi đoàn tùy tùng. Đói khát rã rời, vua đến một hồ thiêng, tắm gội, làm tarpaṇa dâng tổ tiên (pitṛ) và chư thiên (deva), rồi dùng hoa sen lễ bái Śaṅkara. Vua thấy nhiều con nai đứng theo nhiều hướng, giữa đó là đại khổ hạnh Ṛkṣaśṛṅga đang ngồi. Tưởng là cơ hội săn bắn, vua bắn tên và vô tình làm bị thương vị hiền giả. Hiền giả cất tiếng nói như người; vua kinh hãi, thú nhận không cố ý và xin tự thiêu để chuộc tội, vì biết tội brahmahatyā là đặc biệt nặng. Ṛkṣaśṛṅga bác bỏ cách ấy, cảnh báo rằng tự thiêu sẽ kéo theo nhiều cái chết trong mạng lưới gia quyến đang nương tựa nhà vua. Ngài dạy vua hãy cõng ngài về āśrama của cha mẹ, và trước mặt người mẹ hãy thú nhận như “kẻ sát hại con trai”, để song thân chỉ bày con đường an ổn. Vua làm theo, nhưng trong những lần dừng nghỉ, Ṛkṣaśṛṅga nhập định yogic và viên tịch. Nhà vua cử hành tang lễ đúng nghi thức, than khóc đau đớn, mở đầu cho các chỉ dạy tiếp theo về sám hối và trách nhiệm đạo đức.
Adhyaya 54
अध्याय ५४ — शूलभेदतीर्थ-माहात्म्य तथा चित्रसेनस्य प्रायश्चित्त-मार्गः (Shūlabheda Tīrtha-Māhātmya and King Citraseṇa’s Expiatory Path)
Chương này thuật lại một khủng hoảng về nhân–quả đạo đức và con đường sám hối bằng nghi lễ. Vua Citraseṇa phạm lỗi nặng, gần như tội “brahmahatyā”, vì trong cơn mê lầm khi đi săn đã giết Ṛkṣaśṛṅga, con trai của ẩn sĩ Dīrghatapā. Khi nhà vua đến thú tội, gia quyến của ẩn sĩ sụp đổ trong tang thương: người mẹ than khóc, ngất lịm rồi qua đời; các con trai và con dâu cũng chết theo, nêu bật trọng nghiệp của bạo lực đối với đời sống khổ hạnh. Dīrghatapā ban đầu quở trách nhà vua, rồi chuyển sang lời giảng thần học: con người bị thúc đẩy bởi nghiệp quá khứ, nhưng quả báo vẫn vận hành không sai. Ngài chỉ dạy phương pháp chuộc lỗi cụ thể: nhà vua phải hỏa táng toàn bộ gia đình và đem tro cốt đến tắm rửa, thả xuống tại thánh địa Śūlabheda ở bờ nam sông Narmadā—nơi nổi tiếng có năng lực trừ tội và tiêu khổ. Citraseṇa thực hành nghiêm khổ: đi bộ về phương nam, ăn uống tối thiểu, tắm gội nhiều lần, hỏi đường các hiền sĩ cư trú và đến nơi giữa không khí tu hành mãnh liệt. Một dấu hiệu linh dị—một hữu tình được biến đổi nhờ oai lực của tīrtha—xác chứng hiệu nghiệm của thánh địa. Nhà vua đặt di cốt, tắm, làm tarpaṇa bằng nước pha mè, rồi thả xương. Người đã khuất hiện ra với thân tướng thiên giới và xe trời; Dīrghatapā cũng được tôn thăng, ban phúc và tuyên bố nghi lễ này là mẫu mực, đem lại thanh tịnh và thành tựu điều mong cầu.
Adhyaya 55
Śūlabheda-Tīrtha Māhātmya (शूलभेदतीर्थमाहात्म्य) — The Glory of the Śūlabheda Sacred Ford
Uttānapāda hỏi về vua Citraseṇa sau khi chứng kiến uy lực của một thánh địa (tīrtha). Īśvara kể rằng Citraseṇa lên Bhṛgutunga, tu khổ hạnh mãnh liệt bên một hồ thiêng (kuṇḍa), nhất tâm quán niệm Brahmā, Viṣṇu và Maheśvara. Rudra và Keśava hiện thân trực tiếp, ngăn nhà vua tự bỏ thân quá sớm, khuyên trở về hưởng phúc chính đáng và trị vì không chướng ngại. Citraseṇa từ chối mọi ràng buộc vương quyền, chỉ cầu xin Tam Thần thường trụ tại nơi ấy, khiến địa điểm có công đức ngang Gayāśiras, và cho ông được đứng đầu trong hàng gaṇa của Śiva. Īśvara ban ân: ba vị thần ngự tại Śūlabheda theo “phần hiện” xuyên suốt ba thời; Citraseṇa trở thành gaṇādhipa mang danh Nandi, chức năng như Gaṇeśa, được ưu tiên thờ phụng gần Śiva. Chương này xác lập công đức của tīrtha—vượt các thánh địa khác (trừ Gayā), nêu kích thước khu vực kuṇḍa cho nghi lễ, và trình bày hiệu lực śrāddha/piṇḍa: giải thoát cho tổ tiên, lợi ích cả với người chết khó khăn không kịp làm lễ, tắm một lần cũng tịnh hóa tội lỗi vô ý, và sự xuất ly tại đây đạt quả báo thù thắng. Phalaśruti kết thúc ca ngợi việc tụng đọc, nghe, chép và cúng dường bản māhātmya sẽ trừ nghiệp xấu, thành tựu sở nguyện, và được cư trú cõi Rudra chừng nào văn bản còn được gìn giữ.
Adhyaya 56
देवशिला-शूलभेद-तीर्थमाहात्म्य तथा भानुमती-व्रताख्यान (Devāśilā–Śūlabheda Tīrtha Māhātmya and the Bhānumatī Vrata Narrative)
Adhyāya 56 được trình bày như một cuộc vấn đáp thần học. Uttānapāda hỏi Gaṅgā giáng thế ra sao và vì sao thánh địa đầy công đức Devāśilā xuất hiện; Īśvara bèn kể nguồn gốc địa linh: chư thiên thỉnh cầu Gaṅgā, Rudra thả nàng từ búi tóc kết (jaṭā), và một hiển hiện “Devanadī” sinh khởi vì lợi ích nhân gian. Từ đó hình thành quần thể tīrtha quanh Śūlabheda, Devāśilā và địa điểm Prācī Sarasvatī. Chương tiếp nối bằng chỉ dẫn nghi lễ: tắm thánh, tarpaṇa, śrāddha với các brāhmaṇa đủ phẩm hạnh, trai giới Ekādaśī, thức canh đêm (jāgaraṇa), tụng/đọc Purāṇa và bố thí—như những phương tiện tịnh hóa và làm thỏa lòng tổ tiên. Rồi đến các truyện nêu gương: Bhānumatī, con gái góa của vua Vīrasena, giữ giới nguyện khổ hạnh và hành hương nhiều năm (Gaṅgā → lộ trình phương Nam → vùng Revā → từ tīrtha này sang tīrtha khác), cuối cùng an trú tại Śūlabheda/Devāśilā, bền bỉ thờ phụng và hiếu khách với brāhmaṇa. Một truyện khác nói về người thợ săn nghèo đói và vợ; nhờ dâng hoa quả cúng lễ, giữ Ekādaśī, dự nghi thức cộng đồng tại tīrtha, cùng thực hành chân thật và bố thí, họ chuyển hướng đời sống về công đức. Kết chương là bảng lược phân loại quả báo của các loại dāna (vừng, đèn, đất, vàng…); tôn brahmadāna là tối thượng và nhấn mạnh rằng tâm ý (bhāva) quyết định kết quả.
Adhyaya 57
Padmaka-parva and the Śabara’s Liberation at Markaṇḍa-hrada (Revā Khaṇḍa, Adhyāya 57)
Chương này trình bày một luận thuyết thần học gồm hai phần. Trước hết, Bhānumatī thực hành nghi lễ Śaiva theo trật tự các ngày âm lịch trọng yếu: bố thí và đãi ăn các Bà-la-môn, giữ giới trai (upavāsa-niyama), tắm tại hồ của Markaṇḍa (Markaṇḍasya hrada), rồi thờ phụng Maheśvara—cũng được xưng là Vṛṣabhadhvaja—bằng pañcāmṛta, hương liệu, trầm, đèn, lễ vật, hoa, và thức canh suốt đêm (kṣapā-jāgaraṇa) kèm tụng đọc Purāṇa, ca hát, múa và tán tụng. Các Bà-la-môn xác nhận thời điểm ấy chính là lễ Padmaka, nêu rõ các dấu hiệu tithi/nakṣatra/yoga/karana, và khẳng định mọi bố thí, tế tự và trì tụng tại đây đều trở thành akṣaya—công đức không hao mòn. Phần sau chuyển sang đối thoại đạo đức: Bhānumatī gặp một người Śabara cùng vợ chuẩn bị gieo mình từ núi Bhṛgumūrdhan, không vì khổ đau trước mắt mà vì sợ luân hồi và lo rằng đã được thân người nhưng không kịp hành dharma. Bhānumatī khuyên vẫn còn thời gian để tu pháp và thanh tịnh nhờ các lời nguyện và bố thí. Người Śabara từ chối sự trợ giúp dựa trên của cải, bày tỏ nỗi lo về “nợ thức ăn/ô uế”: “ai ăn thức ăn của người khác là ăn cả lỗi lầm của người ấy”, và vẫn quyết chí. Ông tự buộc mình bằng nửa tấm áo, nhất tâm quán niệm Hari rồi rơi xuống; ít lâu sau, hai vợ chồng được thấy thăng lên trong một thiên xa, báo hiệu sự giải thoát và cảnh giới cao quý, khép lại câu chuyện.
Adhyaya 58
Śūlabheda-tīrtha Māhātmya (Glory of the Śūlabheda Sacred Site)
Chương 58 thuật lại māhātmya của thánh địa (tīrtha) Śūlabheda theo bố cục chặt chẽ và kết bằng phalaśruti. Uttānapāda hỏi đấng Īśvara về hành động của Bhānumatī và ý nghĩa của việc ấy. Īśvara kể rằng nàng đến một kuṇḍa, lập tức nhận ra sự linh thiêng, rồi làm nghi lễ đúng pháp: thỉnh và kính trọng các brāhmaṇa, bố thí (dāna) theo quy tắc, và củng cố chí nguyện. Nàng tiếp tục cúng bái pitṛs và devas, giữ giới hạnh trong một thời hạn nhất định (nửa tháng trong Madhu-māsa), rồi đến ngày amāvāsyā đi về vùng núi. Lên đỉnh núi, nàng nhờ các brāhmaṇa chuyển lời hòa giải đến gia tộc và thân quyến, khẳng định rằng nhờ tapas tự lực tại Śūlabheda nàng sẽ xả bỏ thân này và đạt cảnh giới thiên giới. Các brāhmaṇa nhận lời, dứt nghi. Nàng chỉnh y phục, nhất tâm xả thân; các thiên nữ hiện đến, mời nàng lên vimāna thần diệu hướng về Kailāsa, và nàng thăng thiên trước mắt mọi người. Mārkaṇḍeya kết lại bằng việc xác nhận dòng truyền thừa của câu chuyện và tuyên thuyết phalaśruti mạnh mẽ: ai chí thành đọc hoặc nghe—dù ở tīrtha hay ngay trong đền—đều được giải thoát khỏi những tội nặng tích lũy lâu đời; nhiều lỗi lầm về xã hội, nghi lễ và phản bội tín nghĩa đều bị năng lực “Śūlabheda” cắt đứt. Lại nói, nếu tụng đọc trong lễ śrāddha khi các brāhmaṇa đang thọ thực thì làm vui lòng pitṛs; người nghe được an lành cát tường, trường thọ và danh tiếng.
Adhyaya 59
पुष्करिणीतीर्थमाहात्म्यं (Puṣkariṇī Tīrtha Māhātmya on the Revā’s Northern Bank)
Mārkaṇḍeya mô tả một puṣkariṇī (hồ thiêng) có năng lực tiêu trừ tội lỗi, đáng đến để thanh tịnh thân tâm. Nơi ấy ở bờ bắc sông Revā và được tôn xưng cực kỳ cát tường vì Divākara (Thần Mặt Trời), được gọi là vedamūrti—hiện thân của Veda—thường hằng ngự tại. Công đức của tīrtha này được sánh với Kurukṣetra, đặc biệt ở khả năng ban thành tựu mọi sở nguyện (sarvakāma-phala) và làm tăng trưởng phước của bố thí (dāna-vṛddhi). Chương tiếp tục nêu các lời xác chứng công đức cho nhiều loại bố thí và hành trì: tắm trong nhật thực rồi làm dāna đúng pháp (của quý và gia súc), cúng vàng/bạc cho brāhmaṇa với công đức được nhân lên trong mười ba ngày, và làm tarpaṇa bằng nước hòa mè để làm thỏa lòng pitṛ và chư thiên. Thực hành śrāddha với payasa, mật ong và bơ ghee được nói là đem lại thiên giới và lợi ích bất hoại cho tổ tiên; các phẩm cúng bằng hạt/quả (akṣata, badara, bilva, iṅguda, tila) cũng cho quả báo vô tận. Trọng tâm sùng kính quy tụ nơi thờ phụng Mặt Trời: tắm gội, pūjā Divākara, tụng Ādityahṛdaya và trì tụng Veda (dù chỉ một câu ṛc/yajus/sāman) đều được xem là đem trọn vẹn quả phúc của Veda, giải thoát khỏi tội lỗi và đạt đến cảnh giới tôn thắng. Kết lại, ai xả thân tại đây đúng nghi quỹ sẽ đạt địa vị tối thượng gắn liền với Thần Mặt Trời.
Adhyaya 60
रवितीर्थ-आदित्येश्वर-माहात्म्य एवं नर्मदास्तोत्रफलम् (Ravītīrtha–Ādityeśvara Māhātmya and the Fruit of the Narmadā Hymn)
Mārkaṇḍeya tiếp tục chỉ dạy Yudhiṣṭhira, tán dương Ādityeśvara và Ravītīrtha như một thánh địa tối thắng, công năng vượt hơn các tīrtha lừng danh. Ngài thuật lại câu chuyện từng nghe gần bên Rudra: vào thời đói kém, nhiều hiền thánh tụ hội bên sông Narmadā, đi vào một cảnh giới tīrtha rừng núi. Họ gặp những hình bóng gây sợ hãi (nam nữ cầm thòng lọng) thúc giục các hiền thánh đến yết kiến “chủ nhân” của họ tại tīrtha. Các hiền thánh bèn dâng một bài tán tụng dài ca ngợi Narmadā, nêu rõ năng lực tẩy tịnh và hộ trì của Mẫu thần. Nữ thần Narmadā hiển hiện, ban những ân phúc phi thường, gồm cả một lời bảo chứng hiếm có hướng đến giải thoát. Kế đó xuất hiện năm người lực lưỡng đang tắm gội và thờ phụng; họ giải rằng ngay cả tội lỗi nặng nề cũng có thể được tiêu trừ nhờ uy lực của tīrtha. Họ chuyên tâm lễ bái Bhāskara (Thái Dương) và nội niệm Hari, khiến một sự chuyển hóa kỳ diệu diễn ra trước mắt các hiền thánh. Chương này cũng quy định nghi quỹ Ravītīrtha: đến viếng vào lúc nhật/nguyệt thực và các thời điểm cát tường, trai giới, thức canh đêm, dâng đèn, nghe Vaiṣṇava-kathā và tụng đọc Veda, trì niệm Gāyatrī, kính đãi brāhmaṇa, cùng bố thí thực phẩm, vàng, đất, y phục, chỗ trú và xe cộ. Phalaśruti hứa cho người nghe với lòng tín thành được thanh tịnh và cư trú nơi cảnh giới Thái Dương, đồng thời khuyên phải thận trọng, không truyền bí yếu của tīrtha cho kẻ phạm trọng giới và suy đồi đạo hạnh.
Adhyaya 61
शक्रतीर्थ-शक्रेश्वर-माहात्म्य (Glory of Śakra-tīrtha and Śakreśvara)
Mārkaṇḍeya chỉ cho người nghe một thánh địa cực kỳ công đức ở bờ nam sông Narmadā, gọi là Śakra-tīrtha, nơi có năng lực tiêu trừ các tội lỗi tích tụ. Uy lực của tīrtha này được đặt nền trên một truyền thuyết khởi nguyên: xưa kia Indra (Śakra) đã tu khổ hạnh nghiêm mật tại đây, dâng trọn lòng sùng kính lên Maheśvara (Śiva). Umāpati hoan hỷ ban ân phúc: địa vị Thiên Đế, vương phúc thịnh đạt, và sức mạnh chế ngự các thế lực đối nghịch như dānavas. Từ truyền thuyết, chương chuyển sang giáo huấn: khuyến định trai giới sùng kính vào ngày Kārttika kṛṣṇa trayodaśī để được giải thoát khỏi tội, kể cả những tội gắn với ác mộng, điềm dữ và các ảnh hưởng gây khổ được quy về nhóm graha/śākinī. Việc chiêm bái (darśana) Śakreśvara được nói là phá trừ nghiệp lỗi tích lũy từ khi sinh ra; văn bản còn nêu nhiều hành vi phạm giới mà trong bối cảnh linh thiêng này có thể được tịnh hóa. Cuối cùng, chương dạy thực hành bố thí, đặc biệt dâng tặng bò (hoặc súc vật kéo phù hợp) cho một Bà-la-môn mẫu mực với lòng thành, dành cho người cầu cõi trời, và kết lại bằng lời tóm lược các phalāni—những quả báo lành mà thánh địa hứa ban.
Adhyaya 62
क्रोडीतीर्थ-माहात्म्य (Kroḍī Tīrtha Māhātmya) — The Glory of the Kroḍīśvara Shrine
Chương 62 thuật lời hiền triết Mārkaṇḍeya chỉ dạy một bậc vương giả về việc hành hương đến thánh địa Kroḍīśvara. Trước hết là tích khởi nguyên: sau khi tiêu diệt đạo quân dānava, chư thiên hân hoan chiến thắng, gom những thủ cấp bị chém và thả vào dòng Narmadā, đồng thời nhớ lại mối dây thân tộc; rồi tắm gội, lập thờ Umāpati (Śiva) và phụng sự Ngài vì an lạc và “thành tựu thế gian” (lokasiddhi). Từ đó, tīrtha này được gọi trên cõi người là “Kroḍī”, nổi tiếng là nơi diệt trừ tội lỗi (pāpa-ghna). Bản văn nêu rõ nghi quỹ: giữ trai giới với lòng sùng kính vào ngày mồng tám và mười bốn của cả hai nửa tháng; thức canh đêm trước Śūlin, nghe kể thánh tích và học tụng Veda; sáng sớm lễ bái Tridaśeśvara, tắm tượng thần bằng pañcāmṛta, xoa đàn hương, dâng lá và hoa, trì tụng thần chú hướng về phương Nam, và thực hành việc ngâm mình trong nước một cách điều phục. Cũng dạy dâng nước cúng hướng Nam (tila-añjali) cho người đã khuất, làm śrāddha, và thết đãi/ban tặng cho các brāhmaṇa nghiêm trì, chuyên tâm Veda; công đức được nói là tăng bội phần. Phalaśruti tuyên rằng: ai qua đời tại tīrtha đúng pháp sẽ cư trú lâu dài ở Śivaloka chừng nào xương cốt còn ở trong nước Narmadā; sau đó tái sinh làm người giàu sang, được kính trọng, có đức hạnh và thọ mạng dài, rồi lại nhớ thánh địa và đạt mục tiêu tối thượng nhờ thờ phụng Kroḍīśvara. Chương còn khuyến khích dựng đền ở bờ bắc sông Revā bằng của cải chân chính, mở cho mọi varṇa và phụ nữ tùy khả năng; và kết rằng chỉ cần thành kính lắng nghe tīrtha-māhātmya này thì trong sáu tháng tội lỗi sẽ tiêu trừ.
Adhyaya 63
कुमारेश्वरतीर्थ-माहात्म्य (Kumāreśvara Tīrtha Māhātmya)
Mārkaṇḍeya khuyên vị vua thính giả hãy đến Kumāreśvara, một thánh địa (tīrtha) lừng danh gần Agastyeśvara, bên bờ sông Narmadā. Chương này tôn xưng nơi ấy là tīrtha đầy uy lực trên dòng Narmadā. Bản văn kể nguồn gốc: thuở xưa Ṣaṇmukha (Skanda) đã thờ phụng với lòng sùng kính mãnh liệt, chứng đắc siddhi, trở thành thống lĩnh thiên binh và người khuất phục kẻ thù; từ tiền lệ ấy, địa điểm được xác lập là thánh địa linh nghiệm. Đối với người hành hương, kỷ luật được nêu rõ: đến với tâm nhất điểm, chế ngự các căn, đặc biệt giữ lễ vào ngày Kārttika caturdaśī và aṣṭamī. Nghi thức gồm tắm gội/abhiṣeka Girijā-nātha (Śiva) bằng sữa chua, sữa và bơ ghee; ca tụng bằng thánh ca; và làm piṇḍa-dāna đúng pháp, tốt nhất trước các brāhmaṇa uyên bác đang hành trì chính đạo. Giáo lý công đức khẳng định: mọi vật bố thí tại đây trở thành akṣaya (bất hoại), tīrtha này như hàm chứa mọi tīrtha, và được chiêm bái Kumāra đem lại puṇya. Phalāśruti kết luận rằng ai qua đời trong sự gắn kết với nền kinh tế thiêng liêng ấy sẽ đạt thiên giới—được xác chứng là lời tuyên bố chân thật của Đấng Tối Thượng.
Adhyaya 64
अगस्त्येश्वरतीर्थमाहात्म्य (Agastyeśvara Tīrtha-Māhātmya)
Trong adhyāya này, hiền triết Mārkaṇḍeya đối thoại với một vị quân vương và chỉ dạy về một tīrtha cực kỳ cát tường mang tên Agastyeśvara, được xem như nơi nương tựa theo địa điểm để trừ diệt tội lỗi và nghiệp bất thiện. Chương nêu rõ một chương trình nghi lễ: tắm thiêng (snāna) tại đó, và trực tiếp gắn việc ấy với sự giải thoát khỏi trọng tội, diễn đạt theo ý niệm “xá tội brahmahatyā”. Thời điểm được ấn định là tháng Kārttika, nửa tháng tối (kṛṣṇapakṣa), ngày caturdaśī, kết hợp thời–địa–hành trì thành một quy phạm đạo đức nghi lễ. Lại dạy phải tắm rưới (abhiṣeka) thần linh bằng bơ sữa tinh khiết (ghee), trong trạng thái an định (samādhi) và chế ngự các căn (jite-indriya). Đồng thời có pháp bố thí: của cải, giày dép, dù, chăn ghee, và cho mọi người ăn, khẳng định công đức được tăng trưởng nhiều lần. Bài học chính là đạo lý hành hương có cấu trúc: thanh tịnh đạt được nhờ sự phối hợp giữa giới hạnh, lòng sùng kính và bố thí, chứ không chỉ do việc đi lại.
Adhyaya 65
Ānandeśvara-tīrtha Māhātmya (Glory of the Ānandeśvara Tīrtha)
Chương này được trình bày dưới dạng đối thoại, trong đó hiền thánh Mārkaṇḍeya chỉ dạy vua Yudhiṣṭhira về một thánh địa bên bờ sông Narmadā mang tên Ānandeśvara. Trước hết là phần nguồn gốc: sau khi các loài quỷ bị diệt, Maheśvara (Śiva) được chư thiên và muôn loài tôn kính; Ngài hiện thân Bhairava, có Gaurī làm phối ngẫu, và thực hiện vũ điệu thiêng trên bờ nam của Narmadā. Từ sự kiện nền tảng ấy, nơi này được gọi là Ānandeśvara, trở thành chốn có năng lực tẩy trừ ô uế và nghiệp chướng. Tiếp theo là chỉ dẫn nghi lễ: nên thờ phụng thần linh vào các ngày Aṣṭamī, Caturdaśī và Paurṇamāsī, với việc xức hương thơm, và kính đãi các brāhmaṇa tùy theo khả năng. Kinh cũng khuyến khích go-dāna (bố thí bò) và vastra-dāna (bố thí y phục), đồng thời nêu một nghi thức śrāddha theo mùa (đặc biệt là trayodaśī của mùa Vasanta), với các lễ vật thiết thực như inguda, badara, bilva, akṣata và nước. Phần phalaśruti kết lại khẳng định: công hạnh ấy đem lại sự mãn nguyện lâu bền cho tổ tiên và sự tiếp nối con cháu qua nhiều đời nhiều kiếp, đặt việc hành lễ như một bổn phận đạo đức và phúc lợi tâm linh dài lâu.
Adhyaya 66
मातृतीर्थमाहात्म्य (Mātṛtīrtha Māhātmya: The Glory of the Mothers’ Pilgrimage Site)
Mārkaṇḍeya chỉ dạy Yudhiṣṭhira hãy đến Mātṛtīrtha vô song, nằm gần nơi hợp lưu trên bờ nam sông Narmadā. Sự linh thiêng của thánh địa được nêu qua nguồn gốc: các Mātṛ (Thánh Mẫu) đã hiển hiện nơi bờ sông ấy, còn Śiva—được tả là có Umā làm nửa thân mình và mang rắn làm dây thiêng—đáp lời thỉnh cầu của hội chúng Yoginī. Ngài chuẩn nhận cho tīrtha này nổi danh trên cõi đất rồi ẩn mất, lấy sự ấn chứng của thần linh làm nền tảng cho công năng thánh địa. Chương cũng quy định pháp hành vào ngày navamī (mồng/chín âm lịch): người sùng tín giữ giới và thanh tịnh nên trai giới, thờ phụng trong phạm vi của các Mātṛ (mātṛ-gocara). Quả báo vừa thuộc về tín tâm—các Mātṛ và Śiva hoan hỷ—vừa thiết thực: với phụ nữ hiếm muộn, mất con, hoặc không có con trai, cần một bậc thầy tinh thông mantra và śāstra khởi sự nghi thức tắm gội bằng bình vàng có gắn năm báu và trái quả; vị thầy dùng bình đồng để ban tắm nhằm cầu được con trai. Kết lại, kinh văn khẳng định: điều gì người ta khởi niệm mong cầu đều được thành tựu, và không tīrtha nào vượt hơn Mātṛtīrtha.
Adhyaya 67
Luṅkeśvara/Liṅgeśvara Tīrtha Māhātmya and the Daitya Kālapṛṣṭha’s Boon
Chương 67 do hiền triết Mārkaṇḍeya thuật lại như một luận thuyết thần học xoay quanh tīrtha. Chương giới thiệu thánh địa hành hương nằm giữa nước, cực kỳ công đức, gọi là Luṅkeśvara, cũng được giải thích theo lô-gic “Liṅgeśvara/sparśa-liṅga” (linh nghiệm do sự chạm đến liṅga). Trọng tâm câu chuyện là “khủng hoảng vì ân huệ”: daitya Kālapṛṣṭha tu khổ hạnh dữ dội, kể cả pháp “uống khói”, khiến Pārvatī thúc giục Śiva ban phúc. Śiva cảnh báo việc ban ân dưới sức ép có nguy cơ trái đạo lý, nhưng cuối cùng vẫn ban một ân huệ nguy hiểm: bất cứ ai bị bàn tay daitya chạm vào đầu sẽ lập tức hóa tro. Daitya liền toan dùng quyền lực ấy chống lại chính Śiva, dẫn đến cuộc truy đuổi xuyên các cõi. Śiva cầu trợ giúp; Nārada được sai đến Viṣṇu. Viṣṇu dùng māyā hiện ra một lâm tuyền mùa xuân quyến rũ và một thiếu nữ mê hoặc; daitya bị dục vọng làm mờ trí, theo dấu hiệu phong tục mà đặt tay lên chính đầu mình, lập tức diệt vong. Phần cuối chuyển sang phalaśruti và chỉ dẫn nghi lễ: tắm hay uống nước tại Luṅkeśvara diệt tội qua các thành phần thân thể và nghiệp lực lâu dài; việc giữ trai giới vào những ngày trăng nhất định và bố thí nhỏ cho các brāhmaṇa uyên bác đem lại công đức tăng trưởng; đồng thời nêu các thần hộ vệ gìn giữ sự thanh tịnh của thánh địa.
Adhyaya 68
धनदतीर्थमाहात्म्य (Glory of Dhanada Tīrtha on the Southern Bank of the Narmadā)
Mārkaṇḍeya dạy Yudhiṣṭhira hãy đến tīrtha của Dhanadā ở bờ nam sông Narmadā, nơi được ca ngợi là tiêu trừ mọi tội lỗi và ban quả báo như đã hành hương tất cả các tīrtha. Nghi lễ được ấn định theo thời: vào ngày Trayodaśī của nửa tháng sáng trong tháng Caitra, hành giả phải tự chế, giữ chay và thức canh đêm. Nên tắm rửa (abhiṣeka) cho “Dhanadā” bằng pañcāmṛta, dâng đèn bơ ghee, và trợ duyên bằng ca tụng cùng nhạc cụ. Lúc rạng đông, hãy tôn kính các Bà-la-môn xứng đáng—có khả năng thọ nhận bố thí, vững vàng học vấn và luận bàn śāstra, hành trì theo śrauta/smārta, và giữ gìn đạo hạnh. Vật thí gồm bò, vàng, y phục, giày dép, thực phẩm; có thể thêm dù và giường, với hiệu lực tẩy trừ tội chướng trọn vẹn trong ba đời. Phalāśruti phân biệt theo tâm tính: người thiếu kỷ luật được cõi trời, người có kỷ luật đạt giải thoát. Kẻ nghèo được thường xuyên có thức ăn; được sinh ra trong địa vị cao quý và giảm khổ; nước Narmadā diệt trừ bệnh tật. Đặc biệt, bố thí tri thức (vidyā-dāna) tại tīrtha Dhanadā đem công đức lớn, dẫn đến “thế giới của Mặt Trời” không bệnh hoạn; ai cúng dường dồi dào tại Devadroṇī ở bờ nam Revā sẽ đạt “thế giới của Śaṅkara” không sầu não.
Adhyaya 69
Maṅgaleśvara-liṅga Pratiṣṭhā and Aṅgāraka-vrata (मङ्गलेश्वरलिङ्गप्रतिष्ठा तथा अङ्गारकव्रत)
Hiền giả Mārkaṇḍeya thuật lại lộ trình hành hương dẫn đến thánh địa tối thắng Maṅgaleśvara. Truyện quy công việc kiến lập ngôi đền cho Bhūmiputra (Maṅgala/Aṅgāraka), vì lòng mong cầu an lạc cho muôn loài. Vào ngày trăng thứ mười bốn, Śiva (Śaṅkara, Śaśiśekhara) hiển lộ làm Maṅgaleśvara, đáp lại lòng sùng kính mãnh liệt và ban ân phúc. Maṅgala cầu xin ân huệ bền lâu qua mọi kiếp, xác nhận mình sinh từ mồ hôi thân thể của Śiva và cư ngụ giữa các graha (các hành tinh). Ngài lại xin chư thiên thừa nhận và tôn thờ mình. Śiva chuẩn thuận rằng tại nơi này, Thượng Chủ sẽ được xưng danh theo Maṅgala, rồi ẩn mất. Maṅgala bèn an vị liṅga và phụng thờ bằng uy lực yoga. Chương sau chuyển sang giáo huấn nghi lễ: liṅga Maṅgaleśvara được nói là trừ khổ. Người trí nên làm vừa lòng các brāhmaṇa tại tīrtha, nhất là các nghi thức có vợ chồng cùng dự, và thực hành giới hạnh/quan trai liên hệ Aṅgāraka. Cuối kỳ trai, dâng thí cho Śiva: bò/bò đực, y phục đỏ, các loài vật theo màu quy định, cùng dù, giường, tràng hoa đỏ và vật xoa hương—tất cả với nội tâm thanh tịnh. Cũng dạy làm śrāddha vào tithi thứ tư và thứ tám của cả hai nửa tháng, tránh mọi gian dối tiền tài. Phước báo gồm: tổ tiên được thỏa nguyện suốt một yuga, con cháu cát tường và tái sinh nhiều đời với địa vị thuận lợi, thân thể rạng ngời nhờ oai lực tīrtha, và người thường xuyên tụng đọc câu chuyện này với lòng kính tín sẽ được tiêu trừ tội lỗi.
Adhyaya 70
Ravi-kṛta Tīrtha on the Northern Bank of Revā (रविणा निर्मितं तीर्थम् — रेवोत्तरतीरमाहात्म्यम्)
Mārkaṇḍeya thuật lại về một tīrtha “rực rỡ tối thượng” ở bờ bắc sông Revā (Narmadā), được quy cho Ravi—Thần Mặt Trời. Nơi ấy được nêu như phương tiện tiêu trừ tội lỗi (pāpa-kṣaya) và là chốn hiện diện thường hằng của Bhāskara: Ngài lưu trú tại đó bằng một phần tự thân (svāṁśena), an vị trên bờ bắc trong cảnh giới Narmadā. Kế đó là chỉ dẫn theo lịch: tắm thiêng (snāna) vào những ngày trăng nhất định, đặc biệt ngày mồng sáu (ṣaṣṭhī), mồng tám (aṣṭamī) và ngày mười bốn (caturdaśī), đồng thời cử hành śrāddha với lòng sùng kính cho người đã khuất (preteṣu bhaktitaḥ). Quả báo được trình bày theo tầng bậc: thanh tịnh tức thời và được tôn vinh nơi Sūrya-loka, rồi từ cõi trời trở lại sinh trong “gia tộc thanh khiết”, có của cải và thoát bệnh tật qua nhiều đời. Chương này kết nối địa điểm, thời điểm, nghi lễ và nghiệp quả thành một lời chỉ dạy cô đọng về tīrtha-māhātmya.
Adhyaya 71
Kāmeśvara-tīrtha Māhātmya (कामेश्वरतीर्थमाहात्म्य) / The Glory of the Kāmeśvara Sacred Site
Mārkaṇḍeya continues instruction to Yudhiṣṭhira by introducing a sacred locus associated with Kāmeśvara, described as a place where the gaṇādhyakṣa—Gaurī’s powerful son—stands as a siddha presence. The chapter’s procedural core prescribes a devotional regimen: a worshipper characterized by bhakti and self-restraint should bathe (snāna) and perform abhiṣeka with pañcāmṛta, followed by incense and food-offerings (dhūpa, naivedya) and formal pūjā. The stated outcome is moral-ritual purification—release from ‘all sins’—and a calendrical specification highlights the eighth lunar day (aṣṭamī) of Mārgaśīrṣa as a potent time for bathing at this tīrtha. The closing doctrinal claim is pragmatic and intention-based: the result aligns with the worshipper’s aim—‘one attains the desire for which one worships’—thus integrating ethical discipline, ritual correctness, and intentionality within a phalaśruti economy.
Adhyaya 72
Maṇināgeśvara-tīrtha Māhātmya (मणिनागेश्वरतीर्थमाहात्म्य) — Origin Legend and Ritual Merits
Mārkaṇḍeya chỉ dạy vị vương giả đang lắng nghe hướng về Maṇināgeśvara, một thánh địa शुभ (cát tường) ở bờ bắc sông Narmadā, do nāga Maṇināga dựng lập vì lợi ích muôn loài và được tán dương là nơi diệt trừ tội lỗi. Yudhiṣṭhira hỏi làm sao một loài rắn độc có thể làm đẹp lòng Īśvara, từ đó mở ra chuyện cổ về dòng giống: hai phu nhân của Kaśyapa là Kadrū và Vinatā cá cược màu sắc của ngựa Uccaiḥśravas; Kadrū dùng mưu và cưỡng bức, sai rắn làm đen lông ngựa để bắt Vinatā chịu nô dịch. Một số rắn làm theo, số khác sợ lời nguyền của mẹ nên bỏ trốn, tản mác khắp sông nước và các miền. Maṇināga lo sợ hậu quả lời nguyền, bèn tu khổ hạnh nghiêm mật ở bờ bắc Narmadā, nhất tâm thiền định hướng về Đấng bất hoại. Śiva (Tripurāntaka) hiện thân, khen ngợi lòng sùng kính và ban sự che chở khỏi số phận bị đe dọa, hứa cho chỗ ở cao quý cùng phúc lợi cho dòng tộc. Theo lời thỉnh cầu của Maṇināga, Śiva đồng ý an trụ tại đó bằng một phần hiện diện và truyền lập liṅga, nhờ vậy thánh địa được xác lập uy lực. Chương còn nêu các thời điểm hành lễ (đặc biệt những tithi nhất định), các vật phẩm abhiṣeka như dadhi, madhu, ghṛta, kṣīra, cùng quy tắc śrāddha, các vật bố thí và chuẩn mực cho người chủ lễ. Phalaśruti kết lại: giải trừ tội lỗi, đạt nẻo hậu sinh cát tường, được hộ trì khỏi nỗi sợ liên quan đến rắn; đặc biệt công đức lớn cho việc nghe hoặc tụng đọc sự tích tīrtha này.
Adhyaya 73
गोपारेश्वरतीर्थमाहात्म्य (Gopāreśvara Tīrtha Māhātmya)
Chương này được trình bày theo lối đối thoại hỏi–đáp về thần học. Yudhiṣṭhira thỉnh hỏi hiền giả Mārkaṇḍeya vì sao một liṅga được mô tả là “phát xuất từ thân bò” lại hiện diện ở bờ nam sông Narmadā gần Maṇināga, và vì sao nơi ấy được tôn xưng là có năng lực diệt trừ tội lỗi. Mārkaṇḍeya kể rằng Surabhi/Kapilā, hình mẫu của loài bò, đã chí thành sùng kính và nhập định quán tưởng Maheśvara vì lợi ích muôn loài; Śiva hoan hỷ hiện thân và nhận lời ngự tại tīrtha ấy, khiến nơi đây nổi tiếng là chỉ một lần tắm cũng có thể thanh tịnh nhanh chóng. Chương tiếp đó quy định các chuẩn mực đạo đức cho việc bố thí nghi lễ: “Gopāreśvara-go-dāna” phải được thực hiện với lòng tin kính, dâng tặng một con bò xứng đáng (kèm vàng/đồ trang sức theo chỉ dạy) cho một brāhmaṇa đủ tư cách, cùng các ghi chú về thời điểm (như kṛṣṇa pakṣa caturdaśī/aṣṭamī; đặc biệt tôn trọng tháng Kārttika). Đồng thời nêu các nghi thức phụ trợ: piṇḍadāna để nâng đỡ preta, lễ Rudra-namaskāra hằng ngày như phương tiện tiêu tan tội chướng, và vṛṣotsarga (phóng thí/bố thí bò đực) đem lợi ích cho pitṛ, ban danh dự lâu dài ở Śiva-loka tương ứng với số lông của bò đực, rồi dẫn đến tái sinh cát tường. Kết thúc, bản văn tái khẳng định danh tính thánh địa: Gopāreśvara ở bờ nam Narmadā, với nguồn gốc kỳ diệu của liṅga làm dấu ấn cho sự linh thiêng của tīrtha.
Adhyaya 74
Gautameśvara-tīrtha Māhātmya (गौतमेश्वरतीर्थमाहात्म्य) — Revā’s Northern Bank
Chương 74 trình bày một tīrtha-māhātmya ngắn gọn dưới hình thức lời thuật đối thoại của hiền thánh Mārkaṇḍeya. Địa điểm là một thánh địa rực rỡ tối thượng ở bờ bắc sông Revā, mang danh Gautameśvara. Nguồn gốc được quy về ẩn sĩ Gautama, lập nên vì lợi ích muôn dân, và được tôn xưng như “bậc thang lên cõi trời” theo ngôn ngữ công đức của Purāṇa. Chương dạy người hành hương với lòng bhakti sâu dày đến nơi Thần linh “bậc thầy của thế gian” ngự hiện, nhấn mạnh sự tiêu trừ tội lỗi và lời hứa được cư trú thiên giới. Đồng thời nêu các lợi ích thiết thực: chiến thắng, dứt khổ, tăng trưởng phúc tướng và điềm lành. Về nghi lễ tổ tiên, chỉ một lần dâng piṇḍa cũng được nói là có thể nâng đỡ ba đời trong dòng tộc. Cuối cùng, chương xác lập nguyên tắc: bất cứ vật thí cúng nào dâng bằng lòng thành, dù nhỏ hay lớn, đều được công đức phóng đại nhờ uy lực của Gautama. Thánh địa này còn được xếp là “tối thượng trong các tīrtha” và được xác chứng là lời của Rudra, củng cố thẩm quyền theo truyền thống Śaiva.
Adhyaya 75
Śaṅkhacūḍa-tīrtha-māhātmya (Glory of the Śaṅkhacūḍa Tīrtha on the Narmadā)
Mārkaṇḍeya thuật lại một tīrtha vô cùng tôn kính ở bờ nam sông Narmadā, mang tên Śaṅkhacūḍa. Chương này xác lập rằng Śaṅkhacūḍa hiện diện tại đó, và giải thích rằng ngài trú ngụ nơi ấy để tìm sự an ổn trước nỗi sợ Vainateya (Garuda). Tiếp theo là nghi quỹ được chỉ dạy: người mộ đạo phải đến với thân tâm thanh tịnh và chuyên chú, tắm gội/đảnh lễ tắm rưới (abhiṣeka) Śaṅkhacūḍa bằng các vật cát tường theo thứ tự—sữa, mật ong và bơ tinh (ghee)—rồi thực hành thức canh đêm (jāgaraṇa) trước thần vị. Việc thờ phụng cần đi đôi với kính đãi các brāhmaṇa có hạnh nguyện đáng ca ngợi, dâng phẩm vật như dadhibhakta (cơm với sữa chua), và kết thúc bằng go-dāna (bố thí bò), được tán dương là pháp thanh tẩy diệt trừ mọi tội lỗi. Lời giảng khép lại bằng công đức cụ thể: ai tại tīrtha này làm cho người bị rắn cắn được an lòng/được cứu giúp thì sẽ đạt cõi tối thượng, đúng theo lời Śaṅkara đã tuyên thuyết—qua đó nối kết thánh địa, lòng từ bi và quả báo giải thoát.
Adhyaya 76
Pāreśvara-Tīrtha Māhātmya and Parāśara’s Vrata on the Narmadā (Chapter 76)
Mārkaṇḍeya thuật lại rằng hiền giả Parāśara đã tu khổ hạnh nghiêm mật trên bờ cát tường của sông Narmadā, với nguyện cầu có được một người con xứng đáng. Nữ Thần—được gọi là Gaurī Nārāyaṇī, phối ngẫu của Śaṅkara—hiện thân, tán thán lòng sùng kính và ban ân: một người con đầy chân thật và thanh tịnh, chuyên tâm học Veda và tinh thông các śāstra. Parāśara lại thỉnh cầu Nữ Thần lưu trú nơi ấy vì lợi lạc chúng sinh; Ngài chấp thuận rồi trở nên vô hình (ẩn mật) tại địa điểm đó. Parāśara thiết lập thờ phụng Pārvatī và cũng an vị Śaṅkara, ca ngợi thần lực bất khả xâm phạm, khó bề tiếp cận ngay cả đối với chư thiên. Chương này còn chế định một pháp hành theo tīrtha cho người mộ đạo—nữ hay nam—thanh khiết, điều phục tâm, lìa dục và sân. Nêu các tháng cát tường và nửa tháng sáng là thời điểm thích hợp; dạy về trai giới, thức canh đêm, dâng đèn và các hình thức nghệ lễ theo truyền thống. Lại chỉ bày việc kính đãi brāhmaṇa bằng bố thí (tài vật, vàng, y phục, dù, chăn giường, trầu cau, ẩm thực) và nghi thức śrāddha, gồm phân biệt cho phụ nữ và śūdra (āmā-śrāddha) cùng quy tắc ngồi theo phương hướng; kết bằng phalaśruti hứa rằng ai nghe với tín tâm sẽ được giải thoát khỏi trọng tội.
Adhyaya 77
भीमेश्वरतीर्थे जपदानव्रतफलप्रशंसा | Bhīmeśvara Tīrtha: Praise of Japa, Dāna, and Vrata-Fruits
Chương này trình bày lời chỉ dạy thần học–nghi lễ của Thánh hiền Mārkaṇḍeya về Bhīmeśvara, một tīrtha có năng lực pāpa-kṣaya (tiêu trừ tội lỗi) và là nơi các bậc hiền triết tụ hội, giữ gìn kỷ luật cát tường. Trình tự thực hành được nêu rõ: đến Bhīmeśvara; tắm gội tại tīrtha; giữ upavāsa (nhịn ăn) và jitendriyatā (chế ngự các căn); rồi hành mantra-japa, đặc biệt là “chân ngôn một âm” (ekākṣara), giơ tay lên khi mặt trời còn hiện diện như một khổ hạnh ban ngày. Bài giảng tiếp đó nêu các phala (quả báo/công đức) theo từng mức độ về việc phá trừ nghiệp lỗi tích tụ, kể cả tội từ nhiều đời, và tán dương sức thanh tịnh của Gāyatrī-japa. Hiệu lực của việc tụng niệm lặp lại—dù thuộc Veda hay thế tục (vaidika/laukika)—được ví như lửa đốt cỏ khô, thiêu sạch cấu uế. Đồng thời, chương cảnh tỉnh về đạo đức: không nên làm điều sai trái rồi vin vào “thần lực” để biện hộ; vô minh có thể bị diệt nhanh, nhưng tội lỗi không vì thế mà được phép. Kết lại, kinh khẳng định bố thí tùy khả năng tại tīrtha này sẽ cho quả akṣayya (bất hoại, không cạn).
Adhyaya 78
नारदतीर्थ-नारदेश्वर-माहात्म्य (Glory of Nārada’s Tīrtha and Nāradeśvara)
Chương này được trình bày theo lối đối thoại. Trước hết, hiền giả Mārkaṇḍeya nêu ra một tīrtha tối thượng do Nārada thiết lập, khiến Yudhiṣṭhira thỉnh hỏi nguồn gốc. Câu chuyện chuyển sang khổ hạnh của Nārada trên bờ bắc sông Revā, và cuộc gặp thiêng liêng với Īśvara. Ngài ban các ân phúc: thành tựu yoga, lòng sùng kính bất động, tự tại du hành khắp các cõi, tri kiến ba thời, cùng sự tinh thông các hệ thống âm nhạc (svara, grāma, mūrcchanā); đồng thời hứa rằng tīrtha của Nārada sẽ vang danh thế gian và diệt trừ tội lỗi. Sau khi Śiva ẩn mất, Nārada an vị Śūlin (một hình thái của Śiva) vì lợi ích muôn loài và lập nên tīrtha ấy. Chương cũng dạy đạo hạnh và nghi thức hành hương: chế ngự các căn, trai giới và thức đêm vào ngày Bhādrapada kṛṣṇa caturdaśī, bố thí như dâng dù cho brāhmaṇa xứng đáng, làm śrāddha cho người chết vì vũ khí, cúng dường bò kapilā cho tổ tiên, bố thí và thết đãi brāhmaṇa, dâng đèn, và ca múa sùng kính trong đền. Việc làm homa và thờ Havyavāhana/Agni (cùng các thần do Citrabhānu dẫn đầu) được gắn với việc tiêu trừ nghèo khó và đạt phú quý. Kết lại, chương khẳng định tīrtha trên bờ bắc Revā là nơi tẩy trừ cả những đại tội.
Adhyaya 79
दधिस्कन्द-मधुस्कन्दतीर्थमाहात्म्य / The Māhātmya of Dadhiskanda and Madhuskanda Tīrthas
Chương này là lời giáo huấn thần học do Thánh hiền Śrī Mārkaṇḍeya giảng cho một vị vua. Ngài chỉ dạy người cầu đạo đến hai thánh địa (tīrtha) được tán dương là Dadhiskanda và Madhuskanda, nơi có năng lực tiêu trừ tội cấu (pāpa-kṣaya). Tại Dadhiskanda, việc tắm gội được kết hợp với bố thí sữa chua/đông sữa (dadhi) cho một dvija (Bà-la-môn). Công đức được nói là đem lại an lạc qua nhiều đời: thoát bệnh tật, giảm khổ do tuổi già, lìa sầu muộn và ganh ghét, lại tiếp tục sinh trong dòng tộc “thanh tịnh” trong thời gian dài. Tại Madhuskanda, bố thí mè (vừng) trộn mật ong, và riêng việc dâng piṇḍa trộn mật ong, được gắn với phước tránh cảnh giới/nhãn kiến của Yama trong nhiều kiếp, đồng thời duy trì phú quý cho con cháu đến cả chắt. Kết thúc chương là chỉ dẫn thêm về piṇḍa trộn sữa chua và nghi thức: sau khi tắm, hành lễ quay mặt về phương Nam (dakṣiṇāmukha), nhờ đó cha, ông và cụ được thỏa mãn trong mười hai năm—một khẳng định rõ về hiệu lực nghi lễ tổ tiên.
Adhyaya 80
नन्दिकेश्वरतीर्थमाहात्म्य — Nandikeśvara Tīrtha Māhātmya
Mārkaṇḍeya, khi thuyết giảng cho vị vua đang lắng nghe, hướng sự chú ý đến thánh địa Nandikeśvara tīrtha, gắn với bậc siddha Nandī. Chương này nêu Nandī như khuôn mẫu của cuộc hành hương có kỷ luật: đặt dòng Revā làm điểm quy hướng, rồi đi từ tīrtha này sang tīrtha khác để tu khổ hạnh (tapas). Śiva hoan hỷ trước hành trình tu tập bền bỉ ấy và ban ân huệ. Nandī khước từ của cải, con cái và mọi mục tiêu hưởng thụ, chỉ cầu lòng bhakti không lay chuyển nơi đôi chân sen của Śiva qua mọi đời—dẫu tái sinh trong loài phi nhân—qua đó khẳng định sự liên tục của đức tin vượt khỏi một kiếp sống. Śiva chấp thuận, đưa người sùng kính đã thành tựu về cõi ngự của Ngài, xác lập uy quyền linh thiêng của tīrtha. Phalaśruti dạy rằng: tắm gội và thờ phụng Śiva ba mắt tại đây đem công đức ngang với lễ tế Agniṣṭoma. Ai mệnh chung ở tīrtha này sẽ được ở gần Śiva, hưởng phúc lâu dài trong một kỷ nguyên bất hoại, rồi tái sinh tốt lành trong dòng tộc thanh tịnh, có tri thức Veda và thọ mạng dài lâu. Kết lại, chương nhấn mạnh sự hiếm có của thánh địa và năng lực tiêu trừ tội lỗi của nó.
Adhyaya 81
Varuṇeśvara-tīrtha Māhātmya (Glory of Varuṇeśvara Shrine and Charity)
Mārkaṇḍeya thuyết giảng với một vị vua, khuyên nhà vua đến chiêm bái thánh địa Varuṇeśvara tối thắng. Nơi ấy được kể rằng thần Varuṇa đã đắc siddhi nhờ khổ hạnh và phụng sự Girijā-nātha (Śiva), thực hành các phép tu nghiêm mật như kṛcchra và cāndrāyaṇa. Chương tiếp đó nêu nghi thức tại tīrtha: ai tắm gội ở đây, làm lễ tarpana để làm thỏa lòng tổ tiên (pitṛ) và chư thiên, rồi chí thành lễ bái Śaṅkara, sẽ đạt “paramā gati” – cảnh giới tối thượng. Lời dạy về bố thí được nhấn mạnh: dâng tặng bình nước (kuṇḍikā, vardhanī hoặc vật chứa nước lớn) kèm theo thực phẩm được ca ngợi; phước báo được nói ngang với công đức một kỳ tế lễ satra kéo dài mười hai năm. Sau cùng, bản văn khái quát rằng trong các loại thí, thí thực là bậc nhất và làm vui lòng ngay tức khắc. Người nào qua đời tại tīrtha này với tâm đã được tu dưỡng sẽ cư trú ở thành của Varuṇa cho đến khi vũ trụ tan hoại; rồi tái sinh làm người, trở thành kẻ thường hằng bố thí thức ăn và sống trọn một trăm năm.
Adhyaya 82
Vahnītīrtha–Kauberatīrtha Māhātmya (Glory of the Fire Tīrtha and Kubera Tīrtha)
Chương này là lời thuyết giảng mang tính chỉ dẫn về các tīrtha do Thánh hiền Śrī Mārkaṇḍeya nói với một bậc vương giả. Trước hết, ngài dẫn đến Vahnītīrtha—nơi linh dị bên bờ sông Narmadā—nơi Hutāśana (Agni) được nói là đã đạt sự thanh tịnh sau một biến cố trước đó trong bối cảnh Daṇḍaka. Tiếp theo, chương liệt kê các nghi lễ và quả báo tương ứng: tắm gội và thờ phụng Maheśvara, các hành vi sùng kính, cùng việc cúng dường cho pitṛ (tổ tiên) và chư thiên. Mạch văn được tổ chức theo “phala” rõ rệt: mỗi nghi thức đem lại một công đức nhất định, thậm chí có điều được xem ngang với các đại tế lễ Veda. Sau đó, lời dạy chuyển sang Kaubera Tīrtha, gắn với việc Kubera thành tựu địa vị chúa tể của Yakṣa. Tại đây khuyên tắm gội, thờ Jagadguru cùng Umā, và thực hành bố thí—đặc biệt là dâng vàng cho một brāhmaṇa—với những tuyên bố công đức được định lượng. Kết chương tán dương “Narmadā tīrtha pañcaka”, khẳng định cảnh giới hậu tử cao quý và sự linh thiêng bền vững của Revā, ngay cả khi các nguồn nước khác suy giảm vào thời kỳ tan rã vũ trụ.
Adhyaya 83
हनूमन्तेश्वरतीर्थमाहात्म्य (Hanūmanteśvara Tīrtha Māhātmya)
Chương này là cuộc đối thoại thần học giữa Mārkaṇḍeya và Yudhiṣṭhira về một thánh địa (tīrtha) bên bờ sông Revā/Narmadā mang tên Hanūmanta/Hanūmanteśvara, được tôn xưng có năng lực tẩy trừ trọng tội, kể cả ô uế kiểu brahmahatyā. Trước hết, kinh văn xác định nơi ấy là một liṅga thù thắng ở bờ nam Revā; Yudhiṣṭhira hỏi vì sao danh hiệu Hanūmanteśvara được hình thành. Mārkaṇḍeya kể tích sau cuộc chiến Rāma–Rāvaṇa: khi rākṣasa bị diệt trừ, Hanumān được Nandinī cảnh báo rằng do sát hại quá nhiều nên còn mang gánh ô uế, và được chỉ đến Narmadā để tu khổ hạnh và tắm gội. Hanumān phụng thờ lâu dài; Śiva cùng Umā hiển hiện, ban darśana, trấn an rằng nhờ đại linh lực của Narmadā mà Ngài được thanh tịnh, đồng thời ban thêm ân phúc và các danh xưng tôn quý của Hanumān. Hanumān liền thiết lập liṅga Hanūmānīśvara/Hanūmanteśvara, được mô tả là bất hoại và ban mãn nguyện. Tiếp theo là một “chứng nghiệm hiển nhiên” qua chuyện vua Supārva và con là Śatabāhu, vị vua phóng túng. Śatabāhu gặp một brāhmaṇa đang mang hài cốt đi thả xuống tại Hanūmanteśvara; vị brāhmaṇa thuật lại ký ức tiền kiếp của một công chúa: thân nàng bị giết trong rừng, một mảnh xương rơi vào Narmadā tại thánh địa này nên nhờ phước mà tái sinh tốt đẹp và giữ giới hạnh nghiêm, không tái giá. Nghi thức nhặt và thả phần xương còn lại được quy định theo thời điểm: tháng Aśvina, nửa tháng tối, và tithi liên hệ Śiva; kèm thức canh đêm và tắm sau lễ. Kinh văn cũng cảnh báo lòng tham và sự chấp trước có thể ngăn trở sự thanh tịnh. Cuối chương nêu pháp nghi lễ: các ngày aṣṭamī, caturdaśī (đặc biệt Aśvina kṛṣṇa caturdaśī), tắm rưới (abhiṣeka) bằng mật- sữa, bơ ghee, sữa chua pha đường, nước kuśa; xoa đàn hương, dâng lá bilva và hoa theo mùa, thắp đèn, làm śrāddha với brāhmaṇa đủ tư cách, và nhấn mạnh go-dāna là thí tối thượng vì bò là “sarvadevamayī”. Ngay cả việc tưởng niệm Hanūmanteśvara từ xa cũng được nói là làm nhẹ nghiệp tội.
Adhyaya 84
Kapitīrtha–Hanūmanteśvara–Kumbheśvara Māhātmya (कपितीर्थ–हनूमन्तेश्वर–कुम्भेश्वर माहात्म्य)
Chương 84 được trình bày như một ký ức cổ xưa do hiền triết Mārkaṇḍeya thuật lại, đặt trong khung cảnh Kailāsa nơi người cầu pháp được ban lời chỉ dạy. Sau khi Rāvaṇa bị diệt, loài rākṣasa bị trừ và trật tự được phục hồi, Hanumān đến Kailāsa nhưng ban đầu bị Nandī ngăn lại, khiến Ngài tự vấn về “dư lỗi” do việc sát rākṣasa và cách tẩy trừ bằng các hành trì hành hương. Śiva liệt kê những dòng sông có năng lực thanh tịnh và chỉ Hanumān đến một tīrtha thù thắng ở bờ nam sông Revā gần Somanātha; tại đó, tắm sông và tu khổ hạnh nghiêm mật sẽ tiêu tan bóng tối của nghiệp sát. Śiva ôm Hanumān, ban ân phúc và thiết lập nơi ấy thành Kapitīrtha, đặt danh liṅga là Hanūmanteśvara, tuyên dương công năng trừ tội, làm lợi cho nghi lễ śrāddha của tổ tiên và khiến phước của bố thí tăng trưởng. Câu chuyện tiếp nối bằng khổ hạnh của chính Rāma bên bờ Revā (đặc biệt thời kỳ 24 năm), việc Rāma và Lakṣmaṇa an trí các liṅga, và sự xuất hiện của Kumbheśvara (Kalākumbha) qua mô-típ “nước trong kumbha” khi các hiền sĩ gom tụ nước từ nhiều tīrtha. Phalāśruti được nêu chi tiết: lợi ích của Revā-snāna, liṅga-darśana (kể cả ý niệm “chiêm bái ba liṅga”), kết quả śrāddha đo bằng sự thăng tiến lâu bền của tổ tiên, cùng các huấn lệnh về dāna—nhất là go-dāna và vật thí quý—với phước báo được nói là bền vững. Kết chương khuyến khích hành hương có kỷ luật đến Kumbheśvara và các liṅga liên hệ tại vùng Jyotiṣmatīpurī, xem đây như một nút hành hương chuẩn mực trong bản đồ thiêng của Revākhaṇḍa.
Adhyaya 85
सोमनाथतीर्थमाहात्म्य (Somānātha Tīrtha Māhātmya at Revā-saṅgama)
Chương này được trình bày dưới dạng đối thoại: Yudhiṣṭhira hỏi hiền triết Mārkaṇḍeya về một tīrtha trên sông Narmadā (Revā) được ca ngợi có công đức ngang Vārāṇasī và có thể trừ diệt tội đại ác như brahmahatyā. Mārkaṇḍeya thuật lại phả hệ vũ trụ dẫn đến Dakṣa và thần Nguyệt Soma; rồi kể việc Soma bị Dakṣa nguyền rủa khiến suy tàn. Soma cầu thỉnh Brahmā, và Brahmā chỉ dạy hãy tìm những “nút” linh thiêng hiếm có của Revā, đặc biệt là nơi hợp lưu, để tu khổ hạnh và phụng thờ. Soma chí thành sùng kính Śiva trong thời gian dài; Śiva hiện thân và thiết lập một liṅga đầy uy lực mang danh Somanātha, được nói là có thể tiêu trừ khổ não và trọng tội. Tiếp đó là truyện nêu gương: vua Kaṇva vì lỡ giết một brāhmaṇa đang ở hình nai nên mắc nạn brahmahatyā; ông đến chỗ hợp lưu Revā, tắm gội, lễ bái Somanātha, gặp Brahmahatyā hiện hình như một thiếu nữ mặc đỏ, rồi nhờ oai lực tīrtha mà được giải thoát. Phần quy định nghi lễ nêu rõ các yếu tố của vrata: nhịn ăn vào những ngày âm lịch nhất định, thức canh đêm, tắm rưới (abhiṣeka) bằng pañcāmṛta, dâng phẩm vật, thắp đèn, tấu nhạc, kính đãi các brāhmaṇa xứng đáng và giữ hạnh kiểm đúng mực. Phalaśruti khẳng định rằng đi nhiễu, lắng nghe và thực hành kỷ luật tại tīrtha Somanātha sẽ tẩy trừ đại tội, đem lại sức khỏe, phú túc và cõi lành; đồng thời ghi nhận Soma còn an trí nhiều liṅga ở các địa điểm khác, kết nối hành hương địa phương vào mạng lưới Śaiva rộng lớn.
Adhyaya 86
Piṅgaleśvara-pratiṣṭhā at Piṅgalāvarta (Agni’s Cure at Revā)
Chương này được trình bày như một cuộc đối thoại: Yudhiṣṭhira hỏi hiền giả Mārkaṇḍeya về nguồn gốc của Piṅgaleśvara tại Piṅgalāvarta, một thánh địa gần nơi hợp lưu trên bờ bắc sông Revā. Mārkaṇḍeya kể rằng Havyavāhana (Agni) bị khổ não—bị thiêu đốt bởi tinh lực của Rudra—nên mang bệnh nặng. Agni lên đường hành hương, đến Revā và tu khổ hạnh nghiêm mật trong thời gian dài, thậm chí sống nhờ gió. Śiva hoan hỷ ban ân; Agni cầu xin được giải trừ bệnh khổ. Śiva dạy hãy tắm tại tīrtha ấy, và ngay lập tức Agni phục hồi thân tướng thần linh. Vì lòng tri ân, Agni thiết lập (pratiṣṭhā) thần vị Piṅgaleśvara và cúng bái theo danh hiệu, tụng ca tán thán. Phần kết nêu phalaśruti và lời khuyên đạo-ritual: người nhịn ăn tại đây, chế ngự sân hận, sẽ được công đức thù thắng dẫn đến thành tựu như Rudra; lại ca ngợi việc bố thí một bò kapilā được trang sức, kèm bê con, cho vị brāhmaṇa xứng đáng như con đường đến mục tiêu tối thượng.
Adhyaya 87
ऋणमोचनतीर्थमाहात्म्य (R̥ṇamocana Tīrtha Māhātmya) — The Glory of the Debt-Removing Pilgrimage Site
Mārkaṇḍeya dạy nhà vua hãy đến một tīrtha cực kỳ cát tường bên bờ sông Revā (Narmadā) mang tên R̥ṇamocana, nơi nổi tiếng có năng lực “giải trừ nợ nghiệp”. Chương này khẳng định địa vị nghi lễ của thánh địa ấy, nói rằng nơi đây được thiết lập bởi các hội chúng hiền thánh thuộc dòng Brahmā, nhờ vậy việc hành hương và tế tự được chính danh. Trọng tâm lời dạy là sự tháo gỡ các “món nợ” (ṛṇa) bằng sự tu trì đầy tín tâm. Người hành trì trong sáu tháng, chuyên tâm làm pitṛ-tarpaṇa (cúng nước tưởng niệm tổ tiên) và tắm trong dòng Narmadā, được nói là sẽ được giải thoát khỏi những nghĩa vụ đối với chư thiên, tổ tiên và loài người. Kinh văn còn nêu rằng quả báo của hành động—kể cả tội lỗi—ở đây trở nên “hiển lộ” như trái quả, nhấn mạnh luật nhân quả đạo đức. Hạnh kiểm được khuyến cáo gồm: nhất tâm, chế ngự các căn, tắm gội theo nghi thức, bố thí, và thờ phụng Girijā-pati (Śiva). Kết quả được hứa khả là thoát khỏi “ba món nợ” (ṛṇa-traya) và đạt trạng thái rực sáng như chư thiên nơi thiên giới.
Adhyaya 88
Kapila-Tīrtha and Kapileśvara Pūjā (कापिलतीर्थ–कपिलेश्वरपूजा)
Chương này trình bày nghi thức và phúc báo khi thờ phụng tại Kāpilatīrtha, nơi được nói là do hiền triết Kapila thiết lập và có năng lực “diệt trừ mọi tội lỗi” (sarvapātakanāśana). Mārkaṇḍeya dạy vị vua đối thoại phải tắm gội thanh tịnh và phụng sự thần linh vào các ngày âm lịch đã định, đặc biệt là aṣṭamī và caturdaśī của nửa tháng sáng, rồi làm lễ abhiṣeka bằng sữa và bơ ghee của bò kapilā. Nghi lễ còn gồm xoa hương chiên-đàn śrīkhaṇḍa và cúng bằng hoa trắng thơm, với điều kiện người hành lễ phải chế ngự sân hận (jitakrodha). Phần phalaśruti khẳng định người sùng kính Kapileśvara sẽ tránh khỏi các cảnh giới trừng phạt của Yama; những hình ảnh tra tấn đáng sợ không đến với bậc học giả nhờ sự thờ phụng này. Chương cũng gắn đạo đức hành hương với bổn phận xã hội: sau khi tắm trong dòng nước công đức của sông Revā, nên đãi ăn các brāhmaṇa hiền thiện và bố thí—bò, y phục, mè, dù, và giường—nhờ đó nhà vua trở nên dhārmika. Lợi ích kết thúc gồm sức sống/tejas, dòng dõi ổn định với con cái còn sống (jīvatputra), lời nói hòa nhã và không có phe thù địch.
Adhyaya 89
पूतिकेश्वरमाहात्म्य (Glory of Pūtikēśvara)
Chapter 89 presents a concise tīrtha-māhātmya in which Mārkaṇḍeya instructs a ruler to visit the eminent shrine of Pūtikēśvara on the southern bank of the Narmadā, described as efficacious for the attenuation of all pāpa. The discourse anchors the site’s authority in a foundation narrative: Jāmbavān establishes the liṅga for the welfare of beings (lokānāṃ hitārthinā). A linked etiological episode references King Prasenajit and a jewel associated with his chest; when the gem is forcefully removed or cast away, a wound manifests, and the tīrtha becomes the setting where austerity (tapas) leads to healing—becoming ‘woundless’ (nirvraṇa). The chapter then shifts from legend to prescription: devotees who bathe there with bhakti and worship Parameśvara are said to obtain desired aims. It highlights calendrical devotion—especially on Kṛṣṇāṣṭamī and Caturdaśī—stating that those who regularly worship the deity do not go to Yama’s abode, a standard phalaśruti-style assurance framed within Purāṇic moral causality.
Adhyaya 90
चक्रतीर्थ-माहात्म्य (Cakratīrtha Māhātmya) and जलशायी-तीर्थ (Jalśāyī Tīrtha) on the Revā/Narmadā
Chương này được trình bày dưới dạng đối thoại: hiền giả Mārkaṇḍeya đáp lời Yudhiṣṭhira về nguồn gốc Cakratīrtha, uy lực vô song của đức Viṣṇu và phúc quả công đức gắn với sông Revā/Narmadā. Truyện nguyên nhân kể rằng một daitya hùng mạnh tên Tālamēgha khuất phục chư thiên; các devas cầu cứu trước nơi Brahmā rồi đến Viṣṇu ở cảnh Kṣīroda (biển sữa), tán thán Ngài là Jalśāyī—Đấng an tọa, nằm nghỉ trên nước. Viṣṇu nhận lời lập lại trật tự vũ trụ, cưỡi Garuḍa xuất chinh và giao chiến với daitya bằng những đối trị vũ khí tăng dần, cuối cùng phóng Sudarśana cakra để chiến thắng. Sau đó, đĩa thần được nói là rơi vào dòng Revā gần Jalśāyī-tīrtha và trở nên “thanh tịnh”, từ đó lập danh xưng Cakratīrtha cùng năng lực linh thiêng của thánh địa. Nửa sau chuyển sang chỉ dạy nghi lễ: chọn thời điểm cát tường (đặc biệt tháng Mārgaśīrṣa, ngày Ekādaśī nửa sáng), giữ tiết chế với lòng sùng kính, tắm sông và chiêm bái thần tượng, thức canh đêm, nhiễu quanh, dâng cúng và làm śrāddha với các brāhmaṇa đủ tư cách. Lại bàn về pháp thí tiladhenu (bò bằng mè): quy chuẩn dâng tặng, đạo hạnh người thí chủ và lời hứa được vượt qua các cảnh giới đáng sợ sau khi chết; kết thúc bằng phalaśruti rằng nghe hoặc tụng chương này đem lại thanh lọc và công đức.
Adhyaya 91
चण्डादित्य-तीर्थ-माहात्म्य (Glory of the Caṇḍāditya Tīrtha)
Hiền triết Mārkaṇḍeya thuật lại cho một vị vua về sự linh thiêng tối thượng của một tīrtha có năng lực thanh tẩy lớn lao, gắn với Caṇḍāditya—hình tướng được an vị của Thần Mặt Trời (Bhāskara). Câu chuyện nêu nguồn gốc: hai daitya hung bạo Caṇḍa và Muṇḍa đã tu khổ hạnh (tapas) lâu dài bên bờ cát tường của sông Narmadā, nhất tâm quán niệm Mặt Trời như Đấng xua tan bóng tối khắp ba cõi. Được Sahasrāṃśu, Mặt Trời ngàn tia, hoan hỷ, họ được ban ân. Họ cầu xin bất khả chiến bại trước mọi chư thiên và luôn luôn không bệnh tật. Thần Mặt Trời chấp thuận, rồi do sự sùng kính an vị (sthāpanā) của họ, Ngài gắn liền với nơi ấy dưới danh Caṇḍabhānu/Caṇḍāditya. Chương tiếp nói về nghi thức hành hương và công đức: người cầu đạo nên đến để đạt tự chứng (ātma-siddhi), làm tarpaṇa cúng hiến cho chư thần, loài người và tổ tiên, và dâng một ngọn đèn bơ ghee—đặc biệt vào ngày trăng thứ sáu (ṣaṣṭhī). Phần phalaśruti hứa rằng ai nghe tích nguyên khởi của Caṇḍabhānu sẽ được tiêu trừ tội lỗi, đạt đến thành giới của Mặt Trời, và hưởng chiến thắng bền lâu cùng sự an lành không bệnh.
Adhyaya 92
Yamahāsya-tīrtha Māhātmya (यमहास्यतीर्थमाहात्म्य) — Theological Discourse on the ‘Yamahāsya’ Shrine on the Narmadā
Chương này được trình bày như một cuộc đối thoại: Yudhiṣṭhira thỉnh hỏi hiền giả Mārkaṇḍeya về nguồn gốc một thánh địa (tīrtha) bên bờ Narmadā mang tên Yamahāsya, nghĩa là “tiếng cười của Yama”. Mārkaṇḍeya kể rằng Yama (Dharmarāja) đến sớm để tắm ở sông Revā và chứng kiến năng lực thanh tịnh chỉ với một lần dìm mình. Ngài suy ngẫm nghịch lý: kẻ mang nhiều tội lỗi vẫn đến cõi của Ngài, trong khi Revā-snāna lại được ca ngợi là đưa đến trạng thái cát tường, thậm chí phẩm vị Vaiṣṇava. Ngài cười những người có duyên mà không chịu chiêm ngưỡng dòng sông thiêng, rồi lập tại đó một thần linh mang danh Yamahāseśvara trước khi rời đi. Sau đó, chương nêu nghi thức tu trì: vào tháng Aśvina, ngày caturdaśī của nửa tối (kṛṣṇa-pakṣa), hành giả nên trai giới với lòng sùng tín, thức canh đêm, và thắp đèn bơ ghee để “đánh thức” thần; công đức được nói là trừ diệt nhiều loại lỗi lầm. Văn bản còn đưa ra các chỉ dẫn đạo đức gắn với bố thí (dāna), đặc biệt là kính trọng các brāhmaṇa vào ngày amāvāsyā với tâm hàng phục sân hận (jita-krodha) và các phẩm vật được quy định: vàng/đất/mè, da linh dương đen, “bò mè”, và nổi bật là lễ bố thí “bò-trâu” với cách sắp đặt nghi lễ chi tiết. Một danh mục các hình phạt đáng sợ nơi cõi Yama được nêu ra, nhưng được diễn giải rằng sẽ bị vô hiệu nhờ hiệu lực của tīrtha và dāna. Phần phalaśruti kết lại: chỉ cần nghe câu chuyện này cũng được giải trừ lỗi lầm và không còn phải thấy cảnh giới của Yama.
Adhyaya 93
कल्होडीतीर्थमाहात्म्य (Kalhoḍī Tīrtha Māhātmya)
Chương này thuật lời hiền triết Mārkaṇḍeya chỉ dạy Yudhiṣṭhira về một thánh địa hành hương tối thắng trên bờ sông Revā (Narmadā) mang tên Kalhoḍī-tīrtha. Tīrtha ấy nổi danh khắp Bhārata như nơi trừ tội, công năng thanh tịnh sánh với sông Gaṅgā; lại được mô tả là khó đến đối với người thường, nhằm nêu bật sự linh thiêng đặc biệt. Thẩm quyền của thánh địa được đặt nền trên lời của Śūlin (Śiva): “đây là một tīrtha thánh,” và kèm một tích truyện rằng Jāhnavī (Gaṅgā) từng đến đây tắm trong hình dạng loài vật, như lời giải nguyên do cho danh tiếng của nơi này. Nghi quỹ được dạy là giữ hạnh ba đêm vào kỳ trăng tròn, đồng thời nghiêm trì đoạn trừ các lỗi nội tâm: rajas, tamas, sân hận, giả dối/phô trương và ganh tỵ. Phép tu sùng kính gồm tắm rửa thần linh ba lần mỗi ngày trong ba ngày, dùng sữa bò lấy từ bò có bê, đựng trong bình đồng pha mật ong, và trì tụng thần chú Śaiva “oṃ namaḥ śivāya.” Phần phala hứa ban quả báo lên cõi trời (được gần gũi các thiên nữ), và người tắm đúng pháp, bố thí thay cho người đã khuất sẽ khiến tổ tiên được thỏa nguyện. Một bố thí đặc biệt được nêu: dâng một con bò trắng kèm bê, trang sức bằng vải, đặt trên vàng, cúng cho một brāhmaṇa thanh tịnh, giữ trọn đạo hạnh gia thất—nhờ đó được đến Śāmbhava-loka, cảnh giới thuộc về Śiva.
Adhyaya 94
नन्दितीर्थ-माहात्म्य (Nanditīrtha Māhātmya)
Chương này do Thánh hiền Śrī Mārkaṇḍeya thuyết cho Yudhiṣṭhira, chỉ dạy trình tự hành hương đến Nanditīrtha bên bờ sông Narmadā. Thánh địa (tīrtha) ấy được ca ngợi là cát tường, có năng lực tẩy trừ tội lỗi cho mọi người, vì xưa kia do Nandin—vị tùy tùng của Śiva—dựng lập. Bản văn dạy phải lưu trú trọn một ngày một đêm (ahorātra-ūṣita) tại Nandinātha, xem sự cư trú đúng thời hạn như yếu tố tăng cường công đức nghi lễ. Hành giả nên cử hành pañcopacāra-pūjā (ngũ cúng) hướng về Nandikeśvara, đồng thời thực hành dāna, đặc biệt là bố thí châu báu cho các brāhmaṇa. Quả báo được nói bằng ngôn ngữ vũ trụ luận: đạt đến cảnh giới tối thượng nơi Pinākin (Śiva) ngự, hưởng an lạc viên mãn và thụ hưởng niềm vui cùng các apsarā, kết hợp lý tưởng giải thoát với phúc lạc thiên giới theo truyền thống Purāṇa.
Adhyaya 95
Badrikāśrama–Narmadā-tīra: Śiva-liṅga-sthāpana, Vrata, and Śrāddha-Vidhi (Chapter 95)
Mārkaṇḍeya khuyên vị quân vương hãy đến Badrikāśrama tīrtha, bến thánh tối thắng từng được Śambhu ca ngợi. Nơi ấy gắn với Nara–Nārāyaṇa và nêu rõ tâm thế bhakti–jñāna: người chí thành với Janārdana và thấy sự đồng nhất nơi mọi hữu tình (kể cả giữa các tầng lớp đối cực) là điều làm chư thần hoan hỷ. Nara–Nārāyaṇa lập đạo tràng, và Śaṅkara được an vị tại đó vì lợi ích muôn loài; một Śiva-liṅga liên hệ Tam vị (tri-mūrti) được mô tả là mở lối lên cõi trời và ban giải thoát. Chương này đặt ra pháp tu: giữ thanh tịnh, nhịn ăn một đêm, lìa rajas và tamas để an trú sattva, và thức canh đêm vào các ngày trăng nhất định (như aṣṭamī trong tháng Madhu, caturdaśī ở bất kỳ nửa tháng nào, đặc biệt nhấn mạnh tháng Aśvin). Nghi thức tắm rưới (abhiṣeka) cho Śiva được dạy bằng pañcāmṛta: sữa, mật ong, sữa chua, đường và bơ ghee. Phần phala hứa rằng người chiêm bái với lòng chân thành sẽ được gần gũi Śiva và hưởng quả báo cõi Indra; ngay cả lễ bái chưa trọn đối với Śūlapāṇi cũng làm lỏng xiềng nghiệp, còn trì tụng bền bỉ “namaḥ śivāya” khiến công đức vững bền. Tiếp đó là nghi thức śrāddha bằng nước Narmadā, nhấn mạnh chọn Bà-la-môn đủ tư cách và loại trừ kẻ bất thiện hay không xứng đáng làm chủ lễ/nhận lễ. Khuyến nghị bố thí vàng, thực phẩm, y phục, bò, bò đực, đất đai, dù che và các vật thích hợp, và nói rằng sẽ đạt thiên giới. Cuối cùng, kinh văn dạy rằng chết tại hoặc gần tīrtha (kể cả chết do nước) sẽ đến trú xứ của Śiva, ở lâu trong các cõi thần linh, rồi trở lại làm bậc minh quân có năng lực, nhớ tīrtha và lại tìm về lần nữa.
Adhyaya 96
Koṭīśvara-tīrtha Māhātmya (कोटीश्वरतीर्थमाहात्म्य) — Theological Account of the Koṭīśvara Pilgrimage Site
Hiền triết Mārkaṇḍeya chỉ dạy vị quân vương đối thoại hãy tiến đến thánh địa tối thượng mang tên Koṭīśvara. Chương này tôn xưng nơi ấy là chốn “một koṭi ẩn sĩ” (ṛṣikoṭi) từng hội tụ, nhờ vậy uy linh của tīrtha được xác lập bởi cuộc hội ngộ khuôn mẫu của các bậc hiền thánh. Các đại hiền triết, sau khi bàn luận cùng những bậc dvija uyên bác chuyên tụng đọc các đoạn Veda cát tường, đã an vị Śaṅkara (liṅga/hiện thân của Śiva) tại đây để đem lại an lạc và hộ trì. Thánh tích được mô tả là nơi tháo gỡ ràng buộc, chặt đứt vòng luân hồi, xoa dịu khổ não của muôn loài. Nghi lễ được nhấn mạnh là tắm gội (snāna) với lòng sùng tín vào ngày rằm, đặc biệt là rằm tháng Śrāvaṇa (Śrāvaṇa Pūrṇimā). Lại nói, sau khi làm tarpaṇa và cúng piṇḍadāna đúng pháp, các pitṛ (tổ tiên) sẽ được thỏa mãn vô tận cho đến tận thời kỳ vũ trụ tan hoại. Kết lại, bờ sông Revā được nêu là “bí mật” và tối thượng trong các nơi hành lễ cho tổ tiên, do các hiền triết kiến lập, và được ca ngợi là ban cho giải thoát (mokṣa) cho mọi chúng sinh.
Adhyaya 97
Vyāsatīrtha-prādurbhāvaḥ — Origin and Merit of Vyāsa Tīrtha (व्यासतीर्थप्रादुर्भावः)
Chương này là cuộc đối thoại giáo huấn: hiền thánh Mārkaṇḍeya thuyết cho vua Yudhiṣṭhira về «Vyāsatīrtha», một thánh địa hiếm có, công đức thù thắng, được mô tả như “ở giữa hư không” (antarikṣe) do năng lực kỳ diệu của Revā/Narmadā. Tác phẩm lồng vào một truyện nguyên nhân dài: Parāśara tu khổ hạnh, gặp cô lái đò rồi biết nàng là dòng dõi vương gia (Satyavatī/Yojaṇagandhā); hạt giống được gửi qua con vẹt mang thư, vẹt chết, hạt giống nhập vào cá, cô gái xuất hiện trở lại—và cuối cùng sinh ra Vyāsa. Sau đó, Vyāsa hành hương các tīrtha và tu tapas bên bờ Narmadā. Śiva hiện thân đáp lại sự thờ phụng; rồi chính Narmadā cũng đáp lời bài tán tụng của Vyāsa. Một vấn đề đạo đức–nghi lễ được nêu ra: các ẩn sĩ muốn nhận sự tiếp đãi nhưng sợ phá giới nếu phải sang bờ nam. Vyāsa cầu thỉnh Narmadā; có cảnh từ chối, Vyāsa ngất lịm, chư thiên lo lắng, và Narmadā cuối cùng thuận theo. Từ đó diễn ra các nghi thức snāna, tarpaṇa, homa và sự hiển lộ của liṅga, xác lập danh xưng của thánh địa. Phần cuối đưa ra quy định thực hành đem quả báo lớn, đặc biệt vào tháng Kārttika, ngày śukla caturdaśī và pūrṇimā; các chất liệu để abhiṣeka liṅga, dâng hoa, lựa chọn mantra-japa, tiêu chuẩn brāhmaṇa xứng đáng thọ nhận, cùng các vật phẩm dāna cụ thể. Lời phalāśruti kết thúc khẳng định: được che chở khỏi cảnh giới Yama, quả báo tăng dần theo cúng dường, và những thành tựu cát tường sau khi qua đời nhờ uy lực của Vyāsatīrtha.
Adhyaya 98
प्रभासेश्वर-माहात्म्य (Prabhāseśvara Māhātmya) — The Glory of the Prabhāseśvara Tīrtha
Chương này là cuộc đối thoại thần học theo lối hỏi–đáp: hiền giả Mārkaṇḍeya khuyên vua Yudhiṣṭhira đến chiêm bái thánh địa Prabhāseśvara, được tôn xưng là “bậc thang lên cõi trời” và nổi danh trong ba cõi. Yudhiṣṭhira xin được nghe tóm lược nguồn gốc và công đức của tīrtha ấy. Tích truyện quy nguyên thánh địa nơi Prabhā—người vợ “bất hạnh” của Ravi (Thần Mặt Trời)—thực hành khổ hạnh nghiêm mật: chỉ nương hơi thở, nhập định suốt một năm, khiến Śiva ban ân phúc. Prabhā bày tỏ quan niệm chuẩn mực rằng đối với người nữ, chồng là “thần linh” của mình bất kể phẩm tính ra sao, và thổ lộ nỗi khổ vì số phận. Śiva hứa nhờ ân lực sẽ phục hồi ân sủng phu quân; Umā (Pārvatī) nêu băn khoăn về tính khả thi, liền có Bhānu (Sūrya) hiện đến bờ bắc sông Narmadā. Śiva dạy Sūrya phải che chở và làm Prabhā được mãn nguyện; theo lời thỉnh của Umā, Sūrya chấp thuận tôn Prabhā làm bậc nhất trong hàng thê thất. Prabhā xin một phần hiện diện (aṃśa) của Sūrya lưu tại chỗ để “khai mở” tīrtha; một liṅga được thiết lập, được nói là hàm chứa mọi thần linh, và mang danh Prabhāseśa. Phần sau chuyển sang quy phạm hành hương: Prabhāseśvara được ca ngợi cho quả báo tức thời, đặc biệt vào ngày Māgha śukla saptamī; nghi lễ gồm sự tiếp xúc/kết duyên với ngựa dưới sự hướng dẫn đúng pháp của Bà-la-môn, tắm gội với lòng sùng kính và bố thí cho các dvija. Các khuôn mẫu dāna được nêu rõ, nhất là go-dāna với những tiêu chuẩn cụ thể; phalaśruti khẳng định tắm tại đây, và nhất là kanya-dāna, có thể tiêu trừ cả trọng tội, đưa đến cõi của Mặt Trời và Rudra, công đức sánh các đại tế; go-dāna được tán dương là phước đức bền lâu, nhấn mạnh ngày caturdaśī.
Adhyaya 99
Nāgeśvara-liṅga at the Southern Bank of Revā (Vāsuki’s Atonement and Tīrtha Procedure) / रेवायाः दक्षिणतटे नागेश्वरलिङ्गमाहात्म्यम्
Chương này được trình bày theo lối vấn–đáp: Yudhiṣṭhira hỏi vì sao Vāsuki được an vị ở bờ nam sông Revā (Narmadā). Mārkaṇḍeya kể nguyên do huyền thoại: khi Śambhu (Śiva) múa, mồ hôi hòa với nước Gaṅgā tuôn ra từ đỉnh đầu Ngài; một con rắn nuốt lấy khiến Maṇḍākinī nổi giận và như một lời nguyền, rắn bị rơi vào trạng thái thấp kém, nặng nề (ajagara-bhāva). Vāsuki khẩn cầu sám hối, ca ngợi năng lực tẩy uế của dòng sông và xin lòng từ mẫn. Gaṅgā chỉ dạy Vāsuki tu khổ hạnh hướng về Śaṅkara tại núi Vindhya; sau thời gian dài tinh tấn, Śiva ban ân và dạy đến bờ nam Revā để tắm gội đúng pháp. Vāsuki xuống dòng Narmadā, được thanh tịnh, rồi lập thờ theo truyền thống Śaiva: Nāgeśvara-liṅga, nổi tiếng có thể trừ diệt lỗi lầm. Chương cũng nêu nghi thức và phalaśruti: vào ngày Aṣṭamī hoặc Caturdaśī, tắm rưới Śiva bằng mật ong; người hiếm muộn tắm tại nơi hợp lưu sẽ được con hiền; làm śrāddha kèm trai giới giúp an ủi tổ tiên; và nhờ ân phúc của nāga, dòng tộc được che chở khỏi nỗi sợ rắn.
Adhyaya 100
Mārkaṇḍeśa Tīrtha Māhātmya (मार्कण्डेशतीर्थमाहात्म्य) — Summary of Merits and Ritual Observances
Chương này thuật lời hiền thánh Mārkaṇḍeya dạy một vị vua (được gọi là “mahīpāla” và “Pāṇḍunandana”) hãy hành hương đến thánh địa Mārkaṇḍeśa, nằm ở bờ nam sông Narmadā. Nơi ấy được tôn xưng là cực kỳ linh thiêng, đến cả chư thiên cũng kính ngưỡng, và là chốn mật truyền của sự thờ phụng Śiva theo truyền thống Śaiva. Mārkaṇḍeya còn làm chứng rằng chính ngài từng thiết lập nơi thờ tự tại đó, và nhờ ân điển của Śaṅkara mà trí tuệ giải thoát đã khởi sinh trong ngài. Chương tiếp tục nêu rõ các nghi thức và quả báo: tụng niệm japa khi bước xuống nước sẽ giải trừ các lỗi lầm tích tụ, thanh tịnh cả tội do ý, lời và hành động. Có chỉ dẫn về phương hướng và tư thế: đứng quay về phương nam, tay cầm piṇḍikā, rồi thực hành “yoga”/thờ phụng chuyên chú Śūlin (Śiva) trong nhiều hình tướng; người sùng kính được khẳng định sẽ đạt đến Śiva sau khi qua đời. Các hạnh nguyện khác gồm thắp đèn bằng bơ ghee vào đêm ngày mồng tám âm lịch để được cõi trời, làm śrāddha tại đây khiến tổ tiên được thỏa nguyện cho đến khi vũ trụ tan hoại. Cuối cùng, nghi thức tarpaṇa với lễ vật giản dị (iṅguda, badara, bilva, akṣata hoặc nước) được nói là ban “quả của sự sinh thành” cho dòng tộc, gắn đạo đức–nghi lễ với đúng địa điểm bên sông ấy.
Adhyaya 101
Saṅkarṣaṇa-Tīrtha Māhātmya (संकर्षणतीर्थमाहात्म्य) — The Glory of Saṅkarṣaṇa Tīrtha
Chương 101, do hiền triết Mārkaṇḍeya thuyết giảng cho bậc vương giả, chỉ dạy về một tīrtha cực kỳ cát tường ở bờ bắc sông Narmadā, nằm ngay trung tâm khu vực đàn tế (yajñavāṭa). Nơi ấy mang tên Saṅkarṣaṇa và được tán dương là chốn tiêu trừ tội lỗi, phá tan điều ác. Sự linh thiêng của tīrtha này được quy về công phu khổ hạnh (tapas) thuở trước của Balabhadra, đồng thời do sự hiện diện thường hằng của thần linh: Śambhu (Śiva) cùng Umā, Keśava (Viṣṇu) và chư thiên đều được nói là an trú tại đây. Vì lợi ích cho muôn loài, Balabhadra đã với lòng sùng kính tối thượng mà thiết lập Śaṅkara tại chốn này, khiến nơi đây trở thành trung tâm nghi lễ. Kinh văn còn nêu pháp hành: người mộ đạo đã chế ngự sân hận và điều phục các căn, sau khi tắm tại đây, nên thờ phụng Śiva vào ngày Ekādaśī của nửa tháng sáng, làm lễ tắm (abhiṣeka) cho Ngài bằng mật ong. Cũng cho phép cử hành śrāddha dâng cúng tổ tiên tại tīrtha này, và hứa ban “địa vị tối thượng” đúng như lời tuyên cáo của Balabhadra.
Adhyaya 102
मन्मथेश्वर-तीर्थमाहात्म्य (Glory of the Manmatheśvara Tīrtha)
This adhyāya presents Mārkaṇḍeya’s instructional discourse to a royal listener on the ritual and merit-logic of visiting Manmatheśvara, a Śaiva tīrtha praised as revered by the gods. The chapter outlines graded practices: mere bathing is framed as spiritually protective; bathing combined with mental purity and a one-night fast yields high merit; extended observances (three nights) are described with escalating results. It further prescribes devotional night activities—music, instruments, dance, and vigil before the deity—presented as acts that please Parameśvara. The narrative also situates Manmatheśvara as a ‘stairway’ (sopāna) to heaven, linking desire (kāma) to a sanctified devotional channel. Ancillary rites are included: śrāddha and dāna at twilight, annadāna as especially praised, and a specific calendrical instruction for go-dāna on trayodaśī in the bright half of Caitra, with lamp-offering in ghee during night vigil. The text closes by equalizing the stated merit for women and men.
Adhyaya 103
एरण्डीसङ्गममाहात्म्य — The Māhātmya of the Eraṇḍī–Reva Confluence
Chương này được trình bày như một cuộc đối thoại nhiều tầng: hiền triết Mārkaṇḍeya chỉ dẫn một vị vua đến nơi hợp lưu Eraṇḍī–Reva, đồng thời nhắc lại lời mặc khải trước kia của Śiva với Pārvatī, được gọi là “bí mật hơn cả bí mật”. Śiva kể về Atri và Anasūyā không có con, và nêu giá trị đạo–thần học của con cái như chỗ nương cho bổn phận dòng tộc và phúc lợi sau khi qua đời. Anasūyā thực hành khổ hạnh bền bỉ tại hợp lưu ở bờ bắc sông Reva: kỷ luật theo mùa (pañcāgni mùa hạ, cāndrāyaṇa mùa mưa, trú trong nước mùa đông) cùng các nghi lễ hằng ngày (tắm thiêng, sandhyā, tarpaṇa cho chư thiên–hiền thánh, homa và thờ phụng). Brahmā, Viṣṇu và Rudra hiện ra trong hình dạng dvija ẩn kín, rồi tự bộc lộ các đồng nhất vũ trụ–mùa vụ (mưa/giống hạt, đông/bảo tồn, hạ/tiêu hao khô héo). Các Ngài ban ân, xác lập tirtha này vĩnh viễn thanh tịnh và có năng lực mãn nguyện. Chương cũng quy định các pháp hành tại hợp lưu (đặc biệt tháng Caitra): tắm, thức canh đêm, cúng thực cho dvija, pindadāna, đi nhiễu, và nhiều hình thức bố thí, với công đức tăng trưởng. Một truyện nêu gương tiếp theo kể về gia chủ Govinda vô tình gây chết trẻ khi nhặt củi; về sau ông mắc bệnh khổ thân, được hiểu là quả báo nghiệp. Nhờ tắm tại hợp lưu và thực hành thờ phụng/bố thí theo nghi quỹ, ông được giải trừ. Kết chương là lời phalaśruti: nghe hoặc tụng đọc câu chuyện, cũng như cư trú hay trai giới tại nơi ấy, đều đem lại phước lớn; thậm chí chỉ vô tình chạm nước hay đất của vùng hợp lưu cũng được lợi ích công đức.
Adhyaya 104
सौवर्णशिला-तीर्थमाहात्म्य (Glory of the Sauvarṇaśilā Tīrtha)
Mārkaṇḍeya dạy một vị quân vương hãy đến thánh địa tối thắng mang tên Sauvarṇaśilā, nổi tiếng ở bờ bắc sông Revā như nơi trừ sạch mọi tội lỗi. Chương này đặt thánh địa gần chỗ hợp lưu (saṅgama), nhắc rằng xưa kia các nhóm hiền thánh đã thiết lập nghi lễ tại đây, khiến nơi ấy trở thành “khó gặp” (durlabha): tuy phạm vi nhỏ nhưng là một điền phúc vô cùng linh nghiệm. Pháp hành được nêu theo thứ tự: tắm tại Sauvarṇaśilā; thờ phụng Maheśvara; cúi lạy Bhāskara (Thần Mặt Trời); rồi dâng cúng vào lửa thiêng bằng bilva trộn bơ ghee, hoặc bằng lá bilva. Một lời nguyện ngắn được trao truyền, cầu xin Chúa Tể hoan hỷ và bệnh tật tiêu trừ. Sau đó, lời dạy chuyển sang bố thí: đem vàng cúng dường cho một Bà-la-môn xứng đáng được ví ngang với quả báo tối thượng của việc bố thí vàng vô lượng và các đại tế lễ. Người làm thí ấy sau khi mạng chung được thăng thiên, lâu dài gần gũi Rudra; rồi trở lại sinh trong dòng tộc thanh tịnh, phú quý, và vẫn luôn ghi nhớ dòng nước thánh ấy.
Adhyaya 105
करञ्जातीर्थगमनफलम् | The Merit of Going to the Karañjā Tīrtha
Chương này là lời dạy ngắn gọn mang tính chỉ dẫn của hiền triết Mārkaṇḍeya gửi đến một bậc quân vương (“rājendra”). Người cầu đạo được khuyên lên đường đến thánh địa Karañjā, giữ upavāsa (nhịn ăn) và jitendriyatā (chế ngự các căn, điều phục giác quan). Tắm tại tīrtha ấy thì mọi tội lỗi (pāpa) đều được tiêu trừ. Sau đó, hành giả nên thờ phụng Mahādeva (Śiva) và bố thí với lòng bhakti. Các vật phẩm dāna được nêu theo thứ bậc: vàng, bạc, châu báu/ngọc trai/san hô, cùng những vật dụng thiết thực như giày dép, dù, giường và các tấm phủ. Phần phalāśruti khẳng định công đức tăng trưởng “koṭi-koṭi-guṇa”, kết nối hành hương có kỷ luật, sùng kính Śaiva và bố thí như một con đường giải thoát thống nhất.
Adhyaya 106
Mahīpāla Tīrtha Māhātmya (Auspiciousness Rite to Umā–Rudra) | महीपालतीर्थमाहात्म्य (उमारुद्र-सौभाग्यविधिः)
Chương này là lời thuyết giảng tīrtha-māhātmya mang tính chỉ dẫn của hiền triết Mārkaṇḍeya, khuyên một vị vua đến Mahīpāla Tīrtha—nơi được ca ngợi tuyệt mỹ và đem lại saubhāgya (phúc lành, cát tường). Thánh địa ấy lợi ích cho cả nữ lẫn nam, nhất là người bị vận rủi đeo bám, và nêu rõ nghi thức thờ phụng chuyên biệt đối với Umā và Rudra. Pháp hành được trình bày theo trật tự: giữ hạnh kiểm nghiêm cẩn, chế ngự các căn; trai giới vào ngày trăng thứ ba; rồi thành kính thỉnh mời một đôi vợ chồng brāhmaṇa xứng đáng. Tiếp đãi theo lễ: xông hương, kết hoa, y phục thơm, dâng món ngọt như pāyasa và kṛsara; sau đó nhiễu quanh và đọc lời cầu nguyện xin ân huệ của Mahādeva cùng phối ngẫu, với lý tưởng “không lìa nhau”. Kinh văn đối chiếu quả báo: bỏ bê sẽ kéo dài bất hạnh—nghèo khổ, sầu não, và hiếm muộn qua nhiều đời; còn thực hành đúng, đặc biệt vào nửa tháng sáng của Jyeṣṭha và đúng ngày thứ ba, thì được tiêu trừ tội lỗi và tăng trưởng công đức nhờ bố thí. Nghi thức còn dạy tôn kính brāhmaṇī và brāhmaṇa như hiện thân của Gaurī và Śiva, bôi sindūra, kuṅkuma, và cúng dường trang sức, ngũ cốc, thực phẩm cùng các vật thí khác. Phalaśruti kết lại bằng phúc báo thế gian lẫn giải thoát: công đức tăng bội, hưởng lạc tương ưng với Śaṅkara, saubhāgya dồi dào, người hiếm muộn được con trai, người nghèo được của cải; và Mahīpāla Tīrtha trên sông Narmadā được tôn xưng là nơi “toại nguyện”.
Adhyaya 107
भण्डारीतीर्थमाहात्म्य (Bhaṇḍārī Tīrtha Māhātmya: The Glory of Bhaṇḍārī Pilgrimage Site)
Chương 107 trong Revākhaṇḍa là lời chỉ dạy ngắn gọn về hành hương (tīrtha) do thánh hiền Mārkaṇḍeya truyền cho một bậc vương giả. Ngài khuyên hãy đến Bhaṇḍārī-tīrtha tối thắng, nơi được tán dương có công năng tôn giáo “chặt đứt nghèo khổ” (daridra-ccheda) trong một thời lượng dài, được nói là kéo qua mười chín yuga. Kinh văn tiếp đó nêu nguyên do để xác chứng: Kubera (Dhanada) từng tu khổ hạnh, và khi Phạm Thiên Brahmā (Padmasambhava) hoan hỷ, Kubera được ân phúc rằng ngay cả bố thí nhỏ bé tại chính thánh địa ấy cũng trở thành sự hộ trì của cải. Sau cùng là quy tắc thực hành: ai đến với lòng sùng tín, tắm gội và làm dāna (bố thí tài vật) thì sẽ không bị hao hụt hay gián đoạn tài sản (vitta-pariccheda). Bài học nhấn mạnh “kinh tế nghi lễ–đạo đức”: phú quý được ổn định không bởi tích trữ, mà bởi hành hương đúng pháp, tâm chí thành và sự rộng thí có chừng mực tại nơi linh thánh được chuẩn nhận.
Adhyaya 108
रोहिणीतीर्थमाहात्म्य (Rohiṇī Tīrtha Māhātmya)
Chương này được trình bày như một cuộc đối thoại giáo huấn: hiền triết Mārkaṇḍeya chỉ dẫn một bậc quân vương đến Rohiṇī-tīrtha, nơi được ca ngợi vang danh khắp ba cõi và có năng lực tẩy sạch lỗi lầm đạo đức. Yudhiṣṭhira thỉnh cầu thuật lại rõ ràng hiệu lực của thánh địa, nên câu chuyện nguyên nhân được mở ra từ bối cảnh đại hủy diệt: Viṣṇu (Padmanābha/Cakrin) an nghỉ trên mặt nước, từ rốn Ngài nở ra đóa sen rực sáng, và Brahmā sinh khởi từ đó. Brahmā cầu chỉ giáo, Viṣṇu giao phó việc sáng tạo; tiếp theo là sự xuất hiện của các bậc hiền thánh và dòng dõi Dakṣa, kể cả các ái nữ của Dakṣa. Trong các phu nhân của Nguyệt thần, Rohiṇī được nêu bật là người được sủng ái nhất, nhưng vì căng thẳng trong quan hệ mà khởi tâm ly tham (vairāgya) và tu khổ hạnh bên bờ sông Narmadā. Nàng thực hành các kỳ trai giới theo cấp bậc, tắm gội nghi lễ nhiều lần, và chí thành phụng thờ Nữ thần Nārāyaṇī/Bhavānī—đấng hộ trì, trừ khổ, diệt chướng. Nữ thần hoan hỷ trước lời nguyện và sự chế ngự, liền ban ân theo điều Rohiṇī cầu thỉnh. Từ đó thánh địa được đặt tên Rohiṇī-tīrtha và phalaśruti được tuyên thuyết: người tắm tại đây sẽ được bạn đời yêu mến như Rohiṇī, và ai mệnh chung tại đây sẽ được hứa cho thoát khỏi cảnh chia lìa phu thê trong bảy đời. Chương kết hợp uy quyền vũ trụ, gương tu khổ hạnh và lời công bố quả báo địa phương để xác lập đạo lý hành hương tại một tīrtha trên dòng Narmadā.
Adhyaya 109
चक्रतीर्थमाहात्म्य (Cakratīrtha Māhātmya) — The Glory of Cakra Tīrtha at Senāpura
Chương này do hiền triết Mārkaṇḍeya thuyết giảng, đặt lời chỉ dạy hành hương trong một truyện tích khởi nguyên mang sắc thái chiến trận và thần học. Ngài hướng người nghe đến Cakratīrtha tại Senāpura, được tôn xưng là nơi tẩy trừ tội lỗi vô song, có năng lực thanh lọc mọi lỗi lầm. Bối cảnh là lễ quán đảnh phong Mahāsena làm thống soái (senāpatyābhiṣeka), có chư thiên do Indra dẫn đầu tham dự để diệt dānavas và đem thắng lợi cho thiên binh. Dānava tên Ruru đến quấy nhiễu, khiến bùng nổ đại chiến với các loại binh khí và trận thế theo lối Purāṇa. Bước ngoặt xảy ra khi Viṣṇu phóng Sudarśana-cakra, chém đứt đầu Ruru, phá tan chướng ngại đối với nghi lễ; bánh xe thần tiếp tục xẻ đôi dānava rồi rơi vào dòng nước tinh khiết, từ đó lập danh và xác chứng công năng linh thiêng của tīrtha. Nửa sau nêu công đức: tắm tại đây và thờ phụng Acyuta đem quả báo như thực hiện Puṇḍarīka-yajña; tắm và kính trọng các brāhmaṇa trì giới thì phước tăng “muôn triệu lần”. Ai xả thân tại đây với lòng sùng kính sẽ đến Viṣṇuloka, hưởng phúc lành, rồi về sau tái sinh trong dòng tộc cao quý. Chương kết luận rằng tīrtha này cát tường, diệt khổ, trừ tội, và báo hiệu còn tiếp tục những lời dạy kế tiếp.
Adhyaya 110
Cakratīrtha-Nikaṭa Vaiṣṇava-Tīrtha Māhātmya (Glorification of the Vaiṣṇava Tīrtha near Cakratīrtha)
Mārkaṇḍeya thuật lại một trình tự hành hương tẩy tịnh, kết thúc tại một Vaiṣṇava tīrtha ở gần Cakratīrtha, được truyền rằng do Viṣṇu (Janārdana) lập từ thời cổ. Hiệu lực của thánh địa được đặt trên nền tảng huyền sử: sau khi diệt trừ những Dānava hùng mạnh, Viṣṇu thiết lập tīrtha này để hóa giải phần lỗi còn vương và các hệ quả phát sinh từ cuộc xung đột có nguồn gốc Dānava. Chương nhấn mạnh khổ hạnh tại đây—chế ngự sân hận (jitakrodha), tapas nghiêm mật, và giữ im lặng (mauna)—những điều mà ngay cả chư thiên và các loài phi thiên cũng khó noi theo. Tiếp đó là chỉ dẫn nghi lễ-đạo đức ngắn gọn: tắm gội (snāna), bố thí cho người xứng đáng (dāna đến dvijāti), và trì tụng đúng pháp (japa “theo nghi thức”) được xem là chuyển hóa tức thời, có thể giải trừ cả tội nặng và dẫn hành giả đến cảnh giới Vaiṣṇava (vaiṣṇava pada), như một lời phalaśruti bảo chứng sự thanh tịnh.
Adhyaya 111
स्कन्दतीर्थ-सम्भवः (Origin and Merits of Skanda-Tīrtha on the Narmadā)
Chương này được trình bày như một cuộc đối thoại: Yudhiṣṭhira thỉnh cầu Mārkaṇḍeya thuật lại đầy đủ bối cảnh đời sống của Skanda, cùng nghi thức đúng đắn và công đức của một tīrtha trên sông Narmadā. Mārkaṇḍeya kể rằng chư thiên vì thiếu vị thống soái nên cầu thỉnh Śiva; rồi thuật các duyên lành dẫn đến sự xuất hiện của Skanda: ý định của Śiva đối với Umā, sự can thiệp của chư thiên qua Agni, lời nguyền phản ứng của Umā ảnh hưởng đến dòng dõi chư thiên, và sự chuyển giao thần lực tejas. Agni không kham nổi tejas nên gửi vào Gaṅgā; Gaṅgā lại đặt vào bụi lau sậy (śara-stamba). Các Kṛttikā nuôi dưỡng hài nhi; đứa trẻ hiển lộ là Ṣaṇmukha (sáu mặt) và được xưng nhiều danh hiệu như Kārttikeya, Kumāra, Gaṅgāgarbha, Agnija. Sau nhiều khổ hạnh và du hành các thánh địa, Skanda thực hành đại khổ hạnh ở bờ nam Narmadā. Śiva và Umā ban ân: tôn lập Skanda làm senāpati vĩnh cửu của chư thiên và ban cho ngài vật cưỡi chim công. Nơi ấy được gọi là Skanda-tīrtha, hiếm có và có năng lực diệt tội. Phần kết nêu rõ phala: tắm tại đây và thờ phụng Śiva đem công đức ngang với tế lễ; cúng tổ tiên bằng nước pha mè và chỉ một piṇḍa đúng pháp khiến pitṛs được thỏa mãn suốt mười hai năm. Mọi thiện hạnh làm tại đây trở nên bất hoại; và nếu xả thân theo nghi thức được śāstra chỉ dạy thì đạt đến cõi của Śiva, rồi tái sinh cát tường với học vấn Veda, sức khỏe, thọ mạng dài lâu và dòng tộc được nối tiếp.
Adhyaya 112
Āṅgirasatīrtha-māhātmya (Glory of the Āṅgirasa Tīrtha)
Mārkaṇḍeya chỉ dẫn vị vương giả đối thoại đến Āṅgirasatīrtha ở bờ bắc sông Narmadā, ca ngợi nơi ấy là chốn tẩy trừ phổ quát, diệt sạch mọi tội lỗi (sarva-pāpa-vināśana). Chương kể truyền thuyết khởi nguyên: hiền giả Bà-la-môn Aṅgiras, tinh thông Veda, vào đầu một thời đại đã tu khổ hạnh lâu dài với mục đích cầu được một người con. Ngài thực hành tắm ba thời (triṣavaṇa), trì tụng (japa) hướng về Thần linh vĩnh cửu, và thờ phụng Mahādeva bằng các hạnh tu như kṛcchra và cāndrāyaṇa. Sau mười hai năm, Śiva hoan hỷ ban ân. Aṅgiras cầu một người con lý tưởng: thông suốt Veda, hạnh kiểm nghiêm cẩn, uyên bác śāstra, được tôn kính khắp nơi như bậc “tể tướng của chư thiên”. Śiva chấp thuận, và Bṛhaspati ra đời. Để báo ân, Aṅgiras thiết lập thờ phụng Śaṅkara tại chính địa điểm ấy. Phần phalaśruti kết rằng: tắm tại tīrtha và lễ bái Śiva sẽ tiêu trừ tội chướng, ban con cái và tài sản cho người thiếu thốn, thành tựu sở nguyện, và đưa người sùng kính đến cõi của Rudra.
Adhyaya 113
Koṭitīrtha–Ṛṣikoṭi Māhātmya (Merit of Koṭitīrtha and Ṛṣikoṭi)
Chương này do hiền triết Mārkaṇḍeya thuyết giảng, mang tính chỉ dẫn hành trình cho một vị vua đến Koṭitīrtha, được tôn xưng là bến nước linh thiêng vô song. Uy lực của thánh địa được củng cố bằng việc nhắc lại các bậc ṛṣi đã đạt siddhi tối thượng tại đây, nên nơi ấy còn được gọi là Ṛṣikoṭi. Tiếp đó, bản văn nêu ba cơ chế công đức gắn với địa điểm: (1) tắm (snāna) tại tīrtha và bố thí, đãi ăn các Bà-la-môn; chỉ nuôi một vị Bà-la-môn cũng được tán dương như công đức nuôi “koṭi” (mười triệu), biểu thị sự tăng trưởng công đức vượt bậc. (2) tắm xong rồi kính lễ pitṛ-devatā và tổ tiên, đưa đạo lý śrāddha vào hành vi hành hương. (3) thờ phụng Mahādeva tại đó, được quả báo tương đương lễ tế Vājapeya, đặt lòng sùng kính tại thánh địa ngang với công đức nghi lễ Veda cao trọng. Toàn chương vì thế như một bản “hiến chương” nghi lễ-thần học cho Koṭitīrtha: nơi chốn → hành trì → phalaśruti.
Adhyaya 114
अयोनिजतीर्थ-माहात्म्य (Ayonija Tīrtha: Ritual Procedure and Salvific Claim)
Chapter 114 presents Mārkaṇḍeya’s concise itinerary-style instruction to a royal addressee, directing him to a highly auspicious tīrtha named Ayonija. The discourse establishes the site’s defining attributes—exceptional beauty, great merit, and comprehensive removal of pāpa—then specifies a minimal ritual sequence: bathe at Ayonija, worship Parameśvara, and perform reverential rites for both ancestors (pitṛ) and deities (deva). The chapter culminates in a strong phala-claim: one who relinquishes life there according to proper procedure (vidhinā prāṇatyāga) is said to avoid the 'yoni-dvāra' (the gateway of rebirth), indicating a liberation-oriented assurance. The thematic lesson is the purāṇic linkage of place-based observance with ethical-ritual correctness, where tīrtha practice is framed as a disciplined pathway toward release from karmic bondage.
Adhyaya 115
अङ्गारकतीर्थमाहात्म्य (Aṅgāraka Tīrtha Māhātmya) — The Glory of the Aṅgāraka Tīrtha on the Narmadā
Mārkaṇḍeya thuyết giảng với một vị vua và chỉ dẫn đến Aṅgāraka Tīrtha tối thượng bên bờ sông Narmadā, nơi nổi tiếng trong nhân gian là ban cho sắc tướng, dung mạo (rūpa). Chương kể rằng Aṅgāraka—“đấng sinh từ đất”, gắn với graha Maṅgala (Hỏa tinh/Mars)—đã tu khổ hạnh trong thời gian vô cùng dài. Hài lòng, Mahādeva (Śiva) hiện thân trực tiếp và hứa ban ân huệ, nhấn mạnh rằng ân ấy hiếm có ngay cả đối với chư thiên. Aṅgāraka cầu xin địa vị bền vững, bất hoại: được chuyển hành vĩnh viễn giữa các hành tinh, và ân phúc tồn tại lâu như núi non, mặt trời mặt trăng, sông ngòi và đại dương còn hiện hữu. Śiva chuẩn thuận rồi rời đi, được cả chư thiên lẫn asura tán thán. Sau đó Aṅgāraka thiết lập (an vị) Śaṅkara tại chính thánh địa ấy và rồi đảm nhận vị trí của mình trong trật tự các graha. Phần nghi quỹ dạy rằng ai tắm tại tīrtha này và thờ phụng Parameśvara, làm cúng dường và hỏa tế (homa) với tâm đã chế ngự sân hận, sẽ đạt quả báo như lễ tế Aśvamedha. Lại nữa, vào ngày tithi thứ tư gắn với Aṅgāraka, ai tắm và lễ bái graha đúng pháp sẽ được điềm lành, sắc đẹp và lợi ích lâu dài. Cái chết tại nơi ấy—dù cố ý hay vô tình—được nói là đưa đến sự đồng hành với Rudra và hoan hỷ trong sự hiện diện của Ngài.
Adhyaya 116
Pāṇḍu-tīrtha Māhātmya (Glory of Pāṇḍu Tīrtha)
Chương này do hiền triết Mārkaṇḍeya thuyết giảng cho một bậc vương giả, trình bày ngắn gọn về tīrtha-māhātmya (công đức của thánh địa) Pāṇḍu-tīrtha. Lời dạy được cấu trúc như những mệnh lệnh nghi lễ, gắn từng hành động cụ thể với quả báo rõ ràng. Trước hết, người nghe được khuyên đến Pāṇḍu-tīrtha, nơi được tôn xưng là có năng lực thanh tịnh phổ quát; tắm tại đây giúp giải trừ “mọi cấu uế/tội lỗi” (sarva-kilbiṣa). Kế đó, sau khi tắm và giữ thân tâm thanh tịnh, hành giả nên bố thí vàng (kāñcana-dāna); kinh văn khẳng định mạnh mẽ rằng các trọng tội, kể cả những tội được ví như bhrūṇa-hatyā, đều bị tiêu diệt. Sau cùng, chương nêu công năng đối với nghi lễ tổ tiên: dâng piṇḍa và nước (piṇḍodaka-pradāna) sẽ đạt phước quả tương đương tế lễ Vājapeya, khiến các pitṛ và pitāmaha hoan hỷ. Tổng thể, đây là một chỉ dẫn cô đọng kết hợp hành hương, bố thí và nghi lễ hướng về tổ tiên thành một lộ trình cứu độ đặt nền trên thánh địa mang danh Pāṇḍu-tīrtha.
Adhyaya 117
त्रिलोचनतीर्थमाहात्म्य (Glory of the Trilocana Tīrtha)
Trong chương này, Thánh hiền Śrī Mārkaṇḍeya thuyết giảng với bậc quân vương (rājendra), dẫn người nghe đến một thánh địa hành hương đầy công đức mang tên Trilocana Tīrtha. Nơi ấy được tôn xưng là “puṇya”, là chốn linh thiêng nơi Đấng Chúa tể chư thiên (Deveśa), được muôn cõi kính ngưỡng, hiện diện. Nghi thức được dạy rất giản dị: tắm gội tại tīrtha rồi thành tâm (bhakti) thờ phụng Śaṅkara (Śiva). Quả báo được hứa rõ ràng: người sùng tín nếu qua đời sau khi lễ bái như vậy sẽ đạt đến cõi của Rudra, lời bảo chứng được nói là không chút nghi ngờ. Lại thêm một ghi chú theo vũ trụ luận Purāṇa: sau khi một chu kỳ vũ trụ kết thúc (kalpa-kṣaya), người ấy được nói là trở lại, ở gần Thần linh không lìa xa và được tôn kính suốt một trăm năm—qua đó nêu bật năng lực cứu độ của thánh địa này.
Adhyaya 118
इन्द्रतीर्थमाहात्म्य (Indratīrtha Māhātmya) — The Glory of Indra’s Ford on the Narmadā
Chương này được trình bày như một cuộc vấn đáp thần học giữa vua Yudhiṣṭhira—người hỏi về nguồn gốc Indratīrtha ở bờ nam sông Narmadā—và hiền triết Mārkaṇḍeya, vị kể lại một itihāsa thời cổ. Trọng tâm là biến cố sau khi Indra giết Vṛtra: tội brahmahatyā (đại tội) đuổi theo Indra không ngừng, dù ngài đã đi qua nhiều dòng nước linh thiêng và các thánh địa hành hương, cho thấy việc “vòng quanh tīrtha” thông thường không đủ khi lỗi lầm được xem là cực trọng. Indra thực hành tapas khắc nghiệt—nhịn ăn, khổ hạnh và kỷ luật lâu dài—nhưng sự giải thoát vẫn đến chậm, cho đến khi chư thiên hội họp và Brahmā phân chia tội ấy thành bốn phần, phân bổ vào các loại hữu tình và các chức năng xã hội (kể cả nước, đất, phụ nữ và các lĩnh vực nghề nghiệp), như một lời giải thích nguồn gốc cho những quy định nghi lễ và kiêng kỵ. Tại nơi bên Narmadā, Indra tôn thờ Mahādeva; Śiva hoan hỷ ban ân. Indra cầu xin sự hiện diện thần linh vĩnh viễn tại đó, lập nên Indratīrtha—nơi tắm gội, làm tarpaṇa và thờ Parameśvara đem lại sự thanh tịnh và công đức lớn như các đại tế lễ. Phần kết nêu phalaśruti rõ ràng: ngay cả kẻ mang trọng tội cũng được giải trừ nhờ tắm và lễ bái tại Indratīrtha, và chỉ cần nghe māhātmya này cũng có năng lực tẩy sạch.
Adhyaya 119
कल्होडीतीर्थमाहात्म्यं तथा कपिलादानप्रशंसा (Kahlodī Tīrtha Māhātmya and the Eulogy of Kapilā-Dāna)
Mārkaṇḍeya dạy vị quân vương hãy đến Kahlodī-tīrtha thù thắng, nằm trên bờ bắc sông Revā (Narmadā), nơi được ca ngợi là có năng lực diệt trừ mọi tội lỗi. Thánh địa này được các bậc hiền triết thời xưa thiết lập vì lợi ích của muôn loài, và nhờ sức khổ hạnh mà trở nên cao quý, gắn liền với dòng nước vĩ đại của Narmadā. Bài giảng tiếp đó nêu bật Kapilā-tīrtha và quy định việc Kapilā-dāna: hiến tặng một con bò kapilā, nhất là bò vừa sinh bê, cát tường. Việc bố thí nên đi kèm trai giới và tâm tính điều phục, đặc biệt là chiến thắng sân hận. Chương cũng so sánh các loại bố thí và khẳng định Kapilā-dāna vượt trội hơn việc cho đất đai, của cải, ngũ cốc, voi, ngựa hay vàng. Phalaśruti nói rằng bố thí tại tīrtha này sẽ tiêu trừ tội lỗi do lời nói, ý nghĩ và thân hành tích tụ qua bảy đời. Người thí chủ đạt đến cõi của Viṣṇu, được các apsarā tán dương; hưởng thiên phúc lâu dài tương ứng với số lông trên thân bò; rồi trở lại làm người trong dòng tộc phú quý, đầy đủ học vấn Veda, thông thạo śāstra, sức khỏe và thọ mạng. Kết lại, chương tái khẳng định Kahlodī-tīrtha là nơi tối thắng để giải thoát khỏi tội lỗi.
Adhyaya 120
कम्बुतीर्थ-स्थापनम् (Establishment and Merit of Kambu Tīrtha)
Chương này thuật lại nguồn gốc thánh địa Kambu Tīrtha và công đức của việc tắm lễ, thờ phụng tại đây, xoay quanh Kambukeśvara/Kambu. Thánh hiền Mārkaṇḍeya kể dòng phả hệ từ Hiraṇyakaśipu đến Prahlāda, rồi qua Virocana, Bali, Bāṇa, Śambara và cuối cùng là Kambu; Kambu là một asura nhận ra nỗi sợ hiện sinh trước uy lực vũ trụ của Viṣṇu, hiểu rằng đối địch với Hari không thể đem lại an lạc bền lâu. Kambu thực hành khổ hạnh bên dòng Narmadā: giữ mauna (im lặng), tắm gội có kỷ luật, y phục và nếp sống thanh đạm, lâu dài thờ phụng Mahādeva. Śiva hoan hỷ ban ân, nhưng cũng xác quyết một giới hạn thần học: không ai, kể cả Śiva, có thể phủ nhận tối thượng quyền của Viṣṇu trong cuộc xung đột vũ trụ; lòng thù nghịch với Hari không sinh phúc lâu dài. Sau khi Śiva rời đi, Kambu lập một hình tướng Śiva hiền hòa, trừ bệnh tật tại chỗ ấy; nơi đó được gọi là Kambu Tīrtha, được ca ngợi là nơi diệt trừ trọng tội. Phần phalaśruti kết luận rằng: tắm và lễ bái—đặc biệt thờ Nhật thần với lời tán tụng theo Ṛg/Yajus/Sāman—cho quả báo tương đương các nghi lễ Veda; cúng tổ tiên và thờ Īśāna cho phúc như lễ Agniṣṭoma; và ai mệnh chung tại đây được đến Rudra-loka.
Adhyaya 121
Candrahāsa–Somatīrtha Māhātmya (Glory of Candrahāsa and Somatīrtha)
Chương này được trình bày dưới hình thức Yudhiṣṭhira thỉnh vấn và hiền triết Mārkaṇḍeya đáp lời, nêu một câu chuyện mang tính thần học–đạo đức về Soma (Thần Mặt Trăng), nguyên nhân khổ lụy và phương cách hóa giải. Mārkaṇḍeya chỉ ra Candrahāsa là thánh địa kế tiếp và nhắc lại việc Soma đạt “thành tựu tối thượng” (parā-siddhi). Nỗi khổ của Soma được quy về lời nguyền của Dakṣa, kèm lời răn về đạo lý đời sống gia thất: sự lơ là bổn phận phu thê sẽ chiêu cảm nghiệp báo. Sau đó, Soma du hành qua nhiều tirtha, cuối cùng đến sông Narmadā/Revā—được tán dương là dòng nước tẩy trừ tội lỗi. Trải mười hai năm tu trì nghiêm mật: trai giới, bố thí, giữ nguyện, tiết chế và tự chế, Soma được giải trừ uế nhiễm. Đỉnh điểm là nghi thức tắm gội/abhiṣeka dâng lên Mahādeva và việc thiết lập, phụng thờ Śiva, đem lại phước quả bền lâu (akṣaya) và cảnh giới cao quý. Chương cũng nêu nghi quỹ và thời điểm hành hương: tắm tại Somatīrtha và Candrahāsa, nhất là vào lúc nguyệt thực/nhật thực và các giao điểm lịch pháp như saṅkrānti, vyatīpāta, ayana, viṣuva, sẽ ban thanh tịnh, công đức lâu dài và ánh rạng như Soma. Kết lại, kinh văn đối chiếu người hành hương hiểu biết với kẻ không hay Candrahāsa hiện hữu bên Revā; đồng thời nói rằng sự xuất ly tại đây dẫn đến con đường cát tường không thoái chuyển, gắn với cõi của Soma.
Adhyaya 122
Ko-hanasva Tīrtha Māhātmya and Varṇa–Āśrama Ethical Discourse (कोहनस्वतीर्थमाहात्म्य तथा वर्णाश्रमधर्मोपदेशः)
Chương này trước hết tôn xưng tīrtha mang tên Ko-hanasva (Cô-ha-na-sva), được nói là nơi tẩy trừ tội lỗi và phá tan sự chết đối với người có lòng tin. Sau đó, câu chuyện chuyển sang câu hỏi của Yudhiṣṭhira về nghiệp vụ và nguồn gốc bốn varṇa; lời giải thích mang tính vũ trụ luận nêu Brahmā là nguyên nhân khởi đầu, và dùng ẩn dụ thân thể: brāhmaṇa từ miệng, kṣatriya từ cánh tay, vaiśya từ đùi, śūdra từ bàn chân. Chương cũng nêu khuôn mẫu đạo đức và nếp sống: bổn phận gia chủ, học và dạy, giữ lửa tế tự, thực hành pañca-yajña, cùng lý tưởng xuất ly ở tuổi xế chiều. Kṣatriya được dạy về trách nhiệm trị quốc và bảo hộ dân; vaiśya về nông nghiệp, thương nghiệp và bảo vệ gia súc. Đồng thời, văn bản trình bày quan điểm hạn chế đối với việc śūdra tiếp cận mantra và saṃskāra, như một chuẩn mực được giọng văn của kinh nêu ra. Phần sau là một truyện nêu gương về tử vong và sự che chở của thần linh: một brāhmaṇa uyên bác nghe lời ominous “hanasva”, gặp Yama cùng tùy tùng, liền chạy trốn trong khi tụng lời tán thán Rudra (Śatarudrīya). Ông tìm đến một liṅga làm nơi nương tựa và ngã quỵ; Śiva cất lời hộ trì, khiến quân Yama tan rã. Nơi ấy vì thế nổi danh là Ko-hanasva; chương kết bằng các phala: tắm và thờ phụng được công đức như Agniṣṭoma; chết tại đó không phải thấy Yama; và còn nêu quả báo đặc thù cho cái chết bởi lửa hay nước, rồi được trở lại trong phú quý.
Adhyaya 123
कर्मदीतीर्थे विघ्नेशपूजा-फलप्रशंसा | Karmadī Tīrtha and the Merit of Vighneśa Observance
Chương này là một đoạn tóm lược về “tīrtha-māhātmya” do hiền triết Mārkaṇḍeya thuyết giảng cho một bậc quân vương. Ngài khuyên hãy đến Karmadī-tīrtha tối thắng, nơi Vighneśa (Gaṇanātha) — đấng đại lực (mahābala) — hiện diện. Tắm gội tại tīrtha ấy, và nếu có thể kết hợp trì trai (upavāsa) vào ngày caturthī, được nói là tiêu trừ chướng ngại (vighna) suốt bảy đời. Lại nữa, bố thí (dāna) tại nơi này đem lại akṣaya-phala, công đức bất hoại, như một lời bảo chứng giáo pháp không nghi ngờ.
Adhyaya 124
नर्मदेश्वरतीर्थमाहात्म्य (The Māhātmya of Narmadeśvara Tīrtha)
Chapter 124 presents a concise tīrtha-instruction within a dialogue framework. Śrī Mārkaṇḍeya addresses a king (mahīpāla), directing him to proceed to Narmadeśvara, described as an eminent sacred site. The chapter’s core claim is soteriological and expiatory: a person who bathes at that tīrtha is released from all kilmbiṣas (moral/ritual demerits). It then adds a technical note on final outcomes, stating that whether one meets death by entering fire, by water, or by an “unanāśaka” (non-destructive/ineffective) death, the person’s trajectory is described as “anivartikā gati” (an irreversible course), a point attributed to Śaṅkara’s prior instruction. The passage thus combines (1) pilgrimage directive, (2) purification promise, and (3) an authority chain (Śiva → narrator) to stabilize the site’s salvific prestige.
Adhyaya 125
रवीतीर्थ-माहात्म्य एवं आदित्य-तपःकथा (Ravītīrtha Māhātmya and the Discourse on Āditya’s Tapas)
Chương này được trình bày như một cuộc đối thoại: Yudhiṣṭhira hỏi vì sao Mặt Trời—hiện hữu rõ ràng trong thế gian và được chư thiên tôn kính—lại được gọi là một tapasvin (bậc tu khổ hạnh), và Ngài đã đạt địa vị cùng các danh xưng Āditya/Bhāskara như thế nào. Mārkaṇḍeya đáp bằng cách chuyển sang thuật chuyện vũ trụ luận: từ trạng thái tối tăm ban sơ, một nguyên lý thần linh rực sáng hiển lộ, rồi được mô tả như một hiện thân có ngôi vị, từ đó các chức năng vận hành của vũ trụ được thiết lập. Sau đó, câu chuyện trở về địa lý nghi lễ của Ravītīrtha bên bờ sông Narmadā, nơi việc thờ phụng Thần Mặt Trời được thực hành qua tắm gội thanh tịnh (snāna), cúng lễ (pūjā), trì tụng thần chú (mantra-japa) và đi nhiễu (pradakṣiṇā). Bản văn nhấn mạnh kỹ lưỡng rằng “mantra” là điều kiện làm cho nghi lễ phát sinh hiệu lực; các ví dụ so sánh cho thấy hành động không có thần chú thì trở nên vô hiệu. Phần kết nêu các thời điểm và thủ tục quan trọng như saṅkrānti, vyatīpāta, ayana, viṣuva, nhật/nguyệt thực, Māgha saptamī; kèm theo bài xưng tụng mười hai danh hiệu của Mặt Trời. Phalaśruti khẳng định công đức: tẩy trừ ô nhiễm, đem lại an lạc, sức khỏe và những kết quả cát tường trong đời sống xã hội.
Adhyaya 126
अयोनिज-महादेव-तीर्थमाहात्म्य (Glory of the Ayoni-ja Mahādeva Tīrtha)
Chương 126 ghi lại lời giáo huấn của hiền triết Mārkaṇḍeya về một thánh địa tối thượng mang tên “Ayoni-ja” (nghĩa là “không sinh từ bào thai”), được xem như nơi cứu chữa và thanh tịnh cho những ai chịu “yoni-saṅkaṭa” — nỗi khổ và sự ràng buộc của thân phận sinh hữu. Trình tự hành trì được nêu rõ: hành hương đến thánh địa và tắm gội nghi lễ để gột bỏ cảm nhận nặng nề về khổ nạn liên hệ đến yoni. Tiếp đó là lễ pūjā dâng lên Īśvara/Mahādeva với câu khẩn nguyện xin giải thoát khỏi “saṃbhava” (sự trở thành, tái sinh liên miên) và yoni-saṅkaṭa. Hương thơm, hoa, trầm được dâng cúng như phương tiện tiêu trừ tội lỗi; việc phụng sự liṅga với lòng sùng kính (liṅga-pūraṇa) đem lại quả báo được ở gần Deva-deva lâu dài, được diễn tả phóng đại theo “siktha-saṅkhyā” (số giọt/sáp). Nghi thức abhiṣeka tắm rưới Mahādeva bằng nước thơm, mật ong, sữa hay sữa chua đem lại “vipulā śrī” — phúc lộc dồi dào. Chương này nhấn mạnh nửa tháng sáng và ngày caturdaśī (mười bốn âm lịch) là thời điểm cát tường để thờ phụng kèm ca hát và nhạc khí; đi pradakṣiṇā và liên tục dâng lời cầu nguyện theo câu mantra đã nêu. Đồng thời, sáu âm “namaḥ śivāya” được tôn xưng vượt hơn mọi hệ thống mantra cầu kỳ, vì việc trì tụng ấy tự thân là học, là nghe, và là viên mãn nghi lễ. Kết lại, kinh đề cao việc phụng sự các Śiva-yogin và bố thí đúng đạo: sau tắm gội và lễ bái, hãy cúng dường thức ăn cho các ẩn tu có kỷ luật (dānta, jitendriya), và bố thí nước, công đức được ví như núi Meru và biển cả, kết hợp lòng sùng kính với trách nhiệm xã hội-nghi lễ.
Adhyaya 127
अग्नितीर्थ-माहात्म्य तथा कन्यादान-फलश्रुति (Agni Tīrtha Māhātmya and the Merit of Kanyādāna)
Trong Avantī Khaṇḍa thuộc Revākhaṇḍa, hiền triết Mārkaṇḍeya chỉ dạy nhà vua hãy tiến đến Agnitīrtha, được tôn xưng là bến thánh vô song. Ngài dạy rằng nên thực hành tắm thánh (tīrtha-snāna) tại đây vào đầu nửa tháng (pakṣa-ādau), vì sự tắm gội ấy có năng lực tẩy trừ mọi ô uế tội lỗi và bất tịnh nghi lễ (kilbiṣa). Tiếp đó, lời dạy chuyển sang đạo lý bố thí, lấy kanyādāna làm trọng tâm: hiến tặng một thiếu nữ được trang sức tùy theo khả năng (yathāśaktyā alaṅkṛtām). Phần phalaśruti so sánh công đức của hành vi này với các tế lễ soma Vệ-đà tối thượng như Agnīṣṭoma và Atirātra, và khẳng định công đức ấy còn được nhân lên đến mức phi thường. Cuối cùng, công đức được mở rộng theo dòng tộc: người bố thí được thăng lên Śiva-loka, với thời lượng tương xứng cùng sự tiếp nối con cháu vô lượng (ví như đếm bằng số sợi tóc). Qua đó, chương này kết nối sự bền vững xã hội, bổn phận từ thiện và lời hứa giải thoát trong một khung thần học nghiêng về Śaiva.
Adhyaya 128
भृकुटेश्वरतीर्थमाहात्म्य (Bhrikuṭeśvara Tīrtha Māhātmya)
Chương này được đặt trong khuôn khổ lời giáo huấn của hiền triết Mārkaṇḍeya dành cho một bậc quân vương, khuyên nên tiến về Bhṛkuṭeśvara—một thánh địa (tīrtha) được ca ngợi là tối thắng. Uy lực của nơi ấy được gắn với hạnh tu khổ hạnh của thánh hiền Bhṛgu, vị có thần lực lớn và tính khí nghiêm khắc, đã thực hành tapas lâu dài để cầu tự. Ngài được ban ân phúc bởi thần linh mang danh hiệu “Andhakaghātin” (Đấng diệt Andhaka), qua đó xác lập sự gia hộ của quyền năng Śiva đối với tīrtha này. Kinh văn liệt kê các nghi thức và quả báo: tắm tại tīrtha rồi thờ phụng Parameśvara sẽ được công đức gấp tám lần lễ tế Agniṣṭoma. Người cầu con nếu làm lễ tắm rửa (snāpayet) Bhṛkuṭeśa bằng bơ sữa (ghee) và mật ong sẽ được đứa con trai như nguyện. Chương cũng nêu công đức bố thí: dâng vàng cho một brāhmaṇa, hoặc thay bằng bò và đất đai, được xem như hiến tặng toàn cõi địa cầu cùng biển cả, hang động, núi non, rừng già và lùm cây. Kết lại, người thí chủ hưởng lạc ở thiên giới, rồi trở lại nhân gian đạt địa vị cao—hoặc làm vua, hoặc làm brāhmaṇa được tôn kính—nêu rõ đạo lý nhân quả của sự hộ trì, cúng dường và lòng sùng kính gắn với thánh địa.
Adhyaya 129
ब्रह्मतीर्थमाहात्म्य (Glory of Brahmatīrtha on the Narmadā)
Chương này là lời chỉ dạy về tīrtha-māhātmya do Thánh hiền Śrī Mārkaṇḍeya thuyết cho một vị vua, hướng người nghe đến Brahmatīrtha bên bờ sông Narmadā. Nơi ấy được tôn xưng là bến thánh vô song, vượt hơn mọi tīrtha khác, với Phạm Thiên (Brahmā) là vị thần chủ trì hiển hách. Chỉ cần darśana—đến chiêm bái, được thấy và đảnh lễ—cũng đã có năng lực tẩy tịnh. Bài giảng phân loại sự ô uế theo ba tầng: lỗi do lời nói, lỗi do tâm ý, và lỗi do hành động; rồi thiết lập chuẩn mực nghi lễ: người tắm tại đó và hành trì theo quy phạm śruti-smṛti sẽ thực hiện prāyaścitta đúng pháp và được hưởng cõi trời. Trái lại, kẻ vì dục vọng và tham lam mà bỏ śāstra bị quở trách là lạc khỏi con đường sám hối chân chính. Chương còn nêu các quả báo công đức: sau khi tắm, thờ cúng tổ tiên (pitṛ) và chư thiên (deva) được phước như tế lễ Agniṣṭoma; bố thí dâng lên Phạm Thiên là công đức bất hoại; ngay cả việc trì tụng Gāyatrī-japa ngắn gọn cũng được tán dương là bao hàm hiệu lực của Ṛg–Yajus–Sāman. Phần kết nói về phala: chết tại tīrtha này sẽ theo “đạo không trở lại” đến Brahmaloka; công đức gắn cả với di cốt lưu tại chốn ấy; và tái sinh thuận lành thành bậc tri Phạm, có học vấn, danh dự, sức khỏe, thọ mạng—rốt ráo đạt “amṛtatva” (tính bất tử) theo nghĩa thần học.
Adhyaya 130
Devatīrtha Māhātmya (Glory of Devatīrtha on the Southern Bank of the Narmadā)
This adhyāya, voiced by the sage Mārkaṇḍeya, identifies an unsurpassed sacred ford named Devatīrtha situated on the southern bank of the Narmadā (Revā). The chapter’s discourse is concise and technical in purāṇic style: (1) it establishes the site’s sacral status through a divine precedent—gods assemble there and Parameśvara is described as being pleased; (2) it prescribes an ethical qualification for the pilgrim—bathing at the tīrtha should be accompanied by freedom from kāma (desire) and krodha (anger); and (3) it provides a clear phalaśruti, asserting that such a bath yields a definite merit equivalent to the fruit of gifting a thousand cows (go-sahasra-phala). The thematic lesson links external rite (snāna at a tīrtha) with internal discipline (passion-restraint), presenting pilgrimage as an integrated ethical-theological practice rather than a purely mechanical ritual act.
Adhyaya 131
Nāgatīrtha Māhātmya (Legend of the Nāgas’ Fear and Śiva’s Protection) / नागतीर्थमाहात्म्य
Chương này là cuộc đối thoại giữa hiền triết Mārkaṇḍeya và vua Yudhiṣṭhira. Mở đầu, bản văn nêu lên Nāgatīrtha “vô song” ở bờ nam sông Narmadā và đặt câu hỏi: vì sao các đại xà (Nāga) lại tu khổ hạnh do nỗi sợ hãi dữ dội. Mārkaṇḍeya kể một itihāsa cổ: Kaśyapa có hai phu nhân, Vinatā (gắn với Garuḍa) và Kadrū (gắn với loài rắn). Sau khi thấy thiên mã Uccaiḥśravas, hai bà cá cược; Kadrū dùng mưu ép buộc khiến các con rắn tìm cách gian trá. Có kẻ vì sợ lời nguyền của mẹ mà thuận theo, có kẻ lại đi tìm nơi nương tựa khác. Các Nāga tu tapas lâu dài, rồi Mahādeva (Śiva) ban ân: Vāsuki được an lập làm vị hộ vệ thường hằng trong sự gần gũi của Śiva, và toàn thể Nāga được bảo đảm an ổn, đặc biệt nhờ việc dầm mình trong nước Narmadā. Kết thúc là chỉ dạy nghi lễ và phala: ai thờ phụng Śiva tại tīrtha vào ngày trăng thứ năm (pañcamī) thì tám dòng Nāga không thể làm hại, và người đã khuất đạt địa vị như thị giả của Śiva trong thời hạn mong cầu.
Adhyaya 132
वाराहतीर्थमाहात्म्यम् (Glory of Varāha Tīrtha on the Northern Bank of the Narmadā)
Mārkaṇḍeya khuyên vị quân vương hãy đến tīrtha mang tên Varāha ở bờ bắc sông Narmadā, nơi được ca ngợi là “tẩy trừ mọi tội lỗi”. Chương này tôn xưng Varāha/Dharāṇīdhara như Đấng nâng đỡ thế gian (jagaddhātā), Đấng tạo hóa, ngự tại đó vì lợi ích muôn loài (lokahita) và làm người dẫn dắt cứu độ giúp vượt qua biển luân hồi. Nghi quỹ gồm: tắm tại tīrtha, cúng bái Varāha bằng hương thơm và vòng hoa, lời tán thán cát tường, giữ trai giới—đặc biệt vào ngày dvādaśī (mồng mười hai âm lịch)—rồi thức canh đêm nghe/kể thánh truyện. Văn bản cũng đặt ra ranh giới xã hội–nghi lễ: tránh tiếp xúc và ăn chung với người bị mô tả là đang làm điều tội lỗi, vì sự ô uế được nói là truyền qua lời nói, sự chạm, hơi thở và việc đồng thực. Đồng thời dạy kính trọng các brāhmaṇa tùy khả năng và đúng phép tắc. Về phala, chỉ cần được darśana gương mặt Varāha cũng nhanh chóng tiêu trừ cả những tội khó trừ, như rắn chạy trốn Garuḍa hay bóng tối tan trước mặt trời. Tinh thần “tối giản thần chú” được nhấn mạnh: “namo nārāyaṇāya” là câu niệm dùng cho mọi việc; một lần đảnh lễ Kṛṣṇa được ví ngang công đức đại tế tự và đưa người hành trì vượt khỏi tái sinh. Cuối cùng, người sùng tín có kỷ luật, nếu xả thân tại đây, sẽ đạt đến cảnh giới tối thượng, thanh tịnh của Viṣṇu, vượt ngoài đối đãi hữu hoại/vô hoại.
Adhyaya 133
लोकपालतीर्थचतुष्टयमाहात्म्य तथा भूमिदानपालन-उपदेशः (Glory of the Four Lokapāla Tīrthas and Counsel on Protecting Land-Gifts)
Mārkaṇḍeya nêu rõ bốn tīrtha tối thượng mà chỉ cần được chiêm bái (darśana) cũng có thể tiêu trừ tội lỗi: các thánh địa gắn với bốn Lokapāla là Kubera, Varuṇa, Yama và Vāyu. Yudhiṣṭhira hỏi vì sao các vị hộ thế ấy lại tu khổ hạnh bên bờ sông Narmadā. Mārkaṇḍeya giải thích: trong thế gian vô thường, các vị tìm một nền tảng bền vững; và chính Dharma là chỗ nương nâng đỡ mọi loài. Bốn Lokapāla thực hành tapas nghiêm mật và được Śiva ban ân: Kubera trở thành chúa tể Yakṣa và của cải; Yama nắm quyền về sự chế ngự và phán xét; Varuṇa hưởng chủ quyền trong cõi nước; Vāyu đạt sự hiện hữu thấm khắp. Mỗi vị lập một đền thờ mang danh mình, cử hành lễ bái và dâng cúng. Câu chuyện chuyển sang khuôn phép xã hội–đạo đức: thỉnh mời các brāhmaṇa uyên bác và ban tặng lễ vật, đặc biệt là bố thí đất đai, kèm lời cảnh tỉnh không được tịch thu hay hủy bỏ. Kinh nêu hình phạt cho kẻ xóa bỏ các tặng phẩm ấy, đồng thời ca ngợi việc bảo hộ đất thí còn cao quý hơn cả hành vi cho. Các quả báo tīrtha được kể rõ: lễ bái tại Kubereśa được công đức như Aśvamedha; tại Yameśvara, sạch tội tích lũy qua nhiều đời; tại Varuṇeśa, công đức như Vājapeya; tại Vāteśvara, viên mãn các mục tiêu đời sống. Phalaśruti kết rằng nghe hay tụng đọc truyện này sẽ trừ tội và tăng trưởng cát tường.
Adhyaya 134
Rāmeśvara-tīrtha Māhātmya (रामेश्वरतीर्थमाहात्म्य) — The Glory of Rāmeśvara on the Southern Bank of the Narmadā
Chương này là lời tuyên thuyết ngắn gọn về tīrtha-māhātmya do Thánh hiền Mārkaṇḍeya truyền dạy. Ngài xác nhận có một thánh địa “vô song” mang tên Rāmeśvara, tọa lạc ở bờ nam sông Narmadā (Revā). Thánh địa ấy được tán dương là nơi trừ tội (pāpa-hara), sinh công đức (puṇya) và diệt mọi khổ não (sarva-duḥkha-ghna). Nghi thức then chốt được nêu rõ: ai tắm (snāna) tại tīrtha này rồi thờ phụng Maheśvara—được xưng là Mahādeva, Mahātmā—thì sẽ được giải thoát khỏi mọi kilbiṣa (lỗi lầm, uế nhiễm). Qua đó, chương kết nối địa điểm, trình tự nghi lễ (tắm → cúng bái) và quả báo thanh tịnh cho người hành hương.
Adhyaya 135
सिद्धेश्वरतीर्थमाहात्म्य (Siddheśvara Tīrtha Māhātmya)
Markaṇḍeya describes an eminent tīrtha named Siddheśvara, characterized as supremely accomplished and worshipped across worlds. The chapter’s instructional core is a concise pilgrimage protocol: bathing at the tīrtha followed by worship of Umā-Rudra. The text then articulates a merit-equivalence claim—attaining the fruit of a Vājapeya sacrifice—thereby translating localized devotion into pan-Vedic prestige. A phalaśruti sequence follows: the practitioner’s accumulated puṇya yields heavenly ascent after death, accompanied by apsarās and auspicious acclamations; after enjoying heaven for an extended period, one is reborn into a prosperous and eminent lineage endowed with wealth and grain. The reborn person is portrayed as learned (versed in Veda and Vedāṅgas), socially honored, free from illness and sorrow, and living a full lifespan (a hundred autumns). The chapter thus links ritual action (snāna + pūjā) to a graded chain of cosmological, social, and bodily outcomes within a Śaiva devotional frame.
Adhyaya 136
अहल्येश्वरतीर्थमाहात्म्य (Ahalyeśvara Tīrtha Māhātmya)
Mārkaṇḍeya thuật lại câu chuyện Ahalyā–Gautama–Indra theo lối gắn với địa danh, nhằm xác lập sự linh thiêng của đền thờ Śiva mang danh “Ahalyeśvara” và tīrtha (bến nước thánh) kề bên. Gautama được tôn vinh như một brāhmaṇa khổ hạnh mẫu mực, còn Ahalyā nổi tiếng bởi dung sắc. Indra (Śakra) vì dục vọng đã giả dạng để đánh lừa Gautama và tiếp cận Ahalyā gần nơi cư trú. Khi Gautama trở về và nhận ra sự phạm giới, ngài nguyền rủa Indra, khiến thân thể Indra mang dấu ấn được mô tả như sự hiển lộ của nhiều “bhaga”; Indra liền từ bỏ quyền uy và thực hành khổ hạnh để chuộc lỗi. Ahalyā cũng bị nguyền hóa đá, nhưng có điều kiện giải thoát theo thời hạn: sau một nghìn năm, nàng được thanh tịnh khi được thấy Rāma trong bối cảnh hành hương, cùng với Viśvāmitra. Được phục hồi, Ahalyā làm các nghi lễ bên bờ Narmadā tại tīrtha: tắm gội thánh (snāna) và tu khổ hạnh, gồm cāndrāyaṇa và các kṛcchra khác. Mahādeva hoan hỷ ban ân; Ahalyā thiết lập Śiva với danh hiệu “Ahalyeśvara”. Phần phalaśruti kết rằng ai tắm tại tīrtha và thờ phụng Parameśvara ở đó sẽ được lên trời, rồi tái sinh làm người với phú quý, học vấn, sức khỏe, thọ mạng dài lâu và dòng tộc nối tiếp.
Adhyaya 137
कर्कटेश्वरतीर्थमाहात्म्य (Karkaṭeśvara Tīrtha-Māhātmya)
Chương này thuật lời chỉ dẫn về thánh địa của hiền triết Mārkaṇḍeya dành cho một bậc vương giả, khuyên người hành hương đến Karkaṭeśvara—một tīrtha thờ Śiva lừng danh ở bờ bắc sông Narmadā—được tôn xưng là nơi diệt trừ tội lỗi. Bài giảng nêu rõ các nghi thức và quả báo: tắm gội đúng pháp (vidhi) và lễ bái Śiva sẽ đưa người ấy, sau khi qua đời, theo con đường không thể đảo ngược đến cõi của Rudra. Mārkaṇḍeya nói rằng sự vĩ đại của thánh địa này khó thể gói trọn bằng lời, nhưng vẫn nêu những giáo lý then chốt: mọi hành vi—thiện hay bất thiện—thực hiện tại đây đều trở thành “bất hoại”, nhấn mạnh sức bền của nghiệp trong không gian linh thiêng. Quyền năng ấy được minh chứng qua sự hiện diện của các hiền giả Vālakhilya và những ẩn sĩ liên hệ với Marīci, tự nguyện an trú hoan hỷ tại đó, cùng Devī Nārāyaṇī vẫn tiếp tục khổ hạnh nghiêm mật. Sau cùng, chương dạy về cúng tế tổ tiên: ai tắm gội và làm lễ tarpana sẽ làm thỏa mãn tổ tiên suốt mười hai năm, kết hợp cứu độ bản thân, hạnh kiểm đạo đức và bổn phận dòng tộc trong một chương trình nghi lễ dựa nơi tīrtha.
Adhyaya 138
Śakratīrtha Māhātmya (The Glory of Śakra-tīrtha) — Indra’s Restoration and the Merit of Śiva-Pūjā
Mārkaṇḍeya dạy rằng người hành hương nên đến Śakratīrtha vô song. Sự linh thiêng của nơi này được nêu rõ qua một truyền thuyết nguồn gốc: Indra (Śakra) bị hiền giả Gautama nguyền rủa vì lỗi của chính mình, nên mất đi vương quang và uy nghi, rồi hổ thẹn ẩn mình. Các chư thiên và các bậc khổ hạnh lo lắng, đến cầu xin Gautama bằng lời lẽ hòa nhã, rằng một cõi giới thiếu Indra sẽ bất lợi cho trật tự của trời và người, xin Ngài thương xót vị thần đang chịu khổ. Gautama, bậc thông đạt Veda, chấp thuận và ban ân: điều từng là “một ngàn dấu vết” được chuyển thành “một ngàn con mắt” nhờ phúc lực của hiền giả, phục hồi phẩm giá cho Indra. Indra liền đến sông Narmadā, tắm gội trong dòng nước thanh tịnh, lập và thờ phụng Tripurāntaka (Śiva, Đấng diệt thành Tripura), rồi trở về thiên giới trong sự tôn vinh của các apsarā. Kết chương nêu quả báo rõ ràng: ai tắm tại tīrtha này và lễ bái Parameśvara sẽ được giải trừ tội lỗi liên hệ đến việc tà dâm với vợ người, khẳng định đây là nơi sám tịnh theo tinh thần Thánh giáo Śaiva.
Adhyaya 139
Somatīrtha Māhātmya (Glory of Somatīrtha) — Ritual Bathing, Solar Contemplation, and Merit of Feeding the Learned
Chương này do hiền triết Mārkaṇḍeya thuyết giảng theo lối chỉ dẫn hành hương đến Somatīrtha, được tôn xưng là thánh địa vô song, nơi Soma từng tu khổ hạnh (tapas) và đạt con đường tinh tú trên cõi trời. Trình tự nghi lễ được nêu rõ: tắm gội tại tīrtha, rồi làm ācamana và trì tụng (japa), cuối cùng quán niệm Ravi—Thái Dương Thần. Kinh văn tiếp đó nêu các lời so sánh công đức: hành trì tại đây được xem ngang với quả báo của việc tụng đọc tam Veda (Ṛg, Yajur, Sāma) và thần chú Gāyatrī. Một phần lớn nói về hiếu khách theo đạo: thí thực cho các Bà-la-môn thuộc các truyền thống học thuật (Bahvṛca, Adhvaryu, Chāndoga; những người đã hoàn tất học tập), và cúng dường cho các vị đứng đầu những vật như giày dép, ô, y phục, chăn, ngựa… mỗi việc đều được ca ngợi bằng ngôn ngữ công đức “koti”. Kết lại, chương nhấn mạnh đạo hạnh khổ tu: nơi nào một muni chế ngự các căn, nơi ấy tương đương Kurukṣetra, Naimiṣa và Puṣkara; vì vậy cần đặc biệt tôn kính các yogin vào lúc nhật/nguyệt thực, saṅkrānti và vyatīpāta. Ai phát tâm xuất ly tại tīrtha này sẽ lên trời bằng vimāna, trở thành tùy tùng của Soma và cùng hưởng phúc lạc thiên giới của Soma.
Adhyaya 140
नन्दाह्रदमाहात्म्य (Nandāhrada Māhātmya: The Glory of Nandā Lake)
Chương này được trình bày như một lộ trình chỉ dạy trong Revākhaṇḍa. Hiền giả Mārkaṇḍeya hướng dẫn vị vua thính giả đến Nandāhrada, một hồ thiêng vô song nơi các bậc thành tựu (siddha) hiện diện, và nơi Nữ thần Nandā được tôn xưng là Đấng ban ân phúc. Tính linh thiêng của địa điểm được đặt nền trên một huyền tích chiến đấu: Mahīṣāsura hùng mạnh khiến chư thiên khiếp sợ đã bị Nữ thần—trong phương diện Śūlinī—dùng đinh ba đâm xuyên và khuất phục. Sau đó, Nữ thần mắt rộng tắm tại đây, nên hồ được gọi là Nandāhrada. Tiếp theo là lời chỉ dạy thực hành: tắm tại tīrtha này với tâm hướng về Nandā và bố thí cho các bà-la-môn sẽ đem lại công đức tương đương lễ Aśvamedha. Nandāhrada còn được xếp vào hàng những thánh địa hiếm quý, ngang với Bhairava, Kedāra và Rudra Mahālaya, nhưng nhiều người không nhận ra vì bị dục vọng và chấp trước làm mê lạc. Phalaśruti kết thúc khẳng định rằng tổng quả báo của việc tắm gội và bố thí khắp cõi đất được biển bao quanh đều hội tụ nơi một lần tắm ở Nandāhrada, nêu bật đây là điểm kết tinh công đức và nếp sống đạo hạnh.
Adhyaya 141
Tāpeśvara Tīrtha Māhātmya (The Glory of the Tāpeśvara Ford)
Mārkaṇḍeya thuật lại tích khởi nguyên của thánh địa (tīrtha) Tāpeśvara. Một người thợ săn (vyādha) thấy một con nai cái vì sợ hãi đã lao mình xuống nước rồi từ đó vút lên trời. Cảnh tượng ấy khiến ông kinh ngạc, sinh tâm ly tham, buông cung tên và chuyên tu khổ hạnh (tapas) lâu dài, được nói là suốt một nghìn năm của chư thiên. Đại Tự Tại Maheśvara (Śiva) hoan hỷ hiện thân và ban ân. Thợ săn cầu được ở gần Śiva; Ngài chấp thuận rồi ẩn mất. Người ấy bèn an vị (sthapayitvā) Maheśvara, phụng thờ đúng pháp (pūjā-vidhāna) và được sinh lên cõi trời. Từ đó, tīrtha này vang danh ba cõi với tên “Tāpeśvara”, gắn với sức nóng sám hối/khổ hạnh của thợ săn (vyādha-anuttāpa). Ai tắm tại đây và lễ bái Śaṅkara sẽ đạt Śiva-loka; ai tắm nước sông Narmadā ở Tāpeśvara sẽ thoát ba nỗi khổ (tāpa-traya). Kinh còn khuyên các nghi thức tắm đặc biệt vào ngày Aṣṭamī, Caturdaśī và Tṛtīyā để tiêu trừ mọi tội lỗi.
Adhyaya 142
रुक्मिणीतीर्थमाहात्म्य (Rukmiṇī Tīrtha Māhātmya) and the Naming of Yodhanīpura
Chương này trình bày dưới hình thức đối thoại: hiền triết Mārkaṇḍeya chỉ dạy Yudhiṣṭhira về uy lực của Rukmiṇī-tīrtha. Chỉ cần tắm tại thánh địa ấy đã được nói là đem lại dung sắc và phúc tường, đặc biệt nhấn mạnh các ngày Aṣṭamī, Caturdaśī và nhất là Tṛtīyā. Tiếp đó là phần itihāsa làm nền cho thẩm quyền của tīrtha: vua Bhīṣmaka xứ Kuṇḍina có công chúa Rukmiṇī; một tiếng nói vô hình báo trước nàng phải được gả cho vị thần bốn tay. Vì sắp đặt chính trị, nàng bị hứa gả cho Śiśupāla; rồi Kṛṣṇa và Saṅkarṣaṇa đến, Rukmiṇī gặp Hari trong dạng cải trang, và Kṛṣṇa đoạt nàng đem đi. Cuộc truy kích và giao chiến diễn ra, nổi bật hình tượng chiến trận của Baladeva và cuộc đối đầu với Rukmī; theo lời thỉnh cầu của Rukmiṇī, Kṛṣṇa kiềm chế Sudarśana, sau đó hiển lộ thần tướng và hòa giải được lập lại. Phần sau chuyển sang quy phạm nghi lễ–pháp lý và đạo đức: Kṛṣṇa tôn kính bảy bậc hiền giả (truyền thống mānasaputras) và ban cấp thôn ấp, đồng thời răn dạy nghiêm khắc không được tịch thu đất đã hiến cúng (dāna-bhūmi), nêu rõ quả báo nghiệp lực. Kết chương là tīrtha-māhātmya liệt kê các hành trì: tắm gội, thờ Baladeva–Keśava, đi nhiễu pradakṣiṇā, bố thí như kapilā-dāna, vàng/bạc, giày dép, y phục; so sánh công đức với các thánh địa nổi tiếng khắp Ấn Độ và nói về फलश्रuti sau khi chết—những cảnh giới dành cho người mất vì lửa, nước, hay tuyệt thực trong phạm vi tīrtha.
Adhyaya 143
Yojaneśvara Tīrtha Māhātmya and the Worship of Balakeśava
Chương này là lời thuyết giảng về tīrtha-māhātmya do thánh hiền Mārkaṇḍeya nói với một vị vua. Ngài hướng người nghe đến thánh địa tối thắng mang tên Yojaneśvara, nơi các bậc Nara–Nārāyaṇa Ṛṣi từng tu khổ hạnh (tapas) và giành thắng lợi trong cuộc xung đột nguyên sơ giữa chư thiên (deva) và dāṇava. Câu chuyện lược thuật lịch sử thiêng qua các yuga: ở Tretā-yuga, cùng một nguyên lý thần linh hiển lộ nơi Rāma–Lakṣmaṇa; sau khi tắm gội tại tīrtha, các Ngài diệt Rāvaṇa. Đến Kali-yuga, thần lực ấy biểu hiện thành Bala–Keśava (Balarāma–Kṛṣṇa), sinh trong dòng Vāsudeva, lập nhiều công nghiệp khó làm, như diệt Kaṃsa, Cāṇūra, Muṣṭika, Śiśupāla, Jarāsandha. Bản văn còn gợi đến bối cảnh chiến tranh Kurukṣetra/Dharma-kṣetra, nêu rõ uy lực thần thánh là yếu tố quyết định khiến nhiều dũng tướng trọng yếu bại vong. Phần giáo huấn dạy: tắm tại tīrtha, thờ phụng Bala–Keśava, trai giới, thức canh đêm (prajāgara), ca tụng bằng lòng bhakti, và kính trọng cúng dường các brāhmaṇa. Phalaśruti hứa rằng tội lỗi, kể cả trọng tội, được tiêu trừ; mọi bố thí và lễ bái tại đây mang quả báo “bất hoại” (akṣaya); và người hiền thiện nghe, đọc hay tụng chương này sẽ được giải thoát khỏi pāpa.
Adhyaya 144
Cakratīrtha–Dvādaśī Tīrtha Māhātmya (Non-diminishing Merit at Cakratīrtha)
Chương này là lời chỉ dẫn ngắn gọn theo kiểu hành trình, do Thánh hiền Śrī Mārkaṇḍeya thuyết cho một bậc vương giả. Ngài khuyên người nghe tiến đến một Dvādaśī-tīrtha “tối thắng”, đồng thời đối chiếu nếp tế tự thông thường với địa vị đặc biệt của Cakratīrtha. Ngài nói rằng trong những hoàn cảnh chung, quả phúc của bố thí (dāna), trì tụng (japa), tế hỏa (homa) và các lễ vật bali/cúng dường có thể suy giảm hoặc cạn dần theo thời gian. Nhưng mọi thiện hạnh thực hiện tại Cakratīrtha được tán dương là không hề hao mòn, công đức không giảm. Cuối chương, hiền thánh khẳng định đã trình bày riêng rẽ và đầy đủ đại oai lực (māhātmya) tối thượng của thánh địa này—bao gồm ý nghĩa đối với quá khứ và tương lai—như một lời kết trang nghiêm cho phần tán thán.
Adhyaya 145
Śivātīrtha Māhātmya (Glory of the Śiva Tīrtha)
Chương này trình bày lời chỉ dạy thần học ngắn gọn được quy cho hiền triết Mārkaṇḍeya, hướng người cầu đạo (được gọi là “người hộ trì/lãnh đạo xứ sở”) đến Śivātīrtha vô song. Bài giảng được sắp xếp như một lộ trình hành hương kèm các pháp hành theo từng bậc. Trước hết, chỉ cần được darśana (chiêm bái) Thần linh tại Śivātīrtha thì mọi cấu uế tội lỗi (sarva-kilbiṣa) đều được tẩy trừ. Kế đến, kinh nêu rõ kỷ luật nghi lễ: tắm tại tīrtha trong khi chế ngự sân hận và điều phục các căn, rồi thờ phụng Mahādeva; công đức được ví ngang với tế lễ Agniṣṭoma. Sau cùng, pháp hành được tăng cường bằng lòng sùng kính kết hợp trai giới (upavāsa) và thờ Śiva, hứa khả một tiến trình tâm linh không thoái chuyển, đưa đến Rudraloka. Chương vì thế kết hợp đạo đức (tự chế), nghi lễ (snāna, pūjā, upavāsa) và quả báo (thanh tịnh, thăng giới sau khi mất) trong một chỉ dẫn hành hương cô đọng.
Adhyaya 146
Asmahaka Pitṛtīrtha Māhātmya and Piṇḍodaka-Vidhi (अस्माहक-पितृतीर्थ-माहात्म्य एवं पिण्डोदक-विधि)
Chương 146 được trình bày như một cuộc đối thoại: Yudhiṣṭhira thỉnh hỏi về māhātmya (công đức, sự linh thiêng) của một thánh địa dành cho tổ tiên bậc nhất mang tên Asmahaka, và Mārkaṇḍeya đáp lại bằng cách dẫn lời vấn đáp có thẩm quyền từ hội chúng ṛṣi–chư thiên thuở trước. Bài thuyết giảng tôn Asmahaka vượt hơn các cụm hành hương tương tự và gắn hiệu lực của nơi này với nghi lễ hướng về pitṛ: chỉ một lần dâng piṇḍa và cúng nước cũng có thể giải thoát tổ tiên khỏi khổ trạng preta, đem lại sự thỏa mãn lâu dài và công đức bền vững. Chương cũng nêu chuẩn mực đạo hạnh—giữ maryādā theo khuôn phép śruti–smṛti—đồng thời giải thích nghiệp lý: chúng sinh rời thân “như gió”, tự thọ quả riêng, nhưng trật tự xã hội–tôn giáo được duy trì nhờ các bổn phận như tắm gội, bố thí, trì tụng, hỏa cúng, tự học kinh, thờ phụng thần linh, kính đãi khách, và nhất là piṇḍodaka-pradāna. Phần lớn nội dung mô tả thời điểm và đặc điểm địa điểm: amāvāsyā, Vyatīpāta, Manv-ādi, Yug-ādi, ayana/viṣuva và các chuyển vận của mặt trời; cùng Brahma-śilā do thần lực tạo thành, hình như “bình đầu voi”. Văn bản nói rằng trong thời Kali, dấu hiệu ấy hiện rõ đặc biệt quanh amāvāsyā tháng Vaiśākha. Nghi thức gồm tắm rửa, tán dương Nārāyaṇa/Keśava bằng thần chú, thết đãi brāhmaṇa, làm śrāddha với darbha và dakṣiṇā, và các lễ vật tùy nghi (sữa, mật, sữa chua, nước mát) được hiểu là trực tiếp nuôi dưỡng pitṛ. Chương còn liệt kê các “nhân chứng vũ trụ”—chư thiên, pitṛ, sông ngòi, đại dương và nhiều ṛṣi—để củng cố thẩm quyền của thánh địa. Kết thúc là phalāśruti rộng lớn: tẩy trừ trọng lỗi, công đức tương đương các đại tế Veda, nâng tổ tiên khỏi cảnh địa ngục, ban phúc lộc thế gian, đồng thời dung hòa thần học trung tính khi xem Brahmā–Viṣṇu–Maheśvara là những quyền năng hợp nhất theo công năng.
Adhyaya 147
Siddheśvara-tīrtha-māhātmya (सिद्धेश्वरतीर्थमाहात्म्य) — Merits of Bathing, Śiva Worship, and Śrāddha on the Narmadā’s Southern Bank
Trong adhyāya này, hiền triết Mārkaṇḍeya chỉ dạy một vị vua (được gọi là mahīpāla/nṛpasattama) hãy đến Siddheśvara tīrtha vô song, nằm trên bờ nam sông Narmadā (Revā). Nơi ấy được giới thiệu như một thánh địa đặc biệt cát tường. Tắm tại tīrtha này rồi thờ phụng Vṛṣabhadhvaja (Śiva, Đấng mang biểu tượng bò) được nói là có thể trừ sạch mọi tội lỗi và ban công đức ví như người cử hành Aśvamedha. Việc tắm gội và thành tâm làm śrāddha với nỗ lực cũng được khẳng định là trọn vẹn hiệu lực, khiến các bậc tổ tiên (pitṛ) được thỏa nguyện. Đối với chúng sinh chết tại hoặc có duyên hệ với tīrtha này, kinh văn tuyên bố sẽ thoát khỏi sự tái diễn của “garbha-vāsa” (giam hãm trong bào thai) vốn tự thân đau khổ. Kết lại, adhyāya liên kết việc tắm bằng nước tīrtha với sự chấm dứt punarbhava (tái sinh), nêu nghi lễ nơi dòng sông như một phương tiện giải thoát trong bối cảnh sùng kính Śaiva.
Adhyaya 148
Āṅgāraka-Śiva Tīrtha Vidhi on the Northern Bank of the Narmadā (अङ्गारक-शिवतीर्थविधिः)
Mārkaṇḍeya dạy một vị vua hãy đến Śiva-tīrtha gắn với Āṅgāraka (Kuja) ở bờ bắc sông Narmadā, nơi được tôn xưng là chốn tiêu trừ tội lỗi (pāpa-kṣaya). Chương này nêu một vrata có thời hạn vào ngày Caturthī và thứ Ba (Caturthī–Āṅgāraka), nhấn mạnh việc phát nguyện (saṅkalpa), tắm lúc hoàng hôn và duy trì sandhyā-upāsanā đều đặn. Tiếp theo là trình tự pūjā chi tiết: lập đàn trên sthaṇḍila, thoa đàn hương đỏ, lễ bái theo kiểu hoa sen/mạn-đà-la và xưng tụng các danh hiệu của Kuja/Āṅgāraka như Bhūmiputra, Svedaja. Dâng arghya trong bình đồng với nước pha đàn hương đỏ, hoa đỏ, mè (tila) và gạo. Quy định ẩm thực được nêu rõ: tránh vị chua và mặn; ưu tiên thức ăn thanh đạm, lành và bổ dưỡng. Nghi lễ có thể mở rộng với tượng vàng tùy khả năng, đặt nhiều karaka theo các phương, tấu vang śaṅkha/tūrya làm dấu cát tường, và tôn kính một brāhmaṇa đủ phẩm hạnh—học vấn, giữ giới nguyện và lòng nhân. Dāna gồm bò cái đỏ và bò đực đỏ; rồi đi nhiễu (pradakṣiṇā), cho gia quyến cùng tham dự, làm nghi thức sám hối/kết lễ và tiễn tạ. Phalaśruti hứa ban sắc đẹp và phúc lộc qua nhiều đời, sau khi mất đến Āṅgāraka-pura, hưởng lạc cõi thiêng, và cuối cùng đạt vương quyền chính pháp, sức khỏe cùng thọ mạng dài lâu.
Adhyaya 149
Liṅgeśvara Tīrtha Māhātmya and Dvādaśī-Māsa-Nāma Kīrtana (लिङ्गेश्वरतीर्थमाहात्म्यं तथा द्वादशी-मासनामकीर्तनम्)
Mārkaṇḍeya thuật lại một thánh địa (tīrtha) mang tên Liṅgeśvara, nơi chỉ cần được chiêm bái “Chúa tể của chư thiên” thì tội lỗi được tiêu trừ. Chương này đặt địa điểm ấy trong khung thần học tôn vinh Viṣṇu, nhắc lại năng lực hộ trì của Ngài (kể cả mô-típ Varāha), đồng thời dạy phép hành hương: tắm tại tīrtha, đảnh lễ thần linh, và kính trọng Bà-la-môn bằng bố thí, lễ kính và thết đãi. Tiếp đó là kỷ luật theo lịch: vào ngày dvādaśī, với chay tịnh và tự chế, hành giả cúng dường hương hoa, làm tarpaṇa cho tổ tiên và chư thần, rồi tụng mười hai thánh danh. Bản văn còn hệ thống hóa việc thờ phụng theo từng tháng âm lịch, gắn mỗi tháng với một danh hiệu của Viṣṇu (từ Keśava đến Dāmodara), xem việc xưng tụng danh hiệu là pháp thanh tịnh, trừ lỗi do lời nói, ý nghĩ và thân hành. Cuối cùng, chương nêu rõ phúc phần của người có bhakti và sự mất mát tâm linh của đời sống thiếu lòng sùng kính; lại chỉ dẫn việc cúng tổ tiên bằng nước pha mè trong thời nhật/nguyệt thực và các kỳ aṣṭakā, rồi kết bằng lời tán dương Hari trong hình tướng heo rừng như một thị kiến cát tường đem lại an hòa.
Adhyaya 150
कुसुमेश्वर-माहात्म्य (Kusumeśvara Māhātmya: Ananga, Kāma, and the Narmadā-bank Liṅga स्थापना)
Mārkaṇḍeya chỉ cho nhà vua đến thánh địa tối thắng Kusumeśvara ở bờ nam sông Narmadā, nơi được tôn xưng là có thể tẩy trừ những lỗi lầm thứ yếu. Thần vị tại đây được xác nhận là liṅga do Kāma (Kāmadeva) an lập, danh tiếng vang khắp các thế giới. Yudhiṣṭhira bèn thỉnh hỏi về nghịch lý: Ananga—Kāma “vô thân”—làm sao lại đạt được “aṅgitva”, tức được phục hồi thân phần. Câu chuyện chuyển về Kṛtayuga: Mahādeva (Śiva) tu khổ hạnh mãnh liệt tại Gaṅgāsāgara khiến muôn cõi bất an. Chư thiên tìm đến Indra; Indra sai các apsaras, mùa Xuân, chim cu cu, gió nam và Kāma đến quấy động định lực của Śiva. Khung cảnh được dệt như một nghi lễ mỹ lệ của mùa xuân, nhưng Śiva vẫn bất động; cuối cùng Ngài mở con mắt thứ ba, lửa thiêng thiêu Kāma thành tro, khiến thế gian trở nên “vắng dục”. Chư thiên cầu đến Brahmā; Brahmā ca ngợi Śiva bằng chất liệu Veda và stotra. Śiva nguôi giận, suy xét việc hoàn phục thân Kāma là khó, song Ananga vẫn trở lại như nguồn sinh lực cho muôn loài. Sau đó Kāma tu tập bên bờ Narmadā, khẩn cầu Kuṇḍaleśvara che chở khỏi các loài gây chướng ngại và được ban ân: Śiva sẽ thường trụ tại tīrtha ấy. Kāma liền dựng liṅga mang danh Kusumeśvara. Chương còn dạy pháp hành: tắm gội và trai giới tại tīrtha, nhất là ngày Caitra caturdaśī (ngày Madana), sáng sớm lễ bái Thái Dương, làm tarpaṇa bằng nước pha mè, và cúng piṇḍa. Phần phalaśruti nói piṇḍa-dāna tại đây ngang với tế lễ sattra mười hai năm, khiến tổ tiên được thỏa nguyện lâu dài; thậm chí sinh vật nhỏ chết tại chốn này cũng được cứu độ. Người tu xả ly với lòng sùng kính và tự chế tại Kusumeśvara sẽ hưởng lạc ở cõi Śiva và về sau tái sinh làm bậc quân vương đáng kính, khỏe mạnh, biện tài.
Adhyaya 151
जयवाराहतीर्थमाहात्म्य तथा दशावतारकथनम् (Jaya-Vārāha Tīrtha Māhātmya and the Account of the Ten Avatāras)
Chương này được trình bày như một cuộc đối thoại, trong đó hiền triết Mārkaṇḍeya chỉ ra một thánh địa (tīrtha) được ca ngợi trên bờ bắc sông Narmadā, gắn với danh xưng “Jaya-Vārāha”. Tắm tại đây và chiêm bái (darśana) đấng Madhusūdana được nói là có năng lực tẩy trừ tội lỗi, đặc biệt nhờ việc tưởng niệm hay tụng đọc mười lần giáng sinh (daśa-janma) của Thần. Yudhiṣṭhira thỉnh cầu giải thích: trong mười hóa thân (từ Matsya đến Kalki), Thần đã thực hiện những hành trạng nào. Mārkaṇḍeya đáp bằng bản liệt kê cô đọng: Matsya cứu các Veda bị chìm; Kūrma nâng đỡ cuộc khuấy biển sữa và làm vững địa cầu; Varāha nâng đất lên khỏi cõi dưới; Narasiṃha diệt Hiraṇyakaśipu; Vāmana hàng phục Bali bằng những bước đo và quyền uy vũ trụ; Paraśurāma trừng trị các kṣatriya bạo ngược và trao đất cho Kaśyapa; Rāma giết Rāvaṇa, phục hồi vương quyền chính pháp; Kṛṣṇa giáng thế để trừ bạo chúa và báo trước thắng lợi của Yudhiṣṭhira; Buddha được mô tả như hình thái về sau gây rối loạn xã hội–tôn giáo trong Kali-yuga; và Kalki được dự báo là lần giáng sinh thứ mười. Kết chương khẳng định việc nhớ mười hóa thân là nhân duyên diệt tội, kết hợp tán dương thánh địa với thần học hóa thân và lời cảnh tỉnh về suy đồi thời mạt pháp.
Adhyaya 152
भार्गलेश्वर-माहात्म्य (Bhārgaleśvara Māhātmya) — Merit of Worship and Final Passage at the Tīrtha
Trong lời chỉ dạy thần học ngắn gọn này, hiền triết Mārkaṇḍeya hướng người hành hương đến thánh địa Bhārgaleśvara, tôn xưng Śaṅkara (Śiva) là “hơi thở sinh mệnh của thế gian” và khẳng định rằng chỉ cần tưởng niệm Ngài thôi cũng đủ diệt trừ tội lỗi. Chương nêu rõ hai quả báo gắn với nghi lễ tại tīrtha: (1) ai tắm gội nơi tīrtha và thờ phụng Parameśvara sẽ đạt công đức như lễ tế Aśvamedha; (2) ai xả bỏ thân mạng tại tīrtha ấy sẽ được “anivartikā gati” — con đường không thoái chuyển — chắc chắn đến Rudra-loka. Thông điệp chính là sự tái định nghĩa cứu độ theo Purāṇa: lòng sùng kính, nơi chốn linh thiêng và sự tưởng niệm trở thành phương tiện mạnh mẽ trong cứu cánh Śaiva.
Adhyaya 153
रवितीर्थ-आदित्येश्वर-माहात्म्य (Ravi Tīrtha and Ādityeśvara: Theological Account and Merit Framework)
Chương này mở đầu khi hiền triết Mārkaṇḍeya tán dương Ravi Tīrtha “vô song”, chỉ cần được chiêm ngưỡng đã có thể giải trừ tội lỗi. Ngài nêu khung công đức: tắm tại Ravi Tīrtha và được darśana Bhāskara (Thần Mặt Trời) đem lại quả báo tương ứng; bố thí cúng dường dâng lên Ravi và trao đúng pháp cho một Bà-la-môn xứng đáng thì phước báo vô lượng, đặc biệt vào các thời điểm thiêng như ayana, viṣuva, saṅkrānti, lúc nhật/nguyệt thực hay vyatīpāta. Giáo lý được khẳng định: Mặt Trời là đấng “hoàn trả” lễ vật, đáp đền công đức vượt qua thời gian, thậm chí qua nhiều đời, với mức phước sai biệt tùy thời điểm thực hành. Yudhiṣṭhira hỏi vì sao Ravi Tīrtha lại đặc biệt linh nghiệm. Mārkaṇḍeya kể truyền tích khởi nguyên: vào đầu Kṛtayuga, Bà-la-môn uyên bác Jābāli vì giữ giới nguyện nên nhiều lần từ chối gần gũi trong thời kỳ thụ thai của vợ; người vợ đau khổ, nhịn ăn rồi qua đời, khiến Jābāli mang tội và mắc bệnh ngoài da kiểu kuṣṭha cùng sự suy hoại thân thể. Tìm đường chữa lành, ông hỏi về Bhāskara Tīrtha ở bờ bắc sông Narmadā, gắn với Ādityeśvara và được ca ngợi là diệt trừ mọi bệnh tật. Do bệnh nặng không thể đi, ông tu khổ hạnh mãnh liệt để “thỉnh” Ādityeśvara hiển hiện tại nơi mình ở; sau một trăm năm, Sūrya ban ân và hiện thân, nơi ấy được tuyên bố thành tīrtha xóa tội và tiêu sầu. Pháp hành được chỉ dạy: trọn một năm, mỗi Chủ nhật tắm gội, đi nhiễu bảy vòng, dâng lễ và chiêm bái Mặt Trời; kinh văn gắn việc này với sự chấm dứt nhanh các bệnh da liễu và sự thành tựu phú quý thế gian. Lại nói śrāddha cử hành tại đây vào ngày saṅkrānti sẽ làm thỏa mãn tổ tiên, vì Bhāskara được xem là liên hệ với các Pitṛ. Chương kết thúc bằng việc tái khẳng định năng lực thanh tịnh và trị liệu của Ādityeśvara.
Adhyaya 154
कलकलेश्वरतीर्थमाहात्म्य (Glory of the Kalakaleśvara Tīrtha)
Chương này do Thánh hiền Mārkaṇḍeya thuật lại, nêu danh một thánh địa (tīrtha) lừng tiếng mang tên Kalakaleśvara ở bờ nam sông Narmadā, được mô tả là “tự chính Thần linh kiến lập”. Bối cảnh đặt trong truyền thống Śaiva: sau khi Mahādeva diệt Andhaka trong chiến trận, chư thiên, gandharva, kinnara và các đại xà vân tập tôn vinh Ngài giữa tiếng nhạc khí vang dội và lời tụng ca Veda (śaṅkha, tūrya, mṛdaṅga, paṇava, vīṇā, veṇu; sāman, yajus, chandas, ṛc). Tên gọi Kalakaleśvara được giải thích từ âm thanh náo động “kalakala” của đoàn tùy tùng (pramatha) và các bậc ca tụng, đúng lúc liṅga được an lập. Phần nghi quỹ cốt lõi dạy rằng: tắm gội tại thánh địa và chiêm bái Kalakaleśvara sẽ đạt công đức vượt hơn cả lễ tế Vājapeya. Quả báo được nói đến là sự thanh tịnh, thăng thiên trên cỗ xe tối thượng được apsara ca ngợi, hưởng lạc cõi trời, và cuối cùng tái sinh trong dòng tộc thanh khiết làm một brāhmaṇa uyên bác, khỏe mạnh, trường thọ.
Adhyaya 155
शुक्लतीर्थमाहात्म्यम् (The Glory of Śukla Tīrtha on the Narmadā)
Chương này được trình bày như một cuộc đối thoại, trong đó hiền triết Mārkaṇḍeya chỉ rõ Śukla Tīrtha ở bờ bắc sông Narmadā là thánh địa hành hương vô song. Bài giảng thiết lập thứ bậc các tīrtha, khẳng định mọi nơi linh thiêng khác cũng không sánh nổi dù chỉ một phần nhỏ công năng của Śukla Tīrtha. Đồng thời, Narmadā được tán dương như dòng sông có năng lực thanh tịnh phổ quát, tẩy trừ cấu uế cho muôn loài. Lời khẳng định ấy được củng cố bằng tích nguyên khởi: tại Śukla Tīrtha, Viṣṇu thực hành khổ hạnh lâu dài; Śiva hiện thân, gia trì và thánh hóa vùng đất, ban cả phúc lợi thế gian lẫn giải thoát (mokṣa). Tiếp đó là câu chuyện nêu gương về vua Cāṇakya. Trong truyện, hai chúng sinh bị nguyền rủa mang hình quạ bị đưa đến cõi Yama; nhưng Yama tuyên bố rằng những ai chết tại Śukla Tīrtha vượt ngoài quyền xét xử của ngài, được đạt cảnh giới cao hơn mà không cần phán quyết. Hai con quạ thuật lại cảnh thành Yama, liệt kê các địa ngục và nhân quả đạo đức dẫn đến đó, đồng thời nói về việc người bố thí hưởng quả báo của dāna. Kết chương, Cāṇakya dứt bỏ dục vọng, đem của cải bố thí, rồi sau khi tắm tại tīrtha đã đạt kết cục theo đạo Vaiṣṇava, nêu bật luận đề đạo đức và cứu cánh giải thoát của chương.
Adhyaya 156
शुक्लतीर्थमाहात्म्य (Śukla-tīrtha Māhātmya) — The Glory of Śukla Tīrtha on the Revā
Mārkaṇḍeya mô tả Śuklatīrtha trên sông Narmadā (Revā) là thánh địa hành hương vô song, nằm trên địa thế dốc theo phương hướng và thường được các bậc hiền triết lui tới. Trọng tâm chương mang tính lịch nghi và hiển linh: vào ngày Caturdaśī của nửa tháng tối (Kṛṣṇapakṣa), đặc biệt trong tháng Vaiśākha và cũng nhấn mạnh tháng Kārttika, Śiva cùng Umā từ Kailāsa ngự đến; người hành hương sau khi tắm gội theo nghi lễ được nói là có thể chiêm bái Ngài. Khi ấy các đoàn tùy tùng thần linh—Brahmā, Viṣṇu, Indra, Gandharva, Apsaras, Yakṣa, Siddha, Vidyādhara và Nāga—đều tham dự vào năng lực thanh tịnh của tīrtha. Văn bản liên tục nêu logic sám tẩy: tắm tại đây ví như tấm vải được thợ giặt làm sạch, và ngay cả lỗi lầm nặng nề cũng có thể tiêu trừ nhờ các phép tu trì được chỉ dạy. Nghi lễ cho tổ tiên (tarpaṇa và dâng nước Revā) đem lại sự thỏa mãn lâu dài cho pitṛ. Chương cũng trình bày các lễ bố thí—dâng chăn tẩm bơ sữa, dâng vàng tùy khả năng, cùng các vật thí khác (giày dép, dù, giường, chỗ ngồi, thức ăn, nước, ngũ cốc)—và gắn với cảnh giới sau khi chết như Śiva-loka/Rudra-loka; trong một mạch tu khổ hạnh riêng còn nói đến thành của Varuṇa. Các thực hành khác gồm chay tịnh một tháng, nhiễu quanh (được ví như nhiễu quanh cả địa cầu), thả bò đực (vṛṣa-mokṣa), hiến tặng thiếu nữ trang sức tùy sức, và thờ phụng “cặp đôi mỹ lệ” dâng Rudra để bảo chứng không lìa xa qua nhiều đời. Phần phalaśruti kết luận: ai thành kính nghe tụng sẽ đạt điều mong cầu—con cái, tài sản hoặc giải thoát—trong giọng điệu truyền thừa đáng tin cậy.
Adhyaya 157
हुङ्कारतीर्थ-माहात्म्य (Glory of Hūṅkāra Tīrtha and Vāsudeva’s Sacred Site)
Chương này ghi lại lời thuyết giảng của hiền triết Mārkaṇḍeya với một vị vua gần Śuklatīrtha, mở ra câu chuyện về Vāsudeva-tīrtha nổi tiếng trên sông Narmadā (Revā). Tác phẩm kể một sự kiện mang tính thiêng và giải thích tên gọi: chỉ bằng tiếng thốt “hūṅkāra”, dòng sông được nói là đã dời đi một krośa; từ đó nơi ấy được các bậc học giả gọi là Hūṅkāra, và bến tắm là Hūṅkāratīrtha. Trọng tâm thần học là lòng sùng kính Vaiṣṇava gắn với thực hành hành hương: tắm tại Hūṅkāratīrtha và chiêm bái Acyuta bất hoại được mô tả là giải thoát con người khỏi tội lỗi tích tụ qua nhiều đời. Rồi văn bản mở rộng thành lời dạy đạo đức–sùng kính: đối với kẻ chìm trong luân hồi, không ai cứu độ vượt hơn Nārāyaṇa; ca ngợi lưỡi, tâm và tay được hiến dâng cho Hari; và nói về điềm lành của người có Hari an trú trong tim. Chương cũng khẳng định rằng những quả phúc cầu được qua việc thờ các thần khác có thể đạt nhờ lễ phủ phục bát chi (aṣṭāṅga) trước Hari; ngay cả việc vô tình chạm bụi đền, hay quét dọn, rảy nước, trát sửa trong nơi thờ tự cũng diệt trừ pāpa. Một cụm lời “phalaśruti” hứa ban Viṣṇuloka và làm tan tội nhanh chóng, dù một lễ namaskāra chưa trọn lòng thành. Kết lại, chương nêu nguyên tắc “tính bền của nghiệp”: mọi việc lành hay dữ làm tại Hūṅkāratīrtha đều để lại quả báo lâu dài, cho thấy uy lực nghi lễ–đạo đức đặc biệt của thánh địa này.
Adhyaya 158
Saṅgameśvara-Tīrtha Māhātmya (Glory of the Saṅgameśvara Confluence Shrine)
Chương 158 ghi lại lời chỉ dạy thần học–nghi lễ của hiền triết Mārkaṇḍeya về thánh địa tối thắng mang tên Saṅgameśvara, nằm ở bờ nam sông Narmadā, được tán dương là nơi trừ tội và dứt sợ hãi. Trước hết, bản văn xác lập uy quyền của địa điểm qua dấu mốc cảnh quan và thủy linh: một dòng suối thiện lành phát xuất từ dãy Vindhya nhập vào Narmadā tại chỗ hợp lưu; những dấu hiệu bền lâu như các hòn đá đen ánh lên vẻ trong suốt như pha lê được nêu làm chứng tích hiện tiền. Tiếp đó là phần liệt kê các hành trì theo cấp bậc cùng phalaśruti (quả báo công đức). Tắm tại hợp lưu và thờ phụng Saṅgameśvara đem lại công đức ngang với tế lễ Aśvamedha. Cúng dâng đồ trang nghi lễ như chuông, cờ phướn, lọng/giàn che được gắn với việc được xe trời và gần gũi Rudra. Nghi thức “làm đầy” liṅga bằng sữa chua, dừa và các chất abhiṣeka được quy định (sữa chua, mật ong, bơ ghee) đưa đến sự lưu trú lâu dài trong cõi của Śiva, các quả báo hướng thiên, và sự tiếp nối công đức qua nhiều đời (mô-típ “bảy kiếp”). Giáo huấn đạo đức bổ sung cho nghi lễ: Mahādeva được nêu là bậc thọ nhận tối thượng (mahāpātra); việc thờ phụng dựa trên brahmacarya (phạm hạnh) được ca ngợi; và tôn kính các Śiva-yogin được nâng lên hàng tối thắng—chỉ cần bố thí thức ăn cho một vị khổ hạnh như vậy còn hơn đãi ăn vô số bà-la-môn thông Veda. Kết chương là lời khẳng định cứu độ rõ rệt: xả bỏ thân mạng tại Saṅgameśvara thì từ Śivaloka không còn trở lại luân hồi nữa.
Adhyaya 159
नरकेश्वरतीर्थ-माहात्म्यं, वैतरणीदाना-विधानं च (Narakeśvara Tīrtha Glory and the Procedure of Vaitaraṇī-Gift)
Chương này mở đầu khi hiền triết Mārkaṇḍeya chỉ dẫn nhà vua đến một tīrtha hiếm có, cực kỳ thanh tịnh trên sông Narmadā, gọi là Narakeśvara, được tán dương như nơi che chở khỏi hình ảnh kinh hoàng của “cửa ngõ địa ngục”. Yudhiṣṭhira liền hỏi: vì sao chúng sinh sau khi thọ quả của nghiệp thiện và nghiệp ác lại tái sinh với những dấu hiệu có thể nhận biết? Mārkaṇḍeya đáp bằng một hệ thống phân loại nghiệp: từng lỗi lầm và sa ngã đạo đức tương ứng với tật bệnh thân thể, thiếu thốn địa vị xã hội, hoặc sinh vào loài phi nhân—một bảng giáo huấn về nhân quả. Lời giảng chuyển sang sự hình thành bào thai theo từng tháng, sự hòa hợp của năm đại và sự phát sinh các căn, các năng lực—như một sinh lý học thần học dưới sự nhiếp trì của Thần linh. Nửa sau mô tả địa lý cõi sau: sông Vaitaraṇī nơi cửa Yama đáng sợ, ô uế, đầy loài thủy quái hung bạo; khổ đau tăng nặng cho kẻ bất kính mẹ, thầy, guru; làm hại người nương tựa; dối trá trong bố thí và lời hứa; cùng các lỗi lầm về dục và xã hội. Để hóa giải, kinh dạy pháp thí “Vaitaraṇī-dhenū”: tạo và hiến cúng một con bò trang sức đúng nghi quỹ, kèm thần chú và nhiễu quanh, khiến dòng sông trở thành “sukhavāhinī” (dễ vượt qua). Cuối chương nêu thời điểm hành trì, đặc biệt Kṛṣṇa Caturdaśī tháng Āśvayuja: tắm Narmadā, làm śrāddha, thức canh đêm, tarpaṇa, thí đèn, đãi brāhmaṇa và thờ phụng Śiva, hứa ban sự giải thoát khỏi naraka và đạt quả báo cao quý sau khi chết, rồi tái sinh làm người tốt đẹp.
Adhyaya 160
मोक्षतीर्थमाहात्म्य (Mokṣatīrtha Māhātmya) — The Glory of the Liberation-Fording Place
Mārkaṇḍeya thuyết giảng với một hậu duệ của Pāṇḍu và chỉ dẫn đến Mokṣatīrtha “vô song”, nơi chư thiên, gandharva và các bậc ẩn tu thường lui tới. Kinh văn nói nhiều người không nhận ra thánh địa này vì mê lầm do māyā của Viṣṇu, còn các ṛṣi đã thành tựu thì từng chứng đắc giải thoát tại đây. Tiếp đó là danh mục các hiền thánh như Pulastya, Pulaha, Kratu, Prācetasa, Vasiṣṭha, Dakṣa, Nārada… rồi khẳng định có “bảy nghìn” đại nhân cùng con cháu đạt mokṣa tại đây, xác lập bản tính của tīrtha này là “ban giải thoát”. Chương cũng định vị một saṅgama: giữa dòng nước, con sông tên Tamahā đổ xuống, và nơi hợp lưu ấy được tán dương là diệt trừ mọi tội lỗi. Việc trì tụng Gāyatrī đúng pháp tại đây được xem ngang với công đức học rộng Veda (Ṛg/Yajus/Sāman); mọi bố thí, cúng tế, và tụng niệm thực hiện tại đây trở nên bất hoại, là phương tiện thù thắng hướng đến giải thoát. Cuối cùng, kinh nói các bậc “hai lần sinh” đã xuất gia nếu mệnh chung tại tīrtha này sẽ đạt cảnh giới không còn trở lại (anivartikā gati) nhờ uy lực thánh địa; nghi thức được nói vắn tắt, còn sự triển khai rộng được dạy trong Purāṇa.
Adhyaya 161
सर्पतीर्थमाहात्म्य (Glory of Sarpa-tīrtha)
Chương 161 ghi lời hiền triết Mārkaṇḍeya chỉ dạy vua Yudhiṣṭhira về việc hành hương đến Sarpa-tīrtha, một bến thánh hiếm có nơi các đại nāga đã thành tựu nhờ khổ hạnh (tapas) nghiêm mật. Bản văn liệt kê nhiều long xà danh tiếng như Vāsuki, Takṣaka, Airāvata, Kāliya, Karkoṭaka, Dhanañjaya, Śaṅkhacūḍa, Dhṛtarāṣṭra, Kulika, Vāmana cùng các dòng tộc, làm nổi bật nơi đây như một “quốc độ linh thiêng” sống động, nơi công phu tu tập đem lại vinh dự và an lạc. Tiếp đó là giáo huấn nghi lễ–đạo hạnh: tắm gội tại Sarpa-tīrtha và dâng tarpaṇa cho tổ tiên cùng chư thiên được nói (theo lời tuyên bố trước của Śaṅkara) là đem công đức ngang với tế lễ Vājapeya. Một pháp hộ trì cũng được nêu: người hành hương đã tắm tại đây sẽ thoát khỏi nỗi sợ rắn và bọ cạp. Cuối chương truyền dạy một nghi trì vào ngày Mārgaśīrṣa kṛṣṇa aṣṭamī: giữ trai giới, thanh tịnh, đổ đầy liṅga bằng mè (tila), cúng hương và hoa, rồi phủ phục đảnh lễ và sám hối. Phần phalāśruti hứa ban hưởng lạc thiên giới tùy theo lượng mè và phẩm vật, và về sau tái sinh trong gia tộc thanh khiết, có dung sắc, phúc lộc và đại phú quý.
Adhyaya 162
गोपेश्वरतीर्थमाहात्म्य (Gopeśvara Tīrtha-Māhātmya)
Chương này là một tīrtha-māhātmya ngắn gọn, trong đó hiền triết Mārkaṇḍeya nêu Gopeśvara như điểm hành hương kế tiếp sau Sarpakṣetra (cánh đồng Rắn). Lời dạy thiết lập một trật tự cứu độ gắn với nghi lễ: chỉ một lần tắm tại thánh địa cũng được khẳng định là có thể giải trừ các lỗi tội (pātaka) của con người. Tuy nhiên, kinh văn đặt ranh giới đạo đức rõ ràng: tắm xong rồi tự ý kết liễu đời mình bị phê phán; dù người ấy có đến được đền thờ Śiva vẫn bị nói là “còn dính mắc với tội”. Trái lại, tắm rồi chí thành thờ phụng Īśvara thì được giải thoát khỏi mọi tội lỗi và được đến Rudra-loka. Sau khi hưởng phúc ở Rudra-loka, người ấy tái sinh làm một vị vua chính trực. Quả báo thế gian được mô tả bằng phồn vinh vương giả—voi, ngựa, xe, tùy tùng, được các vua khác tôn kính, và một đời sống lâu dài, an lạc—kết hợp nghi lễ, luân lý và phalaśruti theo văn phong hành hương.
Adhyaya 163
नागतीर्थमाहात्म्य (Nāgatīrtha-māhātmya) — Observances at Nāga Tīrtha
Mārkaṇḍeya chỉ dạy vị vương giả thính giả hãy đến Nāga Tīrtha tôn quý và thực hành một pháp hành đúng thời điểm: vào nửa tháng sáng của tháng Āśvina, ngày mồng năm (śukla-pañcamī). Chương nêu rõ việc giữ thanh tịnh và tiết chế thân tâm là nền tảng của nghi lễ. Trình tự được dạy gồm: thức canh đêm (jāgaraṇa) với sự cúng dường hương thơm, trầm hương và các lễ vật thích hợp; rồi lúc rạng đông, trong trạng thái đã được thanh lọc, xuống tắm tại tīrtha. Sau đó phải làm śrāddha đúng pháp (yathā-vidhi) để báo hiếu và tưởng niệm tổ tiên. Phần kết tuyên thuyết công đức: người thực hành như vậy được giải trừ mọi tội lỗi; hơn nữa, ai xả bỏ thân mạng tại tīrtha ấy sẽ đạt “cảnh giới không còn thoái chuyển” (anivartikā gati), được nêu rõ là lời tuyên của Śiva. Bài học liên kết kỷ luật lịch pháp, lòng sùng kính và bổn phận với tổ tiên vào địa lý cứu độ của vùng Revā.
Adhyaya 164
सांवाौरतीर्थमाहात्म्य — The Māhātmya of the Sāṃvaura Tīrtha
Hiền thánh Mārkaṇḍeya thuật về một thánh địa (tīrtha) tối thượng mang tên Sāṃvaura, nơi có sự hiện diện đặc biệt của Bhānu/Sūrya (Thần Mặt Trời), được chư thiên và cả asura đồng tôn thờ. Chương nhấn mạnh ý nghĩa xã hội–thần học: đây là chốn nương tựa cho những người chịu khổ đau nặng nề—tàn tật, bệnh tật, bị ruồng bỏ và cô lập—như “chìm trong biển sầu.” Đấng hộ trì là Sāṃvauranātha ngự bên bờ sông Narmadā, được tôn xưng là bậc trừ khổ (ārtihā) và diệt trừ thống khổ. Pháp hành được chỉ dạy: tắm gội liên tục tại tīrtha suốt một tháng, đồng thời thờ phụng Bhāskara (Mặt Trời). Công đức được đề cao bằng những lời tương đương—như tắm ở nhiều biển theo các phương—và khẳng định rằng các tội lỗi tích tụ qua tuổi trẻ, trung niên, lão niên đều bị tiêu trừ chỉ nhờ việc tắm. Những quả báo lành khác gồm: thoát bệnh, thoát nghèo, không còn lìa xa điều mong cầu; phước ấy còn lan đến bảy đời. Việc trai giới vào ngày Saptamī (mùng bảy âm lịch) và dâng arghya với đàn hương đỏ cũng được ca ngợi. Nước Narmadā được tán thán là diệt tội phổ quát; ai tắm và chiêm bái Sāṃvaureśvara được gọi là người có phúc, và được hứa cho cư trú nơi cõi Mặt Trời cho đến khi vũ trụ tan hoại.
Adhyaya 165
सिद्धेश्वरतीर्थमाहात्म्य (Siddheśvara Tīrtha—Glory and Observances)
Mārkaṇḍeya thuật lại về một thánh địa (tīrtha) lừng danh mang tên Siddheśvara, nằm trên bờ nam sông Narmadā. Nơi ấy được tôn xưng là đặc biệt thanh tịnh, có năng lực tẩy trừ ô uế vượt trội giữa các tīrtha. Chương nêu rõ trình tự nghi lễ: tắm tại tīrtha, dâng tarpaṇa (nước cúng) cho pitṛ (tổ tiên) và chư thiên, rồi cử hành śrāddha hướng về tiên tổ. Quả báo được nói minh bạch: nếu làm śrāddha tại đây, tổ tiên được thỏa mãn suốt mười hai năm. Tiếp đó là pháp tu sùng kính theo truyền thống Śaiva: tắm với lòng chí thành, thờ phụng Śiva, thức canh đêm (jāgaraṇa), tụng/đọc chuyện Purāṇa, và sáng sớm lại tắm lần nữa theo đúng quy tắc. Kết cuộc, người hành trì được “chiêm bái” Girijā-kānta (Śiva, phu quân của Pārvatī) và đạt đến cảnh giới cao thượng. Câu chuyện còn xác chứng uy lực của tīrtha bằng cách nhắc đến các siddha và hiền thánh xưa như Kapila—những bậc thành tựu yoga—đã đạt tối thượng siddhi nhờ năng lực linh thiêng của dòng Narmadā.
Adhyaya 166
Siddheśvarī-Vaiṣṇavī Tīrtha Māhātmya (सिद्धेश्वरी-वैष्णवी तीर्थमाहात्म्य) — Ritual Merits of Seeing and Worship
Mārkaṇḍeya thuật lại một tīrtha linh thiêng, nơi Nữ Thần được tôn xưng là Siddheśvarī và cũng là Vaiṣṇavī, bậc phá trừ ô uế đạo đức và tiêu diệt tội lỗi (pāpa-nāśinī). Tại đây, việc chiêm bái (darśana) và hành trì nghi lễ được xem là điềm lành lớn. Chương nêu trình tự thực hành rõ ràng: tắm gội tại tīrtha, dâng lễ và thờ phụng kèm các nghi thức hướng đến tổ tiên và chư thiên (pitṛ-devatāḥ), rồi đến gần Devī với lòng sùng kính. Các phala được kể: người chiêm bái với tín tâm được giải trừ tội lỗi; phụ nữ mất con hoặc hiếm muộn được phục hồi con cái; nam nữ tắm tại chỗ hợp lưu (saṅgama) được ban con trai và tài sản. Nữ Thần còn được ca ngợi là đấng hộ trì dòng tộc (gotra-rakṣā), thường xuyên che chở con cháu và cộng đồng khi được thờ phụng đúng pháp. Chương chỉ dạy thời điểm hành lễ vào Aṣṭamī và Caturdaśī; riêng Navamī cần tắm gội, giữ trai giới/kỷ luật (hàm ý upavāsa), và thờ phụng với tâm ý thanh tịnh, được gột rửa bởi niềm tin (śraddhā-pūta). Kết lại, kinh hứa khả đắc cảnh giới tối thượng, khó đạt ngay cả đối với chư thiên, cho thấy tīrtha này vừa mang ý nghĩa đạo đức–nghi lễ vừa hướng đến giải thoát.
Adhyaya 167
Mārkaṇḍeya Tīrtha on the Southern Bank of the Narmadā (Śaiva–Vaiṣṇava Installation and Vrata Protocols)
Chương này được trình bày theo lối vấn–đáp về một thánh địa (tīrtha) ở bờ nam sông Narmadā. Yudhiṣṭhira thỉnh hỏi hiền giả Mārkaṇḍeya về một tīrtha có dấu hiệu đặc biệt và nguồn gốc của nó. Mārkaṇḍeya kể rằng trước kia ngài từng ẩn tu gần dãy Vindhya và vùng Daṇḍaka, rồi trở lại bờ nam Narmadā, lập một āśrama nơi các bậc brahmacārin, gia chủ, vānaprastha và yati sống nghiêm trì giới hạnh. Nhờ trường kỳ tapas và lòng sùng kính Vāsudeva, hai đấng ban ân—được nêu là Kṛṣṇa và Śaṅkara—đích thân hiển hiện; Mārkaṇḍeya cầu xin các Ngài an trú vĩnh viễn tại đó, luôn trẻ trung, không bệnh tật, cùng với các đoàn tùy tùng thiêng liêng. Hai đấng chấp thuận rồi ẩn tàng; Mārkaṇḍeya bèn thiết lập (pratiṣṭhā) hình tượng/hiện thân của Śaṅkara và Kṛṣṇa, và định chế việc thờ phụng tại thánh địa. Phần sau chuyển sang nghi quỹ và giới luật hành trì: tắm tại tīrtha, lễ bái Parameśvara với danh xưng nhấn mạnh “Mārkaṇḍeśvara”, đồng thời tôn kính Viṣṇu như bậc Chúa tể tam giới. Văn bản liệt kê các phẩm vật cúng dường: bơ ghee, sữa, sữa chua, mật ong, nước Narmadā, hương liệu, trầm, hoa, naivedya; cùng việc thức canh đêm (jāgara) và thời khóa trong nửa tháng sáng của tháng Jyeṣṭha, kèm trai giới và pūjā. Cũng bao gồm śrāddha/tarpaṇa cho tổ tiên, lễ sandhyā, trì tụng thần chú Veda (Ṛg/Yajus/Sāman), và nghi thức Rudra: đặt kalaśa ở phía nam liṅga, tắm rưới bằng các thần chú “Rudra-ekādaśa”, hứa ban con cháu và thọ mạng dài lâu. Phalaśruti kết luận rằng người nghe hay tụng đọc sẽ được tẩy trừ tội lỗi và đạt quả hướng đến giải thoát, được diễn đạt trong cả truyền thống Vaiṣṇava lẫn Śaiva.
Adhyaya 168
अङ्कूरेश्वरतीर्थमाहात्म्य — The Glory and Origin of Aṅkūreśvara Tīrtha
Chương này được trình bày như cuộc đối thoại, trong đó Mārkaṇḍeya chỉ ra một thánh địa (tīrtha) tối thắng ở bờ nam sông Narmadā: Aṅkūreśvara, lừng danh khắp ba cõi. Yudhiṣṭhira thỉnh hỏi về vị rākṣasa gắn với nơi ấy, nên câu chuyện lần theo phả hệ: từ Pulastya và Viśravas đến Vaiśravaṇa (Kubera), rồi đến các con của Kaikasī—Rāvaṇa, Kumbhakarṇa, Vibhīṣaṇa—tiếp đến hậu duệ của Kumbhakarṇa là Kumbha và Vikumbha, và cuối cùng là Aṅkūra, con của Kumbha. Aṅkūra tự biết nguồn gốc của mình, lại thấy Vibhīṣaṇa hướng về dharma, bèn thực hành khổ hạnh lớn lao khắp các phương, rồi dừng lại nơi Narmadā. Śiva hiện thân ban ân; Aṅkūra cầu xin (1) ân huệ khó được—bất tử, và (2) sự hiện diện thường trụ của Śiva tại tīrtha mang danh Aṅkūra. Śiva chấp thuận với điều kiện: Ngài sẽ gần gũi che chở chừng nào Aṅkūra còn giữ hạnh kiểm phù hợp với lập trường dharma của Vibhīṣaṇa. Khi Śiva ẩn đi, Aṅkūra lập liṅga Aṅkūreśvara và cử hành lễ bái long trọng với phẩm vật, cờ phướn, lọng che và lời tán thán cát tường. Chương cũng quy định phép hành hương: tắm gội, hành sandhyā, trì japa, làm tarpaṇa cho tổ tiên/chư thiên/nhân loại, giữ trai giới vào Aṣṭamī hoặc Caturdaśī, và im lặng có kỷ luật. Công đức được nêu theo bậc: thờ phụng tương đương Aśvamedha; bố thí đúng pháp cho phước không cạn; homa, japa, upavāsa và snāna đều được tăng trưởng quả báo. Ngay cả loài phi nhân chết tại tīrtha cũng được cứu độ; phần phalaśruti kết rằng người nghe với lòng tin sẽ đạt đến cảnh giới của Śiva.
Adhyaya 169
माण्डव्यतीर्थमाहात्म्य-प्रस्तावः (Mandavya Tīrtha: Prologue to the Sacred Narrative)
Chương mở đầu khi hiền triết Mārkaṇḍeya hướng sự chú ý đến một tīrtha tối thắng, có công năng “diệt trừ tội lỗi” (pāpa-pranāśana), gắn với hiền triết Māṇḍavya và với đức Nārāyaṇa. Ngài nhắc lại một sự việc xưa: có lần đã phụng sự (śuśrūṣā) Nārāyaṇa với lòng chí thành ngay cả khi “ở trên cọc/giá nhọn” (śūla-stha). Chi tiết ấy khiến Yudhiṣṭhira kinh ngạc và thỉnh cầu được nghe trọn vẹn. Mārkaṇḍeya bèn kể lại truyền thuyết thời Tretā-yuga: vua Devapanna hiền đức, rộng rãi và che chở muôn dân, tuy phú túc nhưng khổ vì không có con. Cùng hoàng hậu Dātyāyanī, nhà vua tu tập suốt mười hai năm: tắm gội thanh tịnh, cúng homa, nhịn ăn và giữ các lời nguyện, lại ca tụng để cầu thỉnh nữ thần Cāmuṇḍā. Nữ thần hiện thân ban yết kiến, nhưng dạy rằng con cái chỉ có thể đến nhờ thờ phụng Yajñapuruṣa; vua làm đúng nghi lễ và sinh được một công chúa rực rỡ, đặt tên Kāmapramodinī. Khi công chúa trưởng thành, vẻ đẹp được miêu tả tinh tế. Trong một lần đến lễ bái nữ thần, nàng cùng bạn hữu vui đùa trong ao; rākṣasa Śambara hóa thành chim bắt cóc nàng, còn cướp cả trang sức. Lúc bay đi, một phần trang sức rơi xuống vùng nước gần bờ sông Narmadā, nơi hiền triết Māṇḍavya đang nhập định sâu tại một Maheśvara-sthāna tương ứng với cảnh giới tối thượng của Nārāyaṇa. Chương kết lại bằng việc nhắc đến người anh/em hay thị giả của Māṇḍavya đang phụng sự và thiền niệm Janārdana, mở đầu cho những diễn biến tiếp theo gắn với sự linh thiêng của tīrtha.
Adhyaya 170
कामप्रमोदिनी-हरणं तथा तपस्वि-दण्डविधान-विपर्यासः (Abduction of Kāmapramodinī and the Misapplied Punishment of an Ascetic)
Hiền giả Mārkaṇḍeya thuật lại một cơn biến động phát sinh tại một thủy địa linh thiêng. Kāmapramodinī đang vui đùa trong hồ gần sự hiện diện thần thánh thì bị một con chim (śyena) chộp lấy và mang đi. Các bạn đồng hành vội vào triều tâu với nhà vua, khẩn cầu mở cuộc tìm kiếm. Vua liền huy động đại quân tứ binh, khiến kinh thành náo động vì việc chuẩn bị chinh phạt. Một lính canh thành dâng lên các đồ trang sức của người bị bắt cóc và báo rằng đã thấy chúng gần đạo tràng của ẩn sĩ Māṇḍavya, nơi có nhiều tapasvin vây quanh. Nhà vua vì giận dữ và nhận định sai lầm, cho rằng vị khổ hạnh ấy là kẻ trộm giả dạng, hóa thân thành chim để trốn chạy. Không phân biệt việc nên làm và không nên làm (kārya–akārya-viveka), vua ra lệnh đóng cọc xử tử vị Bà-la-môn khổ hạnh. Dân chúng và thôn dân than khóc phản đối: Bà-la-môn, nhất là người chuyên tu khổ hạnh, không đáng bị hành hình; nếu có nghi án thì cùng lắm chỉ nên lưu đày. Chương này nêu bật rājadharma khi bị thử thách: hiểm họa của sự trừng phạt vội vàng, chứng cứ mơ hồ, và bổn phận đạo đức phải bảo hộ sự thanh tịnh của bậc tu hành trong cảnh giới tīrtha.
Adhyaya 171
माण्डव्य-शूलावस्था, कर्मविपाकोपदेशः, शाण्डिली-सत्यव्रत-प्रसङ्गश्च (Māṇḍavya on the Stake: Karmic Consequence Teaching and the Śāṇḍilī Episode)
Chương này là một cuộc đối thoại thần học nhiều tiếng nói, đặt trong lời thuật của Mārkaṇḍeya. Hội đồng các hiền triết—Nārada, Vasiṣṭha, Jamadagni, Yājñavalkya, Bṛhaspati, Kaśyapa, Atri, Bharadvāja, Viśvāmitra và nhiều vị khác—đến yết kiến Nārāyaṇa sau khi chứng kiến ẩn sĩ Māṇḍavya bị đóng cọc (śūla). Nārāyaṇa khởi ý trừng phạt nhà vua, nhưng Māṇḍavya ngăn lại và chuyển trọng tâm sang giáo huấn về karma-vipāka, tức sự chín muồi của nghiệp. Māṇḍavya giảng rằng khổ đau phát sinh từ hành vi quá khứ, và mỗi tác nhân tự thọ nhận quả báo của chính mình; điều ấy được minh họa bằng các ví dụ như bê con giữa đàn bò vẫn tìm đúng mẹ. Ngài chỉ ra “hạt giống nghiệp” của nỗi đau hiện tại là một việc rất nhỏ thời niên thiếu—đặt một con rận lên mũi nhọn như gai/kim—qua đó nêu đạo lý trách nhiệm nghiêm mật. Lời dạy mở rộng thành các chuẩn mực đạo đức: sao lãng bố thí (dāna), tắm gội thanh tịnh (snāna), trì tụng (japa), tế hỏa (homa), kính đãi khách (atithi-satkāra), thờ phụng chư thiên (deva-arcana) và cúng tổ tiên (pitṛ-śrāddha) dẫn đến cảnh giới suy đọa; còn tự chế, từ bi và thanh khiết hạnh nghiệp đưa đến trạng thái cao thượng. Về sau, truyện nêu gương Śāṇḍilī, một pativratā (người vợ giữ trọn tiết hạnh), vô tình vấp chạm vào vị hiền bị đóng cọc khi đang cõng chồng. Bị hiểu lầm và quở trách, nàng khẳng định đức hạnh và đạo tiếp khách, rồi phát lời như thệ nguyện: nếu chồng nàng phải chết thì mặt trời không được mọc. Lập tức vũ trụ như ngưng trệ; các trình tự nghi lễ—svāhā/svadhā, pañca-yajña, snāna, dāna, japa và các phẩm vật liên hệ śrāddha—đều bị gián đoạn. Chương này vì thế đặt cạnh nhau tính tất định của nghiệp và sức mạnh Purāṇa của lời thệ, tiết hạnh và quyết tâm đạo đức, nhằm bảo tồn trật tự nhân quả và nghi lễ.
Adhyaya 172
माण्डव्यतीर्थमाहात्म्यं — Māṇḍavya Tīrtha Māhātmya (Glory of the Māṇḍavya Sacred Ford)
Chương này có cấu trúc hai phần. Phần (1) kể chuyện chư thiên và các ṛṣi tụ hội tại đạo tràng thanh tịnh của hiền giả Māṇḍavya bên bờ sông Narmadā, ban phúc và xác chứng thành tựu (siddhi) do khổ hạnh (tapas) của ngài. Tiếp đó là một tình tiết liên quan đến lời nguyền gắn với rākṣasa và việc dâng một thiếu nữ cho Māṇḍavya, dẫn đến hôn lễ, sự tôn vinh qua lại trong cộng đồng, cùng sự bảo trợ của vương quyền và nhiều lễ vật. Phần (2) trình bày tīrtha-māhātmya và phalaśruti về công đức nghi lễ tại Māṇḍavyeśvara/Māṇḍavya-Nārāyaṇa và các địa điểm liên hệ như Devakhāta. Văn bản nêu rõ các pháp hành: tắm gội, xức dầu/abhiṣeka, thờ phụng, thắp đèn (dīpa), nhiễu quanh, đãi ăn Bà-la-môn, thời điểm làm śrāddha và các vrata, đặc biệt là thức canh đêm caturdaśī. Công đức được so sánh ngang với các đại tế yajña và những thánh địa nổi tiếng, kết lại bằng lời hứa giải trừ tội lỗi và đạt cảnh giới tốt lành sau khi qua đời cho người nghe và người thực hành.
Adhyaya 173
शुद्धरुद्रतीर्थ-माहात्म्य (Māhātmya of Śuddharudra Tīrtha / Siddheśvara on the Southern Bank of the Narmadā)
Mārkaṇḍeya chỉ dạy nhà vua về một thánh địa (tīrtha) cực kỳ cát tường ở bờ nam sông Narmadā, được ca ngợi là nơi tiêu trừ mọi tội lỗi, kể cả trọng tội. Chương này kể nguồn gốc: Śiva (Đấng cầm tam xoa) gánh lấy nghiệp «brahmahatyā» do chém đứt đầu của Brahmā, trong bối cảnh Brahmā đã nói lời không chân thật. Chiếc sọ dính chặt vào tay Śiva, dù Ngài hành hương khắp nơi—đến Vārāṇasī, ra biển bốn phương và vô số tīrtha—vẫn không rơi. Chỉ khi đến tīrtha trên Narmadā gần Kulakoṭi, Śiva làm lễ sám hối, tẩy trừ ô uế và được giải thoát. Từ đó nơi này được tôn xưng là Śuddharudra, vang danh ba cõi như bậc tối thượng trừ diệt brahmahatyā. Chương còn dạy pháp tu định kỳ: mỗi ngày amāvāsyā (ngày không trăng) trong nửa tháng sáng, nên tắm theo nghi thức, dâng tarpaṇa cho tổ tiên và chư thiên, và cúng piṇḍa với tâm ý nội tại đã được hiến thánh. Hãy thờ Parameśvara bằng hương thơm, trầm, và đèn; thần chủ được gọi là Śuddheśvara, được tôn kính tại Śiva-loka. Kết quả công đức khẳng định: ai giữ kỷ luật và tưởng niệm thánh địa này sẽ thoát mọi tội và đạt Rudra-loka.
Adhyaya 174
गोपेश्वरतीर्थमाहात्म्य (Gopeśvara Tīrtha Māhātmya) — Lamp-offering and Śaiva Merit on the Northern Narmadā Bank
Chương này là một mahātmya mang tính chỉ dạy, do hiền giả Mārkaṇḍeya thuyết cho một vị vua. Ngài hướng người hành hương đến thánh địa Gopeśvara ở bờ bắc sông Narmadā, khẳng định rằng chỉ một lần tắm tại đây cũng có thể giải thoát khỏi các lỗi lầm và ô nhiễm đạo đức. Bài dạy nêu chuỗi công đức: (1) tắm tại tīrtha; (2) nếu phát nguyện, có thể thực hành prāṇasaṃkṣaya (tự nguyện xả thân) ngay tại chốn ấy, được xe trời đưa đến nơi cư ngụ của Śiva; (3) hưởng phúc ở Śiva-loka rồi tái sinh cát tường làm minh vương quyền thế, giàu thịnh và thọ mạng dài lâu; (4) phần vrata theo lịch trong tháng Kārttika—ngày śukla navamī—gồm trai giới, giữ thanh tịnh, bố thí đèn, cúng dường hương hoa và thức suốt đêm. Phần “quả báo” được trình bày theo lối định lượng: số lượng đèn dâng cúng tương ứng với hàng nghìn yuga được tôn vinh tại Śiva-loka. Các lễ vật khác cũng được liệt kê—nghi thức liṅga-pūraṇa, dâng hoa sen, cúng dadhy-anna (cơm với sữa chua)—và công đức được đo theo số hạt mè và số hoa sen. Kết lại, kinh nói mọi sự bố thí tại tīrtha này đều được nhân lên “một koṭi lần”, vượt ngoài tính đếm, và xác quyết nơi đây là thánh địa tối thắng trong các tīrtha.
Adhyaya 175
कपिलेश्वरतीर्थमाहात्म्य (Kapileśvara Tīrtha Māhātmya)
Mārkaṇḍeya xác nhận Kapileśvara—nằm trên bờ bắc sông Narmadā, giữa vùng Bhṛgu-kṣetra—là một thánh địa tối thắng có năng lực diệt trừ tội lỗi. Lời giảng còn nêu Kapila là sự hiển lộ của Vāsudeva/Jagannātha, và đặt thần vị ấy trong viễn tượng vũ trụ học: sự “giáng hạ” qua các cõi dưới lòng đất cho đến Pātāla thứ bảy vĩ đại, nơi Parameśvara cổ xưa ngự trị. Câu chuyện nhắc lại việc các con trai của Sagara bị tiêu diệt đột ngột trước sự hiện diện của Kapila, rồi đến nỗi bi thương và suy tư đạo lý của Ngài. Với tâm hướng về ly tham và xuất ly, Kapila cho rằng sự hủy diệt hàng loạt ấy là “không thích đáng”, nên tìm cách sám hối và tịnh hóa tại Kapila-tīrtha. Ngài thực hành khổ hạnh mãnh liệt bên bờ Narmadā, thờ phụng Rudra bất hoại, và chứng đắc trạng thái tối thượng tựa như niết-bàn. Chương này cũng liệt kê nghi quỹ và công đức: tắm gội và lễ bái tại đây đạt phước như “ngàn con bò”; bố thí vào ngày 14 nửa tháng sáng của tháng Jyeṣṭha, nếu dâng cho bà-la-môn xứng đáng, sẽ thành phước vô tận. Việc trai giới–tắm gội vào các ngày trăng định sẵn (kể cả các pháp tu liên hệ Aṅgāraka) đem lại dung sắc, thịnh vượng và lợi ích cho dòng tộc qua nhiều đời. Cúng tổ tiên vào ngày rằm và ngày sóc làm thỏa mãn tiền nhân suốt mười hai năm và đưa họ lên cõi trời; dâng đèn khiến thân thể rạng ngời. Người nào mệnh chung tại tīrtha này được nói là đi theo con đường “không trở lại”, hướng về cư xứ của Śiva.
Adhyaya 176
देवखात-उत्पत्ति एवं पिङ्गलेश्वर-माहात्म्य (Origin of Devakhāta and the Māhātmya of Piṅgaleśvara)
Mārkaṇḍeya dạy nhà vua rằng nên đến Piṅgalāvarta, một thánh địa (tīrtha) cát tường hiếm có trên trần gian; ai đến gần Piṅgaleśvara thì các tội do lời nói, ý nghĩ và hành vi đều được tiêu trừ. Ngài nói việc tắm gội và bố thí tại Devakhāta đem lại quả báo bất hoại, rồi theo câu hỏi của Yudhiṣṭhira mà kể nguồn gốc của hồ nước ấy. Trong truyện lồng, Rudra (Śiva) mang bình kamaṇḍalu cùng chư thiên du hành để thanh tịnh cây đinh ba. Chư thiên tắm ở nhiều tīrtha, gom nước vào một bình. Khi đinh ba đã được tẩy sạch, họ đến Bhṛgukaccha, gặp Agni và Piṅgala—mắt vàng nâu, thân mang bệnh—đang khổ hạnh và thiền định hướng về Maheśvara. Chư thiên cầu xin Śiva phục hồi sức khỏe cho Piṅgala để ông có thể thọ nhận cúng dường; Śiva ban ân, hiện thân rực sáng như mặt trời và trừ bệnh, khiến thân thể Piṅgala được đổi mới. Piṅgala thỉnh cầu Śiva lưu trú vì lợi ích muôn loài: dập tắt bệnh tật, diệt trừ tội lỗi, tăng trưởng an lạc. Śiva bèn dạy chư thiên đào một hồ thiêng ở phía bắc Ngài và đổ vào đó nước các tīrtha đã thu thập; nước ấy trở thành năng lực thanh tịnh phổ quát và phá trừ bệnh hoạn. Chương nêu các pháp hành: tắm vào ngày Chủ nhật, tắm bằng nước sông Narmadā, làm śrāddha và dāna, thờ phụng Piṅgeśa, hứa cho phúc báo cư trú cõi trời. Nhiều công năng trị liệu và sám tội được liệt kê (sốt, bệnh da, chứng giống phong), kể cả phép tắm Chủ nhật nhiều lần và cúng một bình mè cho bậc nhị sinh. Kết lại, kinh văn khẳng định tắm Devakhāta là tối thắng, và lễ bái Piṅgaleśvara sau khi cúng tổ tiên đem công đức ngang với các soma tế lớn như Aśvamedha và Vājapeya.
Adhyaya 177
Bhūtīśvara-tīrtha Māhātmya and the Taxonomy of Purificatory Snānas (भूतीश्वरतीर्थमाहात्म्यं स्नानविधिवर्गीकरणं च)
Chương này là cuộc đối thoại giáo huấn, trong đó hiền giả Mārkaṇḍeya chỉ dạy Yudhiṣṭhira về Bhūtīśvara—một thánh địa (tīrtha) tối thắng, chỉ cần được chiêm bái (darśana) cũng làm tiêu giảm tội lỗi (pāpa). Tên gọi nơi ấy được giải thích do Śiva (Śūlin) từng thực hành nghi thức bôi tro (uddhūlana) tại đó. Tiếp theo là phần chỉ dẫn nghi lễ: tắm tại Bhūtīśvara, nhất là vào những dịp liên hệ sao Puṣya của bản mệnh và vào ngày amāvāsyā, đem lại công đức lớn lao cho việc nâng đỡ tổ tiên. Riêng việc phủ thân/bôi tro (aṅga-guṇṭhana) được nêu quả báo rõ rệt: mỗi hạt tro dính trên thân tương ứng với sự tôn vinh lâu dài trong cảnh giới của Śiva. Bài giảng tôn xưng bhasma-snāna là hành vi tẩy tịnh thượng hạng và thiết lập hệ thống phân loại snāna theo thứ bậc: āgneya, vāruṇa, brāhmya, vāyavya và divya. Mārkaṇḍeya định nghĩa: āgneya là tắm tro; vāruṇa là ngâm mình trong nước; brāhmya là tắm kèm tụng công thức “Āpo hi ṣṭhā”; vāyavya là tắm bằng bụi bò; divya là tắm khi vừa thấy mặt trời, công đức ngang với tắm nước sông Gaṅgā. Kết thúc, chương nối kết thực hành với kỷ luật nội tâm: snāna và lễ bái Īśāna đem lại thanh tịnh ngoài và trong; japa tẩy trừ tội lỗi, dhyāna hướng tâm đến vô biên. Một bài tán tụng Śiva trình bày thần học vượt ngoài hình tướng, và phước báo của việc tắm tại tīrtha này được ví ngang công đức Aśvamedha-yajña.
Adhyaya 178
Gaṅgāvāhaka-tīrtha Māhātmya (The Glory of the Gaṅgāvāhaka Ford)
Mārkaṇḍeya hướng sự chú ý đến một tīrtha tối thắng mang tên Gaṅgāvāhaka trên sông Narmadā/Revā, gần Bhṛgutīrtha. Chương này lồng vào một cuộc đối thoại thần học: Nữ thần Gaṅgā tu khổ hạnh lâu dài và bạch với Viṣṇu (Janārdana/Nārāyaṇa). Bà kể về sự giáng thế của mình và thực trạng xã hội–nghi lễ: nhiều người mang tội nặng tìm đến nước sông để được thanh tịnh; vì gánh vai trò tẩy uế ấy, bà đau xót rằng mình như bị “nung nóng” bởi nghiệp xấu tích tụ. Viṣṇu đáp lời bằng cách thiết lập một trật tự linh thiêng tại chỗ: Ngài tuyên bố hiện diện nơi đó (với Gaṅgādhara làm trợ duyên) và dạy Gaṅgā nhập vào Revā trong hình thể, tạo nên sự thánh hóa của dòng nước hòa trộn. Một parvan đặc biệt được xác định theo mùa nước dâng (gió mùa) và biểu tượng ốc tù và của Viṣṇu, tôn vinh dịp này vượt trên các điểm giao lịch thông thường. Chương cũng quy định các nghi thức—tắm (snāna) trong nước hòa, làm tarpaṇa và śrāddha tại tīrtha, thờ Bāla-Keśava, và thức canh đêm—cùng quả báo rõ rệt: dứt sạch khối tội, khiến tổ tiên được thỏa mãn lâu bền, và ban cho người chí tín chết tại đây một lộ trình cát tường sau khi mất, không còn thoái chuyển.
Adhyaya 179
Gautameśvara-tīrtha Māhātmya (गौतमेश्वरतीर्थमाहात्म्य) — Rituals, Offerings, and Phala
Mārkaṇḍeya dạy Yudhiṣṭhira hãy đến tirtha Gautameśvara lừng danh, nơi được ca ngợi là có năng lực tẩy sạch tội lỗi. Uy tín của thánh địa được đặt nền trên khổ hạnh lâu dài của hiền sĩ Gautama; nhờ tapas ấy, Maheśvara hoan hỷ và được an vị tại đây, nên thần được xưng là Gautameśvara. Từ nguồn gốc, câu chuyện chuyển sang thực hành: chư thiên, gandharva, các ṛṣi và các thần linh liên hệ với pitṛ đều đạt thành tựu thù thắng nhờ thờ phụng Parameśvara tại nơi này. Tắm ở tirtha, cúng kính pitṛ-devatā và hành Śiva-pūjā được nêu như phương tiện giải thoát khỏi pāpa. Dù nhiều người bị mê lầm bởi Viṣṇu-māyā nên không hay biết, Śiva vẫn hiện diện tại đây. Các kỷ luật đặc biệt được nhấn mạnh: giữ brahmacarya kết hợp snāna và arcana đem công đức như Aśvamedha; bố thí cho bậc dvijātiya cho quả báo vô tận. Nghi lễ theo lịch được chỉ rõ: ngày Aśvayuja kṛṣṇa caturdaśī dâng tặng một trăm ngọn đèn; các ngày Kārttika aṣṭamī và caturdaśī trai giới và abhiṣeka bằng ghee, pañcagavya, mật ong, sữa chua hoặc nước mát. Dâng hoa và lá—đặc biệt lá bilva nguyên vẹn—được khuyến khích; thờ phụng liên tục sáu tháng sẽ toại nguyện và cuối cùng đạt đến cõi của Śiva.
Adhyaya 180
Daśāśvamedhika Tīrtha Māhātmya (दशाश्वमेधिकतीर्थमाहात्म्यम्) — Merit of Ten Aśvamedhas through Narmadā Worship
Chương này được trình bày như một cuộc vấn đáp đạo–đức giữa vua Yudhiṣṭhira và hiền triết Mārkaṇḍeya. Mārkaṇḍeya chỉ rõ tirtha Daśāśvamedhika bên sông Narmadā: ai giữ giới hạnh và thực hành đúng pháp tại đây sẽ được công đức tương đương mười lễ tế Aśvamedha. Yudhiṣṭhira nêu nghi vấn về phương pháp: Aśvamedha tốn kém, người thường khó thực hiện, vậy làm sao đạt được quả báo ấy? Để giải đáp, Mārkaṇḍeya kể một tích: Śiva và Pārvatī đến tirtha; Śiva hóa thân thành một sa-môn Bà-la-môn đói khát để thử lòng người và phép tắc lễ nghi. Nhiều người xua đuổi hoặc không nhận ra ý chỉ Purāṇa, nhưng một Bà-la-môn uyên bác, tin vào chứng cứ Veda–Smṛti–Purāṇa, đã tắm (snāna), trì chú (japa), làm śrāddha, bố thí (dāna), dâng tặng bò kapilā và tiếp đãi vị khách chính là Śiva ẩn thân. Kết cuộc, Śiva ban ân; vị Bà-la-môn cầu xin Śiva thường trụ tại tirtha, khiến thánh quyền của nơi ấy được an lập. Chương cũng nêu nghi thức trọng tâm vào ngày Āśvina śukla daśamī: trai giới, thờ Śiva dưới danh hiệu Tripurāntaka, tôn kính sự hiện diện của Sarasvatī tại tirtha, đi nhiễu (pradakṣiṇā), cúng tặng bò, thức đêm thắp đèn, tụng đọc và ca nhạc, rồi thí thực cho các Bà-la-môn và tín đồ Śiva. Phần quả báo nói đến sự thanh tịnh, đạt Rudraloka, tái sinh cát tường, cùng các cảnh giới sau khi chết cho người mệnh chung tại đây tùy duyên cảnh—tất cả được đặt trên nền āstikya (niềm tin khẳng định) và sự hành trì đúng pháp.
Adhyaya 181
Bhṛgutīrtha–Vṛṣakhāta Māhātmya (भृगुतीर्थ–वृषखात माहात्म्य)
Chương này được trình bày như một cuộc đối thoại: hiền triết Mārkaṇḍeya đáp lời Yudhiṣṭhira về một tīrtha nổi tiếng gần sông Narmadā, với địa danh “Vṛṣakhāta” và sự hiện diện của hiền thánh Bhṛgu tại Bhṛgukaccha. Mārkaṇḍeya kể lại khổ hạnh nghiêm mật của Bhṛgu và dẫn vào một cảnh giới thiêng liêng khi Śiva và Umā cùng quan sát vị ẩn sĩ. Umā hỏi vì sao chưa ban ân phúc; Śiva dạy đạo lý rằng sân hận làm suy hoại tapas và cản trở thành tựu tâm linh. Để minh chứng, Śiva hóa hiện/sai phái một tác nhân hình bò (vṛṣa) đến khuấy động Bhṛgu; con bò hất Bhṛgu xuống Narmadā, khiến ngài bừng dậy cơn giận dữ và đuổi theo. Vṛṣa bị truy đuổi băng qua các miền vũ trụ—các châu lục, cõi dưới và cõi cao—phơi bày hậu quả lan rộng của cơn giận không được chế ngự. Cuối cùng vṛṣa nương náu nơi Śiva; Umā thỉnh cầu hãy ban ân trước khi cơn giận của hiền thánh lắng xuống. Śiva tuyên bố địa điểm ấy là “krodha-sthāna” (nơi mang dấu ấn sân hận). Sau đó Bhṛgu dâng một trường stotra, gồm cả thánh ca mang tên “Karuṇābhyudaya”, và Śiva ban các phúc lành. Bhṛgu cầu xin nơi ấy trở thành siddhi-kṣetra gắn với danh ngài và có sự hiện diện thần linh; câu chuyện khép lại bằng việc Bhṛgu tiếp tục thưa hỏi Śrī (Lakṣmī) về việc thiết lập một chốn cát tường, đặt căn tính của tīrtha vào thực hành sùng kính và thần học kiến tạo thánh địa.
Adhyaya 182
Bhṛgukaccha-utpattiḥ and Koṭitīrtha Māhātmya (भृगुकच्छोत्पत्तिः / कोटितीर्थमाहात्म्यम्)
Chương 182 thuật lại nguồn gốc Bhṛgukaccha ở bờ bắc sông Revā, qua lời kể của hiền triết Mārkaṇḍeya. Ṛṣi Bhṛgu cùng Śrī/Lakṣmī đến cầu thỉnh Kūrma-avatāra (hóa thân Rùa) cho phép lập một khu định cư dựa trên chāturvidya; Kūrma hoan hỷ chấp thuận và tiên báo thành phố sẽ trường tồn, mang danh gắn với Ngài. Bản văn còn xác định kṣetra bằng thời điểm cát tường (tháng Māgha, các điều kiện trăng sao thuận lợi) và dấu mốc địa hình (bờ bắc, vùng nước sâu, liên hệ Koṭitīrtha), rồi mô tả trật tự xã hội theo vai trò các varṇa trong cộng đồng mới. Mâu thuẫn nảy sinh khi Lakṣmī lên devaloka và giao cho Bhṛgu chiếc “chìa-khóa” (kūñcikā-ṭṭāla); khi trở lại, việc sở hữu bị tranh chấp. Các Bà-la-môn được mời phân xử vì sợ cơn giận Bhṛgu nên im lặng, rồi đề xuất quy tắc thủ tục: ai giữ khóa thì được quyền. Lakṣmī liền giáng lời nguyền khiến học vấn, sự ổn định và minh triết đạo đức của hàng dvija suy giảm, quy nguyên do lòng tham và bỏ chân thật. Bhṛgu đau buồn, cầu đảo Śaṅkara; Śiva diễn giải nơi ấy là “krodha-sthāna” (chốn của phẫn nộ) nhưng vẫn bảo chứng rằng nhờ ân điển thần linh, các Bà-la-môn đời sau sẽ lại tinh thông, và tôn xưng địa điểm thành Koṭitīrtha có năng lực diệt trừ tội lỗi. Śiva tiếp tục nêu các nghi lễ và công đức: tắm (snāna) và thờ phụng (pūjā) cho quả báo ngang các đại tế; tarpaṇa lợi ích cho tổ tiên; abhiṣeka bằng sữa, sữa chua, bơ ghee và mật ong đưa đến cõi trời; bố thí và giữ giới trong các hiện tượng thiên văn như nhật thực được ca ngợi; lời nguyện, xuất ly, thậm chí cái chết trong kṣetra đều gắn với hậu vận tốt lành. Śiva tuyên bố thường trú tại đây cùng Ambikā (Soubhāgya-sundarī), còn Bhṛgu cuối cùng lên Brahmaloka. Chương kết bằng phalaśruti, khẳng định năng lực thanh tịnh của câu chuyện đối với người nghe.
Adhyaya 183
Kedāra-tīrtha Māhātmya on the Northern Bank of the Narmadā (केदारतीर्थमाहात्म्य)
Chương này được trình bày như cuộc đối thoại, trong đó hiền thánh Mārkaṇḍeya chỉ dạy vua Yudhiṣṭhira về thánh địa Kedāra ở bờ bắc sông Narmadā. Mở đầu nêu lộ trình hành hương và nghi thức: đến Kedāra, cử hành śrāddha, uống nước tīrtha, và thờ phụng Đấng Tối Thượng Devadeveśa để được công đức phát sinh từ Kedāra. Yudhiṣṭhira thỉnh cầu giải thích vì sao Kedāra được thiết lập tại bờ bắc Narmadā. Mārkaṇḍeya kể truyền thuyết nguyên nhân: vào đầu Kṛtayuga, do một lời nguyền liên hệ Padmā/Śrī, vùng đất của Bhṛgu trở nên ô uế, như bị “tước mất Veda”. Bhṛgu tu khổ hạnh suốt một nghìn năm, khiến Śiva hiển lộ thành một liṅga trồi lên xuyên qua các tầng cõi dưới. Bhṛgu tán thán Śiva là Sthāṇu, Tryambaka và cầu xin phục hồi sự thanh tịnh của kṣetra. Śiva tuyên bố an lập “ādi-liṅga” mang danh Kedāra, rồi đặt thêm mười liṅga nữa; ở trung tâm còn có sự hiện diện thứ mười một vô hình, có năng lực tẩy tịnh toàn địa vực. Tại đây cũng có mười hai Āditya, mười tám Durgā, mười sáu Kṣetrapāla và các Mẫu thần gắn với Vīrabhadra cư trú, tạo thành mạng lưới hộ trì linh thiêng. Kết chương nêu phala: ai giữ giới, tắm buổi sớm trong tháng Nāgha, thờ phụng Kedāra và làm śrāddha đúng pháp tại tīrtha sẽ làm tổ tiên hoan hỷ, tiêu trừ tội lỗi và dập tắt sầu khổ.
Adhyaya 184
धौतपापतीर्थमाहात्म्यम् (Māhātmya of the Dhoutapāpa Tīrtha)
Chương 184 trình bày bài thuyết giảng về tīrtha-māhātmya, xoay quanh thánh địa Dhoutapāpa (còn gọi Vidhoutapāpa) gần Bhṛgu-tīrtha, trên bờ bắc sông Narmadā. Hiền triết Mārkaṇḍeya mô tả nơi này nổi danh vì có thể “rửa sạch tội lỗi”, và nói rằng Śiva luôn ngự tại đó để tôn kính Ṛṣi Bhṛgu. Tắm tại tīrtha này đem lại sự giải thoát khỏi tội, dù người hành hương còn thiếu thiện ý; còn nếu thực hành đúng nghi thức—tắm lễ, thờ phụng Śiva, và cúng dường chư thiên cùng tổ tiên (pitṛ)—thì đạt sự thanh tịnh trọn vẹn. Yudhiṣṭhira hỏi vì sao tội ô uế nặng nhất là brahmahatyā (tội sát hại Bà-la-môn) lại không thể xâm nhập hoặc có thể bị tiêu diệt tại đây. Mārkaṇḍeya đáp bằng truyền thuyết vũ trụ: Śiva mắc brahmahatyā sau khi chém một đầu của Brahmā; sự ô uế ấy đeo bám cho đến khi được “rũ bỏ” nhờ Dharma hiện thân thành bò đực (vṛṣa), và nữ thần Dhauteśvarī được thiết lập như năng lực diệt trừ brahmahatyā. Brahmahatyā được nhân cách hóa như một nỗi kinh hãi, phải lánh xa thánh địa. Chương cũng nêu thời điểm hành trì: ngày Āśvayuja śukla navamī và khoảng ba ngày tính từ saptamī, kèm các pháp sám hối như trai giới, tụng đọc Veda (Ṛg/Yajus/Sāman) và niệm-japa Gāyatrī. Phalaśruti khẳng định công đức: giải trừ các lỗi nặng, ban phúc về con cái, và thăng lên cõi lành sau khi chết; đồng thời ghi nhận lời dạy trong thần học tīrtha rằng việc tự chọn cái chết tại nơi này đưa đến cảnh giới thiên giới.
Adhyaya 185
Ēraṇḍī-tīrtha Māhātmya (एरण्डीतीर्थमाहात्म्य) — Ritual Bathing, Upavāsa, and Tarpaṇa on Āśvayuja Śukla Caturdaśī
Trong chương này, Thánh hiền Śrī Mārkaṇḍeya ban lời chỉ dạy ngắn gọn về giáo lý và nghi lễ cho vị vua (mahīpāla). Ngài khuyên nhà vua đến thánh địa Ēraṇḍī-tīrtha, và khẳng định rằng chỉ cần tắm tại đó cũng là một hành vi tịnh hóa vô cùng mạnh mẽ, có thể gột rửa những nghiệp lỗi nặng nề. Ngài còn ấn định một pháp hành theo lịch: vào tháng Āśvayuja, ngày Caturdaśī (ngày 14 âm lịch) của nửa tháng sáng (Śukla-pakṣa), hành giả nên giữ chay/nhịn ăn (upavāsa), tắm gội với tâm ý nghiêm cẩn (prayataḥ), và làm lễ tarpaṇa dâng cúng cho tổ tiên (pitṛ) cùng chư thiên. Phần phalaśruti nêu quả báo theo nhiều tầng: phúc lạc thế gian (con trai đủ phú quý và dung sắc, thọ mạng lâu dài) và cảnh giới sau khi qua đời (đến Śivaloka), kết lại bằng lời xác quyết rằng không nên nghi ngờ những kết quả ấy.
Adhyaya 186
Garuḍa-tapas, Mahādeva-varadāna, and Cāmuṇḍā–Kanakeśvarī-stuti at a Tīrtha
Mārkaṇḍeya thuật lại một sự tích gắn với tīrtha: Garuḍa tu khổ hạnh và thờ phụng Maheśvara (Śiva) tại một thánh địa tối thắng, khiến Śiva hiện thân và đối thoại ban ân. Garuḍa cầu xin hai điều hiếm có: được làm vật cưỡi của Viṣṇu và đạt “quyền tối thượng giữa loài chim” (chúa tể các loài có cánh). Śiva nêu rõ sự khó khăn về giáo lý qua trật tự vũ trụ—Nārāyaṇa là Đấng dung nhiếp tất cả và địa vị Indra là độc nhất—nhưng vẫn ban cho sự thành tựu có điều kiện: Garuḍa sẽ mang Đấng cầm ốc–luân–chùy và trở thành thủ lĩnh loài chim. Sau khi Śiva rời đi, Garuḍa tiếp tục làm vừa lòng Devī Cāmuṇḍā dữ dội, mang biểu tượng bãi hỏa táng và liên hệ các yoginī, rồi dâng lời tán tụng dài. Bài stuti đồng thời hiển lộ dung mạo Kanakeśvarī rực sáng hộ trì, tôn xưng Ngài là Para-Śakti vận hành trong sáng tạo, bảo tồn và hủy diệt. Cāmuṇḍā ban cho Garuḍa sự bất khả xâm phạm và chiến thắng trước chư sura lẫn asura, lại nhận ở gần tīrtha. Chương kết bằng tīrtha-phala: tắm gội và lễ bái nơi đây đem công đức như tế tự, thành tựu yoga, và sau khi qua đời được đến cảnh giới cát tường cùng đoàn yoginī hộ tống.
Adhyaya 187
कालाग्निरुद्र-स्वयम्भू-लिङ्गमाहात्म्य (Kālāgnirudra Svayambhū Liṅga Māhātmya)
Chương này được đặt trong khuôn khổ lời giáo huấn của hiền thánh Mārkaṇḍeya dành cho một vị vua, nói về trình tự hành hương và ý nghĩa thần học của một liṅga nổi tiếng. Người hành hương được chỉ dẫn đến Jāleśvara tại Bhṛgukaccha, nơi có liṅga tự hiển lộ (svayambhū) cổ xưa mang danh Kālāgnirudra. Thánh địa này được ca ngợi như trung tâm linh thiêng có năng lực làm lắng dịu tội lỗi và tiêu trừ khổ não, từ bi xuất hiện để tẩy trừ “kṣetra-pāpa” (uế nhiễm gắn với nơi chốn). Truyện tích kể rằng trong một kiếp (kalpa) trước, khi asura tràn ngập ba cõi khiến nghi lễ Veda và dharma suy vi, từ Kālāgnirudra phát sinh làn khói nguyên sơ (dhūma); từ khói ấy liṅga hiện ra, xuyên qua bảy cõi dưới và an trụ cùng một hố/miệng avata ở phương Nam. Văn bản còn mô tả hệ thống thủy–nghi lễ liên hệ: một hồ kuṇḍa sinh từ ngọn lửa (jvālā-origin kuṇḍa) gắn với việc Śiva thiêu hủy một thành/pura, và một vùng xoáy nước như vòng khói (dhūmāvarta). Các thực hành được khuyến cáo gồm tắm tại tīrtha và trong nước sông Narmadā, làm śrāddha cho tổ tiên, thờ phụng Trilocana (Śiva), và tụng các danh hiệu của Kālāgnirudra, để đạt “paramā gati” (đích đến tối thượng). Chương cũng nêu hiệu lực của thánh địa: các nghi lễ theo ước nguyện, các hành vi trấn hộ/abhicāra, mục tiêu làm suy giảm kẻ thù và những ý nguyện liên quan dòng tộc nếu thực hiện tại đây được nói là chóng thành—như lời tán dương uy lực tīrtha, không phải sự tán đồng đạo đức cho mọi cách dùng.
Adhyaya 188
Śālagrāma-tīrtha Māhātmya (शालग्रामतीर्थमाहात्म्य) — Observances on the Revā/Narmadā Bank
Hiền triết Mārkaṇḍeya dạy nhà vua tiến đến thánh địa mang tên Śālagrāma, nằm bên bờ sông Revā/Narmadā. Nơi ấy được chư thiên đồng tôn thờ và được nói là chỗ Bhagavān Vāsudeva—cũng chính Trivikrama và Janārdana—ngự vì lợi ích của muôn loài. Chương này còn gắn sự linh thiêng của Śālagrāma với tiền lệ khổ hạnh và việc thiết lập không gian nghi lễ cho các dvija cùng những người cầu đạo. Về pháp hành theo lịch: khi Ekādaśī nửa tháng sáng của tháng Mārgaśīrṣa đến, hành giả nên tắm sông Revā, giữ trai giới, thức canh đêm để lễ bái Janārdana. Sáng Dvādaśī, lại tắm lần nữa, dâng tarpaṇa làm thỏa nguyện chư thiên và tổ tiên, rồi cử hành śrāddha đúng pháp. Cần kính đãi các brāhmaṇa tùy khả năng bằng bố thí như vàng, y phục, thực phẩm, cầu xin tha thứ, và tiếp tục chí thành hướng về Thần, kể cả với danh xưng khaga-dhvaja. Phalaśruti nêu rằng nhờ thường xuyên darśana Śālagrāma và tưởng niệm Nārāyaṇa, người ấy được lìa sầu khổ, thoát các trọng tội (kể cả brahmahatyā), và đạt trạng thái hướng đến giải thoát; các bậc xuất ly tu tập quán niệm cũng được nói là chứng đắc địa vị tối thượng của Murāri tại đây.
Adhyaya 189
पञ्चवराहदर्शन-व्रत-फलश्रुति (Vision of the Five Varāhas: Vrata Procedure and Promised Fruits)
Mārkaṇḍeya chỉ dạy Yudhiṣṭhira đến một thánh địa “tối thắng trang nghiêm”, nơi tưởng niệm Varāha (Viṣṇu) như Đấng nâng đỡ và cứu vớt Địa Mẫu (dharaṇīdhara). Trong đoạn vũ trụ luận lồng ghép, Hari an nghỉ trong yoganidrā trên giường rắn giữa Biển Sữa; khi Trái Đất chìm vì gánh nặng, chư Thiên khẩn cầu Ngài phục hồi sự ổn định của vũ trụ. Viṣṇu liền hiện thân Varāha, oai dũng với ngà sắc, nâng Địa Cầu lên trên ngà của mình. Chương tiếp tục kể về năm sự hiển lộ của Varāha gắn với bờ bắc sông Narmadā và các địa điểm được nêu cho hình tướng thứ nhất đến thứ năm; hình tướng thứ năm gọi là Udīrṇa-Varāha, liên hệ với Bhṛgukaccha. Rồi chuyển sang nghi quỹ: vào tháng Jyeṣṭha, nửa tháng sáng, nhất là ngày Ekādaśī, người hành hương giữ thực phẩm thanh đạm (haviṣya), thức canh đêm (jāgaraṇa), tắm sông, cúng tổ tiên và chư thần bằng mè và lúa mạch, và bố thí theo bậc (bò, ngựa, vàng, đất) cho các brāhmaṇa xứng đáng, đồng thời lễ bái tại từng điểm Varāha. Phalaśruti khẳng định: được đồng thời chiêm bái năm Varāha, kèm nghi lễ Narmadā và niệm Nārāyaṇa, sẽ diệt trừ cả trọng tội và ban giải thoát; thêm lời chứng của Śaṅkara rằng ai kịp thời darśana tại đền Loṭaṇeśvara sẽ thoát khỏi vòng mang thân.
Adhyaya 190
चन्द्रहास-समतीर्थमाहात्म्य (Chandra-hāsa & Somatīrtha Māhātmya)
Chương này được trình bày như một cuộc đối thoại: Yudhiṣṭhira thỉnh hỏi hiền triết Mārkaṇḍeya về việc Soma (Thần/Chúa tể Mặt Trăng) đã đạt được thành tựu tối thượng (siddhi) tại Somatīrtha, còn gọi là Chandra-hāsa, thánh địa được chư thiên tôn kính. Mārkaṇḍeya kể nguồn gốc sự việc: Soma bị Dakṣa nguyền rủa mắc chứng hao mòn (kṣaya-roga) vì lơ là bổn phận phu thê; từ đó kinh văn triển khai lời dạy chuẩn mực về nghĩa vụ của người gia chủ và hệ quả nghiệp báo của sự xao lãng. Tiếp theo là chỉ dẫn hành hương và tu trì: Soma lang thang qua nhiều tīrtha, đến sông Narmadā, thực hành khổ hạnh suốt mười hai năm—nhịn ăn, bố thí, giữ giới nguyện và chế ngự bản thân—rồi được giải trừ bệnh khổ. Soma thiết lập Mahādeva (Śiva) như Đấng trừ diệt đại tội, và trở về cõi tôn quý; chương nhấn mạnh việc an vị thần linh và phụng thờ đem lại công đức bền lâu. Sau cùng, văn bản nêu các quy định nghi lễ và phala (quả báo) cho việc tắm gội, lễ bái tại Chandra-hāsa/Somatīrtha, đặc biệt vào các ngày theo lịch trăng, các ngày thứ Hai và khi nhật thực, nguyệt thực. Lợi ích được mô tả là sự thanh tịnh, an lạc, phúc lành và giải thoát khỏi các lỗi lầm, cấu uế.
Adhyaya 191
सिद्धेश्वर-लिङ्गमाहात्म्यं तथा द्वादशादित्य-तपःफल-प्रशंसा (Siddheśvara Liṅga Māhātmya and the Merit of the Twelve Ādityas’ Austerity)
Chương này mở đầu khi hiền giả Mārkaṇḍeya chỉ dẫn người hành hương đến Siddheśvara và một liṅga tự hiện (svāyambhuva) ở kề bên, được tán dương là “amṛta-srāvin” (tuôn chảy cam lộ). Chỉ cần được darśana nơi ấy đã sinh công đức lớn, xác lập sự linh thiêng đặc biệt của thánh địa. Yudhiṣṭhira bèn hỏi vì sao chư thiên đạt được siddhi tại Siddheśvara, nhất là liên quan đến “mười hai Āditya”. Mārkaṇḍeya liệt kê Dvādaśa Āditya—Indra, Dhātā, Bhaga, Tvaṣṭā, Mitra, Varuṇa, Aryaman, Vivasvān, Savitṛ, Pūṣan, Aṃśumān và Viṣṇu—và kể rằng vì mong đạt địa vị Thái Dương, các vị đã tu khổ hạnh (tapas) mãnh liệt bên bờ sông Narmadā tại Siddheśvara. Thành tựu được đánh dấu bằng việc thiết lập Divākara tại tīrtha ấy qua sự phân chia các “aṃśa” (phần quang lực) của mặt trời, khiến nơi này càng thêm danh tiếng. Sau đó, lời giảng nối các Āditya với chức năng vũ trụ lúc hoại diệt và sự bố trí theo phương hướng, trình bày một “lưới” quyền năng Thái Dương (dik-vyavasthā). Cuối chương nêu đạo lý hành hương và phala: tắm buổi sớm rồi chiêm bái Dvādaśāditya sẽ diệt tội do lời nói, ý nghĩ và hành động; pradakṣiṇā được ví như đi vòng quanh trái đất; nhịn ăn ngày saptamī tại tīrtha này cho quả báo thù thắng; đi nhiễu nhiều lần đem lại hết bệnh, tăng trưởng phúc lộc như sức khỏe và con cái—tất cả là phalaśruti cho lòng sùng kính có kỷ luật.
Adhyaya 192
देवतीर्थ-दर्शनम्, नरनारायण-तपः, उर्वश्युत्पत्तिः (Devatīrtha, the Nara–Nārāyaṇa Austerity, and the Origin of Urvaśī)
Chương 192 mở đầu khi hiền triết Mārkaṇḍeya chỉ bày một Devatīrtha tối thắng, nơi chỉ cần chiêm bái cũng được nói là tiêu trừ tội lỗi. Trong mạch hỏi–đáp, Yudhiṣṭhira thưa hỏi “Śrīpati” (Chủ của Śrī) là ai và Keśava liên hệ thế nào với dòng Bhṛgu. Mārkaṇḍeya đáp vắn tắt rồi chuyển sang khung vũ trụ–phả hệ: từ Nārāyaṇa phát sinh Brahmā; tiếp đến là Dakṣa rồi Dharma trong dòng truyền thừa. Ngài nêu danh mười phu nhân của Dharma (Daśa-dharmapatnīs); từ các vị ấy, nhóm Sādhyas sinh ra những người con được nhận là Nara, Nārāyaṇa, Hari và Kṛṣṇa—những phần hiện của Viṣṇu. Nara–Nārāyaṇa tu khổ hạnh (tapas) nghiêm mật tại Gandhamādana khiến càn khôn chấn động. Indra lo sợ uy lực khổ hạnh bèn sai các apsaras cùng Kāma và Vasantā đến quyến rũ bằng vũ điệu, âm nhạc, sắc đẹp và lạc thú giác quan. Nhưng mọi mưu toan đều thất bại: hai bậc hiền thánh bất động như ngọn đèn không gió, như biển lặng không sóng. Nārāyaṇa liền hóa hiện từ đùi mình một nữ nhân tuyệt mỹ, vượt hơn các apsaras, được gọi là Urvaśī. Chư thiên tán thán Nara–Nārāyaṇa; Nārāyaṇa thuyết giảng đạo lý bao dung: Tối Thượng Ngã trùm khắp muôn loài, nên tham ái–sân hận (rāga–dveṣa) và mọi tâm phân biệt không có chỗ đứng nơi người an trú chánh tri. Ngài dạy hãy đưa Urvaśī về cho Indra, và khẳng định khổ hạnh của các ngài nhằm chỉ bày chánh đạo, hộ trì thế gian, chứ không vì hưởng dục hay tranh đua với chư thần.
Adhyaya 193
नारायणस्य विश्वरूपदर्शनम् (Nārāyaṇa’s Vision of the Cosmic Form)
Chương 193 là một cuộc luận bàn thần học qua lời thuật của thánh hiền Mārkaṇḍeya. Một nhóm tiên nữ apsaras, nổi bật có Vasantakāmā và Urvaśī, nhiều lần đảnh lễ và khẩn cầu Nārāyaṇa cho được trực kiến “vũ trụ thân”, xác nhận rằng lời dạy trước đó của Ngài đã làm sáng tỏ giáo lý họ tìm cầu. Nārāyaṇa chấp thuận và hiển lộ rằng mọi thế giới cùng muôn loài đều hiện hữu trong chính thân Ngài. Bản văn liệt kê các bậc thần linh như Brahmā, Indra, các Rudra, Āditya, Vasu; cùng các chúng bán thần như yakṣa, gandharva, siddha; rồi đến loài người, thú vật, cây cỏ, sông núi, biển cả, châu đảo và thiên giới—tất cả đều được thấy trong Ngài. Các apsaras dâng những bài tán tụng dài, xưng Ngài là nền tảng của các đại chủng và các căn, là Đấng duy nhất biết và thấy, là nguồn cội nơi mọi hữu tình chỉ là những phần thể hiện. Bị choáng ngợp trước uy lực và quy mô của thị kiến, họ xin Ngài thu hồi vũ trụ thân. Nārāyaṇa liền nhiếp lại sự hiển lộ, dạy rằng mọi chúng sinh đều là phần của Ngài và khuyên giữ cái nhìn bình đẳng (samatā) đối với chư thiên, loài người và muôn thú. Kết chương, qua tiếng nói của Mārkaṇḍeya gửi đến một vị vua, bản văn khuyên quán niệm Keśava hiện diện trong mọi loài để trợ duyên giải thoát; khi hiểu thế gian được cấu thành bởi Vāsudeva, lòng thù nghịch và các tâm phân chia sẽ suy yếu.
Adhyaya 194
मूलश्रीपतिवैश्वानरूपदर्शनम् तथा नारायणगिरि-देवतीर्थ-प्रादुर्भावः (Vision of the Vaiśvarūpa, the cult of Mūlaśrīpati, and the arising of Nārāyaṇagiri & Devatīrtha)
Markaṇḍeya thuật lại cho Yudhiṣṭhira chuỗi sự kiện khi chư thiên kinh ngạc trước lời tuyên xưng về viśvarūpa (thân vũ trụ) của đức Viṣṇu và sự xuất hiện của Urvaśī. Śrī (Lakṣmī), sinh từ dòng Bhṛgu, quyết chí đạt được Nārāyaṇa làm phu quân bằng khổ hạnh nghiêm mật, cân nhắc các lời nguyện, bố thí, kỷ luật và phụng sự; nàng tu tập bên bờ biển suốt một nghìn năm của chư thiên. Chư thiên không thể tự mình hiển lộ viśvarūpa nên đến bạch với Nārāyaṇa. Viṣṇu ngự đến trước Śrī, ban ân và hiển bày viśvarūpa, đồng thời dạy pháp thờ phụng theo tinh thần Pañcarātra: lễ bái hằng ngày đem lại phú quý và danh dự; brahmacarya được nêu là khổ hạnh nền tảng. Thần được tôn xưng là “Mūlaśrīpati”; việc tắm nước sông Revā với hạnh kiểm tiết chế đem lại sở nguyện và làm tăng bội phước đức của bố thí. Śrī thỉnh cầu định hướng đời sống gia cư theo dharma; Nārāyaṇa thiết lập địa danh “Nārāyaṇagiri” và nói rằng chỉ cần tưởng niệm danh ấy cũng có năng lực cứu độ. Tiếp đó là lễ cưới–tế tự thần thánh: Brahmā và các hiền thánh chủ lễ, các đại dương dâng châu báu, Kubera cung cấp tài vật, Viśvakarmā dựng nên những nơi cư trú rực rỡ như ngọc. Cuối cùng, một tīrtha cho lễ tắm avabhṛtha được khai sinh: từ thủy rửa chân của Viṣṇu, dòng nước thanh tịnh chảy đến Revā, gọi là Devatīrtha, được ca ngợi là cực kỳ tẩy tịnh, công đức vượt hơn nhiều lần avabhṛtha của aśvamedha theo lời kinh.
Adhyaya 195
Devatīrtha Māhātmya and Ekādaśī–Nīrājana Observances (देवतीर्थमाहात्म्य तथा एकादशी-नीराजनविधानम्)
Chương này mở đầu bằng câu hỏi của Yudhiṣṭhira về tên gọi, sự linh hiển (māhātmya) và quả báo của việc tắm gội, bố thí tại Devatīrtha; tiếp đó hiền thánh Mārkaṇḍeya giảng giải ý nghĩa thần học. Ngài nói rằng mọi thánh địa (tīrtha) được chư thiên và các bậc hiền triết tôn kính đều được Viṣṇu quán niệm và quy tụ về đây, khiến Devatīrtha trở thành trung tâm hành hương của truyền thống Vaiṣṇava. Vì thế, tắm tại Devatīrtha được xem như tắm ở tất cả các tīrtha, không nơi nào sánh kịp. Phần tiếp theo nêu công đức nghi lễ trong thời khắc nhật/nguyệt thực (grahaṇa), cho quả “vô tận”. Nhiều loại dāna như vàng, đất đai, bò… được liệt kê cùng những định giá gắn với chư thiên; và kết luận rằng bất cứ sự bố thí nào làm với lòng tin (śraddhā) tại Devatīrtha đều cho kết quả không bao giờ cạn. Chương cũng quy định pháp tu sùng kính xoay quanh ngày Ekādaśī: tắm gội (kể cả dùng nước sông Narmadā), trai giới, thờ phụng Śrīpati, thức canh suốt đêm, thắp đèn bơ sữa (ghee) để “đánh thức” ánh sáng; sang sáng Dvādaśī thì cúng kính Bà-la-môn và các đôi vợ chồng bằng y phục, trang sức, trầu cau, hoa, hương và dầu thơm. Lại dạy rõ vật phẩm pūjā (các chế phẩm sữa, nước tīrtha, vải tốt, hương liệu, naivedya, đèn) và mô tả người tu sau khi qua đời được thăng lên Viṣṇuloka với những dấu ấn Vaiṣṇava. Phần phalaśruti kết thúc ca ngợi nīrājana hằng ngày đem lại sự hộ trì và sức khỏe, phần dư của đèn dùng bôi mắt, và công đức nghe/đọc māhātmya—đặc biệt khi tụng trong nghi thức śrāddha thì làm tổ tiên hoan hỷ.
Adhyaya 196
हंसतीर्थमाहात्म्य (Hamsa Tīrtha Māhātmya) — Merit of Bathing, Donation, and Renunciation
Chương 196 thuật lại lời chỉ dẫn hành trình của hiền thánh Mārkaṇḍeya, đưa người nghe đến Haṃsatīrtha, một bến nước linh thiêng vô song. Uy lực của tīrtha này được đặt nền trên truyền thuyết khởi nguyên: một con Haṃsa đã tu khổ hạnh (tapas) tại đây và chứng đắc địa vị làm vật cưỡi của Phạm Thiên (brahma-vāhanatā), từ đó xác lập tiền lệ thiêng liêng cho công năng của nơi chốn. Bài thuyết giảng tiếp theo nêu rõ nghi thức và đạo hạnh: người hành hương tắm tại Haṃsatīrtha và bố thí vàng (kāñcana-dāna) được tuyên bố giải thoát mọi tội lỗi và sẽ sinh về Phạm Thiên giới (Brahmaloka). Quả báo được miêu tả bằng hình ảnh huy hoàng: du hành trên cỗ xe trời do thiên nga kéo, rực sáng như mặt trời non, đầy đủ mọi lạc thú theo ý nguyện, lại có các đoàn apsarā hầu cận. Sau khi thọ hưởng theo sở cầu, linh hồn được nói sẽ trở lại làm người với jāti-smaraṇa (ký ức về các đời trước), hàm ý sự liên tục của nghiệp và đạo đức qua nhiều kiếp. Kết chương là điểm nhấn giải thoát: ai xả thân bằng hạnh saṃnyāsa thì đạt mokṣa; và phúc quả của tīrtha được tóm lược là diệt tội, tăng công đức, tiêu trừ sầu khổ.
Adhyaya 197
Mūlasthāna-Sūryatīrtha Māhātmya (Glorification of the Mūlasthāna Solar Tīrtha)
Chương này ghi lại lời Mārkaṇḍeya mô tả một Sūryatīrtha tối thắng mang tên Mūlasthāna, được xem là “cội nguồn” cát tường, gắn với Padmajā (Phạm Thiên) và việc an vị Bhāskara (Thần Mặt Trời). Trên bờ sông Narmadā (Revā), người hành hương giữ giới luật tắm gội với tâm điều phục, dâng piṇḍa và nước để cúng tổ tiên cùng chư thiên, rồi đến chiêm bái đền thờ Mūlasthāna. Chương nhấn mạnh một pháp hành đặc biệt theo lịch: vào ngày Śukla Saptamī trùng Chủ nhật (Ādityavāsara), nên tắm bằng nước Revā, làm tarpaṇa, bố thí tùy khả năng, mang hoa karavīra và nước đàn hương đỏ, thành kính an vị/đảnh lễ Bhāskara. Dâng hương (đặc biệt cùng hoa kundā), thắp đèn khắp bốn phương, giữ trai giới, thức canh đêm với nhạc tụng tán. Công đức hứa khả giúp tránh khổ đau dữ dội và được cư trú lâu dài nơi cõi của Thần Mặt Trời, có gandharva và apsaras hầu cận.
Adhyaya 198
Śūlatīrtha–Śūleśvarī–Śūleśvara Māhātmya (Origin of the Shula Tirtha and the Manifestation of Devī and Śiva)
Mārkaṇḍeya dẫn người nghe đến Bhadrakālī-saṅgama, nơi nổi danh là Śūlatīrtha, một thánh địa do thần lực an lập và chư thiên thường xuyên lui tới. Kinh văn nêu rõ công đức của tīrtha: chỉ cần được chiêm bái (darśana), nhất là kèm tắm gội (snāna) và bố thí (dāna), thì tai ương, điềm dữ, hiệu lực lời nguyền và các tội cấu khác đều được tiêu trừ. Yudhiṣṭhira hỏi vì sao trên bờ sông Narmadā, Devī được gọi là Śūleśvarī và Śiva là Śūleśvara. Mārkaṇḍeya kể chuyện đạo sĩ Bà-la-môn Māṇḍavya, chuyên tu khổ hạnh nghiêm mật và giữ im lặng; do bọn trộm giấu của gian trong am thất, lính triều đình đến tra hỏi nhưng không nhận được lời đáp, bèn xử phạt ông bằng cách đóng cọc trên śūla. Dẫu chịu đau đớn lâu dài, Māṇḍavya vẫn sống nhờ nhất tâm tưởng niệm Śiva. Śiva hiện thân, chặt bỏ śūla và giảng về karmavipāka: mọi khổ lạc đều do nghiệp quá khứ chín muồi; nhẫn chịu mà không phỉ báng dharma chính là một thứ tapas. Māṇḍavya thỉnh hỏi bí mật “cam lộ” của śūla và xin Śiva cùng Umā thường trụ ở gốc và ngọn śūla. Lập tức, hình tướng linh thiêng hiển lộ: liṅga của Śiva ở chân, và tượng Devī hiện bên trái, từ đó thiết lập sự tôn thờ Śūleśvara–Śūleśvarī. Devī còn liệt kê nhiều danh hiệu và hóa thân của mình tại các thánh địa, vẽ nên “địa lý thần học” của các Devī-rūpa. Chương kết bằng phalāśruti và chỉ dẫn nghi lễ: thờ phụng, cúng dường, lễ tổ tiên, cùng các pháp trai giới và thức đêm được nói là đem lại thanh tịnh và gần gũi Śiva-loka; tīrtha này lưu danh là Śūleśvarī-tīrtha.
Adhyaya 199
Aśvinī Tīrtha Māhātmya (The Glory of the Aśvinī Pilgrimage Ford)
Mārkaṇḍeya tiếp tục diễn giảng danh mục các tīrtha, giới thiệu Aśvinī Tīrtha như một thánh địa hành hương tối thắng, được gọi là “kāmika” (có ý hướng thành tựu điều mong cầu) và ban siddhi cho muôn loài. Cặp song thần Aśvin (Nā́satyau) được tôn xưng là những y sư thiên giới mẫu mực; nhờ khổ hạnh sâu dày tại bến thiêng này, các ngài được hưởng phần trong tế lễ (yajña) và được chư thiên rộng rãi chuẩn nhận. Yudhiṣṭhira hỏi nguyên do vì sao các ngài được gọi là “con của Mặt Trời”. Mārkaṇḍeya kể vắn tắt huyền tích: một vương hậu không chịu nổi quang lực rực cháy của Thái Dương, bèn tu khổ hạnh nghiêm mật nơi vùng Meru; Thái Dương vì ái dục hóa thân thành ngựa; sự thụ thai xảy ra qua đường mũi, và Nā́satyau lừng danh ra đời. Rồi câu chuyện trở lại địa vực sông Narmadā: đôi Aśvin đã tu hành gian khổ gần Bhṛgukaccha bên bờ sông và đạt thành tựu tối thượng. Kết lại, kinh văn nêu công đức: ai tắm tại tīrtha này và dâng tarpaṇa cho tổ tiên (pitṛ) cùng chư thần thì sẽ được dung sắc đoan nghiêm và phúc lộc tốt lành ở bất cứ nơi nào tái sinh.
Adhyaya 200
Sāvitrī-tīrtha Māhātmya and Sandhyā–Gāyatrī Discipline (सावित्रीतीर्थमाहात्म्यं तथा सन्ध्यागायत्रीविधानम्)
Chương này được trình bày như một cuộc đối thoại: hiền triết Mārkaṇḍeya nêu danh và tán dương Sāvitrī-tīrtha như một thánh địa tối thắng, rồi đáp lời thỉnh vấn của Yudhiṣṭhira về Sāvitrī—bản thể của Ngài, cách quán tưởng hình tướng, và các phương thức phụng thờ. Sāvitrī được tôn xưng là Veda-mātṛ (Mẹ của Veda), gắn với biểu tượng hoa sen và phép quán niệm theo ba thời sandhyā (rạng đông, chính ngọ, hoàng hôn), mỗi thời có quán tưởng riêng phù hợp với nhịp nghi lễ. Tiếp đó, chương nêu rõ trình tự tịnh hóa cho người hành hương: tắm và ācamana, thực hành prāṇāyāma để “thiêu đốt” lỗi lầm tích tụ, rảy nước với thần chú “Āpo hi ṣṭhā”, và dùng Aghamarṣaṇa cùng các thần chú Veda khác để trừ cấu uế, tiêu tội. Việc trì tụng Gāyatrī sau sandhyā được nhấn mạnh như pháp tu trọng yếu, hứa khả năng pāpa-kṣaya (diệt tội) và đạt các cõi cao. Chương cũng nói đến phước báo của nghi lễ tổ tiên tại tīrtha và các hành trì lúc lâm chung nơi đây, kết lại bằng lời hứa về cảnh giới hậu tử tôn quý và sự tái sinh cát tường.
Adhyaya 201
देवतीर्थमाहात्म्यम् | Devatīrtha Māhātmya (Glorification of Devatīrtha)
Chương này là lời giảng về thánh địa (tīrtha) do hiền triết Śrī Mārkaṇḍeya truyền dạy cho vua Mahīpāla, lấy Yudhiṣṭhira làm khuôn mẫu của bậc minh quân chính pháp. Ngài chỉ dẫn người hành hương đến Devatīrtha “vô song”, nơi các bậc siddha và chư thiên, kể cả Indra, thường hiện diện. Bản văn nêu các pháp tạo công đức: tắm gội thanh tịnh (snāna), bố thí (dāna), trì tụng (japa), tế lửa (homa), tự học kinh điển (svādhyāya) và lễ bái chư thần (devatā-arcana). Nhờ uy lực tự thân của thánh địa, mọi hành trì ấy cho quả “ananta” — vô lượng vô biên. Về thời điểm, ngày Trayodaśī (mồng 13) của nửa tháng tối (Kṛṣṇa-pakṣa) trong tháng Bhādrapada được tôn xưng là tối thắng giữa các tīrtha, vì xưa kia chư thiên từng ngự tại đó. Nghi thức kết thúc bằng việc tắm vào ngày Trayodaśī, cử hành śrāddha đúng pháp, rồi thờ phụng vị thần do chư thiên an lập: Vṛṣabhadhvaja (Śiva). Người thực hành được hứa ban sự tẩy sạch mọi tội lỗi và đạt đến Rudra-loka, vừa như cẩm nang hành hương vừa là lời bảo chứng giải thoát.
Adhyaya 202
Śikhitīrtha-māhātmya (The Glory of Śikhitīrtha) / शिखितीर्थमाहात्म्य
Mārkaṇḍeya thuật lại về thánh địa hành hương tối thắng mang tên Śikhitīrtha, được tôn xưng là một tīrtha chủ yếu và là một không gian thờ phụng kiểu pañcāyatana (quần thể lễ bái xoay quanh một thần chủ, kèm các sự sùng kính liên hệ). Ngài kể nguồn gốc: Havyavāhana (Agni) tu khổ hạnh tại tīrtha này để đạt được śikhā (chỏm/đốm lửa/búi tóc), nhờ đó được gọi là Śikhī, rồi thiết lập sự hiện diện của Śiva tại đây với danh hiệu Śikha-ākhyā. Tiếp theo là chỉ dẫn theo lịch: vào thời điểm trăng nhất định trong tháng Āśvayuja, người hành hương nên đến tīrtha, tắm trong nước sông Narmadā, dâng tarpaṇa cho chư thiên, các ṛṣi và tổ tiên bằng nước pha mè; bố thí vàng cho một brāhmaṇa và kính lễ, làm thỏa mãn thần Lửa. Nghi lễ kết thúc bằng việc thờ phụng Śiva với hương thơm, vòng hoa và trầm hương. Phalaśruti dạy rằng ai phụng thờ đúng pháp sẽ được thăng lên cõi Rudra trên cỗ xe bay màu như mặt trời, có apsaras đồng hành và được gandharva ca tụng; đồng thời ở đời này cũng được lợi ích như diệt trừ kẻ thù và đạt tejas—ánh quang, uy lực rạng ngời của bản thân.
Adhyaya 203
कोटितीर्थमाहात्म्य (Koṭitīrtha Māhātmya) — Ritual Efficacy of the Koṭitīrtha
Mārkaṇḍeya trình bày Koṭitīrtha như một thánh địa hành hương “vô song”, nơi có sự hiện diện rộng lớn của các bậc siddha và vô số đại hiền triết. Quyền uy của tīrtha được đặt nền trên truyện tích khai lập: sau thời gian khổ hạnh lâu dài, các ṛṣi đã an lập Śiva; đồng thời tôn lập Devī dưới danh hiệu Koṭīśvarī và Cāmuṇḍā (Mahīṣārdinī), cho thấy một quần thể linh thiêng kết hợp truyền thống Śaiva–Śākta. Chương cũng nêu lịch nghi lễ rất cụ thể: vào ngày caturdaśī của kṛṣṇa-pakṣa trong tháng Bhādrapada, khi ứng với nakṣatra Hasta, Koṭitīrtha được ca ngợi là nơi diệt trừ mọi tội lỗi. Văn bản liệt kê các hành trì—tắm thánh (snāna) tại tīrtha, dâng tilodaka, và cử hành śrāddha—khẳng định công đức cứu độ mạnh mẽ và lợi ích cho tổ tiên, kể cả sự thăng giải nhanh chóng khỏi naraka cho một số người được ấn định. Sau cùng, chương nêu nguyên lý “nhân công đức theo nơi chốn”: mọi việc tắm gội, bố thí, japa, homa, svādhyāya và lễ bái (archana) nếu thực hiện nhờ uy lực của tīrtha này đều trở thành “koṭi-guṇa”, tức tăng lên gấp một koṭi lần, khẳng định hiệu lực tôn giáo được khuếch đại bởi chính thánh địa.
Adhyaya 204
Paitāmaha Tīrtha (Bhṛgu Tīrtha) Māhātmya — ब्रह्मशाप-शमनं, श्राद्ध-फलश्रुति, रुद्रलोक-गति
Chương 204 là cuộc đối thoại trong đó hiền giả Mārkaṇḍeya hướng về Bhṛgu Tīrtha, được tôn xưng là Paitāmaha Tīrtha tối thượng, có công năng tiêu trừ tội lỗi và nghiệp bất thiện. Yudhiṣṭhira hỏi vì sao Phạm Thiên (Brahmā), bậc “đại tổ” của vũ trụ, lại chí thành thờ phụng Maheśvara (Śiva). Mārkaṇḍeya kể một cổ tích (itihāsa): Brahmā khởi tâm muốn đến gần chính con gái mình nên bị Śiva nguyền rủa, khiến Veda và tri kiến suy giảm, địa vị được thờ phụng nơi thế gian cũng bị hạ thấp. Đau buồn, Brahmā đến bờ bắc sông Revā, tắm gội và khổ hạnh suốt ba trăm năm để cầu xin Śiva. Thấy lòng thành, Śaṅkara phục hồi tư cách đáng được thờ phụng của Brahmā vào những kỳ lễ hội lặp lại, và tuyên bố Ngài thường trụ tại nơi ấy cùng chư thiên và các Pitṛ (tổ tiên). Từ đó, thánh địa này nổi danh là Paitāmaha, bậc nhất trong các tīrtha. Chương cũng nêu thời điểm và quả báo nghi lễ: tắm tại đây đặc biệt vào ngày amāvāsyā (trăng non) của nửa tháng tối trong tháng Bhādrapada, rồi làm tarpaṇa cho tổ tiên và chư thần, sẽ đem lại sự thỏa mãn lâu dài cho tổ tiên dù lễ vật rất ít (chỉ một piṇḍa hoặc nước pha mè). Lại nhấn mạnh việc hành śrāddha khi mặt trời ở cung Kanyā (Xử Nữ), và khẳng định rằng quả phúc của śrāddha ở mọi pitṛ-tīrtha đều có thể đạt được tại đây vào ngày amāvāsyā. Kết luận nói người tắm gội và lễ bái Śiva sẽ được giải trừ lỗi lớn nhỏ; ai qua đời tại tīrtha này với tâm điều phục sẽ chắc chắn đến Rudra-loka và không còn trở lại.
Adhyaya 205
कुर्कुरीतीर्थमाहात्म्य (Kurkuri Tīrtha Māhātmya)
Chương này giới thiệu ngắn gọn về một thánh địa (tīrtha) trong Revā Khaṇḍa. Thánh hiền Mārkaṇḍeya khuyên vị quân vương hãy đến nơi hành hương cực kỳ cát tường mang tên Kurkurī, được tôn xưng là nơi tiêu trừ mọi tội lỗi (sarva-pāpa-praṇāśana). Thần chủ của thánh địa chính là Kurkurī, được mô tả có năng lực ban cho điều cầu nguyện như gia súc, con trai và tài sản, khiến lòng sùng kính kết tinh thành kết quả cụ thể và thiện lành. Nơi đây còn có vị hộ địa (kṣetrapāla) tên Ḍhauṇḍheśa; việc thờ phụng Ngài được khuyến nghị cho cả nữ lẫn nam. Phần phalaśruti nêu rõ: chỉ cần kính lễ cũng làm giảm tai ương, giải nỗi hiếm muộn, vơi nghèo khó và đạt được sở nguyện. Chương kết lại bằng việc nhấn mạnh sự thực hành đúng nghi thức—chạm vào và chiêm bái thánh địa “theo đúng pháp” (vidhi-pūrvakam)—là nhân duyên để công đức và quả báo tốt lành hiển lộ.
Adhyaya 206
Daśakanyā-Tīrtha Māhātmya (The Glory of the ‘Ten Maidens’ Sacred Ford)
Hiền triết Mārkaṇḍeya thuyết với một vị vua và chỉ dẫn đến một tīrtha cực kỳ cát tường mang tên Daśakanyā, được ca ngợi là tuyệt mỹ và có năng lực tẩy trừ mọi tội lỗi. Chương này đặt nền uy tín của thánh địa bằng truyền thuyết nguồn gốc theo Śaiva: tại đây, Mahādeva gắn liền với mười thiếu nữ đức hạnh, cùng việc sắp đặt hôn phối của họ với Brahmā, nên nơi ấy nổi danh với tên “Mười Trinh Nữ”. Từ chuyện đặt tên, lời dạy chuyển sang đạo hạnh và nghi lễ: thực hành kanyādāna—gả tặng một thiếu nữ được trang sức trong hôn lễ—ngay tại tīrtha này đem lại công đức rộng lớn, được nói phóng đại như được ở gần Śiva “số năm bằng số sợi tóc”, rồi tái sinh làm người hiếm có và đạt đại phú quý. Một mạch khác nhấn mạnh việc tắm (snāna) với lòng sùng tín và bố thí vàng cho một brāhmaṇa hiền hòa; dù chỉ một lượng rất nhỏ cũng có thể tiêu tan lỗi lầm của lời nói, ý nghĩ và thân hành. Phần phalāśruti kết lại bằng quả báo thăng thiên, được tôn kính giữa Vidyādhara và Siddha, an trú cho đến lúc vũ trụ tan hoại—cho thấy tīrtha là nơi hội tụ giữa hành trì, tâm ý đạo đức và phần thưởng vũ trụ.
Adhyaya 207
स्वर्णबिन्दुतीर्थमाहात्म्य (Glory of the Svarṇabindu Tīrtha)
Mārkaṇḍeya chỉ ra một thánh địa hành hương có năng lực tẩy uế mang tên Svarṇabindu (“Giọt Vàng”) và trình bày nghi lễ cùng công đức được hứa khả. Trọng tâm chương là snāna (tắm gội thanh tịnh) tại tīrtha và việc bố thí vàng (kāñcana) cho một Bà-la-môn thọ nhận, được tôn xưng là hành vi tạo phước tối thượng. Vàng được luận giải là “bảo ngọc tối thắng”, sinh từ ánh rực của lửa, nên đặc biệt linh nghiệm khi làm dāna. Kinh văn nói rằng dù chỉ dâng một lượng vàng nhỏ như đầu sợi tóc, nếu thực hiện gắn với tīrtha này, thì khi mạng chung tại đó sẽ được thăng lên cõi trời. Quả báo còn vượt ngoài thiên giới: người ấy được tôn kính giữa hàng Vidyādhara và Siddha, an trú trên cỗ xe bay thù thắng cho đến khi vũ trụ tan hoại, rồi trở lại làm người với thân phận ưu việt—một dvija (tái sinh hai lần) trong gia đình giàu có. Ý nghĩa đạo đức nhấn mạnh sự chuộc sửa nghiệp: các lỗi lầm do ý, lời và thân được nói là nhanh chóng tiêu trừ nhờ việc bố thí vàng đúng nghi thức tại thánh địa này.
Adhyaya 208
पितृऋणमोचनतीर्थप्रशंसा — Praise of the Tīrtha that Releases Ancestral Debt (Pitṛ-ṛṇa-mocana)
Chương này ghi lại lời dạy của hiền thánh Mārkaṇḍeya dành cho một vị quân vương về một thánh địa (tīrtha) lừng danh gọi là “Pitṛ-ṛṇa-mocana”, nơi được ca tụng khắp ba cõi vì có thể giải trừ món “nợ” đối với tổ tiên. Bài giảng nêu rõ trình tự nghi lễ: tắm gội đúng pháp (vidhāna), làm tarpaṇa để làm thỏa lòng các thần linh tổ tiên (pitṛ), rồi bố thí (dāna); nhờ vậy người hành trì trở thành anṛṇa, tức không còn vướng nợ nghĩa vụ. Văn bản tiếp tục giải thích nền tảng giáo lý về việc nối dõi: tổ tiên mong có con trai vì con được xem là người cứu độ khỏi địa ngục “Puṇnāmā”, một mô-típ quen thuộc của Purāṇa nhằm nêu bật bổn phận hiếu lễ. Chương cũng phân loại “tam nợ” (ṛṇa-traya): nợ với tổ tiên được nhấn mạnh qua piṇḍadāna và cúng nước; nợ với chư thiên qua agnihotra và các yajña; còn nợ với con người/xã hội được đặt trong việc giữ lời hứa dâng tặng và chu toàn nghĩa vụ đối với bà-la-môn, các thánh địa, và công việc đền miếu. Kết chương bằng lời tán thán công đức (phalaśruti): các lễ cúng và việc làm hài lòng bậc thầy tại tīrtha này đem lại phúc báo vô tận, lan đến người đã khuất suốt bảy đời, nêu rõ định hướng đạo đức–nghi lễ vì lợi ích dòng tộc và bổn phận tôn giáo.
Adhyaya 209
भारभूतीतीर्थ-माहात्म्य / The Māhātmya of Bhārabhūti Tīrtha (Bhāreśvara) on the Revā (Narmadā)
Mārkaṇḍeya lần lượt nêu các thánh địa (tīrtha) trên sông Revā (Narmadā), gồm Puṣkalī và Kṣamānātha, rồi kể nguồn gốc tīrtha Bhārabhūti, nơi Śiva hiện diện với danh xưng Rudra-Maheśvara. Yudhiṣṭhira thỉnh hỏi duyên do của tên gọi “Bhārabhūti”. Tấm gương thứ nhất nói về vị Bà-la-môn Viṣṇuśarman, người giữ trọn đức hạnh và sống khổ hạnh thanh bần. Mahādeva hóa thân làm học trò (baṭu) đến theo học; do tranh chấp với các học trò khác về việc nấu ăn, họ lập cuộc cá cược. Śiva liền hiển hiện thức ăn dồi dào; rồi tại bờ sông, theo lời cược, các học trò bị ném xuống Narmadā cùng một “gánh nặng” (bhāra). Śiva cứu họ, lập một liṅga mang danh Bhārabhūti và giải trừ nỗi sợ tội lỗi cho vị Bà-la-môn. Tấm gương thứ hai kể một thương nhân phản bội, sát hại người bạn tin cậy; sau khi chết chịu hình phạt nặng nề và luân hồi nhiều kiếp, cuối cùng làm con bò kéo gánh trong nhà một vị vua công chính. Vào tháng Kārttika/đêm Śivarātri tại Bhāreśvara, nhà vua tắm thánh (snāna), dâng cúng, thực hành nghi “pūraṇa” liṅga bốn thời canh đêm, bố thí (vàng, mè, vải, hiến bò) và thức canh (jāgaraṇa); nhờ đó con bò được thanh tịnh và thăng lên cõi lành. Chương kết bằng lời phước báo: tắm và giữ hạnh tại Bhārabhūti diệt trừ cả trọng tội; bố thí dù ít cũng được công đức bất hoại; chết tại tīrtha thì vào Śiva-loka không gián đoạn, hoặc tái sinh tốt lành rồi lại tiến đến giải thoát.
Adhyaya 210
पुङ्खतीर्थमाहात्म्य (Puṅkha Tīrtha Māhātmya)
Chương này do Thánh hiền Mārkaṇḍeya thuyết giảng, giới thiệu Puṅkha Tīrtha như một thánh địa hành hương “tối thắng”, và đặt nền tảng sự linh thiêng của nơi ấy trên những tiền lệ mẫu mực. Lời kể nhắc đến sự thành tựu (siddhi) đã từng phát sinh tại Puṅkha Tīrtha, rồi liên hệ danh tiếng của thánh địa với khổ hạnh (tapas) của Jāmadagnya (Paraśurāma) — bậc dũng lực lừng danh vì đã chấm dứt thế lực kṣatriya — người đã tu khổ hạnh sâu dày ở bờ bắc sông Narmadā. Tiếp đó, chương liệt kê có hệ thống các quả báo nghi lễ (phalaśruti): tắm tại tīrtha và thờ phụng Parameśvara đem lại sức lực ở đời này và giải thoát ở đời sau; kính lễ chư thiên và tổ tiên (pitṛ) khiến hành giả thoát nợ đối với tổ tông; xả thân (prāṇatyāga) tại đây hứa khả một lộ trình hậu tử bất thoái, rốt ráo đến Rudra-loka. Việc tắm gội cho quả như lễ Aśvamedha; bố thí trai phạn cho brāhmaṇa làm công đức tăng trưởng vượt bậc; và thờ phụng Vṛṣabhadhvaja (Śiva, “đấng mang cờ bò”) cho quả như lễ Vājapeya. Toàn chương là bản chỉ dẫn về đạo đức nghi lễ gắn với địa điểm, nêu rõ những hành vi cụ thể tại một địa vực cụ thể như những “phương tiện” sinh phúc lớn trong chân trời sùng kính Śaiva.
Adhyaya 211
Atithi-dharma Parīkṣā on the Narmadā Bank and the Māheśvara Āyatana ‘Muṇḍināma’ (अतिथिधर्मपरीक्षा तथा ‘मुण्डिनाम’ आयतनमाहात्म्यम्)
Mārkaṇḍeya kể với Yudhiṣṭhira một sự việc xảy ra nơi bờ sông Narmadā vào dịp làm lễ śrāddha và thết đãi các bà-la-môn. Maheśvara hóa thân thành một bà-la-môn mắc bệnh cùi (kūṣṭhī), hôi hám, đến một gia đình bà-la-môn xin được ngồi ăn cùng các vị đã được mời. Chủ nhà và những người dự lễ lại xua đuổi bằng lời lẽ cay nghiệt, cho rằng hình dạng ấy làm ô uế nghi lễ. Khi vị khách rời đi, bữa cúng bỗng hư hoại khó hiểu: giòi bọ xuất hiện trong các đồ đựng thức ăn, khiến mọi người kinh ngạc. Một bà-la-môn sáng suốt nhận ra đây là quả báo (vipāka) của việc xúc phạm atithi—vị khách—và hiểu rằng đó chính là Đấng Tối Thượng đến thử thách hạnh kiểm. Ông nhắc lại quy tắc: không được xét đoán atithi theo đẹp/xấu, sạch/dơ hay dáng vẻ xã hội; nếu lơ là trong lúc śrāddha, các lực phá hoại sẽ đến nuốt mất phẩm vật cúng. Cả nhóm đi tìm, thấy người ấy đứng bất động như cột trụ, liền sụp lạy cầu xin. Maheśvara từ bi đáp lại, phục hồi/ban lại thức ăn và dạy họ tiếp tục thờ phụng maṇḍala của Ngài. Câu chuyện kết thúc bằng việc tôn xưng thánh địa/āyatana của Đấng cầm đinh ba mang tên “Muṇḍināma”, được ca ngợi là cát tường, diệt tội, đặc biệt linh nghiệm trong tháng Kārttika và công đức ngang với Gayā-tīrtha.
Adhyaya 212
Dīṇḍimeśvaranāmotpattiḥ (Origin of the Name Dīṇḍimeśvara) / The Etiology of Dindimeshvara
Mārkaṇḍeya thuật lại một cuộc luận giảng thần học: Maheśvara (Śiva) khoác hình tướng khất sĩ (bhikṣu-rūpa), đói khát bước vào một ngôi làng. Ngài mang các dấu hiệu của bậc khổ hạnh—thân bôi tro, chuỗi akṣasūtra, đinh ba, tóc bện, cùng đồ trang sức—và đánh ḍamaru, tiếng trống được ví như dindima (trống lớn). Trẻ nhỏ và dân làng vây quanh; Ngài khi thì hát, khi thì cười, nói, rồi múa, di chuyển như lúc hiện lúc ẩn trước mắt người xem. Bản văn nêu mô-típ cảnh tỉnh: nơi nào Ngài đùa vui đặt chiếc trống, ngôi nhà ấy bị xem là “mang gánh nặng” và được nói sẽ suy vong—một lời răn về sự bất kính, nhận lầm thần linh, và sức mạnh gây chấn động của cuộc gặp gỡ thiêng liêng khi tâm không được điều phục. Khi dân làng khởi lòng sùng kính ca ngợi Śaṅkara, Chúa tể hiện rõ trong “dạng dindima”, từ đó được gọi là Dīṇḍimeśvara. Cuối chương là phalaśruti: nhờ chiêm bái (darśana) và chạm đến (sparśana) hình tướng/nơi chốn ấy, người ta được giải thoát khỏi mọi tội lỗi.
Adhyaya 213
Āmaleśvara-Māhātmya: Śambhu in Child-Form and the Fruit of Worship (आमलेश्वर-माहात्म्य)
Hiền thánh Mārkaṇḍeya thuật lại một giai thoại thần học ngắn, vừa để tôn vinh linh địa vừa để răn dạy đạo hạnh. Ngài mở đầu bằng “đại hạnh” (caritaṃ mahat) của vị Thần, nói rằng chỉ cần nghe qua cũng có thể giải thoát khỏi mọi tội lỗi, đặt khung phalaśruti về công đức của việc lắng nghe. Câu chuyện kể Śambhu (Śiva) hiện thân làm một đứa trẻ, chơi cùng các bé trai trong làng bằng những quả āmalaka. Bọn trẻ liên tục ném quả đi; Thần liền tức khắc nhặt lại và ném trả, cuộc chơi lan khắp các phương, khiến người tham dự dần nhận ra quả āmalaka ấy chính là Parameśvara. Kết lại, chương xác quyết nơi tối thượng trong các thánh địa là Āmaleśvara, và rằng chỉ cần một lần lễ bái tại đó cũng đạt “cảnh giới tối thượng” (paramaṃ padam). Nhờ vậy, bản văn gắn danh tính ngôi đền địa phương với giáo lý về sự hiện diện khắp nơi của Thần và năng lực cứu độ của sự thờ phụng tuy tối giản nhưng chân thành.
Adhyaya 214
Devamārga–Balākeśvara Māhātmya (कन्थेश्वर–बलाकेश्वर–देवमार्ग माहात्म्य)
Chương này do hiền giả Mārkaṇḍeya thuật lại, nói về nguồn gốc một thánh địa của Śiva. Mở đầu là lời phalāśruti: chỉ cần nghe câu chuyện cũng được giải thoát khỏi mọi tội lỗi. Śiva hiện thân khổ hạnh mà uy nghi đáng sợ—Kapālī/Kānthika—được piśāca, rākṣasa, bhūta, ḍākinī và yoginī vây quanh; Ngài ở dạng Bhairava, ngồi trên “tòa preta”, nhưng lại ban vô úy cho ba cõi trong khi thực hành đại khổ hạnh. Khi xảy ra dấu mốc “āṣāḍhī” và chiếc áo choàng (kanthā) của Ngài được thả ở nơi khác, từ đó thần được xưng là Kantheśvara; darśana của Ngài được nói là đem công đức như lễ Aśvamedha. Câu chuyện chuyển sang bài học về dục vọng và ân sủng trên Devamārga. Śiva gặp một thương nhân và đưa ra phép thử: dùng “balāka” (có thể hiểu là chim hạc/cò để trang sức và/hoặc một dụng cụ hay đơn vị theo truyền thống địa phương) để đổ đầy/nâng liṅga. Vì tham lam và rối trí, thương nhân tiêu sạch của cải tích lũy; Śiva dí dỏm làm vỡ liṅga và chất vấn thế nào là “hoàn tất”, rồi khi người ấy thú nhận và ăn năn, Ngài ban cho tài sản vô tận. Liṅga còn lại như một “chứng nghiệm” (pratyaya) công khai vì lợi ích chúng sinh, được trang sức bằng balāka, và nơi ấy nổi danh là Devamārga. Kết thúc là những bảo chứng cứu độ: thấy hoặc thờ phụng tại đó thì sạch tội; thờ Balākeśvara trên Devamārga trong bối cảnh pañcāyatana sẽ đạt đến Rudraloka. Người chí tâm đạo nghiệp nếu chết trên Devamārga thì từ Rudraloka không còn trở lại nữa.
Adhyaya 215
Śṛṅgitīrtha-Māhātmya (Glory of Śṛṅgī Tīrtha): Mokṣa and Piṇḍadāna
Chương này trình bày lời chỉ dạy ngắn gọn được quy về bậc hiền triết Śrī Mārkaṇḍeya, khuyên hành hương đến Śṛṅgitīrtha và nêu rõ năng lực cứu độ của thánh địa ấy. Nơi đây được tôn xưng là “mokṣada” — nơi ban giải thoát cho chúng sinh còn mang thân, và còn khẳng định dứt khoát rằng ai qua đời tại đó chắc chắn đạt mokṣa, không chút nghi ngờ. Tiếp theo, thánh địa này được gắn với bổn phận đối với tổ tiên: nhờ thực hành piṇḍadāna, người hành lễ trở nên anṛṇa, tức thoát khỏi món nợ đối với pitṛs (tổ tiên). Do công đức tích lũy, người đã được thanh tịnh được nói là đạt “gāṇeśvarī gati”, một cảnh giới hậu tử cao quý liên hệ với đoàn Gāṇa trong vũ trụ quan Śaiva. Như vậy, chương kết hợp giáo lý giải thoát, đạo hiếu với tổ tiên và kỷ luật hành hương thành một chỉ dẫn thiêng liêng dựa trên sức linh của địa điểm.
Adhyaya 216
Aṣāḍhī Tīrtha Māhātmya (Glory of the Aṣāḍhī Sacred Ford)
Hiền triết Mārkaṇḍeya thuyết giảng với bậc quân vương, khuyên hãy đến Aṣāḍhī tīrtha, nơi Maheśvara (Śiva) hiện diện trong hình thái “kāmika” — đấng tùy nguyện, thành tựu điều mong cầu. Tīrtha này được tôn xưng là “cāturyuga”, linh nghiệm xuyên suốt bốn thời đại, và là thánh địa vô song giữa các nơi linh thiêng. Tiếp đó là lời phalaśruti ngắn gọn: ai tắm gội (snāna) tại đây sẽ trở thành tùy tùng của Rudra, biểu thị sự gần gũi và phụng sự trong cảnh giới của Śiva. Cuối chương nêu giáo lý “chết tại tīrtha”: người xả bỏ thân mạng ở nơi này sẽ đạt định mệnh không thể đảo ngược, chắc chắn đến Rudraloka, không còn nghi hoặc.
Adhyaya 217
एरण्डीसङ्गमतīर्थमाहात्म्य (Glory of the Eraṇḍī Confluence Tīrtha)
Chương này trình bày lời chỉ dạy ngắn gọn về hành hương (tīrtha) do hiền triết Mārkaṇḍeya truyền dạy. Ngài xác nhận Eraṇḍī-saṅgama—nơi hợp lưu linh thiêng—được cả chư thiên và a-tu-la tôn kính, qua đó nêu bật sự thánh khiết đặc biệt của địa điểm này. Tiếp theo là pháp môn đạo-ritual: người hành hương nên thực hành upavāsa (nhịn ăn) với các căn và tâm được điều phục, rồi tắm gội (snāna) đúng nghi thức (vidhāna). Trọng tâm giáo lý là sự thanh tịnh: việc tuân hành tại đây có thể giải trừ gánh nặng tội lỗi nặng nề như brahmahatyā. Sau cùng, phần phalaśruti khẳng định mạnh mẽ rằng ai xả bỏ thân mạng tại tīrtha này sẽ đạt “anivartikā gati” (đường đi không trở lại), chắc chắn đến Rudra-loka.
Adhyaya 218
जमदग्नितीर्थ-माहात्म्यं तथा कार्तवीर्यार्जुन-परशुराम-चरितम् (Jamadagni Tīrtha Māhātmya and the Kārtavīrya–Paraśurāma Narrative)
Mārkaṇḍeya hướng dẫn Yudhiṣṭhira đến thánh địa Jamadagni-tīrtha, nơi gắn liền với những thành tựu tâm linh của Janārdana. Câu chuyện kể về vua Kārtavīrya Arjuna khi đến ẩn thất của Jamadagni đã nảy sinh lòng tham muốn chiếm đoạt bò thần Kāmadhenu. Xung đột nổ ra dẫn đến cái chết của Jamadagni dưới tay các kṣatriya, khiến Paraśurāma thề sẽ tiêu diệt giai cấp chiến binh và tạo ra năm hồ máu tại Samantapañcaka để tế lễ tổ tiên. Chương này kết thúc với các chỉ dẫn chi tiết về nghi lễ tại ngã ba sông Narmadā và đại dương, bao gồm cách trì tụng mantra và dâng lễ vật arghya, hứa hẹn sự thanh tẩy và phước lành cho những người sùng đạo khi chiêm bái Jamadagni và Reṇukā.
Adhyaya 219
Koṭīśvara Tīrtha Māhātmya (कोटीश्वरतीर्थमाहात्म्य) — Multiplication of Merit at Koṭīśvara on the Narmadā
Chương này thuật lại lời luận giải thần học của hiền triết Mārkaṇḍeya về Koṭīśvara, một thánh địa (tīrtha) tối thượng ở bờ nam sông Narmadā. Luận điểm cốt lõi là nguyên tắc hiệu lực nghi lễ: tắm thánh (snāna), bố thí (dāna) và nói chung mọi hành vi thực hiện tại đây—dù thiện hay bất thiện—đều trở thành “koṭi-guṇa”, tức được nhân công đức (hay quả báo) lên một koṭi, một “câu-chi” (một crore). Để làm nền cho uy lực của Koṭitīrtha, bản văn nêu các tiền lệ: chư thiên, gandharva và các ṛṣi đã được thanh tịnh từng đạt những siddhi hiếm có tại nơi này. Đồng thời, thánh địa được gắn với trung tâm Śaiva: Mahādeva được an vị tại đây với danh hiệu Koṭīśvara; chỉ cần chiêm bái (darśana) “deva-deveśa” cũng được xem là con đường đưa đến thành tựu vô song. Sau cùng, chương thiết lập một địa lý nghi lễ theo phương hướng: các ẩn sĩ đi theo lộ trình phía nam được liên hệ với pitṛloka, còn các bậc hiền thánh mẫu mực ở bờ bắc Narmadā được liên hệ với devaloka, như một sự xác định theo śāstra. Nhờ vậy, chương kết hợp việc tán dương thánh địa, đạo đức của hành động gắn với nơi chốn, và một vũ trụ quan có cấu trúc theo hai bờ sông.
Adhyaya 220
लोटणेश्वर-रेवासागर-सङ्गम-माहात्म्य (Lotaneśvara at the Revā–Sāgara Confluence: Ritual Procedure and Merit)
Mārkaṇḍeya chỉ dẫn vị vua thính giả đến Lotaneśvara, được tôn xưng là thánh địa Śaiva tối thượng ở bờ bắc sông Narmadā (Revā), nơi chỉ cần chiêm bái (darśana) và thờ phụng cũng có thể tiêu trừ nghiệp lỗi tích tụ, kể cả từ nhiều đời. Yudhiṣṭhira cảm phục năng lực thanh tịnh của Narmadā và thỉnh hỏi một tīrtha duy nhất tối thắng, cho quả báo như tất cả các tīrtha. Câu trả lời quy về nơi hợp lưu Revā–Sāgara: biển cả được mô tả như cung kính đón nhận dòng sông, và một liṅga được nói là hiện khởi trong lòng biển, nối sự linh thiêng của Narmadā với giáo nghĩa về nguồn gốc liṅga. Chương này dạy trình tự hành trì: giữ giới nguyện tháng Kārttika (đặc biệt nhịn ăn ngày caturdaśī), tắm Narmadā, làm tarpaṇa và śrāddha, thức canh đêm (jāgaraṇa) kèm pūjā Lotaneśvara, rồi nghi thức buổi sáng với các mantra thỉnh biển và mantra tắm. Một điểm đặc thù mang tính “chẩn nghiệm–đạo đức” xuất hiện: sau khi tắm, người hành hương “lăn/đảo mình” (luth-) để tự nhận biết mình thuộc nghiệp tội (pāpa-karmā) hay nghiệp thiện (dharma-karmā). Tiếp đó là lời tuyên xưng như sám hối về các lỗi lầm đã qua trước các brāhmaṇa uyên bác và các biểu tượng lokapāla, rồi tắm lại và làm śrāddha đúng pháp. Phalaśruti hứa ban công đức ngang Aśvamedha cho việc tắm ở hợp lưu và thờ Lotaneśvara, phước trời lớn nhờ dāna và śrāddha, và kết quả hướng giải thoát—đến Rudra-loka—cho người nghe/đọc tụng với lòng sùng kính.
Adhyaya 221
Haṃseśvara-Tīrtha Māhātmya (The Glory of the Haṃseśvara Sacred Ford)
Mārkaṇḍeya chỉ dẫn Yudhiṣṭhira đến một tīrtha thù thắng ở bờ nam sông Revā, cách Matṛtīrtha hai krośa, tên Haṃseśvara, được tôn xưng là nơi diệt trừ sự bất hòa và u uất trong tâm (vaimanasyavināśana). Chương kể một truyền thuyết nguồn gốc: một con Haṃsa thuộc dòng Kaśyapa, chính là vật cưỡi của Phạm Thiên (Brahmā), vì hành động không đúng chỉ thị rồi hoảng sợ bỏ chạy trong biến loạn khi lễ tế Dakṣa bị phá vỡ. Brahmā không vui vì Haṃsa không trở về khi được gọi, liền thốt lời nguyền khiến nó sa đọa. Haṃsa đến cầu xin, nêu giới hạn của bản tính loài vật, nhận lỗi bỏ chủ, và dâng lời tán thán Brahmā là Đấng Sáng Tạo duy nhất, nguồn của tri thức, của dharma/adharma, và quyền năng ban lời nguyền lẫn ân phúc. Brahmā dạy Haṃsa tự thanh tịnh bằng tapas, phụng sự Revā qua việc tắm gội, rồi dựng Mahādeva/Trayambaka trên bờ sông. Việc thiết lập Śiva tại đó được nói là đem lại quả báo như vô số tế lễ đã viên mãn và đại thí rộng lớn; ngay cả tội lỗi nặng nề cũng được giải thoát nhờ sự “thiết lập” ấy trên bờ Revā. Haṃsa thực hành khổ hạnh, dựng Śaṅkara dưới danh xưng của mình là Haṃseśvara, phụng thờ và đạt cảnh giới cao hơn. Phalaśruti kết thúc khuyên hành hương đến Haṃseśvara: tắm gội, lễ bái, ca tụng, làm śrāddha, dâng đèn, đãi brāhmaṇa, và có thể thực hiện pūjā Śiva theo thời khóa. Công đức hứa ban là sạch tội, tránh tuyệt vọng, được tôn vinh nơi cõi trời, và lưu trú lâu dài trong cảnh giới của Śiva khi kèm theo bố thí thích hợp.
Adhyaya 222
तिलादा-तीर्थमाहात्म्य / Tilādā Tīrtha Māhātmya (The Glory of the Tilādā Pilgrimage Site)
Mārkaṇḍeya thuật lại về một tīrtha tối thắng tên Tilādā, nằm trong phạm vi một krośa đường hành hương. Tại đây, Jābāli đạt sự thanh tịnh nhờ “tilaprāśana” (thọ thực mè/vừng) và khổ hạnh bền bỉ. Chương cũng nêu rõ Jābāli từng suy đồi về đạo hạnh—bỏ rơi cha mẹ, dục vọng bất chính, hành vi dối trá và những việc bị xã hội khinh chê—nên bị công chúng lên án và bị loại khỏi cộng đồng. Để chuộc lỗi, ông thực hiện hành trình tắm gội nhiều lần trong sông Narmadā, rồi định cư ở bờ nam gần Aṇivāpa-anta. Tại đó, ông tu khổ hạnh theo từng bậc với mè: ăn một bữa, ăn cách nhật; các chu kỳ 3/6/12 ngày; theo nửa tháng và theo tháng; cùng các đại-vrata như kṛcchra và cāndrāyaṇa, kéo dài suốt nhiều năm. Cuối cùng, Īśvara hoan hỷ ban sự tẩy sạch tội lỗi và sālokya (đồng cư trong cảnh giới thiêng). Jābāli lập một thần vị được gọi là Tilādeśvara; Tilādā được tuyên xưng là thánh địa diệt tội. Chương còn quy định các ngày hành trì (caturdaśī, aṣṭamī và ngày của Hari) và các nghi lễ dùng mè: homa, xoa bôi, tắm bằng mè, nước mè; dâng mè đầy liṅga và thắp đèn bằng dầu mè, hứa ban Rudra-loka và thanh tịnh cho bảy đời. Sau cùng, công đức được mở rộng đến tổ tiên qua tila-piṇḍa trong śrāddha, đem lại sự mãn nguyện lâu dài cho tiền nhân và nâng đỡ ba dòng tộc (kula-traya): bên cha, bên mẹ và bên vợ.
Adhyaya 223
Vāsava Tīrtha Māhātmya (वसवतीर्थमाहात्म्य) — Foundation by the Eight Vasus and the Merit of Śiva-Pūjā
Mārkaṇḍeya thuật lại về một thánh địa tối thượng tên Vāsava, nằm trong phạm vi một krośa, được gắn với công đức kiến lập của Tám Vasu. Tám Vasu—Dhara, Dhruva, Soma, Āpa, Anila, Anala, Pratyūṣa và Prabhāsa—bị khổ não vì lời nguyền của cha, phải chịu cảnh “garbha-vāsa” (ở trong thai/nhập thân). Tìm đường giải thoát, họ đến thánh địa bên sông Narmadā, chuyên tâm khổ hạnh và phụng thờ Bhavānīpati (Śiva). Sau mười hai năm, Mahādeva hiển hiện trực tiếp và ban cho họ điều cầu nguyện. Các Vasu lập thờ Śiva tại đó dưới danh xưng của chính mình rồi bay đi qua hư không; từ ấy nơi này nổi danh là Vāsava-tīrtha. Chương còn nêu chuẩn mực hành trì: thờ phụng Śiva tại thánh địa này bằng những lễ vật sẵn có, đặc biệt là dâng đèn (dīpa-dāna), trọng ngày mồng tám nửa tháng sáng (śukla-aṣṭamī) hoặc thực hành đều đặn tùy khả năng. Phần phalaśruti hứa ban sự gần gũi lâu dài với Śiva, tránh garbha-vāsa, thoát nghèo khổ và sầu não, được tôn vinh ở cõi trời, và diệt tội chỉ nhờ ở lại một ngày; cuối cùng nhắc bổn phận nghi lễ-xã hội như đãi ăn brāhmaṇa, bố thí y phục và dakṣiṇā.
Adhyaya 224
Koṭīśvara Tīrtha Māhātmya (कोटीश्वरतीर्थमाहात्म्य) — The Merit of Koṭīśvara at the Revā–Ocean Confluence
Mārkaṇḍeya thuật lại cho Yudhiṣṭhira về một thánh địa tối thượng mang tên Koṭīśvara, nằm trong phạm vi một krośa, gắn với sông Revā (Narmadā) tại nơi hợp lưu với đại dương. Trọng tâm giáo lý của chương là nguyên lý “khuếch đại công đức”: mọi hành trì với lòng sùng tín như tắm thánh (snāna), bố thí (dāna), trì tụng (japa), tế hỏa (homa) và lễ bái (arcana) tại đây đều được nói là trở thành “koṭi-guṇa”, tức công đức tăng lên vô số lần. Câu chuyện đặt thánh địa trong sinh thái hành hương vũ trụ: chư thiên, gandharva, các ṛṣi, siddha và cāraṇa tụ hội tại Revā–sāgara saṅgama để chiêm ngưỡng cảnh tượng hy hữu khi sông gặp biển. Nghi thức được nêu rõ: sau khi tắm, hành giả nên an lập và thờ phụng Śiva dưới danh hiệu Koṭīśvara tùy theo lòng tin, dâng lá bilva, hoa arka, phẩm vật theo mùa, dhattūra, cỏ kuśa và các vật phẩm được quy định, kèm các upacāra dẫn bằng thần chú, hương, đèn và naivedya. Chương cũng đưa ra lộ trình đạo đức–nghi lễ: người lữ hành và ẩn sĩ gắn với tīrtha này được hứa ban cảnh giới cao, gồm cả pitṛ-loka và deva-loka. Về lịch lễ, ngày Pauṣa kṛṣṇa aṣṭamī được nhấn mạnh là đặc biệt cát tường cho việc thờ phụng, cùng các kỳ hành trì thường lệ vào caturdaśī và aṣṭamī, kèm việc thết đãi các brāhmaṇa xứng đáng.
Adhyaya 225
Alikā’s Austerity at Revā–Sāgara Saṅgama and the Manifestation of Alikeśvara (अलिकेश्वर-माहात्म्य)
Mārkaṇḍeya thuật lại cho Yudhiṣṭhira một cuộc khủng hoảng đạo đức xoay quanh thánh địa (tīrtha) và sự hóa giải của nó. Alikā, một Gandharvī thuộc dòng dõi Citraseṇa, sống cùng ṛṣi Vidyānanda mười năm, nhưng về sau lại giết người chồng đang ngủ trong hoàn cảnh không được nêu rõ. Nàng đến thưa với cha là Ratnavallabha, song cả cha lẫn mẹ đều nghiêm khắc kết tội và trục xuất, xem nàng là kẻ phạm trọng tội—patighnī, garbhaghnī, brahmaghnī. Bị dày vò, Alikā tìm đường tịnh hóa: nàng hỏi các brāhmaṇa về những nơi hành hương có thể trừ tội và được chỉ đến chỗ hợp lưu Revā–sāgara, nơi được ca ngợi là pāpa-hara. Tại đó, nàng thực hành khổ hạnh lâu dài: nhịn ăn (nirāhāra), giữ giới-vrata nghiêm mật, thực hiện các phép sám hối như kṛcchra/atikṛcchra và cāndrāyaṇa, đồng thời thiền niệm Śiva và phụng thờ không gián đoạn. Được Pārvatī khuyến thỉnh, Śiva hiện thân, tuyên bố nàng đã thanh tịnh và ban ân: hãy an vị Ngài tại đây dưới chính danh của nàng, rồi sẽ được lên cõi trời. Alikā tắm gội, lập thờ Śaṅkara, hình thành linh địa Alikeśvara; nàng bố thí cho brāhmaṇa, rồi được hòa giải với gia đình và sau đó lên xe trời đến cõi của Gaurī. Phần phalaśruti kết rằng: ai tắm và thờ Mahādeva cùng Umā tại tīrtha này sẽ được giải trừ tội lỗi nơi ý, lời và thân; cúng cơm cho dvija và dâng đèn giúp tiêu trừ bệnh tật; các lễ vật như bình hương, mô hình vimāna, chuông, kalaśa đem lại phúc báo và cảnh giới thiên giới thù thắng.
Adhyaya 226
Vimaleśvara-Tīrtha Māhātmya (विमलेश्वरतीर्थमाहात्म्य) — The Glory of the Vimaleśvara Sacred Site
Mārkaṇḍeya ca ngợi một tīrtha công đức mang tên Vimaleśvara, nằm trong phạm vi một krośa, như một “phương tiện nghi lễ–đạo đức” giúp tẩy sạch ô uế và thành tựu sở nguyện. Hiệu lực của thánh địa được minh chứng bằng chuỗi gương tích: Indra được thanh tịnh sau khi giết Triśiras, con của Tvaṣṭṛ; một brāhmaṇa khổ hạnh trở nên rực sáng, không tì vết nhờ tapas; Bhānu được chữa khỏi chứng biến dạng nhờ khổ hạnh và ân sủng của Śiva; và con trai của Vibhaṇḍaka đạt “vaimalya” khi nhận ra sự nhiễm ô do ràng buộc xã hội, rồi cùng vợ Śāntā tu kỷ luật mười hai năm tại nơi hợp lưu Revā–biển, thực hành kṛcchra và cāndrāyaṇa để làm đẹp lòng Tryambaka. Truyện Daruvana kể rằng Śiva, theo lời gợi nhắc của Śarvāṇī, thiết lập một trạm thanh tịnh tại chỗ Narmadā gặp đại dương, giải thích danh xưng Vimaleśvara như sự hiện diện ban phúc, nâng đỡ thế gian. Việc Brahmā tạo Tilottamā gây xao động đạo hạnh được hóa giải bằng im lặng, tắm ba lần, tưởng niệm Śiva và thờ phụng tại nơi hợp lưu, nhờ đó phục hồi sự trong sạch. Chương kết bằng chỉ dẫn: tắm và thờ Śiva trừ tội, đưa đến Brahmaloka; nhịn ăn và chiêm bái vào aṣṭamī, caturdaśī và các ngày lễ giúp dứt bỏ pāpa tích tụ lâu đời và đạt cõi của Śiva; śrāddha đúng pháp giải nợ tổ tiên. Cũng khuyến khích bố thí vàng, ngũ cốc, y phục, dù, giày dép, kamaṇḍalu; thực hành nghệ thuật sùng kính như ca, vũ, tụng đọc; và xây đền là đại công đức của bậc vương giả.
Adhyaya 227
Revā-Māhātmya and Narmadā-Yātrā Vidhi (Expiatory Rules and Yojana Measure)
Chương này được trình bày như một cuộc đối thoại, trong đó hiền triết Mārkaṇḍeya giảng cho Yudhiṣṭhira về sự linh thiêng đặc biệt của sông Narmadā (Revā). Revā được tôn xưng là “người được Mahādeva yêu dấu” và là “Māheśvarī Gaṅgā” (cũng gọi “Gaṅgā phương Nam”), đồng thời cảnh báo rằng sự hoài nghi và bất kính sẽ làm tiêu giảm quả lành tâm linh. Tiếp đó, chương nêu nguyên tắc hiệu lực nghi lễ dựa trên śraddhā (niềm tin có chủ ý) và nếp hành trì theo śāstra, đối lập với lối thực hành tùy tiện chạy theo dục vọng. Một bộ quy tắc đạo đức cho hành hương được đưa ra: giữ brahmacarya, ăn uống tiết chế, nói thật, tránh gian trá, khiêm cung và tránh bạn xấu; cùng các việc chuẩn tại tīrtha như tắm gội, thờ phụng thần linh, làm śrāddha/dâng piṇḍa khi thích hợp, và bố thí cúng dường brāhmaṇa tùy khả năng. Sau đó là khung sám hối theo cấp bậc: khoảng cách hành hương (đáng chú ý 24 yojana) được liên hệ với quả báo kiểu kṛcchra, và được nhân tăng tại các ngã hợp lưu cùng những địa điểm danh xưng. Cuối chương định nghĩa các đơn vị đo truyền thống (aṅgula, vitasti, hasta, dhanu, krośa, yojana) và xếp hạng sông theo bề rộng/quy mô, nhấn mạnh cách thanh tịnh hóa qua hành hương Revā một cách chuẩn mực và có thủ tục.
Adhyaya 228
परार्थतीर्थयात्राफलनिर्णयः | Determining the Merit of Pilgrimage Performed for Another
Chương 228 là cuộc đối thoại mang tinh thần dharma, trong đó Yudhiṣṭhira thỉnh hỏi hiền triết Mārkaṇḍeya về cách định lượng công đức của việc hành hương đến các thánh địa (tīrtha-yātrā) được thực hiện vì lợi ích của người khác (parārtha). Bậc hiền giả trình bày một thuyết phân bậc về “chủ thể nghi lễ”: tốt nhất là tự thân hành trì; khi bị hạn chế về khả năng thì có thể sắp đặt cho người “đồng giai tầng/đồng varṇa” (savarṇa) hoặc thân quyến gần gũi thực hiện thay, đồng thời cảnh báo rằng sự ủy thác không tương xứng sẽ làm suy giảm kết quả. Chương tiếp tục nêu rõ công đức theo tỷ lệ đối với hành hương làm thay và hành hương tình cờ, phân biệt giữa một chuyến yātrā trọn vẹn và kết quả chỉ như “tắm nước thánh” mà thôi. Văn bản liệt kê những đối tượng thụ hưởng hợp lệ—cha mẹ, bậc trưởng thượng, thầy dạy, cùng họ hàng mở rộng—và ấn định phần công đức theo mức độ thân cận (cha mẹ nhận phần lớn hơn, họ hàng xa nhận phần nhỏ hơn). Kết đoạn là ghi chú theo mùa về các thời điểm một số con sông được xem là “rajāsvalā” (bị hạn chế về nghi lễ), kèm các ngoại lệ được nêu đích danh, cho thấy sự tinh tế theo lịch pháp trong các nghi thức liên quan đến nước.
Adhyaya 229
नर्मदाचरितश्रवणफलप्रशंसा | Praise of the Fruits of Hearing the Narmadā Narrative
Chương này ghi lại lời giảng mang tính kết thúc của hiền thánh Mārkaṇḍeya gửi đến một vị vua (rājan/bhūpāla), tóm lược rằng bản tường thuật Purāṇa—được thuyết trong hội chúng chư thiên và làm đẹp lòng Śiva—nay đã được truyền đạt dưới dạng cô đọng. Tiếp đó, ngài ca ngợi các tīrtha của sông Narmadā (Revā) là vô số, trải khắp dòng sông từ thượng nguồn, trung lưu đến hạ lưu. Phần phalaśruti nhấn mạnh: chỉ cần nghe Narmadā-carita thì công đức vượt hơn việc tụng đọc Veda lâu dài và các đại tế lễ, lại tương đương với việc tắm gội ở nhiều thánh địa. Kết quả cứu cánh được nêu rõ: đạt đến cõi của Śiva, được gần gũi các tùy tùng của Rudra; và ngay cả việc thấy, chạm, tán thán hay nghe nói về các tīrtha ấy cũng có thể trừ diệt tội lỗi. Tầng ý nghĩa xã hội–đạo đức cũng được trình bày: lợi ích được phân định cho các varṇa, cho phụ nữ, và cả những lỗi lầm nặng nề cũng được thanh tịnh nhờ nghe Narmadā-māhātmya. Chương kết khuyên thờ phụng với lễ vật, ca ngợi công đức chép và dâng tặng bản văn cho người “hai lần sinh” (dvija), rồi khép lại bằng lời chúc phúc an lành cho muôn loài, tôn xưng Revā/Narmadā là đấng thanh tịnh thế gian và ban bố dharma.
Adhyaya 230
Revā-Tīrthāvalī-Prastāvaḥ (Introduction to the Catalogue of Revā Tīrthas)
Chương 230 là lời tựa mang tính chương trình và bản mục lục cô đọng cho một bộ “tīrtha-catalogue” dài. Sūta, truyền lại pháp thoại được quy cho Mārkaṇḍeya, khép lại phần kể trước và xác nhận rằng Revā-māhātmya (thánh đức của sông Narmadā) đã được trình bày về cốt yếu; rồi tuyên bố sẽ mở ra một “tīrthāvalī” cát tường, bắt đầu từ Oṅkāra. Mở đầu là những lời khải thỉnh cung kính: Śoma, Maheśa, Brahmā, Acyuta, Sarasvatī, Gaṇeśa và Nữ Thần; tiếp đó là lễ bái Narmadā như bậc Thần Nữ tẩy tịnh. Chương liền kê dày đặc tên các tīrtha, các saṅgama (nơi hợp lưu), các āvarta, các trạm liṅga, cùng rừng thiêng/āśrama liên hệ—như một sổ tay định hướng hơn là truyện kể dài. Phần sau nêu nghi thức tụng đọc và phalaśruti: tīrthāvalī được soạn vì lợi ích người hiền thiện; việc tụng đọc được nói là có thể tiêu trừ tội lỗi tích lũy theo thời hạn (ngày, tháng, mùa, năm), hữu hiệu trong bối cảnh śrāddha (lễ hiếu tế tổ tiên) và pūjā (thờ phụng thần linh), đem lại sự thanh tịnh rộng khắp cho gia tộc và công đức sánh với các chuẩn mực nghi lễ được tôn nhận.
Adhyaya 231
Revātīrtha-stabaka-nirdeśaḥ (Enumeration of Tīrtha Clusters on the Revā)
Chương này mang tính “mục lục” kỹ thuật: Sūta thuật lại lời chỉ dạy tóm lược của hiền giả Mārkaṇḍeya dành cho Pārtha về các “tīrtha-stabaka” — những cụm thánh địa hành hương dọc hai bờ sông Revā (Narmadā). Mở đầu, Revā được tôn xưng như “kalpalatā”, cây như ý, mà hoa nở chính là các tīrtha. Tiếp đó là phần đếm và sắp xếp các saṅgama (nơi hợp lưu) từ Oṅkāratīrtha đến đại dương phía tây, phân biệt sự phân bố ở bờ bắc và bờ nam, đồng thời tôn vinh chỗ Revā hòa vào biển là tối thắng. Bản văn còn nêu các tổng số lớn (kể cả bốn trăm tīrtha đã được biết) và phân loại theo thần tính và nền lập: nổi bật là các nhóm Śaiva rộng lớn, cùng các nhóm Vaiṣṇava, Brāhma và Śākta. Một tầng chỉ mục nữa liệt kê nhiều địa điểm với “định lượng” tīrtha ẩn và hiện, từ hàng trăm đến hàng vạn, hàng lakh và koṭi, gắn với các hợp lưu, rừng thiêng, làng mạc và đền miếu có danh xưng như Kapilā-saṅgama, Aśokavanikā, Śuklatīrtha, Mahīṣmatī, Luṅkeśvara, Vaidyanātha, Vyāsadvīpa, Karañjā-saṅgama, Dhūtapāpa, Skandatīrtha. Kết lại, chương khẳng định quy mô thánh địa trên Revā vượt quá khả năng kể hết bằng lời.
Adhyaya 232
रेवामाहात्म्य-समापनम् (Conclusion of the Revā/Narmadā Māhātmya and Phalaśruti)
Chương này là lời kết trang trọng cho phần thánh địa học xoay quanh sông Revā/Narmadā trong Avanti Khaṇḍa. Sūta thưa với hội chúng Bà-la-môn rằng ông đã truyền lại Revā-māhātmya đúng như Mārkaṇḍeya từng dạy cho con của Pāṇḍu, và các cụm tīrtha đã được thuật theo trật tự. Bài thuyết giảng khẳng định sự thanh tịnh thù thắng và năng lực tiêu trừ tội lỗi của câu chuyện cùng dòng nước Revā, xem con sông như sự lưu xuất của Śiva được thiết lập vì lợi ích thế gian. Việc tưởng niệm, tụng đọc, lắng nghe và phụng sự Revā được nhấn mạnh là đặc biệt linh nghiệm trong thời Kali. Phần phalaśruti tuyên bố: nghe hay tụng chương này đem công đức vượt cả học Veda và các tế lễ dài lâu, ngang với phước báu tại những thánh địa nổi danh như Kurukṣetra, Prayāga, Vārāṇasī… Chương cũng dạy đạo kính trọng kinh bản: giữ bản chép trong nhà, cúng dường người tụng và quyển sách, hứa ban thịnh vượng, an hòa xã hội và sau khi mất được gần cõi Śiva. Ngay cả lỗi lầm nặng nề cũng được nói là giảm nhẹ nhờ nghe bền bỉ. Kết thúc, chương tái xác nhận dòng truyền thừa: từ Śiva đến Vāyu đến các hiền triết, và nay qua lời kể của Sūta.
FAQs about Reva Khanda
The section emphasizes the glory of the Revā/Narmadā as a purifying sacred presence whose banks and waters are treated as tīrtha-space, integrating hymn, doctrine, and pilgrimage cartography.
The discourse repeatedly frames Revā’s waters and riverbanks as instruments of removing dūrīta (moral and ritual impurity), presenting bathing, remembrance, and reverential approach as merit-generating ethical guidelines.
Chapter 1 introduces the inquiry into Revā’s location and Rudra-linked origin (śrī-rudra-sambhavā), setting up subsequent tīrtha narratives; it also embeds a meta-legend on Purāṇic authority and compilation attributed to Vyāsa and earlier divine transmission.