Adhyaya 52
Chương 52 mở đầu khi đức Īśvara tuyên bố sẽ thuật lại một chuyện xưa về một đại khổ hạnh, người cùng toàn thể gia quyến đã đạt cõi trời; vua Uttānapāda liền thỉnh cầu được nghe tường tận. Lời kể chuyển sang bức họa về Kāśī: dưới triều vua Citrasena, thành Vārāṇasī hiện lên phồn thịnh với âm vang tụng đọc Veda, chợ búa giao thương nhộn nhịp, đền miếu và āśrama dày đặc. Ở phía bắc thành, trong rừng Mandāravana, có một ẩn viện lừng danh, nơi vị Bà-la-môn khổ hạnh Dīrghatapā cư trú, nổi tiếng bởi tapas mãnh liệt. Điều đáng chú ý là đời sống khổ hạnh vẫn hòa hợp với nề nếp gia đình: ông sống cùng vợ, con trai và con dâu, được năm người con phụng sự. Người con út, Ṛkṣaśṛṅga, tinh thông Veda, giữ phạm hạnh, đức hạnh trọn vẹn, là hành giả yoga, ăn uống thanh đạm. Một mô-típ đặc biệt xuất hiện: chàng đi lại trong hình dạng nai và giao du với bầy nai, nhưng mỗi ngày đều trở về đảnh lễ cha mẹ, biểu lộ hiếu đạo nghiêm cẩn giữa sinh thái tu hành. Đoạn kết khép lại bằng bước ngoặt then chốt: do định mệnh (daiva-yoga), Ṛkṣaśṛṅga qua đời, mở đường cho suy tư về số mệnh, công đức và hành trình hậu thế của một gia đình khổ hạnh.
Shlokas
Verse 1
ईश्वर उवाच । अन्यदाख्यानकं वक्ष्ये पुरा वृत्तं नराधिप । सकुटुम्बो गतः स्वर्गं मुनिर्यत्र महातपाः
Īśvara phán: Hỡi bậc quân vương, Ta sẽ kể một chuyện tích khác từ thuở xưa. Tại thánh địa ấy, vị hiền thánh đại khổ hạnh đã cùng gia quyến chứng đạt cõi trời.
Verse 2
उत्तानपाद उवाच । कथं नाकं गतो विप्रः सकुटुम्बो महानृषिः । कौतुकं परमं देव कथयस्व मम प्रभो
Uttānapāda thưa: Bạch Thiên thần, vị Bà-la-môn đại hiền ấy đã cùng gia quyến lên cõi trời bằng cách nào? Đây là điều kỳ diệu lớn nhất của con; xin Ngài, bậc Chúa tể, hãy nói cho con.
Verse 3
ईश्वर उवाच । चित्रसेन इति ख्यातः काशीराजः पुराभवत् । शूरो दाता सुधर्मात्मा सर्वकामसमृद्धिमान्
Īśvara phán: Thuở xưa có một vị vua xứ Kāśī nổi danh là Citrasena—dũng mãnh, rộng lòng bố thí, tâm hằng thuận theo Chánh pháp, và đầy đủ phúc lộc để thành tựu mọi ước nguyện đáng lành.
Verse 4
सा पुरी जनसंकीर्णा नानारत्नोपशोभिता । वाराणसीति विख्याता गङ्गातीरमुपाश्रिता
Thành ấy đông nghịt người, rực rỡ bởi muôn loại châu báu. Thành nổi danh là Vārāṇasī, nương tựa bên bờ sông Gaṅgā.
Verse 5
शरच्चन्द्रप्रतीकाशा विद्वज्जनविभूषिता । इन्द्रयष्टिसमाकीर्णा गोपगोकुलसंवृता
Nàng rạng ngời như trăng mùa thu, được điểm trang bởi hội chúng bậc học giả. Nơi ấy đầy những trụ Indra cao vút, lại được bao quanh bởi mục đồng và đàn bò.
Verse 6
बहुध्वजसमाकीर्णा वेदध्वनिनिनादिता । वणिग्जनैर्बहुविधैः क्रयविक्रयशालिनी
Thành ấy dày đặc cờ phướn, vang dội âm thanh tụng đọc Veda. Việc buôn bán thịnh vượng, đầy các thương nhân muôn hạng, rộn ràng mua bán trao đổi.
Verse 7
यन्त्रादानैः प्रतोलीभिरुच्चैश्चान्यैः सुशोभिता । देवतायतनैर्दिव्यैराश्रमैर्गहनैर्युता
Thành ấy rực rỡ với những cổng thành cao vút và các kiến trúc uy nghi khác. Nơi đây còn có những đền thờ chư thiên linh diệu và các ẩn viện (āśrama) thâm u tĩnh mịch.
Verse 8
नानापुष्पफलैर्रम्या कदलीखण्डमण्डिता । पनसैर्बकुलैस्तालैरशोकैराम्रकैस्तथा
Thành ấy khả ái với muôn hoa trái, được điểm trang bởi những lùm chuối. Lại có cây mít, cây bakula, cây thốt nốt, cây aśoka và cây xoài nữa.
Verse 9
राजवृक्षकपित्थैश्च दाडिमैरुपशोभिता । वेदाध्ययननिर्घोषैः पवित्रीकृतमङ्गला
Nơi ấy lại càng rực rỡ với cây rājavṛkṣa, cây kapittha và cây lựu; và sự cát tường được thanh tịnh hóa bởi tiếng tụng học Veda vang lớn, liên tục không dứt.
Verse 10
तस्या उत्तरदिग्भागे आश्रमोऽभूत्सुशोभनः । तन्मन्दारवनं नाम त्रिषु लोकेषु विश्रुतम्
Ở phương bắc của nơi ấy có một đạo viện (āśrama) vô cùng mỹ lệ. Khu rừng ấy mang tên Mandāravana, lừng danh khắp ba cõi.
Verse 11
बहुमन्दारसंयुक्तं तेन मन्दारकं विदुः । विप्रो दीर्घतपा नाम सर्वदा तत्र तिष्ठति
Vì có vô số cây mandāra sum suê, nơi ấy được gọi là Mandāraka. Tại đó, một vị Bà-la-môn tên Dīrghatapas luôn luôn cư trú.
Verse 12
तपस्तपति सोऽत्यर्थं तेन दीर्घतपाः स्मृतः । स तिष्ठति सपत्नीकः ससुतः सस्नुषस्तथा
Ngài tu khổ hạnh vô cùng mãnh liệt, nên được ghi nhớ với danh xưng “Dīrghatapas”. Ngài sống tại đó cùng hiền thê, cùng các con trai, và cả các nàng dâu nữa.
Verse 13
शुश्रूषन्ति सदा तस्य पुत्राः पञ्च प्रयत्नतः । तस्य पुत्रः कनीयांस्तु ऋक्षशृङ्गो महातपाः
Năm người con trai của ngài luôn tận lực phụng sự ngài. Trong số các con, người út là Ṛkṣaśṛṅga, một bậc đại khổ hạnh.
Verse 14
वेदाध्ययनसम्पन्नो ब्रह्मचारी गुणान्वितः । योगाभ्यासरतो नित्यं कन्दमूलफलाशनः
Ngài tinh thông việc học Veda, là bậc phạm hạnh nghiêm trì, đầy đủ đức hạnh; hằng ngày chuyên tâm tu tập yoga, sống bằng củ, rễ và trái cây.
Verse 15
तिष्ठते मृगरूपेण मृगयूथचरस्तदा । दिनान्ते च दिनान्ते च मातापित्रोः समीपगः
Bấy giờ ngài ở trong hình dạng con nai, đi lại giữa bầy nai; và mỗi khi ngày tàn, ngày nào cũng vậy, ngài lại đến gần cha mẹ mình.
Verse 16
अभिवादयते नित्यं भक्तिमान्मुनिपुत्रकः । पुनर्गच्छति तत्रैव कानने गिरिगह्वरे
Người con của vị hiền sĩ, đầy lòng sùng kính, hằng ngày đảnh lễ; rồi lại trở về chính khu rừng ấy, vào những khe núi, vực sâu nơi sơn cốc.
Verse 17
क्रीडन्बालमृगैः सार्द्धं प्रत्यहं स मुनेः सुतः । कदाचिद्दैवयोगेन ऋक्षशृङ्गो ममार सः
Con trai vị hiền sĩ ấy mỗi ngày vui đùa cùng những nai non; nhưng có lần, do sự xoay vần của định mệnh, Ṛkṣaśṛṅga—người ấy—đã gặp cái chết.
Verse 52
। अध्याय
Hết chương (Adhyāya) — dấu kết chương.