Reva Khanda (Narmada Section)
Reva Khanda
A Narmadā (Revā)–centered sacred-geography unit mapping tīrthas and devotional memory along the river’s banks. The chapter’s frame situates narration at Naimiṣāraṇya (a classical Purāṇic recitation landscape), from which the Revā region is described through hymnic praise, origin inquiry, and tīrtha-oriented questioning.
Adhyayas in Reva Khanda
232 chapters to explore.
Adhyaya 1
Revā-stutiḥ, Naimiṣa-saṃvādaḥ, Purāṇa-prāmāṇya-nirdeśaḥ (Invocation to Revā; Naimiṣa Dialogue; On the Authority of Purāṇa)
ಅಧ್ಯಾಯವು ಮಂಗಳಾಚರಣದಿಂದ ಆರಂಭವಾಗಿ ರೇವಾ/ನರ್ಮದೆಯ ವಿಶಾಲ ಸ್ತುತಿಯನ್ನು ನೀಡುತ್ತದೆ. ನರ್ಮದೆಯನ್ನು ದುರಿತ-ನಾಶಿನಿ, ದೇವರು–ಋಷಿ–ಮಾನವರಿಂದ ವಂದಿತ, ತಪಸ್ವಿಗಳಿಗೂ ಅಪೇಕ್ಷಿತ ತೀರಗಳಿರುವ ಪರಮ ಪಾವನ ನದಿಯಾಗಿ ವರ್ಣಿಸಲಾಗಿದೆ. ನಂತರ ಕಥೆ ನೈಮಿಷಾರಣ್ಯದ ಪೌರಾಣಿಕ ಸಂವಾದಕ್ಕೆ ತಿರುಗುತ್ತದೆ. ಯಜ್ಞಸತ್ರದಲ್ಲಿ ಆಸೀನನಾದ ಶೌನಕನು ಸೂತನನ್ನು ಪ್ರಶ್ನಿಸುತ್ತಾನೆ—ಬ್ರಾಹ್ಮೀ ಮತ್ತು ವಿಷ್ಣು-ನದಿಗಳ ನಂತರ ‘ಮೂರನೇ’ ಮಹಾನದಿಯಾಗಿ ಹೇಳಲ್ಪಡುವ ರೌದ್ರೀ ನದಿ ರೇವಾ ಎಲ್ಲಿದೆ? ಅವಳ ರುದ್ರಸಂಬಂಧಿತ ಉದ್ಭವವೇನು? ಅವಳಿಗೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ ತೀರ್ಥಗಳು ಯಾವುವು? ಸೂತನು ಪ್ರಶ್ನೆಯನ್ನು ಪ್ರಶಂಸಿಸಿ, ಶ್ರುತಿ–ಸ್ಮೃತಿ–ಪುರಾಣಗಳು ಪರಸ್ಪರಪೂರಕ ಪ್ರಮಾಣಗಳೆಂದು ಸ್ಥಾಪಿಸುತ್ತಾನೆ; ಪುರಾಣವನ್ನು ‘ಪಂಚಮ ವೇದ’ ಸಮಾನ ಮಹಾಪ್ರಮಾಣವೆಂದು ಹೇಳಿ ಪುರಾಣದ ಪಂಚಲಕ್ಷಣವನ್ನು ವಿವರಿಸುತ್ತಾನೆ. ಬಳಿಕ ಅಷ್ಟಾದಶ ಮಹಾಪುರಾಣಗಳ ಹೆಸರುಗಳು ಮತ್ತು ಶ್ಲೋಕಸಂಖ್ಯೆಗಳು, ಹಾಗೆಯೇ ಉಪಪುರಾಣಗಳ ಪಟ್ಟಿಯನ್ನು ಹೇಳಿ, ಅಂತ್ಯದಲ್ಲಿ ಶ್ರವಣ–ಪಠಣದಿಂದ ಮಹಾಪುಣ್ಯ ಮತ್ತು ಶುಭ ಪರಲೋಕಪ್ರಾಪ್ತಿಯ ಫಲವನ್ನು ಪ್ರಕಟಿಸುತ್ತಾನೆ.
Adhyaya 2
रेवातीर्थकथाप्रस्तावः — Janamejaya’s Inquiry and the Vindhya Āśrama Prelude
ಈ ಎರಡನೇ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ ಸೂತನು ನರ್ಮದಾ ತೀರ್ಥಗಳ ವಿಶಾಲ ಮಹಿಮೆಯನ್ನು ಆರಂಭಿಸಿ, ಅವನ್ನು ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ವರ್ಣಿಸುವುದು ಅತ್ಯಂತ ಕಷ್ಟವೆಂದು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ. ಬಳಿಕ ಒಂದು ಪೂರ್ವಪ್ರಸಂಗವನ್ನು ಸ್ಮರಿಸುತ್ತಾನೆ—ಮಹಾಯಜ್ಞದ ಮಧ್ಯೆ ರಾಜ ಜನಮೇಜಯನು, ದ್ಯೂತಪರಾಜಯದ ನಂತರ ವನವಾಸಕ್ಕೆ ಹೋದ ಪಾಂಡವರ ತೀರ್ಥಸೇವೆಯ ಕುರಿತು ವ್ಯಾಸಶಿಷ್ಯ ವೈಶಂಪಾಯನನನ್ನು ಪ್ರಶ್ನಿಸುತ್ತಾನೆ. ವೈಶಂಪಾಯನನು ವಿರೂಪಾಕ್ಷ ಶಿವನಿಗೂ ವ್ಯಾಸನಿಗೂ ನಮಸ್ಕರಿಸಿ ಕಥನಕ್ಕೆ ಒಪ್ಪುತ್ತಾನೆ. ಪಾಂಡವರು ದ್ರೌಪದಿ ಹಾಗೂ ಬ್ರಾಹ್ಮಣ ಸಹಚರರೊಂದಿಗೆ ಅನೇಕ ತೀರ್ಥಗಳಲ್ಲಿ ಸ್ನಾನ ಮಾಡಿ ವಿಂಧ್ಯ ಪ್ರದೇಶವನ್ನು ತಲುಪುತ್ತಾರೆ. ಅಲ್ಲಿ ಪುಷ್ಪ-ಫಲಸಮೃದ್ಧ ಅರಣ್ಯಾಶ್ರಮ, ನಿರ್ಮಲ ಜಲಧಾರೆಗಳು, ಶಾಂತ ವಾತಾವರಣ, ಮತ್ತು ಅಹಿಂಸಕ ಪ್ರಾಣಿ-ಪಕ್ಷಿಗಳ ಸಹವಾಸ—ತಪಸ್ಸು ಮತ್ತು ಪ್ರಕೃತಿಯ ಸೌಹಾರ್ದವನ್ನು ವಿವರವಾಗಿ ಚಿತ್ರಿಸಲಾಗಿದೆ. ಆ ವನದಲ್ಲಿ ನಿಯಮಬದ್ಧ ಋಷಿಗಳಿಂದ ಸುತ್ತುವರಿದ, ವಿವಿಧ ತಪಸ್ಸುಗಳಲ್ಲಿ ನಿರತ ಮುನಿ ಮಾರ್ಕಂಡೇಯರನ್ನು ಅವರು ಭೇಟಿಯಾಗುತ್ತಾರೆ. ಯುಧಿಷ್ಠಿರನು ಭಕ್ತಿಯಿಂದ ಸಮೀಪಿಸಿ—ಪ್ರಳಯಗಳ ನಡುವೆಯೂ ನಿಮ್ಮ ಅಸಾಧಾರಣ ದೀರ್ಘಾಯುಷ್ಯದ ರಹಸ್ಯವೇನು? ಪ್ರಳಯಕಾಲದಲ್ಲಿ ಯಾವ ನದಿಗಳು ಉಳಿಯುತ್ತವೆ, ಯಾವವು ಲಯವಾಗುತ್ತವೆ? ಎಂದು ಕೇಳುತ್ತಾನೆ. ಮಾರ್ಕಂಡೇಯನು ರುದ್ರಭಾಷಿತ ಪುರಾಣವನ್ನು ಸ್ತುತಿಸಿ, ಭಕ್ತಿಯಿಂದ ಶ್ರವಣ ಮಾಡಿದವರಿಗೆ ಮಹಾಫಲವೆಂದು ಹೇಳಿ, ಪ್ರಮುಖ ನದಿಗಳನ್ನು ಉಲ್ಲೇಖಿಸುತ್ತಾನೆ; ಸಮುದ್ರಗಳು ಮತ್ತು ನದಿಗಳು ಕಾಲಚಕ್ರದಲ್ಲಿ ಕ್ಷೀಣಿಸುತ್ತವೆ ಎಂದರೂ, ನರ್ಮದಾ ಮಾತ್ರ ಏಳು ಕಲ್ಪಾಂತಗಳವರೆಗೂ ಅಕ್ಷಯವಾಗಿ ಉಳಿಯುತ್ತದೆ ಎಂದು ಘೋಷಿಸಿ ಮುಂದಿನ ವಿವರಣೆಗೆ ಪೀಠಿಕೆ ಇಡುತ್ತಾನೆ.
Adhyaya 3
Mārkaṇḍeya’s Account of Yuga-Dissolution and the Matsya-Form Encounter (युगक्षय-वर्णनं मत्स्यरूप-समागमश्च)
ಈ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ ಯುಧಿಷ್ಠಿರನು ಮುನಿ ಮಾರ್ಕಂಡೇಯರನ್ನು—ತಾವು ಪುನಃಪುನಃ ಕಂಡ ಯುಗಕ್ಷಯದ ಭಯಾನಕ ಸ್ಥಿತಿಗಳು ಹೇಗಿರುತ್ತವೆ—ಎಂದು ಪ್ರಶ್ನಿಸುತ್ತಾನೆ. ಮಾರ್ಕಂಡೇಯರು ದೀರ್ಘ ಬರ, ಔಷಧಿ‑ಸಸ್ಯಗಳ ಕ್ಷಯ, ನದೀ‑ಸರೋವರಗಳ ಒಣಗುವುದು, ಜೀವಿಗಳ ಉನ್ನತ ಲೋಕಗಳ ಕಡೆಗೆ ಗಮನೆ—ಇವೆಲ್ಲವನ್ನು ವರ್ಣಿಸುತ್ತಾರೆ. ನಂತರ ಪುರಾಣ ಪ್ರಸರಣದ ಅಧಿಕಾರ‑ಪರಂಪರೆಯನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸುತ್ತಾರೆ—ಶಂಭು → ವಾಯು → ಸ್ಕಂದ → ವಸಿಷ್ಠ → ಪರಾಶರ → ಜಾತೂಕರ್ಣ್ಯ → ಇತರ ಋಷಿಗಳು—ಮತ್ತು ಪುರಾಣ ಶ್ರವಣವು ಜನ್ಮಜನ್ಮಾಂತರ ಸಂಚಿತ ಮಲಿನತೆಯನ್ನು ನಿವಾರಿಸಿ ಮುಕ್ತಿಗೆ ಸಹಾಯಕವೆಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ಅನಂತರ ಪ್ರಳಯದ ದೃಶ್ಯ: ಹನ್ನೆರಡು ಸೂರ್ಯರ ತಾಪದಿಂದ ಜಗತ್ತು ದಗ್ಧವಾಗಿ ಒಂದೇ ಮಹಾಸಮುದ್ರವಾಗುತ್ತದೆ. ಜಲಗಳಲ್ಲಿ ಅಲೆದಾಡುತ್ತಾ ಅವರು ಆದ್ಯ ತೇಜೋಮಯ ಪರಮಸತ್ತೆಯನ್ನು ದರ್ಶನ ಮಾಡುತ್ತಾರೆ; ಹಾಗೆಯೇ ಕತ್ತಲ ಸಮುದ್ರದಲ್ಲಿ ಮತ್ತೊಬ್ಬ ಮನು ತನ್ನ ಸಂತತಿಯೊಂದಿಗೆ ಸಂಚರಿಸುವುದನ್ನು ಕಾಣುತ್ತಾರೆ. ಭಯ ಮತ್ತು ದಣಿವಿನಲ್ಲಿ ಅವರು ಮಹಾ ಮತ್ಸ್ಯರೂಪವನ್ನು ಎದುರಿಸುತ್ತಾರೆ; ಅದು ಮಹೇಶ್ವರನೆಂದು ತಿಳಿದು, ಅವನ ಕರೆಯಂತೆ ಸಮೀಪಕ್ಕೆ ಹೋಗುತ್ತಾರೆ. ಸಮುದ್ರದಲ್ಲೇ ನದಿಯಂತೆ ಅದ್ಭುತ ಪ್ರವಾಹ ಕಾಣುತ್ತದೆ; ‘ಅಬಲಾ’ ಎಂಬ ದಿವ್ಯ ಸ್ತ್ರೀ ತಾನು ಈಶ್ವರದೇಹದಿಂದ ಉದ್ಭವಿಸಿದವಳೆಂದು ಹೇಳಿ, ಶಂಕರ ಸನ್ನಿಧಿಗೆ ಬಂಧಿತ ನೌಕೆಯೇ ಸುರಕ್ಷಿತ ಆಶ್ರಯವೆಂದು ತಿಳಿಸುತ್ತಾಳೆ. ಮಾರ್ಕಂಡೇಯರು ಮನುವಿನೊಂದಿಗೆ ನೌಕೆಗೆ ಏರಿ ಶೈವ ಸ್ತೋತ್ರವನ್ನು ಪಠಿಸುತ್ತಾರೆ—ಸದ್ಯೋಜಾತ, ವಾಮದೇವ, ಭದ್ರಕಾಳಿ, ರುದ್ರಾದಿ ರೂಪಗಳಲ್ಲಿ ಜಗತ್ಕಾರಣ ಶಿವನನ್ನು ಸ್ತುತಿಸುತ್ತಾರೆ. ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಮಹಾದೇವ ಪ್ರಸನ್ನನಾಗಿ ವರ ಕೇಳು ಎಂದು ಅನುಗ್ರಹಿಸುತ್ತಾನೆ; ಅನಿತ್ಯತೆಯ ಮಧ್ಯೆ ಭಕ್ತಿ ಮತ್ತು ಪ್ರಾಮಾಣಿಕ ಶ್ರವಣವೇ ಶರಣವೆಂದು ಅಧ್ಯಾಯ ಸಾರ ಹೇಳುತ್ತದೆ.
Adhyaya 4
Origin and Boons of Revā (Narmadā) as Rudra-born River
ಈ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ ಸಂಭಾಷಣೆಯ ಸರಣಿಯ ಮೂಲಕ ರೇವಾ (ನರ್ಮದಾ) ನದಿಯ ಉದ್ಭವ ಮತ್ತು ಮಹಿಮೆ ವರ್ಣಿತವಾಗುತ್ತದೆ. ಮಾರ್ಕಂಡೇಯರು ತ್ರಿಕೂಟ ಶಿಖರದಲ್ಲಿ ಮಹಾದೇವನ ಬಳಿಗೆ ಹೋಗಿ ವಂದಿಸಿ ಪೂಜಿಸುತ್ತಾರೆ. ನಂತರ ಯುಧಿಷ್ಠಿರನು—ಅಂಧಕಾರಮಯ ಮಹಾಸಾಗರದಲ್ಲಿ ಸಂಚರಿಸುವ ಪದ್ಮಲೋಚನೆ ಸ್ತ್ರೀ ಯಾರು, ತಾನು ರುದ್ರಜನ್ಮ ಎಂದು ಹೇಳಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾಳೆ—ಎಂದು ಪ್ರಶ್ನಿಸುತ್ತಾನೆ. ಮಾರ್ಕಂಡೇಯರು ಇದೇ ಪ್ರಶ್ನೆಯನ್ನು ಹಿಂದೆ ಮನುನಿಗೆ ಕೇಳಿದ್ದೆನೆಂದು ಹೇಳಿ, ಮನು ಹೇಳಿದ ಕಥೆಯನ್ನು ತಿಳಿಸುತ್ತಾರೆ: ಉಮೆಯೊಂದಿಗೆ ಶಿವನು ಋಕ್ಷಶೈಲದಲ್ಲಿ ಘೋರ ತಪಸ್ಸು ಮಾಡಿದಾಗ, ಶಿವನ ಸ್ವೇದದಿಂದ ಪರಮ ಪುಣ್ಯವತಿ ನದಿ ಉದ್ಭವಿಸಿತು; ಆಕೆಯೇ ಪದ್ಮಲೋಚನೆ ದೇವಿ ರೇವಾ. ಕೃತಯುಗದಲ್ಲಿ ಆ ನದಿ ಸ್ತ್ರೀರೂಪದಲ್ಲಿ ರುದ್ರನನ್ನು ಆರಾಧಿಸಿ ವರಗಳನ್ನು ಬೇಡುತ್ತಾಳೆ—ಪ್ರಳಯದಲ್ಲಿಯೂ ಅಕ್ಷಯತ್ವ, ಭಕ್ತಿಯಿಂದ ಸ್ನಾನ ಮಾಡಿದರೆ ಮಹಾಪಾತಕ ನಾಶಶಕ್ತಿ, ‘ದಕ್ಷಿಣ ಗಂಗಾ’ ಎಂಬ ಸ್ಥಾನ, ಅವಳ ಸ್ನಾನಫಲ ಮಹಾಯಾಗಾದಿ ಕರ್ಮಫಲಕ್ಕೆ ಸಮಾನವಾಗುವುದು, ಮತ್ತು ತೀರಗಳಲ್ಲಿ ಶಿವನ ನಿತ್ಯ ಸಾನ್ನಿಧ್ಯ. ಶಿವನು ವರಗಳನ್ನು ದಯಪಾಲಿಸಿ ಉತ್ತರ-ದಕ್ಷಿಣ ತೀರವಾಸಿಗಳಿಗೆ ವಿಭಿನ್ನ ಫಲಗಳನ್ನು ಸೂಚಿಸಿ, ಎಲ್ಲರಿಗೂ ಮೋಕ್ಷೋಪಕಾರಕ ಪುಣ್ಯವನ್ನು ವಿಸ್ತರಿಸುತ್ತಾನೆ. ಅಂತ್ಯದಲ್ಲಿ ರುದ್ರೋತ್ಪತ್ತಿಗೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ ನದಿಗಳು/ಉಪನದಿಗಳ ಹೆಸರುಗಳ ಪಟ್ಟಿ ಹಾಗೂ ಫಲಶ್ರುತಿ—ಈ ಹೆಸರುಗಳನ್ನು ಸ್ಮರಿಸಿ, ಪಠಿಸಿ, ಶ್ರವಣ ಮಾಡಿದವರಿಗೆ ಮಹಾಪುಣ್ಯ ಮತ್ತು ಉನ್ನತ ಪರಲೋಕಗತಿ ದೊರೆಯುತ್ತದೆ.
Adhyaya 5
नर्मदाया उत्पत्तिः, नामकरणं च (Origin and Naming of Narmadā; Kalpa-Framing Discourse)
ಈ ಅಧ್ಯಾಯವು ಪ್ರಶ್ನೋತ್ತರ ರೂಪದ ತತ್ತ್ವವಿಚಾರದಿಂದ ನಿರ್ಮಿತವಾಗಿದೆ. ಯುಧಿಷ್ಠಿರನು ಋಷಿಸಭೆಯೊಂದಿಗೆ ನರ್ಮದೆಯ ಪಾವಿತ್ರ್ಯಕ್ಕೆ ಆಶ್ಚರ್ಯಪಟ್ಟು—ಏಳು ಕಲ್ಪಗಳ ಕ್ಷಯದಲ್ಲಿಯೂ ದೇವೀ-ನದಿ ಏಕೆ ನಾಶವಾಗುವುದಿಲ್ಲ? ಎಂದು ಪ್ರಶ್ನಿಸುತ್ತಾನೆ. ಪ್ರಳಯ ಹೇಗೆ ಸಂಭವಿಸುತ್ತದೆ, ಜಗತ್ತು ಜಲರೂಪ ಸ್ಥಿತಿಯಲ್ಲಿ ಹೇಗೆ ನೆಲೆಸುತ್ತದೆ, ಪುನಃಸೃಷ್ಟಿ ಮತ್ತು ಪಾಲನೆ ಹೇಗೆ ನಡೆಯುತ್ತವೆ—ಎಂಬ ಬ್ರಹ್ಮಾಂಡೀಯ ಕ್ರಮಗಳ ಸಿದ್ಧಾಂತವನ್ನೂ ಕೇಳುತ್ತಾನೆ. ಜೊತೆಗೆ ನರ್ಮದಾ, ರೇವಾ ಮೊದಲಾದ ಅನೇಕ ನಾಮಗಳ ಅರ್ಥ ಮತ್ತು ಉಪಾಸನಾತ್ಮಕ ಕಾರಣ, ಹಾಗೂ ಪುರಾಣಪಂಡಿತರು ‘ವೈಷ್ಣವೀ’ ಎಂದು ಕರೆಯುವ ಪರಂಪರೆಯ ಆಧಾರವನ್ನೂ ವಿಚಾರಿಸುತ್ತಾನೆ. ಮಾರ್ಕಂಡೇಯನು ಮಹೇಶ್ವರನಿಂದ ವಾಯುವಿನ ಮೂಲಕ ಬಂದ ಪರಂಪರೆಯನ್ನು ಸೂಚಿಸಿ ಕಲ್ಪಭೇದಗಳನ್ನು ಸಂಕ್ಷಿಪ್ತವಾಗಿ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ. ನಂತರ ಆದಿತಮಸ್ಸಿನಿಂದ ತತ್ತ್ವೋದ್ಭವ, ಹಿರಣ್ಯಾಂಡ ಸೃಷ್ಟಿ, ಬ್ರಹ್ಮನ ಪ್ರಾದುರ್ಭಾವ ಎಂಬ ಸೃಷ್ಟಿರೇಖೆಯನ್ನು ವರ್ಣಿಸುತ್ತಾನೆ. ಅನಂತರ ನರ್ಮದೆಯ ದೈವೀ ಜನ್ಮಕಥೆ: ಉಮಾ-ರುದ್ರಸಂಬಂಧಿತ ತೇಜಸ್ವಿನಿ ಕನ್ಯೆ ದೇವ-ದಾನವರನ್ನು ಮೋಹಗೊಳಿಸುತ್ತಾಳೆ; ಶಿವನು ಒಂದು ಕ್ರೀಡಾನಿಯಮವನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸಿ, ಆಕೆ ದೂರದೂರಕ್ಕೆ ತಿರೋಭಾವ-ಪ್ರಾದುರ್ಭಾವ ಮಾಡುತ್ತಾಳೆ; ಕೊನೆಗೆ ‘ನರ್ಮ’ (ಹಾಸ್ಯ) ಮತ್ತು ದಿವ್ಯಲೀಲೆಯ ಅರ್ಥದಿಂದ ಶಿವನು ಆಕೆಗೆ ‘ನರ್ಮದಾ’ ಎಂದು ನಾಮಕರಣ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ. ಅಂತ್ಯದಲ್ಲಿ ಆಕೆಯನ್ನು ಮಹೋದಧಿಗೆ ಅರ್ಪಿಸುವುದು, ಪರ್ವತಪ್ರದೇಶದಿಂದ ಸಮುದ್ರ ಪ್ರವೇಶಿಸುವುದು, ಹಾಗೂ ವಿಶೇಷ ಕಲ್ಪಚೌಕಟ್ಟಿನಲ್ಲಿ (ಬ್ರಾಹ್ಮ/ಮತ್ಸ್ಯ ಸೂಚನೆಗಳೊಂದಿಗೆ) ಆಕೆಯ ಅವಿರ್ಭಾವ ಉಲ್ಲೇಖವಾಗುತ್ತದೆ।
Adhyaya 6
Narmadā–Revā Utpatti and Nāma-Nirukti (Origin and Etymologies of the River’s Names)
ಮಾರ್ಕಂಡೇಯನು ವರ್ಣಿಸುವುದೇನೆಂದರೆ—ಯುಗಾಂತ ಮಹಾಪ್ರಳಯದಲ್ಲಿ ಮಹಾದೇವನು ಮೊದಲು ಅಗ್ನಿರೂಪನಾಗಿ, ನಂತರ ಮೇಘಸದೃಶ ವಿಶ್ವರೂಪವನ್ನು ಧರಿಸಿ ಸಮಸ್ತ ಜಗತ್ತನ್ನು ಒಂದೇ ಮಹಾಸಾಗರದಲ್ಲಿ ಮುಳುಗಿಸುತ್ತಾನೆ. ಆ ಅಂಧಕಾರಮಯ ಆದಿಜಲಗಳಲ್ಲಿ ಶಿವಶಕ್ತಿಯ ಕಾರ್ಯರೂಪವಾಗಿ ಪ್ರಕಾಶಮಾನ ಮಯೂರಾಕೃತಿ ಪ್ರಾದುರ್ಭವಿಸಿ, ಅದರಿಂದ ಪುನಃಸೃಷ್ಟಿಯ ಕ್ರಮ ಆರಂಭವಾಗುತ್ತದೆ. ಅಲ್ಲಿ ನರ್ಮದಾ ಪುಣ್ಯನದಿ-ದೇವಿಯಾಗಿ ಕಾಣಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾಳೆ; ದಿವ್ಯಾನುಗ್ರಹದಿಂದ ಪ್ರಳಯದಲ್ಲಿಯೂ ಅವಳು ನಾಶವಾಗದೆ ಸ್ಥಿರವಾಗಿರುತ್ತಾಳೆ. ಶಿವಾಜ್ಞೆಯಿಂದ ಜಗತ್ತಿನ ಪುನಃಪ್ರತಿಷ್ಠೆ ನಡೆಯುತ್ತದೆ; ಮಯೂರದ ರೆಕ್ಕೆಗಳಿಂದ ದೇವಾಸುರಗಣಗಳು ಉದ್ಭವಿಸುತ್ತವೆ, ತ್ರಿಕೂಟ ಪರ್ವತ ಪ್ರकटವಾಗುತ್ತದೆ, ನಂತರ ನದೀಪ್ರವಾಹಗಳಿಂದ ಭೂಗೋಳ ಪುನಃ ಸ್ಥಾಪಿತವಾಗುತ್ತದೆ. ಮುಂದಾಗಿ ನರ್ಮದೆಯ ನಾಮಗಳು ಮತ್ತು ಅವುಗಳ ನಿರುಕ್ತಿಗಳು ಕ್ರಮಬದ್ಧವಾಗಿ ಹೇಳಲ್ಪಡುತ್ತವೆ—ಮಹತೀ, ಶೋಣಾ, ಕೃಪಾ, ಮಂದಾಕಿನೀ, ಮಹಾರ್ಣವಾ, ರೇವಾ, ವಿಪಾಪಾ, ವಿಪಾಶಾ, ವಿಮಲಾ, ರಂಜನಾ ಇತ್ಯಾದಿ—ಶುದ್ಧೀಕರಣ, ಕರుణೆ, ಸಂಸಾರತರಣ ಮತ್ತು ಮಂಗಳದರ್ಶನ ಎಂಬ ಗುಣಗಳೊಂದಿಗೆ ಸಂಬಂಧಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿವೆ. ಈ ನಾಮಗಳೂ ಅವುಗಳ ಮೂಲಾರ್ಥಗಳ ಜ್ಞಾನವು ಪಾಪವಿಮೋಚನವನ್ನು ನೀಡಿ ರುದ್ರಲೋಕಪ್ರಾಪ್ತಿಯನ್ನು ಉಂಟುಮಾಡುತ್ತದೆ ಎಂದು ಫಲಶ್ರುತಿ ಹೇಳುತ್ತದೆ.
Adhyaya 7
Kūrma-Prādurbhāva and the Epiphany of Devī Narmadā (Revā’s Manifestation)
ಮಾರ್ಕಂಡೇಯನು ಪ್ರಳಯದ ಮಹಾದೃಶ್ಯವನ್ನು ವರ್ಣಿಸುತ್ತಾನೆ—ಸ್ಥಾವರ-ಜಂಗಮ ಸಮಸ್ತ ಜಗತ್ತು ಅಂಧಕಾರದಲ್ಲಿ ಲೀನವಾಗಿ ಭಯಾನಕ ‘ಏಕಾರ್ಣವ’ ಒಂದೇ ಮಹಾಸಾಗರ ಮಾತ್ರ ಉಳಿಯುತ್ತದೆ. ಆ ಜಲರಾಶಿಯ ಮಧ್ಯೆ ಏಕಾಕಿಯಾಗಿ ಇರುವ ಬ್ರಹ್ಮನು ಕೂರ್ಮರೂಪದಲ್ಲಿ ಮಹಾತೇಜಸ್ವಿಯಾಗಿ ಪ್ರಕಾಶಿಸುವ, ವಿಶ್ವವ್ಯಾಪಿಯಾದ ಪರಮ ದೇವತೆಯನ್ನು ದರ್ಶನ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ; ಆ ರೂಪವು ಅತಿಶಯ ಕೋಸ್ಮಿಕ ಗುಣಗಳಿಂದ ವರ್ಣಿತವಾಗಿದೆ. ಬ್ರಹ್ಮನು ದೇವತೆಯನ್ನು ಮೃದುವಾಗಿ ಜಾಗೃತಗೊಳಿಸಿ, ವೇದ-ವೇದಾಂಗ ಶೈಲಿಯ ಮಂಗಳಸ್ತುತಿಗಳಿಂದ ಸ್ತುತಿಸಿ, ಹಿಂದೆ ಸಂಹೃತವಾದ ಲೋಕಗಳನ್ನು ಪುನಃ ಪ್ರಸಾರಗೊಳಿಸಬೇಕೆಂದು ಪ್ರಾರ್ಥಿಸುತ್ತಾನೆ. ದೇವನು ಏಳಿ ತ್ರಿಲೋಕಗಳನ್ನು, ದೇವ-ದಾನವ-ಗಂಧರ್ವ-ಯಕ್ಷ-ನಾಗ-ರಾಕ್ಷಸಾದಿ ಸಮಸ್ತ ಜೀವವರ್ಗಗಳನ್ನು ಹಾಗೂ ಸೂರ್ಯ-ಚಂದ್ರ-ನಕ್ಷತ್ರಾದಿಗಳನ್ನು ಮತ್ತೆ ಬಿಡುಗಡೆ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ. ನಂತರ ಭೂಮಿ ಪರ್ವತಗಳು, ದ್ವೀಪಗಳು, ಸಮುದ್ರಗಳು ಮತ್ತು ಲೋಕಾಲೋಕವರೆಗೆ ವಿಸ್ತಾರವಾಗಿ ಕಾಣಿಸುತ್ತದೆ. ಈ ಪುನಃಸೃಷ್ಟಿಯಲ್ಲಿ ಜಲದಿಂದ ದಿವ್ಯಾಭರಣಗಳಿಂದ ಅಲಂಕೃತವಾದ ಸ್ತ್ರೀರೂಪದಲ್ಲಿ ದೇವೀ ನರ್ಮದಾ (ರೇವಾ) ಪ್ರಾದುರ್ಭವಿಸುತ್ತಾಳೆ; ಭಕ್ತಿಯಿಂದ ಸ್ತುತಿಸಿ ನಮಸ್ಕರಿಸಿ ಗೌರವದಿಂದ ಸಮೀಪಿಸುತ್ತಾರೆ. ಅಂತ್ಯದಲ್ಲಿ ಈ ಕೂರ್ಮಪ್ರಾದುರ್ಭಾವಕಥೆಯನ್ನು ಕೇಳುವುದು ಅಥವಾ ಅಧ್ಯಯನ ಮಾಡುವುದು ಕಿಲ್ಬಿಷ, ಅಂದರೆ ಪಾಪಗಳನ್ನು, ನಾಶಮಾಡುತ್ತದೆ ಎಂಬ ಫಲಶ್ರುತಿ ನೀಡಲಾಗಿದೆ.
Adhyaya 8
बकरूपेण महेश्वरदर्शनं तथा नर्मदामाहात्म्योपदेशः | Mahādeva as the Crane and the Instruction on Narmadā’s Sanctity
ಮಾರ್ಕಂಡೇಯನು ವರ್ಣಿಸುತ್ತಾನೆ—ಪ್ರಳಯಕಾಲದಲ್ಲಿ ಜಗತ್ತೆಲ್ಲ ಜಲದಲ್ಲಿ ಮುಳುಗಿದಾಗ, ಅವನು ದೀರ್ಘಕಾಲ ಮಹಾಸಮುದ್ರದ ಮಧ್ಯದಲ್ಲಿ ಕ್ಲಾಂತನಾಗಿ, ಮಹಾಪ್ಲವದಿಂದ ದಾಟಿಸುವ ದೇವನ ಧ್ಯಾನಸ್ಮರಣೆಯಲ್ಲಿ ನೆಲಸಿದನು. ಆಗ ಬಕ/ಕೊಕ್ಕಿನಂತೆ ಕಾಣುವ, ದಿವ್ಯ ತೇಜಸ್ಸಿನಿಂದ ಪ್ರಕಾಶಿಸುವ ಒಂದು ಪಕ್ಷಿಯನ್ನು ಕಂಡನು. ಭಯಾನಕ ಸಮುದ್ರದಲ್ಲಿ ಇಂತಹ ದಿವ್ಯ ಸತ್ತ್ವ ಹೇಗೆ ಪ್ರकटವಾಯಿತು ಎಂದು ಕೇಳಿದಾಗ, ಆ ಪಕ್ಷಿ ತಾನೇ ಮಹಾದೇವನೆಂದು—ಬ್ರಹ್ಮ-ವಿಷ್ಣುಗಳನ್ನೂ ಆವರಿಸುವ ಪರತತ್ತ್ವವೆಂದು—ಹೇಳಿ, ಈಗ ವಿಶ್ವ ಸಂಹೃತವಾಗಿದೆ ಎಂದು ತಿಳಿಸಿತು. ಮಹೇಶ್ವರನು ತನ್ನ ರೆಕ್ಕೆಯೊಳಗೆ ವಿಶ್ರಾಂತಿಗೆ ಆಹ್ವಾನಿಸಿದಾಗ, ಮುನಿಗೆ ಕಾಲಾತೀತವಾದ ಪರಿವರ್ತನೆಯ ಅನುಭವ ಉಂಟಾಯಿತು. ನಂತರ ನೂಪುರಧ್ವನಿಯೊಂದಿಗೆ ದಿಕ್ಕುಗಳಿಂದ ಬಂದ ಹತ್ತು ಅಲಂಕೃತ ಕನ್ಯೆಗಳು ಪಕ್ಷಿಯನ್ನು ಪೂಜಿಸಿ, ಗುಪ್ತವಾದ ಪರ್ವತಗರ್ಭದಂತಿರುವ ಅಂತರ್ಲೋಕಕ್ಕೆ ಪ್ರವೇಶಿಸಿದವು. ಅಲ್ಲಿ ಅದ್ಭುತ ನಗರ, ದಿವ್ಯ ನದಿ ಮತ್ತು ಅನೇಕ ವರ್ಣಗಳಿಂದ ಮಿನುಗುವ ವಿಚಿತ್ರ ಲಿಂಗ ದರ್ಶನವಾಯಿತು; ಸಂಹಾರಸ್ಥಿತಿಯಲ್ಲಿ ದೇವಗಣಗಳು ಅದರ ಸುತ್ತ ನೆಲೆಸಿದ್ದವು. ಆಮೇಲೆ ಒಂದು ತೇಜಸ್ವಿನಿ ಕನ್ಯೆ ತಾನು ನರ್ಮದಾ (ರೇವಾ) ಎಂದು—ರುದ್ರದೇಹಸಂಭವಾ ಎಂದು—ಪರಿಚಯಿಸಿ, ಆ ಹತ್ತು ಕನ್ಯೆಗಳು ದಿಕ್ಕುಗಳೇ ಎಂದು ತಿಳಿಸಿದಳು. ಮಹಾಯೋಗಿ ಮಹಾದೇವನು ಸಂಕುಚಕಾಲದಲ್ಲಿಯೂ ಪೂಜಾರ್ಥ ಲಿಂಗವನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸಿದ್ದಾನೆ ಎಂದು ಹೇಳಿ, ‘ಲಿಂಗ’ ಎಂದರೆ ಚರಾಚರ ಜಗತ್ತು ಲಯವಾಗುವ ಆಧಾರತತ್ತ್ವ ಎಂದು ಉಪದೇಶಿಸಿದಳು. ದೇವತೆಗಳು ಈಗ ಮಾಯೆಯಿಂದ ಸಂಕುಚಿತವಾಗಿದ್ದರೂ ಸೃಷ್ಟಿಯಲ್ಲಿ ಮತ್ತೆ ಪ್ರಕಟವಾಗುವರು. ಅಂತ್ಯದಲ್ಲಿ ನರ್ಮದಾಜಲದಲ್ಲಿ ಮಂತ್ರವಿಧಿಯಿಂದ ಮಹಾದೇವನ ಸ್ನಾನ-ಪೂಜೆ ಮಾಡಿದರೆ ಪಾಪಕ್ಷಯವಾಗುತ್ತದೆ; ನರ್ಮದಾ ಮಾನವಲೋಕದ ಮಹಾಪಾವನಿಯೆಂದು ಪ್ರತಿಷ್ಠಿತಳು।
Adhyaya 9
युगान्तप्रलयः, वेदापहारः, मत्स्यावतारः, नर्मदामाहात्म्यम् (Yugānta-Pralaya, Veda-Abduction, Matsya Intervention, and Narmadā Māhātmya)
ಈ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ ಶ್ರೀ ಮಾರ್ಕಂಡೇಯರು ಯುಗಾಂತ-ಪ್ರಳಯದ ದೃಶ್ಯವನ್ನು ವರ್ಣಿಸುತ್ತಾರೆ. ಸಮಸ್ತ ಜಗತ್ತು ಜಲಾವೃತವಾಗುತ್ತದೆ; ದೇವರ್ಷಿಗಳು ಮತ್ತು ದಿವ್ಯಗಣಗಳು ನೋಡುತ್ತಿರುವಾಗ ಪರಮೇಶ್ವರ ಶಿವನು ಪ್ರಕೃತಿಯ ಆಧಾರದಿಂದ ಯೋಗಸಮಾಧಿಯಲ್ಲಿ ಶಯನಿಸುತ್ತಿರುವುದಾಗಿ, ಎಲ್ಲರೂ ಅವನನ್ನು ಸ್ತುತಿಸುವುದಾಗಿ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ನಂತರ ಬ್ರಹ್ಮನು ನಾಲ್ಕು ವೇದಗಳ ಅಪಹರಣಕ್ಕೆ ಶೋಕಿಸಿ—ಸೃಷ್ಟಿರಚನೆಗೆ, ಕಾಲಸ್ಮೃತಿಗೆ (ಭೂತ-ವರ್ತಮಾನಾದಿ) ಮತ್ತು ಕ್ರಮಬದ್ಧ ಜ್ಞಾನಕ್ಕೆ ವೇದಗಳು ಅನಿವಾರ್ಯವೆಂದು ವಿವರಿಸುತ್ತಾನೆ. ಶಿವನು ನರ್ಮದೆಯನ್ನು ಕಾರಣ ಕೇಳಿದಾಗ, ಮಧು ಮತ್ತು ಕೈಟಭ ಎಂಬ ದೈತ್ಯರು ದೇವನಿದ್ರಾವಸ್ಥೆಯ ಅವಕಾಶವನ್ನು ಪಡೆದು ವೇದಗಳನ್ನು ಸಮುದ್ರಗರ್ಭದಲ್ಲಿ ಅಡಗಿಸಿದ್ದಾರೆ ಎಂದು ಅವಳು ಹೇಳುತ್ತಾಳೆ. ಆಮೇಲೆ ವೈಷ್ಣವ ಹಸ್ತಕ್ಷೇಪ ಸ್ಮರಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ: ಭಗವಾನ್ ಮತ್ಸ್ಯರೂಪ ಧರಿಸಿ ಪಾತಾಳಕ್ಕೆ ಹೋಗಿ ವೇದಗಳನ್ನು ಕಂಡುಹಿಡಿದು, ದೈತ್ಯರನ್ನು ಸಂಹರಿಸಿ ವೇದಗಳನ್ನು ಬ್ರಹ್ಮನಿಗೆ ಮರಳಿಸುತ್ತಾನೆ; ಇದರಿಂದ ಪುನಃ ಸೃಷ್ಟಿ ಪ್ರಾರಂಭವಾಗುತ್ತದೆ. ಅಂತ್ಯದಲ್ಲಿ ಗಂಗಾ, ರೇವಾ (ನರ್ಮದಾ), ಸರಸ್ವತಿ ಒಂದೇ ಪವಿತ್ರ ಶಕ್ತಿಯ ಮೂರು ಅಭಿವ್ಯಕ್ತಿಗಳೆಂದು, ಪ್ರತಿಯೊಂದೂ ಮಹಾದೇವತಾ-ರೂಪಗಳೊಂದಿಗೆ ಸಂಬಂಧಿತವೆಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ನರ್ಮದೆಯನ್ನು ಸೂಕ್ಷ್ಮ, ವ್ಯಾಪಕ, ಪಾವನಕಾರಿಣಿ ಮತ್ತು ಸಂಸಾರತರಣೋಪಾಯವೆಂದು ಸ್ತುತಿಸಿ—ಅವಳ ಜಲಸ್ಪರ್ಶ ಮತ್ತು ತೀರದಲ್ಲಿ ಶಿವಪೂಜೆಯಿಂದ ಶುದ್ಧಿ ಹಾಗೂ ಉನ್ನತ ಆಧ್ಯಾತ್ಮಿಕ ಫಲಗಳು ದೊರೆಯುತ್ತವೆ ಎಂದು ಪ್ರತಿಪಾದಿಸಲಾಗಿದೆ.
Adhyaya 10
Revātīra-āśrayaḥ: Kalpānta-anāvṛṣṭi, Ṛṣi-saṅgama, and Narmadā’s Salvific Efficacy (रेवातीराश्रयः)
ಈ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ ಯುಧಿಷ್ಠಿರನು ಕಲ್ಪಕಾಲದ ಸ್ವರೂಪ ಮತ್ತು ನರ್ಮದಾ-ಕ್ಷೇತ್ರದ ವಿಭಾಗ/ಕ್ರಮ ಕುರಿತು ಪ್ರಶ್ನಿಸುತ್ತಾನೆ. ಮಾರ್ಕಂಡೇಯನು ಪೂರ್ವ ಕಲ್ಪಾಂತದಲ್ಲಿ ಸಂಭವಿಸಿದ ಭೀಕರ ಅನಾವೃಷ್ಟಿಯನ್ನು ವರ್ಣಿಸುತ್ತಾನೆ—ನದಿಗಳು ಮತ್ತು ಸಮುದ್ರಗಳು ಒಣಗುವುದು, ಕ್ಷುಧೆಯಿಂದ ಜನರು ಅಲೆದಾಡುವುದು, ಹೋಮ-ಬಲಿ ಕ್ರಮಗಳು ನಾಶವಾಗುವುದು, ಶೌಚ-ಶುದ್ಧಿ ಆಚರಣೆಗಳು ಕುಸಿಯುವುದು. ಆಗ ಕುರುಕ್ಷೇತ್ರವಾಸಿಗಳು, ವೈಖಾನಸರು, ಗುಹಾವಾಸಿ ತಪಸ್ವಿಗಳು ಮೊದಲಾದ ಅನೇಕ ಋಷಿಗಳು ಮಾರ್ಗದರ್ಶನಕ್ಕಾಗಿ ಬರುತ್ತಾರೆ; ಅವರು ಉತ್ತರದಿಕ್ಕನ್ನು ತ್ಯಜಿಸಿ ದಕ್ಷಿಣಕ್ಕೆ, ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಸಿದ್ಧಸೇವಿತ ಪರಮ ಪುಣ್ಯ ನರ್ಮದಾ ತೀರಕ್ಕೆ ಹೋಗಬೇಕೆಂದು ಮಾರ್ಕಂಡೇಯನು ಸೂಚಿಸುತ್ತಾನೆ. ರೇವಾ ತೀರವನ್ನು ಅಪೂರ್ವ ಆಶ್ರಯವಾಗಿ ಚಿತ್ರಿಸಲಾಗಿದೆ—ದೇವಾಲಯಗಳು ಮತ್ತು ಆಶ್ರಮಗಳು ಸಮೃದ್ಧ, ಅಗ್ನಿಹೋತ್ರ ನಿರಂತರ, ಮತ್ತು ಪಂಚಾಗ್ನಿ, ಉಪವಾಸ, ಚಾಂದ್ರಾಯಣ, ಕೃಚ್ಛ್ರಾದಿ ವ್ರತ-ತಪಸ್ಸುಗಳು ಆಚರಿಸಲ್ಪಡುತ್ತವೆ. ಮಹೇಶ್ವರನ ಶೈವ ಆರಾಧನೆಯೊಂದಿಗೆ ನಿತ್ಯ ನಾರಾಯಣಸ್ಮರಣೆಯೂ ಸಮನ್ವಯವಾಗಿ ಬೋಧಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ; ಸ್ವಭಾವಾನುಸಾರ ಭಕ್ತಿ ತದನುಸಾರ ಫಲ ನೀಡುತ್ತದೆ, ಆದರೆ ವೃಕ್ಷವನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ಕೊಂಬೆಗಳಲ್ಲಿ ಆಸಕ್ತಿ (ಅಂಶಾಶ್ರಯಗಳ ಬಂಧ) ಸಂಸಾರವನ್ನು ವೃದ್ಧಿಸುತ್ತದೆ ಎಂಬ ಉಪಮೆ ಬರುತ್ತದೆ. ಫಲಶ್ರುತಿಯಲ್ಲಿ ರೇವಾ ತೀರದಲ್ಲಿ ನಿಯಮಿತ ವಾಸ ಮತ್ತು ಉಪಾಸನೆಯಿಂದ ಅಪುನರಾವೃತ್ತಿ ಸಿದ್ಧಿಸುತ್ತದೆ; ನರ್ಮದಾ ಜಲದಲ್ಲಿ ದೇಹತ್ಯಾಗ ಮಾಡಿದವರಿಗೂ ಉನ್ನತ ಗತಿ ದೊರೆಯುತ್ತದೆ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತದೆ. ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಈ ಅಧ್ಯಾಯದ ಪಠಣ-ಶ್ರವಣ ರುದ್ರವಚನಾನುಸಾರ ಪಾವನ ಜ್ಞಾನಪ್ರದವೆಂದು ಪ್ರಶಂಸಿಸಲಾಗಿದೆ.
Adhyaya 11
Śraddhā, Narmadā-tīra Sādhanā, and the Pāśupata-Oriented Ethical Code (श्रद्धा–रेवातीरसाधना–पाशुपतधर्मः)
ಈ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ ಯುಧಿಷ್ಠಿರನು ಪ್ರಶ್ನಿಸುತ್ತಾನೆ—ಯುಗಾಂತದಂತಹ ಸಂಕಟಕಾಲದಲ್ಲಿಯೂ ಕೆಲವು ತೀರ್ಥಗಳು ಮತ್ತು ಸಾಧನೆಗಳು ಏಕೆ ಫಲಪ್ರದವಾಗಿರುತ್ತವೆ? ಋಷಿಗಳು ನಿರ್ದಿಷ್ಟ ನಿಯಮಗಳ (ನಿಯಮ-ನಿಷ್ಠೆ) ಮೂಲಕ ಮೋಕ್ಷವನ್ನು ಹೇಗೆ ಪಡೆಯುತ್ತಾರೆ? ಮಾರ್ಕಂಡೇಯನು ಉತ್ತರಿಸುತ್ತಾನೆ: ಶ್ರದ್ಧೆಯೇ ಅನಿವಾರ್ಯ ಪ್ರೇರಕ; ಶ್ರದ್ಧೆಯಿಲ್ಲದ ಕರ್ಮ ನಿಷ್ಫಲ; ಅನೇಕ ಜನ್ಮಗಳ ಪುಣ್ಯಸಂಚಯದ ಪರಿಪಾಕದಿಂದ ಶ್ರದ್ಧಾಯುಕ್ತ ಶಂಕರಭಕ್ತಿ ಲಭಿಸುತ್ತದೆ. ಮುಂದೆ ರೇವಾತೀರ/ನರ್ಮದಾತೀರವನ್ನು ಶೀಘ್ರಸಿದ್ಧಿ ನೀಡುವ ತೀರ್ಥವೆಂದು ವರ್ಣಿಸಲಾಗಿದೆ. ಶಿವಪೂಜೆ, ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಲಿಂಗಪೂಜೆ, ನಿಯಮಿತ ಸ್ನಾನ ಮತ್ತು ಭಸ್ಮಧಾರಣೆ ಪಾಪಕ್ಷಯಕಾರಿಗಳು—ಹಿಂದೆ ದೋಷಾಚಾರವಿದ್ದವರಿಗೂ ಶೀಘ್ರ ಶುದ್ಧಿ ನೀಡುತ್ತವೆ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ನಂತರ ಅಯೋಗ್ಯ ಅನ್ನಾಶ್ರಯ, ವಿಶೇಷವಾಗಿ ‘ಶೂದ್ರಾನ್ನ’ ಇತ್ಯಾದಿ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ, ಆಹಾರಾಧೀನತೆಯನ್ನು ಕರ್ಮಫಲ ಮತ್ತು ಆಧ್ಯಾತ್ಮಿಕ ಪತನದೊಂದಿಗೆ ಜೋಡಿಸಿ ಎಚ್ಚರಿಸಲಾಗಿದೆ. ಪಾಶುಪತಸಮ್ಮತವಾದ ಸತ್ಯನಿಷ್ಠ ಆಚರಣೆಯನ್ನು ಹೊಗಳಿ, ಕಪಟ, ಲೋಭ, ದಂಭಗಳು ತೀರ್ಥಫಲವನ್ನು ನಾಶಮಾಡುವ ದೋಷಗಳೆಂದು ಸೂಚಿಸಲಾಗಿದೆ. ನಂದಿಯ ಉಪದೇಶದಂತೆ ಇರುವ ಭಾಗದಲ್ಲಿ ಲೋಭತ್ಯಾಗ, ಶಿವಭಕ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿರತೆ, ಪಂಚಾಕ್ಷರಿ ಮಂತ್ರಜಪ ಮತ್ತು ರೇವೆಯ ಪಾವಿತ್ರ್ಯದಲ್ಲಿ ಆಶ್ರಯವನ್ನು ಪ್ರೇರೇಪಿಸಲಾಗಿದೆ. ಅಂತ್ಯದಲ್ಲಿ ರುದ್ರಾಧ್ಯಾಯ ಪಠಣ, ವೈದಿಕ ಪಾಠ, ನರ್ಮದಾತೀರದಲ್ಲಿ ಪುರಾಣಪಠಣ/ಶ್ರವಣ ಮತ್ತು ನಿಯಮಬದ್ಧ ಸಾಧನೆ ಶುದ್ಧಿ ಹಾಗೂ ಉನ್ನತ ಗತಿಯನ್ನು ನೀಡುತ್ತದೆ; ಯುಗಾಂತದ ಬರಗಾಲದಲ್ಲಿ ಋಷಿಗಳು ನರ್ಮದಾತೀರಕ್ಕೆ ಶರಣಾಗುವುದು ರೇವೆಯನ್ನು ‘ನದೀಶ್ರೇಷ್ಠ’ ಮತ್ತು ನಿತ್ಯಾಶ್ರಯವೆಂದು ಸ್ಥಾಪಿಸುತ್ತದೆ.
Adhyaya 12
नर्मदास्तोत्रम् (Narmadā-Stotra) — Hymn of Praise to the Revā
ಮಾರ್ಕಂಡೇಯನು ರಾಜಶ್ರೋತೃ-ಚೌಕಟ್ಟಿನಲ್ಲಿ ಹೇಳುವಂತೆ, ಹಿಂದಿನ ಉಪದೇಶವನ್ನು ಕೇಳಿ ಸೇರಿದ್ದ ಋಷಿಗಳು ಹರ್ಷಗೊಂಡು ಕೃತಾಂಜಲಿಗಳಾಗಿ ನರ್ಮದಾ (ರೇವಾ) ದೇವಿಯನ್ನು ಸ್ತುತಿಸಲು ಆರಂಭಿಸುತ್ತಾರೆ. ಈ ಅಧ್ಯಾಯವು ನಿರಂತರ ಸ್ತೋತ್ರರೂಪದಲ್ಲಿ ಸಾಗುತ್ತದೆ; ನರ್ಮದೆಯನ್ನು ಪಾವನ ಜಲಶಕ್ತಿ, ಪಾಪಹಾರಿಣಿ, ತೀರ್ಥಗಳ ಶರಣ, ಮತ್ತು ರುದ್ರನ ಅಂಗದಿಂದ ಉದ್ಭವಿಸಿದವಳು (ರುದ್ರಾಂಗಸಮುದ್ಭವಾ) ಎಂಬ ದೈವೀ ರೂಪದಲ್ಲಿ ಸಂಬೋಧಿಸುತ್ತದೆ. ಸ್ತೋತ್ರದಲ್ಲಿ ದುಃಖ ಹಾಗೂ ಧರ್ಮದೋಷಗಳಿಂದ ಪೀಡಿತರಾದ ಜೀವಿಗಳಿಗೆ ಶುದ್ಧಿ-ರಕ್ಷಣೆ ನೀಡುವ ಸಾಮರ್ಥ್ಯ, ಕಷ್ಟಸ್ಥಿತಿಗಳಲ್ಲಿ ಅಲೆದಾಡುವಿಕೆಗೆ ವಿರುದ್ಧವಾಗಿ ನರ್ಮದಾಜಲಸ್ಪರ್ಶದ ವಿಮೋಚಕ ಶಕ್ತಿ, ಮತ್ತು ಕಲಿಯುಗದಲ್ಲಿ ಇತರ ಜಲಗಳು ಕ್ಷೀಣ/ದೂಷಿತವಾದರೂ ನರ್ಮದೆಯ ಸ್ಥಿರ ಪವಿತ್ರತೆ ಪ್ರತಿಪಾದಿತವಾಗುತ್ತದೆ. ಅಂತ್ಯದ ಫಲಶ್ರುತಿಯಲ್ಲಿ—ನರ್ಮದಾಸ್ನಾನದ ನಂತರ ಈ ಸ್ತೋತ್ರವನ್ನು ಪಠಿಸುವ ಅಥವಾ ಕೇಳುವವನು ಶುದ್ಧಗತಿಯನ್ನು ಪಡೆದು, ದಿವ್ಯ ವಾಹನಾರೂಢನಾಗಿ ದಿವ್ಯಾಲಂಕಾರಭೂಷಿತನಾಗಿ ಮಹೇಶ್ವರ/ರುದ್ರನ ಸಾನ್ನಿಧ್ಯವನ್ನು ಸೇರುತ್ತಾನೆ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತದೆ।
Adhyaya 13
नर्मदाया दिव्यदर्शनं कल्पान्तरस्थैर्यं च (Narmadā’s Divine Epiphany and Her Continuity Across Kalpas)
ಈ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ ಮಾರ್ಕಂಡೇಯನು ನರ್ಮದಾ/ರೇವೆಯನ್ನು ರಕ್ಷಕೆಯೂ ಅನೇಕ ಯುಗ-ಕಲ್ಪಗಳಲ್ಲಿಯೂ ಸ್ಥಿರವಾಗಿರುವ ದಿವ್ಯಶಕ್ತಿಯೂ ಎಂದು ವರ್ಣಿಸುತ್ತಾನೆ. ಋಷಿಗಳ ಸ್ತುತಿಯಿಂದ ಪ್ರಸನ್ನಳಾದ ದೇವಿ ವರಗಳನ್ನು ನೀಡಲು ಸಂಕಲ್ಪಿಸಿ, ರಾತ್ರಿ ಸ್ವಪ್ನದಲ್ಲಿ ದರ್ಶನ ನೀಡಿ—“ನನ್ನ ತೀರದಲ್ಲಿ ಭಯವಿಲ್ಲದೆ ವಾಸಿಸಿರಿ; ನಿಮಗೆ ಕೊರತೆ ಅಥವಾ ಕಷ್ಟವಾಗದು” ಎಂದು ಧೈರ್ಯ ತುಂಬುತ್ತಾಳೆ. ನಂತರ ಆಶ್ರಮಗಳ ಸಮೀಪ ಅಪಾರ ಮೀನುಗಳು ಮೊದಲಾದ ಅಸಾಧಾರಣ ಪ್ರಕಟನೆಗಳು ದೇವೀಕೃಪೆಯ ಸೂಚಕವಾಗಿ ತಪಸ್ವಿ ಸಮುದಾಯವನ್ನು ಪೋಷಿಸುತ್ತವೆ. ದೀರ್ಘಕಾಲದ ದೃಶ್ಯದಲ್ಲಿ ಋಷಿಗಳು ನರ್ಮದಾ ತಟದಲ್ಲಿ ಜಪ, ತಪ, ಪಿತೃ-ದೇವಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಆಚರಿಸುತ್ತಾರೆ; ತೀರವು ಅನೇಕ ಲಿಂಗ-ಸ್ಥಾನಗಳು ಮತ್ತು ನಿಯಮಶೀಲ ಬ್ರಾಹ್ಮಣರಿಂದ ಪ್ರಕಾಶಿಸುತ್ತದೆ. ಬಳಿಕ ಮಧ್ಯರಾತ್ರಿಯಲ್ಲಿ ಜಲದಿಂದ ತೇಜೋಮಯ ಕನ್ಯಾರೂಪ ದೇವಿ ಪ್ರकटವಾಗಿ—ತ್ರಿಶೂಲಧಾರಿಣಿ, ಸರ್ಪ-ಯಜ್ಞೋಪವೀತಧಾರಿಣಿ—ಪ್ರಳಯ ಸಮೀಪಿಸುತ್ತಿದೆ ಎಂದು ತಿಳಿಸಿ, ಕುಟುಂಬಸಹಿತ ಋಷಿಗಳನ್ನು ರಕ್ಷಣಾರ್ಥ ತನ್ನೊಳಗೆ (ನದಿಯಲ್ಲಿ) ಪ್ರವೇಶಿಸಬೇಕೆಂದು ಆಜ್ಞಾಪಿಸುತ್ತಾಳೆ. ಅಂತ್ಯದಲ್ಲಿ ನರ್ಮದೆಯ ಅನೇಕ ಕಲ್ಪಗಳಲ್ಲಿಯೂ ಅಕ್ಷಯ ನಿರಂತರತೆ ಪ್ರತಿಪಾದಿತವಾಗುತ್ತದೆ; ಅವಳನ್ನು ಶಂಕರೀ-ಶಕ್ತಿ ಎಂದು ಗುರುತಿಸಿ, ಅವಳು ನಾಶವಾಗದ ಕಲ್ಪಗಳ ಹೆಸರುಗಳನ್ನು ಹೇಳಿ, ನದಿಯನ್ನು ಪವಿತ್ರ ಭೂಗೋಳರೂಪವೂ ಮಹಾಕೋಸ್ಮಿಕ ತತ್ತ್ವರూపವೂ ಎಂದು ಸ್ಥಾಪಿಸುತ್ತದೆ.
Adhyaya 14
नीललोहितप्रवेशः तथा रौद्रदेव्याः जगत्संहारवर्णनम् | Entry into the Śaiva State and the Description of the Fierce Devī in Cosmic Dissolution
ಈ ಅಧ್ಯಾಯವು ರಾಜರ್ಷಿ-ಸಂವಾದ ರೂಪದಲ್ಲಿ ಸಾಗುತ್ತದೆ. ನರ್ಮದಾ ತೀರದ ಋಷಿಗಳು ಪರಲೋಕಕ್ಕೆ ತೆರಳಿದ ನಂತರ ಏನು ಅಸಾಧಾರಣ ಘಟನೆ ಸಂಭವಿಸಿತು ಎಂದು ಯುಧಿಷ್ಠಿರನು ಪ್ರಶ್ನಿಸುತ್ತಾನೆ. ಮಾರ್ಕಂಡೇಯನು ‘ರೌದ್ರ-ಸಂಹಾರ’ವೆನ್ನುವ ಮಹಾವಿಪ್ಲವವನ್ನು ವರ್ಣಿಸುತ್ತಾನೆ; ಬ್ರಹ್ಮ-ವಿಷ್ಣು ಮೊದಲಾದ ದೇವರುಗಳು ಕೈಲಾಸದಲ್ಲಿ ನಿತ್ಯ ಮಹಾದೇವನನ್ನು ಸ್ತುತಿಸಿ, ಮಹಾಕಲ್ಪಾಂತದಲ್ಲಿ ಲಯವನ್ನು ಬೇಡುತ್ತಾರೆ. ಇಲ್ಲಿ ತ್ರಿವಿಧ ದೈವತತ್ತ್ವ ಸ್ಥಾಪಿತವಾಗುತ್ತದೆ—ಒಂದೇ ಪರಮ ಸತ್ತ್ವವು ಬ್ರಾಹ್ಮೀ (ಸೃಷ್ಟಿ), ವೈಷ್ಣವೀ (ಸ್ಥಿತಿ/ಪಾಲನೆ), ಶೈವೀ (ಸಂಹಾರ) ರೂಪಗಳಲ್ಲಿ ಪ್ರಕಾಶಿಸುತ್ತದೆ; ಅಂತಿಮವಾಗಿ ಭೂತತತ್ತ್ವಾತೀತ ಶೈವ ‘ಪದ’ದಲ್ಲಿ ಪ್ರವೇಶವನ್ನು ಹೇಳಲಾಗುತ್ತದೆ. ನಂತರ ಸಂಹಾರಕ್ರಿಯೆ ಆರಂಭಗೊಳ್ಳುತ್ತದೆ. ಮಹಾದೇವನು ದೇವಿಗೆ ಸೌಮ್ಯರೂಪವನ್ನು ತ್ಯಜಿಸಿ ರುದ್ರಸಂಬಂಧಿತ ಉಗ್ರರೂಪವನ್ನು ಧರಿಸಲು ಆಜ್ಞಾಪಿಸುತ್ತಾನೆ; ಕರುಣೆಯಿಂದ ದೇವಿ ಮೊದಲಿಗೆ ನಿರಾಕರಿಸುತ್ತಾಳೆ, ಆದರೆ ಶಿವನ ಕ್ರೋಧವಾಕ್ಯದಿಂದ ಅವಳು ಕಾಲರಾತ್ರಿಯಂತೆ ರೌದ್ರೀ ರೂಪಕ್ಕೆ ಪರಿವರ್ತಿತಳಾಗುತ್ತಾಳೆ. ಅವಳ ಭಯಾನಕ ರೂಪ, ಅನೇಕ ರೂಪಗಳಲ್ಲಿ ವಿಸ್ತಾರ, ಗಣಗಳ ಸಹಚರ್ಯ, ಮತ್ತು ತ್ರಿಲೋಕದ ಕ್ರಮಬದ್ಧ ಅಸ್ಥಿರತೆ ಹಾಗೂ ದಹನ—ಇವು ಸಂಹಾರವನ್ನು ಅಚಾನಕ್ ವಿಪತ್ತು ಅಲ್ಲ, ದೈವವಿಧಾನಬದ್ಧ ಪ್ರಕ್ರಿಯೆಯೆಂದು ತೋರಿಸುತ್ತವೆ.
Adhyaya 15
Amarāṅkaṭa at the Narmadā: Kālarātri, the Mātṛgaṇas, and Śiva’s Yuga-End Vision (अमरंकट-माहात्म्य तथा संहारा-दर्शनम्)
ಮಾರ್ಕಂಡೇಯನು ಯುಗಾಂತದಂತಿರುವ ಮಹಾವಿನಾಶದ ದರ್ಶನವನ್ನು ವರ್ಣಿಸುತ್ತಾನೆ. ಕ್ರೂರ ಮಾತೃಗಣಗಳಿಂದ ಆವರಿತಳಾದ ಕಾಲರಾತ್ರಿ ಲೋಕಗಳನ್ನು ಮೆರೆಯಾಗಿ ಆಕ್ರಮಿಸುತ್ತದೆ. ಬ್ರಹ್ಮ-ವಿಷ್ಣು-ಶಿವಶಕ್ತಿಯ ಛಾಯೆಯಾಗಿ, ಭೂತ ಹಾಗೂ ದಿಕ್ಪಾಲ ತತ್ತ್ವಗಳಿಗೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ ಮಾತೃದೇವತೆಗಳು ಆಯುಧಗಳನ್ನು ಧರಿಸಿ ದಶದಿಕ್ಕುಗಳಲ್ಲಿ ಸಂಚರಿಸುತ್ತಾರೆ; ಅವರ ಘೋಷ ಮತ್ತು ಪಾದಾಘಾತಗಳಿಂದ ತ್ರಿಲೋಕ ದಹನವಾಗುತ್ತದೆ. ವಿನಾಶವು ಸಪ್ತದ್ವೀಪಗಳವರೆಗೆ ವಿಸ್ತರಿಸಿ, ರಕ್ತಪಾನ-ಜೀವಭಕ್ಷಣದ ಚಿತ್ರಣಗಳಿಂದ ಪ್ರಳಯಭಾವವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. ನಂತರ ಕಥೆ ಪುಣ್ಯಕ್ಷೇತ್ರದ ಕಡೆಗೆ ಮರಳುತ್ತದೆ—ನರ್ಮದಾ ತೀರದ ಅಮರಾಂಕಟದಲ್ಲಿ ಶಿವಸಾನ್ನಿಧ್ಯ. “ಅಮರಾ” ಮತ್ತು “ಕಟ” ಪದಗಳಿಂದ ಸ್ಥಳನಾಮದ ವ್ಯುತ್ಪತ್ತಿ ಹೇಳಲಾಗುತ್ತದೆ. ಉಮಾಸಹಿತ ಶಂಕರನು ಗಣಗಳು, ಮಾತೃಗಣಗಳು ಮತ್ತು ವ್ಯಕ್ತರೂಪದಲ್ಲಿ ಉಪಸ್ಥಿತ ಮೃತ್ಯುವಿನೊಂದಿಗೆ ಪರವಶ ತಾಂಡವದಲ್ಲಿ ಲೀನನಾಗುತ್ತಾನೆ—ರುದ್ರನ ಭಯಂಕರತೆಯೂ ಶರಣ್ಯತೆಯೂ ಒಂದೇ ವೇಳೆ ಪ್ರಕಾಶಿಸುತ್ತವೆ. ನರ್ಮದೆಯನ್ನು ಜಗದ್ವಂದ್ಯ ಮಾತೃನದಿಯಾಗಿ ಸ್ತುತಿಸಿ, ಅವಳ ಉಗ್ರ-ಪ್ರಚಂಡ ರೂಪಗಳನ್ನೂ ವರ್ಣಿಸುತ್ತಾರೆ. ಅಂತ್ಯದಲ್ಲಿ ದಿವ್ಯದರ್ಶನ ತೀವ್ರಗೊಳ್ಳುತ್ತದೆ—ರುದ್ರನ ಮುಖದಿಂದ ಸಂವರ್ತವಾಯು ಉದ್ಭವಿಸಿ ಸಮುದ್ರಗಳನ್ನು ಒಣಗಿಸುತ್ತದೆ. ಶ್ಮಶಾನಚಿಹ್ನಧಾರಿ, ಮಹಾತೇಜಸ್ವಿ ಶಿವನು ಸಂಹಾರವನ್ನು ನೆರವೇರಿಸಿದರೂ, ಕಾಲರಾತ್ರಿ, ಮಾತೃಗಣಗಳು ಮತ್ತು ಗಣಗಳ ಪರಮಾರಾಧ್ಯನು ಅವನೇ. ಉಪಸಂಹಾರದಲ್ಲಿ ಹರಿಹರ/ಶಿವನ ರಕ್ಷಾಕರ ಸ್ತುತಿ—ಅವನೇ ವಿಶ್ವಕಾರಣ, ನಿತ್ಯಸ್ಮರಣೀಯ—ಎಂದು ಪ್ರತಿಪಾದಿಸುತ್ತದೆ.
Adhyaya 16
Saṃvartaka-Kāla Nṛtya and Mahādeva-Stotra (Cosmic Dissolution Motif)
ಈ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ ಮಾರ್ಕಂಡೇಯನು ಪರಮತತ್ತ್ವಮಯ ಘಟನೆಯನ್ನು ವರ್ಣಿಸುತ್ತಾನೆ. ಶೂಲಧಾರಿ ಹರ/ಶಂಭು ಭಯಾನಕ ಭೂತಗಣಗಳ ನಡುವೆ, ಗಜಚರ್ಮ ಧರಿಸಿ, ಹೊಗೆ‑ಸ್ಫುಲಿಂಗಗಳ ಭೀಕರ ಚಿತ್ರಣಗಳೊಂದಿಗೆ, ವಡವಾಮುಖದಂತೆ ಬಾಯನ್ನು ವಿಸ್ತರಿಸಿ ಸಂಹಾರಕಾಲದ ವಾತಾವರಣವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತಾ ನೃತ್ಯಮಾಡುತ್ತಾನೆ. ಅವನ ದಿವ್ಯ ಅಟ್ಟಹಾಸದ ಘೋಷ ದಿಕ್ಕುಗಳಲ್ಲಿ ಪ್ರತಿಧ್ವನಿಸಿ ಸಮುದ್ರಗಳನ್ನು ಕದಡಿ, ಬ್ರಹ್ಮಲೋಕವನ್ನೂ ತಲುಪಿ ಋಷಿಗಳನ್ನು ಅಶಾಂತಗೊಳಿಸುತ್ತದೆ; ಅವರು ಬ್ರಹ್ಮನನ್ನು ಕಾರಣ ಕೇಳುತ್ತಾರೆ. ಬ್ರಹ್ಮನು ಇದನ್ನು ‘ಕಾಲ’ಸ್ವರೂಪವೆಂದು ವಿವರಿಸುತ್ತಾನೆ—ಸಂವತ್ಸರ, ಪರಿವತ್ಸರ ಮೊದಲಾದ ವರ್ಷಚಕ್ರಗಳು, ಸೂಕ್ಷ್ಮ/ಅಣು ಪರಿಮಾಣಗಳು ಮತ್ತು ಪರಮಾಧಿಪತ್ಯದ ಮೂಲಕ ಕಾಲತತ್ತ್ವವನ್ನು ನಿರೂಪಿಸುತ್ತಾನೆ. ನಂತರ ಸ್ತೋತ್ರಭಾಗದಲ್ಲಿ ಬ್ರಹ್ಮನು ಮಂತ್ರಮಯ ವಾಕ್ಯಗಳಿಂದ ಮಹಾದೇವನನ್ನು ಸ್ತುತಿಸುತ್ತಾನೆ—ಶಂಕರ, ವಿಷ್ಣು ಮತ್ತು ಸೃಷ್ಟಿತತ್ತ್ವವನ್ನು ಒಳಗೊಂಡವನು, ವಾಣಿ‑ಮನಸ್ಸಿಗೆ ಅತೀತನು ಎಂದು ಸ್ಥಾಪಿಸುತ್ತಾನೆ. ಮಹಾದೇವನು ಧೈರ್ಯ ನೀಡಿಸಿ, ಅನೇಕ ಮುಖಗಳು ‘ದಹಿಸುತ್ತಿರುವ’ ಲೋಕವನ್ನು ಆಕರ್ಷಿಸುತ್ತಿರುವ ದರ್ಶನವನ್ನು ನೋಡು ಎಂದು ಹೇಳಿ ಅಂತರಧಾನಗೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ. ಫಲಶ್ರುತಿಯಲ್ಲಿ ಈ ಸ್ತೋತ್ರದ ಶ್ರವಣ‑ಪಠಣದಿಂದ ಶುಭಗತಿ, ಭಯನಾಶ ಮತ್ತು ಯುದ್ಧ, ಕಳ್ಳತನ, ಅಗ್ನಿ, ಅರಣ್ಯ, ಸಮುದ್ರ ಮುಂತಾದ ಅಪಾಯಗಳಲ್ಲಿ ರಕ್ಷಣೆ ದೊರೆಯುತ್ತದೆ; ಶಿವನು ನಂಬಿಗಸ್ತ ರಕ್ಷಕನೆಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ।
Adhyaya 17
रुद्रवक्त्रप्रलयवर्णनम् (Description of the Dissolution Imagery from Rudra’s Mouth)
ಈ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ ಮುನಿ ಮಾರ್ಕಂಡೇಯರು ರಾಜನಿಗೆ ಪ್ರಳಯದ ಅತ್ಯಂತ ತೀವ್ರ ಹಾಗೂ ಭಯಾನಕ ರೂಪವನ್ನು ವರ್ಣಿಸುತ್ತಾರೆ. ಪರಮೇಶ್ವರನು ವ್ಯಕ್ತವಾದ ಜಗತ್ತನ್ನು ಸಂಹರಿಸುವಾಗ ದೇವರುಗಳು ಮತ್ತು ಋಷಿಗಳು ಅವನನ್ನು ಸ್ತುತಿಸುತ್ತಾರೆ. ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಮಹಾದೇವನ ದಕ್ಷಿಣ ಮುಖದ ಘೋರ ರೂಪ ಚಿತ್ರಿತವಾಗುತ್ತದೆ—ಜ್ವಲಂತ ನೇತ್ರಗಳು, ಮಹಾದಂಷ್ಟ್ರಗಳು, ಸರ್ಪಚಿಹ್ನೆಗಳ ಅಲಂಕಾರ, ಲೋಕವನ್ನು ಗ್ರಸಿಸುವ ಜಿಹ್ವೆ—ಅದರೊಳಗೆ ಜಗತ್ತು ನದಿಗಳು ಸಮುದ್ರದಲ್ಲಿ ಲೀನವಾಗುವಂತೆ ಲಯವಾಗುತ್ತದೆ ಎಂಬ ಉಪಮೆ ಬರುತ್ತದೆ. ಆ ಮುಖದಿಂದ ಉಗ್ರ ಜ್ವಾಲೆಗಳು ಹೊರಹೊಮ್ಮಿ, ನಂತರ ದ್ವಾದಶ ಆದಿತ್ಯರೂಪ ತೇಜಸ್ಸು ಪ್ರಕಾಶಿಸಿ ಭೂಮಿ, ಪರ್ವತಗಳು, ಸಮುದ್ರಗಳು ಮತ್ತು ಅಧೋಲೋಕಗಳನ್ನು ದಹಿಸುತ್ತದೆ; ಸಪ್ತ ಪಾತಾಳಗಳು ಮತ್ತು ನಾಗಲೋಕವೂ ತಾಪದಿಂದ ಆವರಿತವಾಗುತ್ತವೆ. ಅಂತ್ಯದಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲೆಡೆ ದಾಹ ಮತ್ತು ಮಹಾಪರ್ವತಶ್ರೇಣಿಗಳ ಭಂಗ ನಡೆಯುತ್ತಿದ್ದರೂ ರೇವಾ-ನರ್ಮದಾ ತೀರ್ಥ ನಾಶವಾಗುವುದಿಲ್ಲ ಎಂಬ ವಿಶೇಷ ಸ್ಮರಣೆ, ತೀರ್ಥಕೇಂದ್ರಿತ ಪವಿತ್ರ ಭೂಗೋಳದ ಮಹಿಮೆಯನ್ನು ದೃಢಪಡಿಸುತ್ತದೆ।
Adhyaya 18
Saṃvartaka-megha-prādurbhāvaḥ (The Manifestation of the Saṃvartaka Clouds) / Cosmic Inundation and the Search for Refuge
ಅಧ್ಯಾಯ 18ರಲ್ಲಿ ಶ್ರೀ ಮಾರ್ಕಂಡೇಯರು ಪ್ರಳಯದ ಭೀಕರ ಚಿತ್ರಣವನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ಸೂರ್ಯತೇಜಸ್ಸಿನಿಂದ ಜಗತ್ತು ದಗ್ಧವಾದಂತೆ ಕಾಣುತ್ತದೆ; ನಂತರ ದಿವ್ಯ ಮೂಲದಿಂದ ಸಂವರ್ತಕ ಮೇಘಗಳು ಪ್ರಾದುರ್ಭವಿಸುತ್ತವೆ—ವಿವಿಧ ವರ್ಣಗಳ, ಪರ್ವತ-ಆನೆ-ಕೋಟೆಯಂತೆ ಮಹಾಕಾಯ, ಮಿಂಚು-ಗುಡುಗುಗಳಿಂದ ಯುಕ್ತ. ಸಂವರ್ತಕ ಸಮೂಹವನ್ನು ಹೆಸರಿಸಿ, ಅವರ ಮಳೆಯು ಸಮಸ್ತ ಲೋಕಗಳನ್ನು ತುಂಬಿ ಸಮುದ್ರ, ದ್ವೀಪ, ನದಿಗಳು ಮತ್ತು ಭೂಮಿಮಂಡಲಗಳೆಲ್ಲ ಒಂದೇ ಮಹಾಜಲರಾಶಿ—ಏಕಾರ್ಣವ—ವಾಗುತ್ತದೆ ಎಂದು ವರ್ಣನೆ ಬರುತ್ತದೆ. ಆ ವೇಳೆ ದೃಶ್ಯತೆ ಕುಸಿಯುತ್ತದೆ; ಸೂರ್ಯ-ಚಂದ್ರ-ನಕ್ಷತ್ರಗಳು ಕಾಣುವುದಿಲ್ಲ, ಘೋರ ಅಂಧಕಾರ ಆವರಿಸುತ್ತದೆ, ಗಾಳಿಯೂ ನಿಶ್ಚಲವಾಗಿ ತೋರುತ್ತದೆ—ಎಲ್ಲೆಡೆ ದಿಕ್ಕುತಪ್ಪುವ ಸ್ಥಿತಿ. ಈ ಮಹಾಪ್ಲಾವದಲ್ಲಿ ವಕ್ತಾ ಸ್ತುತಿ ಮಾಡಿ ‘ನಿಜವಾದ ಶರಣ ಎಲ್ಲಿ?’ ಎಂದು ಚಿಂತಿಸಿ, ಶರಣ್ಯ ದೇವನ ಸ್ಮರಣೆ-ಧ್ಯಾನದಲ್ಲಿ ಅಂತರ್ಮುಖನಾಗುತ್ತಾನೆ. ಬಾಹ್ಯ ಆಧಾರಗಳು ನಾಶವಾದಾಗ ನಿಯಮಿತ ಸ್ಮೃತಿ, ಭಕ್ತಿ ಮತ್ತು ಧ್ಯಾನಾಶ್ರಯವೇ ಧರ್ಮೋಚಿತ ಪ್ರತಿಕ್ರಿಯೆ; ದೇವಕೃಪೆಯಿಂದ ಸ್ಥೈರ್ಯ ಬಂದು ಜಲರಾಶಿಯನ್ನು ದಾಟುವ ಶಕ್ತಿ ದೊರೆಯುತ್ತದೆ।
Adhyaya 19
एकोर्णवप्रलये नर्मदागोरूपिण्या रक्षणम् तथा वाराहावतारवर्णनम् | Markandeya’s Rescue by Narmadā (Cow-Form) and the Varāha Cosmogony
ಈ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ ಮārkaṇḍeya ಋಷಿಯು ತನ್ನ ಅನುಭವವನ್ನು ಪ್ರಥಮಪುರುಷದಲ್ಲಿ ಹೇಳುವಂತೆ ಎರಡು ಭಾಗಗಳ ಪವಿತ್ರ ಕಥನ ಬರುತ್ತದೆ. ಏಕಾರ್ಣವ-ಪ್ರಳಯದಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲೆಡೆ ನೀರೇ ನೀರು; ಋಷಿ ಶ್ರಾಂತನಾಗಿ ಹಸಿವು-ಬಾಯಾರಿಕೆಯಿಂದ ಕಂಗೆಟ್ಟು ಮರಣಸನ್ನಿಹಿತನಾಗುತ್ತಾನೆ. ಆಗ ಜಲದ ಮೇಲೆ ನಡೆಯುವ ತೇಜೋಮಯ ಗೋಮಾತೆ ಕಾಣಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾಳೆ. ಅವಳು “ಮಹಾದೇವನ ಕೃಪೆಯಿಂದ ನಿನಗೆ ಮರಣವಿಲ್ಲ” ಎಂದು ಧೈರ್ಯ ಹೇಳಿ, ತನ್ನ ಬಾಲ ಹಿಡಿಯಲು ಹೇಳಿ, ದಿವ್ಯ ಹಾಲನ್ನು ಕುಡಿಸುತ್ತಾಳೆ; ಹಸಿವು-ಬಾಯಾರಿಕೆ ತಣಿದು ಅಸಾಧಾರಣ ಜೀವಶಕ್ತಿ ಮರಳುತ್ತದೆ. ಅವಳು ತಾನು ನರ್ಮದೆ ಎಂದು ಪರಿಚಯಿಸಿ, ರುದ್ರನು ಬ್ರಾಹ್ಮಣರಕ್ಷಣಾರ್ಥ ಕಳುಹಿಸಿದ್ದಾನೆ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾಳೆ—ನರ್ಮದೆಯನ್ನು ಚೇತನ ರಕ್ಷಕಶಕ್ತಿಯಾಗಿ, ಶೈವ ಅನುಗ್ರಹದ ವಾಹಿನಿಯಾಗಿ ಸ್ಥಾಪಿಸುತ್ತದೆ. ನಂತರ ಸೃಷ್ಟಿದರ್ಶನ: ವಕ್ತಾ ಜಲಗಳಲ್ಲಿ ಪರಮೇಶ್ವರನನ್ನು ಉಮಾ ಹಾಗೂ ವಿಶ್ವಶಕ್ತಿಯೊಂದಿಗೆ ದರ್ಶನಮಾಡುತ್ತಾನೆ. ದೇವನು ಜಾಗೃತನಾಗಿ ವರಾಹಾವತಾರ ಧರಿಸಿ ಮುಳುಗಿದ ಭೂಮಿಯನ್ನು ಉದ್ಧರಿಸುತ್ತಾನೆ. ಇಲ್ಲಿ ರುದ್ರ-ಹರಿ-ಸೃಷ್ಟಿಕರ್ತ ಕಾರ್ಯಗಳು ಪರಮಾರ್ಥದಲ್ಲಿ ಅಭೇದವೆಂದು ಹೇಳಿ, ವಿಭಜಕ ದ್ವೇಷದಿಂದ ದೂರ ಇರಲು ಎಚ್ಚರಿಸುತ್ತದೆ. ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಫಲಶ್ರುತಿ—ನಿತ್ಯ ಪಠಣ/ಶ್ರವಣದಿಂದ ಪಾವನತೆ ಮತ್ತು ಶುಭ ಪರಲೋಕಪ್ರಾಪ್ತಿ ದೊರೆಯುತ್ತದೆ.
Adhyaya 20
Pralaya-lakṣaṇa, Dvādaśa-Āditya Vision, and the Revelation of Revā (Narmadā) as Refuge
ಈ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ ಯುಧಿಷ್ಠಿರನು ಶಾರ್ಙ್ಗಧನ್ವ (ವಿಷ್ಣು)ನ ಅನುಭವಿತ ಪ್ರಭಾವವನ್ನು ವಿವರಿಸಬೇಕೆಂದು ಮಾರ್ಕಂಡೇಯರನ್ನು ಕೇಳುತ್ತಾನೆ. ಮಾರ್ಕಂಡೇಯರು ಪ್ರಳಯಲಕ್ಷಣಗಳನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ—ಉಲ್ಕಾಪಾತ, ಭೂಕಂಪ, ಧೂಳಿವೃಷ್ಟಿ, ಭಯಾನಕ ನಾದಗಳು—ಮತ್ತು ಜೀವಿಗಳೂ ಭೂದೃಶ್ಯಗಳೂ ಲಯವಾಗುವ ಸ್ಥಿತಿಯನ್ನು ವರ್ಣಿಸುತ್ತಾರೆ. ನಂತರ ದ್ವಾದಶ ಆದಿತ್ಯರ ದರ್ಶನ: ಅವರ ದಹನದಿಂದ ಲೋಕಗಳು ಸುಟ್ಟುಹೋಗುತ್ತವೆ; ಆದರೆ ಅದೆಗ್ದವಾಗಿ ರೇವಾ ಮತ್ತು ತಾವೇ ಮಾತ್ರ ಕಾಣಿಸುತ್ತಾರೆ. ದಾಹದಿಂದ ಕಳವಳಗೊಂಡು ಮೇಲಕ್ಕೆ ಏರಿ, ಅಲಂಕೃತ ಮಹಾವಿಶ್ವಧಾಮದಲ್ಲಿ ಶಂಖ-ಚಕ್ರ-ಗದಾಧಾರಿ ಪುರುಷೋತ್ತಮನು ಶಯನಿಸಿರುವುದನ್ನು ಅವರು ದರ್ಶಿಸುತ್ತಾರೆ. ದೀರ್ಘ ಸ್ತೋತ್ರದಿಂದ ವಿಷ್ಣುವನ್ನು ಲೋಕಾಧಾರ, ಕಾಲ-ಯುಗಗಳ ನಿಯಂತ, ಸೃಷ್ಟಿ-ಪ್ರಳಯಗಳ ಕಾರಣವೆಂದು ಸ್ತುತಿಸುತ್ತಾರೆ. ಆಗ ಹರ (ಶಿವ) ಪ್ರकटನಾಗುತ್ತಾನೆ; ನಂತರ ದೇವಿಯ ಅವತಾರದಿಂದ ಧರ್ಮಸಂಕಟ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ—ಮಗುವಿನ ಮರಣ ತಪ್ಪಿಸಲು ಸ್ತನ್ಯಪಾನ ಮಾಡಿಸುವುದು ಯುಕ್ತವೇ? ಬ್ರಾಹ್ಮಣ ಸಂಸ್ಕಾರಗಳ ನಿಯಮಗಳು (ಅಂತ್ಯದಲ್ಲಿ ನಲವತ್ತೆಂಟು ಸಂಸ್ಕಾರಗಳು) ಹೇಳಲ್ಪಡುತ್ತವೆ; ಆದರೆ ಮಗುವನ್ನು ನಿರ್ಲಕ್ಷಿಸುವುದು ಮಹಾಪಾಪವೆಂದು ದೇವಿ ಎಚ್ಚರಿಸುತ್ತಾಳೆ. ದೀರ್ಘ ಸ್ವಪ್ನಸಮಾನ ಕಾಲದ ಬಳಿಕ ದೇವಿ ಗುರುತನ್ನು ಪ್ರಕಟಿಸುತ್ತಾಳೆ—ಶಯನಸ್ಥನು ಕೃಷ್ಣ/ವಿಷ್ಣು, ಎರಡನೆಯವನು ಹರ, ನಾಲ್ಕು ಕಲಶಗಳು ಸಮುದ್ರಗಳು, ಮಗು ಬ್ರಹ್ಮ, ತಾನು ಏಳು ದ್ವೀಪಗಳ ಭೂಮಿ; ರೇವೆಯೇ ನರ್ಮದಾ, ಅವಳು ನಾಶವಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಈ ಅನುಭವಕಥೆಯ ಶ್ರವಣ ಪಾವನವೆಂದು ಪುನಃ ಹೇಳಿ, ಮುಂದಿನ ಪ್ರಶ್ನೆಗಳಿಗೆ ಆಹ್ವಾನ ನೀಡುತ್ತದೆ.
Adhyaya 21
अमरकण्टक-रेवा-माहात्म्य तथा कपिला-नदी-उत्पत्ति (Amarakantaka and Revā Māhātmya; Origin of the Kapilā River)
ಈ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ ಯುಧಿಷ್ಠಿರ–ಮಾರ್ಕಂಡೇಯರ ಪ್ರಶ್ನೋತ್ತರ ಸಂವಾದದ ಮೂಲಕ ರೇವಾ/ನರ್ಮದೆಯ ಅಪೂರ್ವ ಶುದ್ಧಿದಾಯಕ ಮಹಿಮೆ ಪ್ರತಿಪಾದಿತವಾಗಿದೆ. ಗಂಗಾದಿಗಳ ಪಾವಿತ್ರ್ಯವು ಕೆಲವೊಮ್ಮೆ ಸ್ಥಳವಿಶೇಷಕ್ಕೆ ಅವಲಂಬಿತವಾಗಿದ್ದರೆ, ರೇವಾ ಎಲ್ಲೆಡೆ ಸ್ವಭಾವತಃ ಪವಿತ್ರಳೆಂದು ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ಅಮರಕಂಟಕ ಪ್ರದೇಶವನ್ನು ಸಿದ್ಧಿಕ್ಷೇತ್ರವೆಂದು ವರ್ಣಿಸಿ, ಅಲ್ಲಿ ದೇವರು, ಗಂಧರ್ವರು, ಋಷಿಗಳು ನಿತ್ಯ ಸಂಚರಿಸುವರು; ಎರಡೂ ತೀರಗಳಲ್ಲಿ ತೀರ್ಥಗಳ ಸಾಂದ್ರತೆ ಮತ್ತು ಪ್ರಾಯಃ ಅಕ್ಷಯತ್ವವನ್ನು ತಿಳಿಸಲಾಗಿದೆ. ಮುಂದೆ ಉತ್ತರ–ದಕ್ಷಿಣ ತೀರಗಳ ತೀರ್ಥನಾಮಗಳ ಪಟ್ಟಿ ಬರುತ್ತದೆ—ಉತ್ತರ ತೀರದಲ್ಲಿ ಚರುಕಾ-ಸಂಗಮ, ಚರುಕೇಶ್ವರ, ದಾರುಕೇಶ್ವರ, ವ್ಯತೀಪಾತೇಶ್ವರ, ಪಾತಾಳೇಶ್ವರ, ಕೋಟಿಯಜ್ಞ ಮತ್ತು ಅಮರೇಶ್ವರ ಸಮೀಪದ ಲಿಂಗಸಮೂಹಗಳು; ದಕ್ಷಿಣ ತೀರದಲ್ಲಿ ಕೇದಾರ-ತೀರ್ಥ, ಬ್ರಹ್ಮೇಶ್ವರ, ರುದ್ರಾಷ್ಟಕ, ಸಾವಿತ್ರ ಮತ್ತು ಸೋಮ-ತೀರ್ಥ. ವಿಧಿಗಳಾಗಿ ಸಂಯಮಪೂರ್ವಕ ಸ್ನಾನ, ಉಪವಾಸ, ಬ್ರಹ್ಮಚರ್ಯ, ಪಿತೃಕರ್ಮ; ತಿಲೋದಕದಿಂದ ತರ್ಪಣ, ಪಿಂಡದಾನ ಮಾಡಿದರೆ ದೀರ್ಘ ಸ್ವರ್ಗಭೋಗ ಮತ್ತು ಶುಭ ಪುನರ್ಜನ್ಮದ ಫಲಗಳು ದೊರೆಯುತ್ತವೆ ಎಂದು ಹೇಳಿದೆ. ಇಶ್ವರಾನುಗ್ರಹದಿಂದ ಅಲ್ಲಿ ಮಾಡಿದ ಕರ್ಮ ‘ಕೋಟಿ-ಗುಣ’ವಾಗುತ್ತದೆ; ನರ್ಮದಾಜಲ ಸ್ಪರ್ಶದಿಂದ ಮರಗಳು ಮತ್ತು ಪ್ರಾಣಿಗಳೂ ಪುಣ್ಯಭಾಗಿಗಳಾಗುತ್ತಾರೆ ಎಂದು ವ್ಯಾಪಕವಾಗಿ ಹೇಳುತ್ತದೆ; ವಿಶಲ್ಯಾ ಮುಂತಾದ ಪವಿತ್ರ ಜಲಗಳ ಉಲ್ಲೇಖವೂ ಇದೆ. ಅಂತ್ಯದಲ್ಲಿ ಕಪಿಲಾ ನದಿಯ ಉತ್ಪತ್ತಿಕಥೆ—ಶಿವನೊಂದಿಗೆ ನರ್ಮದೆಯಲ್ಲಿ ಕ್ರೀಡಿಸುತ್ತಿದ್ದ ದಾಕ್ಷಾಯಣಿ (ಪಾರ್ವತಿ)ಯ ಸ್ನಾನವಸ್ತ್ರದಿಂದ ನಿಚೋಡಿದ ಜಲವು ಕಪಿಲಾ ಎಂಬ ನದಿಯಾಗಿ ಹರಿಯಿತು; ಇದರಿಂದ ಅದರ ಹೆಸರು, ಸ್ವಭಾವ ಮತ್ತು ವಿಶೇಷ ಪುಣ್ಯತ್ವ ಸ್ಥಾಪಿತವಾಗುತ್ತದೆ.
Adhyaya 22
Viśalyā–Kapilā-hrada Māhātmya (The Etiology of the ‘Arrowless/Healed’ Tīrtha)
ಮಾರ್ಕಂಡೇಯರು ವಿಷಲ್ಯಾ ಮತ್ತು ಕಪಿಲಾ-ಹ್ರದದ ಉದ್ಭವ ಹಾಗೂ ಮಹಾತ್ಮ್ಯವನ್ನು ವಿವರಿಸುತ್ತಾರೆ. ಬ್ರಹ್ಮನ ಮಾನಸಪುತ್ರನೂ ವೈದಿಕ ಅಗ್ನಿಗಳಲ್ಲಿ ಪ್ರಧಾನನೂ ಆದ ಅಗ್ನಿ ನದೀತೀರದಲ್ಲಿ ತಪಸ್ಸು ಮಾಡುತ್ತಾನೆ. ಮಹಾದೇವನ ವರದಿಂದ ನರ್ಮದಾ ಸೇರಿ ಹದಿನೈದು ನದಿಗಳು ಅವನ ಪತ್ನಿಗಳಾಗುತ್ತವೆ; ಅವುಗಳನ್ನು ಸಮೂಹವಾಗಿ ‘ಧೀಷ್ಣೀ’ (ನದಿ-ಪತ್ನಿಯರು) ಎಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ. ಅವರ ಸಂತಾನ ಯಜ್ಞಾಗ್ನಿ (ಅಧ್ವರ-ಅಗ್ನಿ) ರೂಪವಾಗಿ ಪ್ರಳಯವರೆಗೆ ಸ್ಥಿರವಾಗಿರುತ್ತದೆ; ನರ್ಮದೆಯಿಂದ ಮಹಾಬಲಿಯಾದ ಧೀಷ್ಣೀಂದ್ರನು ಜನ್ಮಿಸುತ್ತಾನೆ. ನಂತರ ಮಯತಾರಕ ಸಂಬಂಧಿತ ದೇವಾಸುರ ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ದೇವರು ವಿಷ್ಣುವಿನ ಶರಣಾಗುತ್ತಾರೆ. ವಿಷ್ಣು ಪಾವಕ (ಅಗ್ನಿ) ಮತ್ತು ಮಾರುತ (ವಾಯು)ರನ್ನು ಕರೆದು ಧೀಷ್ಣೀ/ಪಾವಕೇಂದ್ರನಿಗೆ ನರ್ಮದೆಯ ದಾನವರನ್ನು ದಹಿಸಲು ಆಜ್ಞಾಪಿಸುತ್ತಾನೆ. ಶತ್ರುಗಳು ದಿವ್ಯಾಸ್ತ್ರಗಳಿಂದ ಅಗ್ನಿಯನ್ನು ಆವರಿಸಲು ಯತ್ನಿಸಿದರೂ, ಅಗ್ನಿ ಮತ್ತು ವಾಯು ಅವರನ್ನು ಭಸ್ಮಮಾಡಿ, ಅನೇಕರನ್ನು ಪಾತಾಳದ ಜಲಗಳಲ್ಲಿ ತಳ್ಳಿಬಿಡುತ್ತವೆ. ವಿಜಯಾನಂತರ ದೇವರು ಯುವ ನರ್ಮದಾ-ಪುತ್ರ ಅಗ್ನಿಯನ್ನು ಗೌರವಿಸುತ್ತಾರೆ. ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಶಸ್ತ್ರಗಳಿಂದ ವಿದ್ಧನಾಗಿ ‘ಸಶಲ್ಯ’ ಸ್ಥಿತಿಯಲ್ಲಿ ಅವನು ತಾಯಿಯ ಬಳಿಗೆ ಬಂದಾಗ, ನರ್ಮದಾ ಅವನನ್ನು ಆಲಿಂಗಿಸಿ ಕಪಿಲಾ-ಹ್ರದದಲ್ಲಿ ಪ್ರವೇಶಿಸುತ್ತಾಳೆ; ಅಲ್ಲಿ ಜಲವು ಕ್ಷಣದಲ್ಲಿ ಶಲ್ಯ-ಬಾಧೆಯನ್ನು ನಿವಾರಿಸಿ ಅವನನ್ನು ‘ವಿಷಲ್ಯ’ನನ್ನಾಗಿಸುತ್ತದೆ. ಅಲ್ಲಿ ಸ್ನಾನ ಮಾಡುವವರು ‘ಪಾಪ-ಶಲ್ಯ’ದಿಂದ ಮುಕ್ತರಾಗುತ್ತಾರೆ; ಅಲ್ಲಿ ದೇಹತ್ಯಾಗ ಮಾಡಿದವರು ಸ್ವರ್ಗಗತಿಯನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತಾರೆ ಎಂದು ತೀರ್ಥದ ನಾಮ ಮತ್ತು ರಕ್ಷಕ ಮಹಿಮೆ ಸ್ಥಾಪಿತವಾಗುತ್ತದೆ।
Adhyaya 23
Viśalyā–Saṅgama Māhātmya (Glory of the Viśalyā Confluence) — Chapter 23
ಮಾರ್ಕಂಡೇಯನು ರಾಜನಿಗೆ ಉಪದೇಶಿಸುತ್ತಾನೆ—ಪವಿತ್ರ ಸಂಗಮದಲ್ಲಿ ಪರಮಭಕ್ತಿಯಿಂದ ದೇಹತ್ಯಾಗ ಮಾಡುವುದು ಮೋಕ್ಷಸಾಧನ, ವಿಶೇಷವಾಗಿ ರೇವಾ (ನರ್ಮದಾ) ಜಲದ ಶುದ್ಧಿಕಾರಕ ಮಹಿಮೆ ಅಪೂರ್ವ. ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ ಫಲಗಳನ್ನು ಕ್ರಮವಾಗಿ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ—(1) ವಿಶಲ್ಯಾ-ಸಂಗಮದಲ್ಲಿ ಉನ್ನತ ಭಕ್ತಿಯಿಂದ ಪ್ರಾಣತ್ಯಾಗ ಮಾಡಿದವರು ಪರಮಗತಿಯನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತಾರೆ; (2) ಸನ್ನ್ಯಾಸಭಾವದಿಂದ ಎಲ್ಲ ಸಂಕಲ್ಪಗಳನ್ನು ತ್ಯಜಿಸಿ ದೇಹ ಬಿಡುವವರು ಅಮರೇಶ್ವರನ ಸಮೀಪಿಸಿ ಸ್ವರ್ಗಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸುತ್ತಾರೆ; (3) ಶೈಲೆಂದ್ರದಲ್ಲಿ ದೇಹತ್ಯಾಗ ಮಾಡಿದವನು ಸೂರ್ಯವರ್ಣ ವಿಮಾನದಲ್ಲಿ ಅಮರಾವತಿಗೆ ಏರುತ್ತಾನೆ; ಅಪ್ಸರಸರು ಅವನ ಕೀರ್ತಿಯನ್ನು ಹಾಡುತ್ತಾರೆ. ನಂತರ ಜಲಗಳ ತಾರತಮ್ಯ ನಿರೂಪಣೆ—ಸರಸ್ವತಿ ಮತ್ತು ಗಂಗೆಯನ್ನು ಸಮವೆಂದು ಕೆಲ ಪಂಡಿತರು ಹೇಳಿದರೂ, ತತ್ತ್ವಜ್ಞರು ರೇವಾಜಲವನ್ನು ಅವೆರಡಕ್ಕೂ ಮಿಗಿಲೆಂದು ಸ್ಥಾಪಿಸುತ್ತಾರೆ; ಅದರ ಶ್ರೇಷ್ಠತೆಯ ಕುರಿತು ವಾದ ಬೇಡವೆಂದು ಬೋಧನೆ. ರೇವಾ ಪ್ರದೇಶವು ವಿದ್ಯಾಧರರು, ಕಿನ್ನರಸಮಾನ ದಿವ್ಯಜನರಿಂದ ತುಂಬಿದೆ; ಭಕ್ತಿಯಿಂದ ರೇವಾಜಲವನ್ನು ಶಿರಸ್ಸಿನ ಮೇಲೆ ಧರಿಸಿದವರಿಗೆ ಇಂದ್ರಲೋಕದ ಸಾನ್ನಿಧ್ಯ ದೊರೆಯುತ್ತದೆ ಎಂಬ ಭಾವ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ಮತ್ತೆ ಸಂಸಾರಸಾಗರವನ್ನು ನೋಡಬಾರದೆಂದವರು ನರ್ಮದಾಸೇವೆಯನ್ನು ನಿತ್ಯ ಮಾಡಬೇಕು; ಅವಳು ತ್ರಿಲೋಕವನ್ನು ಪಾವನಗೊಳಿಸುತ್ತಾಳೆ, ಮತ್ತು ಅವಳ ಕ್ಷೇತ್ರದಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲಿಯಾದರೂ ಮರಣವಾದರೆ ಗಣೇಶ್ವರಿ (ದಿವ್ಯ ಪರಿಚಾರಕ) ಗತಿ ಲಭಿಸುತ್ತದೆ. ತೀರವು ಯಜ್ಞಸ್ಥಳಗಳಿಂದ ಸುತ್ತುವರಿದಿದೆ; ಪಾಪಿಗಳೂ ಅಲ್ಲಿ ಮರಣಿಸಿದರೆ ಸ್ವರ್ಗವನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತಾರೆ. ಕಪಿಲಾ ಮತ್ತು ವಿಶಲ್ಯಾ ಇಶ್ವರನ ಲೋಕಹಿತಾರ್ಥ ಪುರಾತನ ಸೃಷ್ಟಿಗಳೆಂದು ಹೇಳಿ, ಉಪವಾಸ ಹಾಗೂ ಇಂದ್ರಿಯನಿಗ್ರಹದೊಂದಿಗೆ ಸ್ನಾನ ಅಶ್ವಮೇಧಫಲದಂತೆ ಎಂದು ವಿಧಿಸುತ್ತದೆ. ಈ ತೀರ್ಥದಲ್ಲಿ ಅನಾಶಕ ವ್ರತವು ಸರ್ವಪಾಪಹರ, ಶಿವಧಾಮಪ್ರದ; ವಿಶಲ್ಯಾ-ಸಂಗಮದಲ್ಲಿ ಒಂದೇ ಸ್ನಾನ ಭೂಮಿಯೆಲ್ಲೆಡೆ ಸಮುದ್ರವರೆಗೆ ಸ್ನಾನ-ದಾನ ಮಾಡಿದ ಫಲಕ್ಕೆ ಸಮವೆಂದು ಪ್ರಶಂಸಿಸಲಾಗಿದೆ.
Adhyaya 24
Kara–Narmadā Saṅgama Māhātmya (The Glory of the Kara–Narmadā Confluence at Māndhātṛpura)
ಈ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ ಶ್ರೀ ಮಾರ್ಕಂಡೇಯರು ಮಾಂಧಾತೃಪುರದಲ್ಲಿ ಕಾರಾ ನದಿ ನರ್ಮದಾ (ರೇವಾ)ಯೊಂದಿಗೆ ಸೇರುವ ಸಂಗಮವನ್ನು ವಿಶಿಷ್ಟ ತೀರ್ಥವೆಂದು ನಿರೂಪಿಸುತ್ತಾರೆ. ಅಲ್ಲಿ ಹೋಗಿ ಸಂಗಮಸ್ನಾನ ಮಾಡಿ, ವಿಷ್ಣುಪರಾಯಣ ಭಕ್ತಿಯಿಂದ—ಪೂಜೆ, ಸ್ಮರಣೆ ಮುಂತಾದ ಶುದ್ಧಿಕರ ಆಚರಣೆಗಳಿಂದ—ಸಾಧನೆ ಮಾಡಬೇಕೆಂದು ಸಂಕ್ಷಿಪ್ತ ವಿಧಿಯನ್ನು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ಮುಂದೆ ಆ ತೀರ್ಥದ ಪಾವಿತ್ರ್ಯಕ್ಕೆ ಕಾರಣಕಥೆ ಬರುತ್ತದೆ. ದೈತ್ಯವಧಾರ್ಥವಾಗಿ ಭಗವಾನ್ ವಿಷ್ಣು ಚಕ್ರವನ್ನು ಧರಿಸಿದಾಗ, ಅವರ ಸ್ವೇದದಿಂದ ಒಂದು ಶ್ರೇಷ್ಠ ನದಿ ಉದ್ಭವಿಸಿ, ಅದೇ ಸ್ಥಳದಲ್ಲಿ ರೇವೆಯಲ್ಲಿ ಸೇರಿ ಸಂಗಮವನ್ನು ನಿರ್ಮಿಸುತ್ತದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಆ ಸಂಗಮದಲ್ಲಿ ಸ್ನಾನ ಮಾಡಿದರೆ ಪಾಪಕ್ಷಯವಾಗಿ ಶುದ್ಧಿ ದೊರೆಯುತ್ತದೆ ಎಂಬ ಫಲಶ್ರುತಿಯಿಂದ ಅಧ್ಯಾಯ ಮುಕ್ತಾಯಗೊಳ್ಳುತ್ತದೆ.
Adhyaya 25
Revā–Nīlagāṅgā Saṅgama Māhātmya (Confluence Theology and Ritual Fruits)
ಈ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ ಮಾರ್ಕಂಡೇಯರು ಓಂಕಾರದ ಪೂರ್ವಭಾಗದಲ್ಲಿರುವ ಪ್ರಸಿದ್ಧ ತೀರ್ಥವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತಾರೆ; ಅಲ್ಲಿ ರೇವಾ ನದಿ ನೀಲಗಂಗೆಯೊಂದಿಗೆ ಸಂಗಮವಾಗುತ್ತದೆ. ಆ ಸಂಗಮದಲ್ಲಿ ಸ್ನಾನ ಮತ್ತು ಜಪ ಮಾಡಿದರೆ ಲೋಕಿಕ ಗುರಿಗಳು ಸಿದ್ಧವಾಗುತ್ತವೆ ಎಂದು ಹೇಳಿ, ಆ ಸ್ಥಳವನ್ನು ವಿಶೇಷ ಕರ್ಮಫಲಪ್ರದ ತೀರ್ಥವೆಂದು ನಿರೂಪಿಸುತ್ತಾರೆ. ಮತ್ತೆ, ಅಲ್ಲಿ ಸೇವೆ ಮಾಡಿದರೆ ಮರಣಾನಂತರ ನೀಲಕಂಠಪುರದಲ್ಲಿ ಅರವತ್ತು ಸಾವಿರ ವರ್ಷಗಳ ಪವಿತ್ರ ನಿವಾಸ ದೊರೆಯುತ್ತದೆ ಎಂದು ವಾಗ್ದಾನಿಸಿ, ಸ್ಥಳವನ್ನು ಶೈವ ಧಾಮದೊಂದಿಗೆ ಸಂಪರ್ಕಿಸುತ್ತಾರೆ. ಶ್ರಾದ್ಧಕಾಲದಲ್ಲಿ ಎಳ್ಳುಮಿಶ್ರಿತ ಜಲದಿಂದ ಪಿತೃಗಳಿಗೆ ತರ್ಪಣ ಮಾಡಿದರೆ ಸಾಧಕನು ತನ್ನೊಡನೆ ಇಪ್ಪತ್ತೊಂದು ಜನರನ್ನು ಉದ್ಧರಿಸುತ್ತಾನೆ ಎಂದು ಹೇಳಿ, ಮೋಕ್ಷಫಲವು ವೈಯಕ್ತಿಕವೂ ವಂಶಸಂಬಂಧಿತವೂ ಎಂದು ತೋರಿಸುತ್ತಾರೆ.
Adhyaya 26
Jāleśvara Tīrtha-प्रशंसा, Tripura-उपद्रवः, तथा Madhūkā (Lalitā) Vrata-विधानम् | Praise of Jāleśvara, the Tripura crisis, and the Madhūkā vow
ಈ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ ಯುಧಿಷ್ಠಿರನು ಮಾರ್ಕಂಡೇಯರನ್ನು ಪ್ರಶ್ನಿಸುತ್ತಾನೆ—ಹಿಂದೆ ಹೇಳಿದ ಜಾಲೇಶ್ವರ ತೀರ್ಥವು ಹೇಗೆ ಅಪೂರ್ವ ಪುಣ್ಯವನ್ನು ನೀಡುತ್ತದೆ? ಸಿದ್ಧರು ಮತ್ತು ಋಷಿಗಳು ಅದನ್ನು ಏಕೆ ಪೂಜಿಸುತ್ತಾರೆ? ಮಾರ್ಕಂಡೇಯರು ಜಾಲೇಶ್ವರವನ್ನು ಅನನ್ಯ ತೀರ್ಥವೆಂದು ಮಹಿಮಾಪಡಿಸಿ, ಅದರ ಹಿನ್ನೆಲೆಯಾಗಿ ಪುರಾವೃತ್ತಾಂತವನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ—ಬಾಣನೂ ಚಲಿಸುವ ತ್ರಿಪುರದೊಂದಿಗೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ ಅಸುರರೂ ದೇವರು‑ಋಷಿಗಳನ್ನು ಕಾಡುತ್ತಾರೆ. ಅವರು ಮೊದಲು ಬ್ರಹ್ಮನ ಶರಣಾಗುತ್ತಾರೆ; ಬ್ರಹ್ಮನು ಬಾಣನು ಬಹುತೇಕ ಅವಧ್ಯನು, ಅವನ ನಿಗ್ರಹ ಶಿವನಿಂದ ಮಾತ್ರ ಸಾಧ್ಯವೆಂದು ತಿಳಿಸುತ್ತಾನೆ. ನಂತರ ದೇವಗಣ ಮಹಾದೇವನನ್ನು ಸ್ತುತಿಸುತ್ತಾರೆ; ಸ್ತೋತ್ರಗಳಲ್ಲಿ ಪಂಚಾಕ್ಷರ, ಪಂಚವಕ್ತ್ರ, ಅಷ್ಟಮೂರ್ತಿ ಭಾವಗಳಿಂದ ಶಿವತತ್ತ್ವ ಪ್ರಕಟವಾಗುತ್ತದೆ. ಶಿವನು ಪರಿಹಾರವನ್ನು ವಾಗ್ದಾನ ಮಾಡಿ ನಾರದನನ್ನು ಕಾರ್ಯಸಾಧಕನಾಗಿ ಕರೆಯುತ್ತಾನೆ. ನಾರದನು ತ್ರಿಪುರಕ್ಕೆ ಹೋಗಿ “ಅನೇಕ ಧರ್ಮಗಳು” ಎಂಬ ನೆಪದಲ್ಲಿ ಒಳಭೇದ ಉಂಟುಮಾಡಲು ಬಾಣನ ವೈಭವನಗರಿಗೆ ಗೌರವದಿಂದ ಪ್ರವೇಶಿಸಿ, ಬಾಣನೊಂದಿಗೆ ಹಾಗೂ ರಾಣಿಯೊಂದಿಗೆ ಉಪದೇಶಾತ್ಮಕ ಸಂಭಾಷಣೆ ನಡೆಸುತ್ತಾನೆ. ಬಳಿಕ ಅಧ್ಯಾಯವು ವಿಧಿಪರವಾಗುತ್ತದೆ—ಸ್ತ್ರೀಯರಿಗಾಗಿ ತಿಥಿ ಆಧಾರಿತ ವ್ರತ‑ದಾನ ವಿಧಾನಗಳು, ಅನ್ನ‑ವಸ್ತ್ರ‑ಉಪ್ಪು‑ತುಪ್ಪ ಇತ್ಯಾದಿ ದಾನಗಳ ಪಟ್ಟಿ ಮತ್ತು ಅವುಗಳ ಫಲ—ಆರೋಗ್ಯ, ಸೌಭಾಗ್ಯ, ಕುಲವೃದ್ಧಿ, ಮಂಗಳ—ಎಂದು ವಿವರಿಸುತ್ತದೆ. ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಚೈತ್ರ ಶುಕ್ಲ ತೃತೀಯೆಯಿಂದ ಆರಂಭವಾಗುವ ಮಧೂಕಾ/ಲಲಿತಾ ವ್ರತದ ವಿಧಿ ವಿಸ್ತಾರವಾಗಿ ಹೇಳಲ್ಪಡುತ್ತದೆ—ಮಧೂಕ ವೃಕ್ಷಪ್ರತಿಮೆಯಲ್ಲಿ ಶಿವ‑ಉಮಾ ಪ್ರತಿಷ್ಠೆ, ಮಂತ್ರಯುಕ್ತ ಅಂಗಪೂಜೆ, ಅರ್ಘ್ಯ ಹಾಗೂ ಕರಕ‑ದಾನ ಮಂತ್ರಗಳು, ಮಾಸಿಕ ನಿಯಮಗಳು, ವರ್ಷಾಂತ್ಯ ಉದ್ಯಾಪನದಲ್ಲಿ ಗುರು/ಆಚಾರ್ಯರಿಗೆ ದಾನ. ಅಂತ್ಯದಲ್ಲಿ ಫಲಶ್ರುತಿಯಾಗಿ ಅನಿಷ್ಟನಾಶ, ದಾಂಪತ್ಯಸೌಹಾರ್ದ‑ಸಮೃದ್ಧಿವೃದ್ಧಿ ಮತ್ತು ಧರ್ಮಯುಕ್ತ ಶುಭಜನ್ಮಪ್ರಾಪ್ತಿ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ.
Adhyaya 27
Dāna-viveka and Pati-dharma Assertion (दानविवेकः पतिधर्मप्रतिज्ञा च)
ಈ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ ನಾರದನ ಉಪದೇಶವನ್ನು ಕೇಳಿದ ರಾಣಿ ಅವನಿಗೆ ಚಿನ್ನ, ರತ್ನ, ಉತ್ತಮ ವಸ್ತ್ರಗಳು ಹಾಗೂ ಅಪರೂಪದ ವಸ್ತುಗಳವರೆಗೂ ದಾನ ಮಾಡಲು ಮುಂದಾಗುತ್ತಾಳೆ. ಆದರೆ ನಾರದನು ವೈಯಕ್ತಿಕ ಸಂಪತ್ತನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸದೆ ದಾನದ ವಿವೇಕವನ್ನು ಬೋಧಿಸುತ್ತಾನೆ—ಮುನಿಗಳು ಸಂಗ್ರಹದಿಂದಲ್ಲ, ಭಕ್ತಿಯಿಂದ ಪೋಷಿತರಾಗುತ್ತಾರೆ; ಆದ್ದರಿಂದ ದಾನವು ಕ್ಷೀಣವೃತ್ತಿಯಾದ, ದರಿದ್ರ ಬ್ರಾಹ್ಮಣರ ಕಡೆಗೆ ಹರಿಯಬೇಕು ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ. ಆಮೇಲೆ ರಾಣಿ ವೇದ-ವೇದಾಂಗಗಳಲ್ಲಿ ನಿಪುಣರಾದ ಬಡ ಬ್ರಾಹ್ಮಣರನ್ನು ಕರೆಯಿಸಿ ನಾರದನು ಹೇಳಿದ ರೀತಿಯಲ್ಲಿ ದಾನ ಮಾಡುತ್ತಾಳೆ; ಇದು ಹರಿ ಮತ್ತು ಶಂಕರರ ಪ್ರೀತಿಗಾಗಿ ಎಂದು ಸ್ಪಷ್ಟಪಡಿಸುತ್ತಾಳೆ. ತಕ್ಷಣವೇ ಅವಳು ಪತಿಧರ್ಮದ ಪ್ರತಿಜ್ಞೆಯನ್ನು ಘೋಷಿಸುತ್ತಾಳೆ—ಬಾಣನೇ ತನ್ನ ಏಕೈಕ ದೇವ; ಅವನ ದೀರ್ಘಾಯುಷ್ಯ ಮತ್ತು ಜನ್ಮಜನ್ಮಾಂತರ ಸಹವಾಸವನ್ನು ಬಯಸುತ್ತಾಳೆ, ಜೊತೆಗೆ ನಾರದಾಜ್ಞೆಯಂತೆ ದಾನ ಮಾಡಿದುದನ್ನೂ ಹೇಳುತ್ತಾಳೆ. ನಾರದನು ಅನುಮತಿ ನೀಡಿ ಹೊರಟುಹೋಗುತ್ತಾನೆ; ಅವನ ನಿರ್ಗಮನದ ಬಳಿಕ ಸ್ತ್ರೀಯರು ಪಾಂಡುರವಾಗಿ, ತೇಜಸ್ಸಿಲ್ಲದಂತೆ ‘ನಾರದನಿಂದ ಮೋಹಿತರಾದವರು’ ಎಂಬಂತೆ ವರ್ಣಿಸಲ್ಪಡುತ್ತಾರೆ—ಋಷಿವಾಕ್ಯದ ಪ್ರಭಾವದಿಂದ ಮನಸ್ಥಿತಿಯೂ ಸಾಮಾಜಿಕ ಫಲಿತಾಂಶವೂ ಬದಲಾಗುತ್ತದೆ ಎಂಬ ಸೂಚನೆ ಇದಾಗಿದೆ.
Adhyaya 28
दग्धत्रिपुरप्रसङ्गः, बाणस्तोत्रम्, अमरकण्टक-ज्वालेश्वरमाहात्म्यम् (Burning of Tripura, Bāṇa’s Hymn, and the Māhātmya of Amarakāṇṭaka–Jvāleśvara)
ಮಾರ್ಕಂಡೇಯನು ಹೇಳುವಂತೆ—ನರ್ಮದಾ ತೀರದಲ್ಲಿ ಉಮಾಸಹಿತ ರುದ್ರನು ನೆಲೆಸಿರುವಾಗ, ನಾರದನು ಬಾಣನ ಹಾಗೂ ಅವನ ಅರಮನೆಯ ವೈಭವದ ವರ್ತಮಾನವನ್ನು ತಿಳಿಸುತ್ತಾನೆ. ಆಗ ಶಿವನು ತ್ರಿಪುರವಿಜಯವನ್ನು ಸಂಕಲ್ಪಿಸಿ, ದೇವತೆಗಳು, ವೇದಗಳು, ಛಂದಸ್ಸುಗಳು, ತತ್ತ್ವಗಳನ್ನು ರಥದ ಅಂಗಾಂಗಗಳಲ್ಲಿ ನಿಯೋಜಿಸಿ ವಿಶ್ವರಥವನ್ನೂ ದಿವ್ಯಾಯುಧ-ವ್ಯವಸ್ಥೆಯನ್ನೂ ನಿರ್ಮಿಸುತ್ತಾನೆ. ಮೂರು ಪುರಗಳು ಒಂದೇ ಕ್ಷಣದಲ್ಲಿ ಸರಿಹೊಂದಿದಾಗ ಶರವನ್ನು ಬಿಡುತ್ತಾನೆ; ತ್ರಿಪುರ ದಗ್ಧವಾಗಿ ನಾಶವಾಗುತ್ತದೆ. ದಾಹದ ಭೀಕರತೆ, ಅಪಶಕುನಗಳು ಮತ್ತು ನಗರದಲ್ಲಿ ಸಾಮಾಜಿಕ ಗೊಂದಲವನ್ನು ವರ್ಣಿಸಲಾಗಿದೆ. ಬಾಣನು ತನ್ನ ನೈತಿಕ ದೋಷವನ್ನೂ ವಿನಾಶಕಾರಣವನ್ನೂ ಅರಿತು ಶಿವಶರಣಾಗತಿಯಾಗಿ ದೀರ್ಘ ಸ್ತೋತ್ರವನ್ನು ಸಲ್ಲಿಸುತ್ತಾನೆ; ಶಿವನನ್ನು ಸರ್ವವ್ಯಾಪಿ, ದೇವತೆಗಳಿಗೂ ಭೂತತತ್ತ್ವಗಳಿಗೂ ಆಧಾರಭೂತನೆಂದು ಸ್ತುತಿಸುತ್ತಾನೆ. ಶಿವನ ಕ್ರೋಧ ಶಮನವಾಗಿ, ಬಾಣನಿಗೆ ಅಭಯ ಹಾಗೂ ಸ್ಥಾನವನ್ನು ದಯಪಾಲಿಸಿ, ದಹನಾಗ್ನಿಯ ಒಂದು ಭಾಗವನ್ನು ನಿಲ್ಲಿಸುತ್ತಾನೆ. ನಂತರ ದಗ್ಧ ತ್ರಿಪುರದ ಜ್ವಲಿತ ಖಂಡಗಳು ಶ್ರೀಶೈಲ ಮತ್ತು ಅಮರಕಂಟಕ ಎಂಬ ಪವಿತ್ರ ಸ್ಥಳಗಳೊಂದಿಗೆ ಸಂಬಂಧಿಸಲ್ಪಟ್ಟು, ‘ಜ್ವಾಲೇಶ್ವರ’ ಎಂಬ ನಾಮಕಾರಣ ಹಾಗೂ ತೀರ್ಥಯಾತ್ರಾ ಮಹಿಮೆ ಸ್ಥಾಪಿತವಾಗುತ್ತದೆ. ಅಮರಕಂಟಕದಲ್ಲಿ ನಿರ್ದಿಷ್ಟ ‘ಪಾತನ’ ಆಚರಣೆಗೆ ಕೃಚ್ಛ್ರ, ಜಪ, ಹೋಮ, ಪೂಜೆಗಳ ನಿಯಮವನ್ನು ಮಾರ್ಕಂಡೇಯನು ವಿವರಿಸಿ, ರೇವೆಯ ದಕ್ಷಿಣ ತೀರದ ಸಮೀಪದ ತೀರ್ಥಗಳನ್ನು ಗಣನೆ ಮಾಡಿ ನಿಯಮಪಾಲನೆ, ಪಿತೃಕರ್ಮ ಮತ್ತು ದೋಷನಿವಾರಣೆಯ ಮಹತ್ವವನ್ನು ಒತ್ತಿಹೇಳುತ್ತಾನೆ.
Adhyaya 29
Kāverī–Narmadā Saṅgama Māhātmya (Kubera’s Observance and the Fruits of Tīrtha-Discipline)
ಈ ಅಧ್ಯಾಯವು ಪ್ರಶ್ನೆ–ಉತ್ತರ ರೂಪದ ಧಾರ್ಮಿಕ ಸಂವಾದವಾಗಿದೆ. ಯುಧಿಷ್ಠಿರನು ಕಾವೇರಿ ನದಿಯ ಖ್ಯಾತಿ ಹಾಗೂ ಅವಳ ಪವಿತ್ರ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿನ ದರ್ಶನ, ಸ್ಪರ್ಶ, ಸ್ನಾನ, ಜಪ, ದಾನ, ಉಪವಾಸ ಇತ್ಯಾದಿಗಳ ನಿಶ್ಚಿತ ಫಲಗಳನ್ನು ವಿವರವಾಗಿ ಕೇಳುತ್ತಾನೆ. ಮಾರ್ಕಂಡೇಯನು ಕಾವೇರಿ–ನರ್ಮದಾ ಸಂಗಮವನ್ನು ಪ್ರಸಿದ್ಧ ತೀರ್ಥವೆಂದು ಪ್ರತಿಷ್ಠಾಪಿಸಿ, ಒಂದು ದೃಷ್ಟಾಂತಕಥೆಯ ಮೂಲಕ ಅದರ ಪ್ರಭಾವವನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸುತ್ತಾನೆ. ಕಥೆಯಲ್ಲಿ ಶಕ್ತಿಶಾಲಿ ಯಕ್ಷ ಕುಬೇರನು ಸಂಗಮಸ್ಥಳದಲ್ಲಿ ದೀರ್ಘಕಾಲ ನಿಯಮಬದ್ಧ ತಪಸ್ಸು ಮಾಡುತ್ತಾನೆ—ಶೌಚಾಚಾರ, ಮಹಾದೇವನ ಶಿಸ್ತಿನ ಪೂಜೆ, ಕ್ರಮೇಣ ಆಹಾರ ನಿಯಂತ್ರಣ, ಕಾಲಕಾಲಕ್ಕೆ ಉಪವಾಸ, ಕಠೋರ ವ್ರತಗಳ ಆಚರಣೆ. ಶಿವನು ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷನಾಗಿ ವರಗಳನ್ನು ನೀಡುತ್ತಾನೆ; ಕುಬೇರನು ಯಕ್ಷಾಧಿಪತ್ಯ, ಅಚಲ ಭಕ್ತಿ ಮತ್ತು ಧರ್ಮದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿರಬುದ್ಧಿಯನ್ನು ಬೇಡುತ್ತಾನೆ, ಶಿವನು ಅದನ್ನು ಅನುಗ್ರಹಿಸುತ್ತಾನೆ. ನಂತರ ಫಲಶ್ರುತಿ ರೀತಿಯಲ್ಲಿ ಸಂಗಮದ ಮಹಾತ್ಮ್ಯ ವರ್ಣನೆ ಬರುತ್ತದೆ—ಇದು ಪಾಪನಾಶಕ, ಸ್ವರ್ಗಪ್ರದ, ಪಿತೃಕಾರ್ಯಗಳಿಗೆ ದಾನ-ತರ್ಪಣಗಳ ವಿಶೇಷ ಫಲದಾಯಕ, ಮಹಾಯಜ್ಞಸಮಾನ ಪುಣ್ಯದಾಯಕ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ಅಮರೇಶ್ವರ ಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿ ಕ್ಷೇತ್ರಪಾಲರು, ನದಿಗಳ ರಕ್ಷಿತ ಯೋಗಗಳು, ಹೆಸರಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ಲಿಂಗಗಳ ಉಲ್ಲೇಖವಿದೆ; ಜೊತೆಗೆ ಪವಿತ್ರ ಕ್ಷೇತ್ರದಲ್ಲಿ ಮಾಡಿದ ದುಷ್ಕೃತ್ಯಗಳು ಅತ್ಯಂತ ಗಂಭೀರ ಫಲ ನೀಡುತ್ತವೆ ಎಂಬ ಎಚ್ಚರಿಕೆಯೂ ಇದೆ. ಅಂತ್ಯದಲ್ಲಿ ಕಾವೇರಿಯ ರುದ್ರಸಂಬಂಧ ಪಾವನತೆ ಮತ್ತು ಅಪೂರ್ವ ಮಹಿಮೆ ಪುನಃ ದೃಢಪಡಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ।
Adhyaya 30
Dārutīrtha-māhātmya (The Glory of Dārutīrtha on the Narmadā)
ಈ ಅಧ್ಯಾಯವು ಸಂಭಾಷಣಾರೂಪದಲ್ಲಿ ಮಾರ್ಕಂಡೇಯರು ಯುಧಿಷ್ಠಿರನ ಪ್ರಶ್ನೆಗೆ ಉತ್ತರವಾಗಿ ನರ್ಮದೆಯ ಉತ್ತರ ತೀರದಲ್ಲಿರುವ ಪ್ರಸಿದ್ಧ ದಾರುತೀರ್ಥದ ಮಹಿಮೆಯನ್ನು ವರ್ಣಿಸುತ್ತದೆ. ತೀರ್ಥದ ನಾಮಧೇಯಕ್ಕೆ ಕಾರಣನಾದ ದಾರು ಎಂಬವರು ಭಾರ್ಗವ ವಂಶೀಯರು; ವೇದ-ವೇದಾಂಗಗಳಲ್ಲಿ ಪಾರಂಗತವಾದ ವಿದ್ಯಾವಂತ ಬ್ರಾಹ್ಮಣರು. ಅವರ ಜೀವನವನ್ನು ಆಶ್ರಮಕ್ರಮದಲ್ಲಿ (ಬ್ರಹ್ಮಚರ್ಯ, ಗೃಹಸ್ಥ, ವಾನಪ್ರಸ್ಥ) ನಿರೂಪಿಸಿ, ಅಂತ್ಯದಲ್ಲಿ ಯತಿಧರ್ಮಕ್ಕೆ ಅನುಗುಣವಾದ ತಪಸ್ಸು-ಸಂನ್ಯಾಸನಿಷ್ಠೆಯಲ್ಲಿ ಪರ್ಯವಸಾನಗೊಳಿಸಲಾಗಿದೆ; ಅವರು ಜೀವಮಾನಪೂರ್ತಿ ಮಹಾದೇವನ ಧ್ಯಾನದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿರರಾಗಿ ತಪಸ್ಸಿನಿಂದ ತೀರ್ಥಕೀರ್ತಿಯನ್ನು ತ್ರಿಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಸ್ಥಾಪಿಸಿದರು. ಮುಂದೆ ವಿಧಿನಿಯಮಗಳು ಬರುತ್ತವೆ—ನಿಯಮಪೂರ್ವಕ ಸ್ನಾನ, ಪಿತೃಗಳ ಮತ್ತು ದೇವತೆಗಳ ಪೂಜೆ. ಸತ್ಯ, ಕ್ರೋಧನಿಗ್ರಹ, ಸರ್ವಭೂತಹಿತ ಎಂಬ ನೈತಿಕ ಗುಣಗಳೊಂದಿಗೆ ಅಭೀಷ್ಟಸಿದ್ಧಿಯ ಫಲವನ್ನು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ಸತ್ಯ-ಶೌಚಯುಕ್ತ ಉಪವಾಸ ಹಾಗೂ ಋಗ್-ಸಾಮ-ಯಜುರ್ವೇದ ಪಠನವನ್ನು ಅತ್ಯುತ್ತಮ ಫಲದಾಯಕವೆಂದು ಕೊಂಡಾಡಲಾಗಿದೆ. ಅಂತಿಮವಾಗಿ ಶಂಕರರ ವಚನರೂಪದ ಫಲಶ್ರುತಿ—ವಿಧಿವತ್ತಾಗಿ ಅಲ್ಲಿ ದೇಹತ್ಯಾಗ ಮಾಡುವವನು ಅನಿವರ್ತಿಕಾ ಗತಿ, ಅಂದರೆ ಪುನರಾಗಮನರಹಿತ ಪರಮಪಥವನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತಾನೆ.
Adhyaya 31
ब्रह्मावर्ततीर्थमाहात्म्य — The Glory of the Brahmāvarta Tīrtha
ಮಾರ್ಕಂಡೇಯನು ರಾಜಶ್ರೋತರಿಗೆ ಬ್ರಹ್ಮಾವರ್ತವೆಂಬ ಪ್ರಸಿದ್ಧ ತೀರ್ಥದ ಮಹಿಮೆಯನ್ನು ವರ್ಣಿಸುತ್ತಾನೆ; ಅದು ಎಲ್ಲ ಅಶುದ್ಧಿಗಳನ್ನು ಶುದ್ಧಿಗೊಳಿಸುವ ಪಾವನಸ್ಥಳವೆಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ಅಲ್ಲಿ ಬ್ರಹ್ಮನು ನಿತ್ಯಸನ್ನಿಧನಾಗಿ, ಕಠೋರ ತಪಸ್ಸು, ನಿಯಮ-ಸಂಯಮ ಮತ್ತು ಮಹೇಶ್ವರಧ್ಯಾನದಲ್ಲಿ ಏಕಾಗ್ರನಾಗಿ ಇರುವನೆಂದು ಚಿತ್ರಿಸಲಾಗಿದೆ. ವಿಧಿಪೂರ್ವಕ ಸ್ನಾನ ಮಾಡಬೇಕು, ಪಿತೃಗಳಿಗೂ ದೇವತೆಗಳಿಗೂ ತರ್ಪಣ ಅರ್ಪಿಸಬೇಕು, ಹಾಗೂ ಈಶಾನ (ಶಿವ) ಅಥವಾ ವಿಷ್ಣುವನ್ನು ಪರಮೇಶ್ವರನೆಂದು ಭಾವಿಸಿ ಪೂಜಿಸಬೇಕು ಎಂಬ ಉಪದೇಶ ಇದೆ. ಈ ತೀರ್ಥಪ್ರಭಾವದಿಂದ ಯಥಾವಿಧಿ ಯಜ್ಞಗಳನ್ನು ದಕ್ಷಿಣಾಸಹಿತ ನೆರವೇರಿಸಿದಷ್ಟೇ ಪುಣ್ಯಫಲ ದೊರೆಯುತ್ತದೆ. ಇನ್ನೂ—ಮಾನವರಿಗೆ ಸ್ಥಳಗಳು ಪ್ರಯತ್ನವಿಲ್ಲದೆ ಪವಿತ್ರವಾಗುವುದಿಲ್ಲ; ದೃಢ ಸಂಕಲ್ಪ, ಸಾಮರ್ಥ್ಯ ಮತ್ತು ಸ್ಥೈರ್ಯ ಯಶಸ್ಸನ್ನು ತರುತ್ತವೆ; ಅಲಕ್ಷ್ಯ ಮತ್ತು ಲೋಭ ಪತನಕ್ಕೆ ಕಾರಣ. ಅಂತಿಮವಾಗಿ—ಆತ್ಮಸಂಯಮಿ ಮುನಿ ವಾಸಿಸುವ ಸ್ಥಳವು ಕುರುಕ್ಷೇತ್ರ, ನೈಮಿಷ, ಪುಷ್ಕರ ಮೊದಲಾದ ಮಹಾಕ್ಷೇತ್ರಗಳಿಗೆ ಸಮಾನವೆಂದು ನಿರ್ಣಯಿಸುತ್ತದೆ.
Adhyaya 32
पत्त्रेश्वरतीर्थमाहात्म्य (Patreśvara Tīrtha Māhātmya)
ಈ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ ಯುಧಿಷ್ಠಿರನು ಮಾರ್ಕಂಡೇಯನನ್ನು—ಪಾಪಹರ ಪತ್ತ್ರೇಶ್ವರ ತೀರ್ಥಕ್ಕೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ ಮಹಾಶಕ್ತಿಶಾಲಿ ಸಿದ್ಧನು ಯಾರು ಎಂದು ಕೇಳುತ್ತಾನೆ. ಮಾರ್ಕಂಡೇಯನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ: ಚಿತ್ರ (ಚಿತ್ರಾ)ನ ಪುತ್ರನಾದ ತೇಜಸ್ವಿ ಪತ್ತ್ರೇಶ್ವರ, ‘ಜಯ’ ಎಂದೂ ಪ್ರಸಿದ್ಧ, ದೇವಸಭೆಯಲ್ಲಿ ಮೆನಕೆಯ ನೃತ್ಯವನ್ನು ನೋಡಿ ಮೋಹಗೊಂಡು ಆತ್ಮಸಂಯಮವನ್ನು ಕಳೆದುಕೊಂಡನು. ಅವನ ಅಜಿತೇಂದ್ರಿಯತೆಯನ್ನು ಕಂಡ ಇಂದ್ರನು ನೀತಿಬೋಧವಾಗಿ ದೀರ್ಘಕಾಲ ಮর্ত್ಯಜೀವನ ಅನುಭವಿಸುವ ಶಾಪವನ್ನು ನೀಡಿದನು. ಶಾಪವಿಮೋಚನೆಗಾಗಿ ನರ್ಮದಾ (ರೇವಾ) ತಟದಲ್ಲಿ ಹನ್ನೆರಡು ವರ್ಷ ನಿಯಮಬದ್ಧ ಸಾಧನೆ ಮಾಡಲು ಅವನಿಗೆ ಉಪದೇಶವಾಯಿತು. ಅವನು ಸ್ನಾನ, ಜಪ, ಶಂಕರಾರಾಧನೆ ಮತ್ತು ಪಂಚಾಗ್ನಿ ತಪಸ್ಸು ಮುಂತಾದ ಕಠೋರ ತಪದಿಂದ ಶಿವನನ್ನು ಪ್ರಸನ್ನಗೊಳಿಸಿದನು; ಶಿವನು ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷವಾಗಿ ವರವನ್ನು ನೀಡಿದನು. ಭಕ್ತನು—ಈ ತೀರ್ಥದಲ್ಲಿ ನನ್ನ ಹೆಸರಿನಿಂದಲೇ ನೀವು ನೆಲೆಸಿರಲಿ ಎಂದು ಬೇಡಿಕೊಂಡಾಗ ಪತ್ತ್ರೇಶ್ವರ ಲಿಂಗ ಸ್ಥಾಪನೆಯಾಗಿ ತ್ರಿಲೋಕದಲ್ಲಿ ಖ್ಯಾತಿಯಾಯಿತು. ಅಂತ್ಯ ಫಲಶ್ರುತಿ: ಒಂದೇ ಸ್ನಾನದಿಂದ ಪಾಪಕ್ಷಯ, ಅಲ್ಲಿ ಪೂಜೆಯಿಂದ ಅಶ್ವಮೇಧಸಮಾನ ಫಲ, ಸ್ವರ್ಗಸೌಖ್ಯ, ಶುಭ ಪುನರ್ಜನ್ಮ, ದೀರ್ಘಾಯು, ರೋಗ-ಶೋಕ ನಿವೃತ್ತಿ ಹಾಗೂ ತೀರ್ಥಜಲಸ್ಮೃತಿ ಉಳಿಯುತ್ತದೆ।
Adhyaya 33
अग्नितीर्थमाहात्म्य — Agnitīrtha Māhātmya (The Glory of Agni-Tīrtha)
ಮಾರ್ಕಂಡೇಯನು ಯುಧಿಷ್ಠಿರನಿಗೆ ಅಗ್ನಿತೀರ್ಥಕ್ಕೆ ಹೋಗುವ ಕ್ರಮವನ್ನು ಉಪದೇಶಿಸಿ, ಇಚ್ಛೆ ಮತ್ತು ಲೋಕಧರ್ಮ-ನೈತಿಕ ಕಾರಣಗಳಿಂದ ಅಗ್ನಿ ಒಂದು ಸ್ಥಳದಲ್ಲಿ ‘ಸನ್ನಿಹಿತ’ನಾಗಿ ಹೇಗೆ ಸ್ಥಿತಿಗೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ ಎಂಬ ತತ್ತ್ವವನ್ನು ವಿವರಿಸುತ್ತಾನೆ. ಕೃತಯುಗದಲ್ಲಿ ಮಾಹಿಷ್ಮತಿಯನ್ನು ಆಳಿದ ದುರ್ಯೋಧನನಿಗೆ ನರ್ಮದೆಯೊಂದಿಗೆ ಸಂಬಂಧದಿಂದ ಸುದರ್ಶನಾ ಎಂಬ ಪುತ್ರಿ ಜನಿಸುತ್ತಾಳೆ. ಆಕೆ ಯೌವನಕ್ಕೆ ಬಂದಾಗ ಅಗ್ನಿ ದರಿದ್ರ ಬ್ರಾಹ್ಮಣನ ವೇಷದಲ್ಲಿ ಬಂದು ಅವಳ ಕೈ ಕೇಳುತ್ತಾನೆ; ಆದರೆ ರಾಜನು ಧನ-ಪ್ರತಿಷ್ಠೆಯ ಅಸಮಂಜಸತೆಯನ್ನು ಕಾರಣವಾಗಿ ನಿರಾಕರಿಸುತ್ತಾನೆ. ಅನಂತರ ಯಜ್ಞಾಗ್ನಿಯಿಂದ ಅಗ್ನಿ ಅಂತರ್ಧಾನವಾಗುತ್ತಾನೆ; ಯಾಗಕ್ರಿಯೆಗಳು ಸ್ಥಗಿತಗೊಳ್ಳುತ್ತವೆ; ಬ್ರಾಹ್ಮಣರು ಭೀತರಾಗುತ್ತಾರೆ. ವಿಚಾರಣೆ ಮತ್ತು ತಪಸ್ಸಿನ ಬಳಿಕ ಅಗ್ನಿ ಸ್ವಪ್ನದಲ್ಲಿ ಕಾರಣ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ—ಕನ್ಯಾದಾನವನ್ನು ತಿರಸ್ಕರಿಸಿದುದೇ ತನ್ನ ಹಿಂಜರಿಕೆಯ ಕಾರಣ. ಬ್ರಾಹ್ಮಣರು ಷರತ್ತು ತಿಳಿಸುತ್ತಾರೆ: ರಾಜನು ಪುತ್ರಿಯನ್ನು ಅಗ್ನಿಗೆ ನೀಡಿದರೆ ಗೃಹಾಗ್ನಿ ಮತ್ತೆ ಜ್ವಲಿಸುತ್ತದೆ. ರಾಜನು ಒಪ್ಪಿ ವಿವಾಹ ನೆರವೇರುತ್ತದೆ; ಅಗ್ನಿ ಮಾಹಿಷ್ಮತಿಯಲ್ಲಿ ಶಾಶ್ವತವಾಗಿ ಸನ್ನಿಹಿತನಾಗುತ್ತಾನೆ; ಆದ್ದರಿಂದ ಆ ಸ್ಥಳ ‘ಅಗ್ನಿತೀರ್ಥ’ವೆಂದು ಪ್ರಸಿದ್ಧವಾಗುತ್ತದೆ. ಫಲಶ್ರುತಿಯಲ್ಲಿ ಪಕ್ಷಸಂಧಿಯಲ್ಲಿ ಸ್ನಾನ-ದಾನ, ಪಿತೃ-ದೇವತೆಗಳಿಗೆ ತರ್ಪಣ-ಪೂಜೆ, ಸ್ವರ್ಣದಾನವು ಭೂದಾನಸಮಾನ ಪುಣ್ಯ, ಉಪವಾಸವ್ರತದಿಂದ ಅಗ್ನಿಲೋಕದಲ್ಲಿ ಭೋಗಪ್ರಾಪ್ತಿ ಎಂದು ಹೇಳಿದೆ. ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಈ ತೀರ್ಥದ ಮಹಿಮೆಯನ್ನು ಕೇಳುವುದರಿಂದಲೇ ಕೂಡ ಶುದ್ಧಿ ಮತ್ತು ಹಿತ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ ಎಂದು ವರ್ಣಿಸುತ್ತದೆ.
Adhyaya 34
Āditya’s Manifestation at a Narmadā Tīrtha and the Stated Fruits of Worship (आदित्य-तत्त्व एवं तीर्थफल-प्रशंसा)
ಈ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ ಮಾರ್ಕಂಡೇಯರು ನರ್ಮದಾ ತೀರದಲ್ಲಿನ ಮಹಾ ಆದಿತ್ಯನ ಕುರಿತು ಮತ್ತೊಂದು ವೃತ್ತಾಂತವನ್ನು ಯುಧಿಷ್ಠಿರನಿಗೆ ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ಯುಧಿಷ್ಠಿರನು ಆಶ್ಚರ್ಯದಿಂದ ಪ್ರತಿಕ್ರಿಯಿಸಿದಾಗ, ಆ ದೇವನು ಸರ್ವವ್ಯಾಪಿ ಹಾಗೂ ಸಕಲ ಜೀವಿಗಳಿಗೆ ರಕ್ಷಕ-ತಾರಕನೆಂದು ವರ್ಣನೆ ಬರುತ್ತದೆ. ಕುಲಿಕ ವಂಶದ ಒಬ್ಬ ಬ್ರಾಹ್ಮಣ ಭಕ್ತನು ಕಠೋರ ತೀರ್ಥವ್ರತ ಕೈಗೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ—ದೀರ್ಘ ಪ್ರಯಾಣ, ಅನ್ನತ್ಯಾಗ, ಅತಿ ಸ್ವಲ್ಪ ಜಲ—ಅಾಗ ದೇವನು ಸ್ವಪ್ನದಲ್ಲಿ ದರ್ಶನ ನೀಡಿ ವ್ರತವನ್ನು ಮಿತಗೊಳಿಸಬೇಕೆಂದು ಹೇಳಿ, ಚರಾಚರ ಜಗತ್ತಿನಲ್ಲಿ ದೈವತತ್ತ್ವವೇ ವ್ಯಾಪಿಸಿರುವುದನ್ನು ಉಪದೇಶಿಸುತ್ತಾನೆ. ವರವನ್ನು ಕೇಳಿಕೊಳ್ಳಲು ಆಹ್ವಾನಿಸಿದಾಗ ಭಕ್ತನು ನರ್ಮದೆಯ ಉತ್ತರ ತೀರದಲ್ಲಿ ಆದಿತ್ಯನ ಶಾಶ್ವತ ಸಾನ್ನಿಧ್ಯವನ್ನು ಬೇಡುತ್ತಾನೆ; ದೂರದಲ್ಲಿದ್ದರೂ ಸ್ಮರಣೆ ಅಥವಾ ಪೂಜೆ ಮಾಡುವವರಿಗೆ ಕೃಪೆ-ಲಾಭ ದೊರಕಲಿ, ದೇಹದೋಷ/ಅಂಗವೈಕಲ್ಯ ಇರುವವರ ಮೇಲೆ ವಿಶೇಷ ಕರುಣೆ ಇರಲಿ ಎಂದು ಪ್ರಾರ್ಥಿಸುತ್ತಾನೆ. ನಂತರ ತೀರ್ಥಫಲ ಪ್ರಶಂಸೆ—ಸ್ನಾನ, ಅರ್ಘ್ಯದಾನ ಮುಂತಾದವುಗಳಿಂದ ಅಗ್ನಿಷ್ಟೋಮ ಯಾಗಸಮಾನ ಪುಣ್ಯ; ಅಂತ್ಯಕಾಲದಲ್ಲಿ ಅಲ್ಲಿ ಮಾಡಿದ ಕರ್ಮಗಳಿಂದ ಅಗ್ನಿಲೋಕ, ವರುಣಲೋಕ ಅಥವಾ ಸ್ವರ್ಗದಲ್ಲಿ ದೀರ್ಘ ಗೌರವ ಲಭಿಸುವುದೆಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ಪ್ರಾತಃಕಾಲ ಭಾಸ್ಕರನ ನಿತ್ಯಸ್ಮರಣೆ ಜೀವನದಲ್ಲಿ ಸಂಚಿತ ಪಾಪಗಳನ್ನು ನಿವಾರಿಸುತ್ತದೆ ಎಂದೂ ಉಲ್ಲೇಖಿಸಲಾಗಿದೆ.
Adhyaya 35
मेघनादतीर्थ-प्रादुर्भावः (Origin and Merit of Meghnāda Tīrtha)
ಈ ಅಧ್ಯಾಯವು ಸಂವಾದರೂಪದಲ್ಲಿದೆ. ಯುಧಿಷ್ಠಿರನು—ಮಹಾದೇವನು ನರ್ಮದೆಯ ಜಲಮಧ್ಯದಲ್ಲಿ ಏಕೆ ಪ್ರತಿಷ್ಠಿತನಾಗಿದ್ದಾನೆ, ತೀರದಲ್ಲಿ ಏಕೆ ಅಲ್ಲ ಎಂದು ಪ್ರಶ್ನಿಸುತ್ತಾನೆ. ಮಾರ್ಕಂಡೇಯ ಋಷಿ ಕಾರಣಕಥೆಯನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ. ತ್ರೇತಾಯುಗದಲ್ಲಿ ರಾವಣನು ವಿಂಧ್ಯ ಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿ ದಾನವ ಮಯನನ್ನು ಭೇಟಿಯಾಗಿ, ಮಯನ ಪುತ್ರಿ ಮಂದೋದರಿ ಪತಿಪ್ರಾಪ್ತಿಗಾಗಿ ಘೋರ ತಪಸ್ಸು ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದಾಳೆ ಎಂದು ತಿಳಿದು ಅವಳನ್ನು ಪತ್ನಿಯಾಗಿ ಬೇಡುತ್ತಾನೆ; ಮಯನು ಅವಳನ್ನು ರಾವಣನಿಗೆ ನೀಡುತ್ತಾನೆ, ವಿವಾಹವಾಗುತ್ತದೆ. ಅವರ ಪುತ್ರನ ಗರ್ಜನೆಯಿಂದ ಲೋಕಗಳು ಸ್ಥಂಭಿಸುತ್ತವೆ; ಬ್ರಹ್ಮನು ಅವನಿಗೆ ‘ಮೇಘನಾದ’ ಎಂದು ನಾಮಕರಣ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ. ಮೇಘನಾದನು ಶಂಕರ-ಉಮೆಯನ್ನು ಕಠಿಣ ವ್ರತಗಳಿಂದ ಆರಾಧಿಸಿ, ಕೈಲಾಸದಿಂದ ಎರಡು ಲಿಂಗಗಳನ್ನು ತಂದು ದಕ್ಷಿಣದತ್ತ ಹೊರಡುತ್ತಾನೆ. ನರ್ಮದಾ ತೀರದಲ್ಲಿ ಸ್ನಾನ-ಪೂಜೆ ಮಾಡಿ ಲಂಕೆಗೆ ತೆಗೆದುಕೊಂಡು ಹೋಗಲು ಲಿಂಗಗಳನ್ನು ಎತ್ತಲು ಯತ್ನಿಸಿದಾಗ, ಒಂದು ಮಹಾಲಿಂಗ ನರ್ಮದೆಯಲ್ಲಿ ಬಿದ್ದು ಮಧ್ಯಧಾರೆಯಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿರವಾಗುತ್ತದೆ; ದಿವ್ಯವಾಣಿ ಅವನಿಗೆ ಮುಂದಕ್ಕೆ ಸಾಗಲು ಆಜ್ಞಾಪಿಸುತ್ತದೆ. ಮೇಘನಾದನು ನಮಸ್ಕರಿಸಿ ಪ್ರಯಾಣ ಮುಂದುವರಿಸುತ್ತಾನೆ. ಅಂದಿನಿಂದ ಆ ತೀರ್ಥ ‘ಮೇಘನಾದತೀರ್ಥ’ ಎಂದು ಪ್ರಸಿದ್ಧವಾಯಿತು; ಹಿಂದೆ ‘ಗರ್ಜನ’ ಎಂದು ಕರೆಯಲಾಗುತ್ತಿತ್ತು. ಇಲ್ಲಿ ದಿನ-ರಾತ್ರಿ ವಾಸ ಮಾಡಿ ಸ್ನಾನ ಮಾಡಿದರೆ ಅಶ್ವಮೇಧಸಮಾನ ಪುಣ್ಯ, ಪಿಂಡದಾನ ಮಾಡಿದರೆ ಸತ್ತ್ರಫಲ, ಷಡ್ರಸ ಭೋಜನದಿಂದ ಬ್ರಾಹ್ಮಣನಿಗೆ ಭೋಜನ ಮಾಡಿಸಿದರೆ ಅಕ್ಷಯ ಪುಣ್ಯ, ಸ್ವಇಚ್ಛಾಮರಣ ಮಾಡಿದರೆ ಪ್ರಳಯವರೆಗೆ ಶಂಕರಲೋಕವಾಸ ದೊರೆಯುತ್ತದೆ.
Adhyaya 36
दारुतीर्थमाहात्म्य (Darutīrtha Māhātmya) — Origin Narrative and Pilgrimage Merits
ಈ ಅಧ್ಯಾಯವು ಉಪದೇಶಾತ್ಮಕ ಸಂವಾದರೂಪದಲ್ಲಿ ದಾರುತೀರ್ಥದ ಮಹಾತ್ಮ್ಯವನ್ನು ವಿವರಿಸುತ್ತದೆ. ಯುಧಿಷ್ಠಿರನ ಪ್ರಶ್ನೆಗೆ ಉತ್ತರವಾಗಿ ಮಾರ್ಕಂಡೇಯರು ನರ್ಮದಾ ತೀರದಲ್ಲಿರುವ ಈ ಶ್ರೇಷ್ಠ ತೀರ್ಥದ ಉದ್ಭವಕಥೆಯನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ಪೂರ್ವ ಪ್ರಸಂಗದಲ್ಲಿ ಇಂದ್ರನ ಸಾರಥಿ ಮಾತಲಿ ಒಂದು ಕಾರಣದಿಂದ ತನ್ನ ಪುತ್ರನಿಗೆ ಶಾಪ ನೀಡುತ್ತಾನೆ; ಶಾಪಪೀಡಿತನು ಇಂದ್ರನ ಶರಣು ಹೊಂದುತ್ತಾನೆ. ಇಂದ್ರನು ಅವನಿಗೆ ನರ್ಮದಾ ದಡದಲ್ಲಿ ದೀರ್ಘಕಾಲ ತಪೋವಾಸ ಮಾಡು, ಮಹೇಶ್ವರಭಕ್ತಿಯನ್ನು ಪಾಲಿಸು ಎಂದು ಆಜ್ಞಾಪಿಸಿ, ಮುಂದಾಗಿ ಅವನು ‘ದಾರುಕ’ ಎಂಬ ಪ್ರಸಿದ್ಧ ತಪಸ್ವಿಯಾಗಿ ಪುನರ್ಜನ್ಮ ಪಡೆದು, ಶಂಖ-ಚಕ್ರ-ಗದಾಧರನಾದ ಪರಮ ದೇವನ ಭಕ್ತಿಯಿಂದ ಸಿದ್ಧಿ ಹಾಗೂ ಶುಭಗತಿಯನ್ನು ಪಡೆಯುವನೆಂದು ಭವಿಷ್ಯವಾಣಿ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ. ಉತ್ತರಾರ್ಧದಲ್ಲಿ ತೀರ್ಥಸೇವೆಯ ವಿಧಾನ ಮತ್ತು ಫಲಶ್ರುತಿ ಹೇಳಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ. ವಿಧಿಪೂರ್ವಕ ಸ್ನಾನ ಮಾಡಿ, ಸಂಧ್ಯಾವಂದನೆ ಮಾಡಿ, ಶಿವಪೂಜೆ ಮಾಡಿ, ವೇದಾಧ್ಯಯನ ಮಾಡುವ ಯಾತ್ರಿಕನಿಗೆ ಅಶ್ವಮೇಧ ಯಜ್ಞಸಮಾನ ಮಹಾಪುಣ್ಯ ಲಭಿಸುತ್ತದೆ. ಬ್ರಾಹ್ಮಣರಿಗೆ ಭೋಜನ ನೀಡುವುದು ಮಹಾಫಲದಾಯಕ; ಸ್ನಾನ, ದಾನ, ಜಪ, ಹೋಮ, ಸ್ವಾಧ್ಯಾಯ ಮತ್ತು ದೇವಾರಾಧನೆಗಳು ಶುದ್ಧಭಾವದಿಂದ ಮಾಡಿದಾಗ ಸಂಪೂರ್ಣ ಫಲ ನೀಡುತ್ತವೆ ಎಂದು ಪ್ರತಿಪಾದಿಸಲಾಗಿದೆ।
Adhyaya 37
देवतीर्थमाहात्म्यम् (Devatīrtha Māhātmya: The Glory of Devatīrtha on the Narmadā)
ಈ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ ಋಷಿ ಮಾರ್ಕಂಡೇಯನು ಯುಧಿಷ್ಠಿರನಿಗೆ ನರ್ಮದಾ ತೀರದಲ್ಲಿರುವ ‘ದೇವತೀರ್ಥ’ದ ಅನುತ್ತಮ ಮಹಾತ್ಮ್ಯವನ್ನು ವಿವರಿಸುತ್ತಾನೆ. ಅಲ್ಲಿ ಸ್ನಾನ ಮಾಡಿದರೆ ಮುವತ್ತ್ಮೂರು ದೇವತೆಗಳು ಪರಮಸಿದ್ಧಿಯನ್ನು ಪಡೆದರು ಎಂದು ಹೇಳಿ, ಯುಧಿಷ್ಠಿರನು—ಬಲಿಷ್ಠ ದೈತ್ಯರಿಂದ ಸೋತ ದೇವರುಗಳು ಆ ಸ್ಥಳದಲ್ಲಿ ಸ್ನಾನ ಮಾಡಿ ಹೇಗೆ ಮತ್ತೆ ಯಶಸ್ಸು ಪಡೆದರು? ಎಂದು ಪ್ರಶ್ನಿಸುತ್ತಾನೆ. ಋಷಿಯ ಕಥನದಲ್ಲಿ, ಇಂದ್ರಾದಿ ದೇವರುಗಳು ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಪರಾಜಿತರಾಗಿ, ದುಃಖಿತರಾಗಿ, ಕುಟುಂಬವಿಯೋಗದಿಂದ ಕಳವಳಗೊಂಡು ಬ್ರಹ್ಮನ ಶರಣು ಹೋದರು. ಬ್ರಹ್ಮನು ಉಪದೇಶಿಸಿದನು—ದೈತ್ಯರನ್ನು ಎದುರಿಸುವ ಶ್ರೇಷ್ಠ ಬಲ ತಪಸ್ಸೇ; ನರ್ಮದಾ ದಡದಲ್ಲಿ ತಪಸ್ಸು ಮಾಡಿರಿ. ರೇವಾ ಜಲದಂತೆ ಪಾಪನಾಶಕ ಮತ್ತು ಶುದ್ಧಿಕರವಾದುದು ಬೇರೆ ಯಾವ ಮಂತ್ರವೂ ಕರ್ಮವೂ ಇಲ್ಲ. ಅಗ್ನಿಯ ನೇತೃತ್ವದಲ್ಲಿ ದೇವರುಗಳು ನರ್ಮದೆಯ ಬಳಿಗೆ ಹೋಗಿ ದೀರ್ಘ ತಪಸ್ಸು ಮಾಡಿ ಸಿದ್ಧಿಯನ್ನು ಪಡೆದರು; ಆಗಿನಿಂದ ಆ ಸ್ಥಳವು ತ್ರಿಲೋಕದಲ್ಲೂ ‘ದೇವತೀರ್ಥ’ವೆಂದು, ಸಮಸ್ತ ಪಾಪಗಳನ್ನು ಹರಣ ಮಾಡುವುದೆಂದು ಪ್ರಸಿದ್ಧಿಯಾಯಿತು. ಮುಂದೆ ಆಚರಣೆ ಮತ್ತು ಫಲಗಳನ್ನು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ—ಸಂಯಮಿಯು ಭಕ್ತಿಯಿಂದ ಅಲ್ಲಿ ಸ್ನಾನ ಮಾಡಿದರೆ ಮುತ್ತಿನಂತ ಫಲ ದೊರೆಯುತ್ತದೆ; ಬ್ರಾಹ್ಮಣರಿಗೆ ಭೋಜನ ನೀಡಿದರೆ ಪುಣ್ಯ ಬಹುಗುಣವಾಗುತ್ತದೆ; ದೇವಶಿಲೆಯ ಸಾನ್ನಿಧ್ಯದಿಂದ ಪುಣ್ಯವೃದ್ಧಿ. ಕೆಲವು ಮರಣಸಂಬಂಧ ಆಚರಣೆಗಳು (ಸನ್ನ್ಯಾಸಮರಣ, ಅಗ್ನಿಪ್ರವೇಶ ಇತ್ಯಾದಿ) ಸ್ಥಿರ ಅಥವಾ ಉನ್ನತ ಗತಿಯನ್ನು ನೀಡುತ್ತವೆ ಎಂದು ಹೇಳಿದೆ. ಈ ತೀರ್ಥದಲ್ಲಿ ಸ್ನಾನ, ಜಪ, ಹೋಮ, ಸ್ವಾಧ್ಯಾಯ, ಪೂಜೆಯ ಫಲ ಅಕ್ಷಯ. ಅಂತ್ಯ ಫಲಶ್ರುತಿ—ಈ ಪಾಪಹರ ಕಥೆಯನ್ನು ಓದುವವರು/ಕೇಳುವವರು ದುಃಖದಿಂದ ಮುಕ್ತರಾಗಿ ದಿವ್ಯಲೋಕವನ್ನು ಸೇರುತ್ತಾರೆ.
Adhyaya 38
गुहावासी-नर्मदेश्वर-उत्पत्ति (Guhāvāsī and the Origin of Narmadeśvara)
ಈ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ ಯುಧಿಷ್ಠಿರನು ಜಗದ್ಗುರು ಮಹಾದೇವನು ಏಕೆ ದೀರ್ಘಕಾಲ ಗುಹೆಯಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸಿದನು ಎಂದು ಮಾರ್ಕಂಡೇಯರನ್ನು ಪ್ರಶ್ನಿಸುತ್ತಾನೆ. ಮಾರ್ಕಂಡೇಯರು ಕೃತಯುಗದ ದಾರುವನ ಮಹಾಶ್ರಮದ ಪ್ರಸಂಗವನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ; ಅಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲ ಆಶ್ರಮಗಳ ಶಿಸ್ತಿನ ತಪಸ್ವಿಗಳು ವಾಸಿಸುತ್ತಿದ್ದರು. ಉಮೆಯ ಒತ್ತಾಯದಿಂದ ಶಿವನು ಕಪಾಲಿಕನಂತ ವೇಷ—ಜಟೆ, ಭಸ್ಮ, ವ್ಯಾಘ್ರಚರ್ಮ, ಕಪಾಲಪಾತ್ರ, ಡಮರು—ಧರಿಸಿ ಅರಣ್ಯಕ್ಕೆ ಪ್ರವೇಶಿಸಿದಾಗ ಆಶ್ರಮಸ್ತ್ರೀಯರ ಮನಸ್ಸುಗಳು ಅಶಾಂತವಾಗುತ್ತವೆ. ಋಷಿಗಳು ಮರಳಿ ಬಂದು ಈ ವ್ಯತ್ಯಯವನ್ನು ನೋಡಿ ಒಟ್ಟಾಗಿ ಸತ್ಯಪ್ರಯೋಗ ಮಾಡುತ್ತಾರೆ; ಪರಿಣಾಮ ಶಿವಲಿಂಗ ಪತನವಾಗಿ ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಮಹಾ ಉಪದ್ರವ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ. ದೇವತೆಗಳು ಬ್ರಹ್ಮನ ಶರಣಾಗುತ್ತಾರೆ; ಋಷಿಗಳು ಬ್ರಾಹ್ಮಣ ತಪಸ್ಸು ಮತ್ತು ಕ್ರೋಧದ ಬಲವನ್ನು ಶಿವನಿಗೆ ತಿಳಿಸಿ, ನಂತರ ಸಂಧಾನ ಮತ್ತು ಪುನಃಪ್ರತಿಷ್ಠೆ ನಡೆಯುತ್ತದೆ. ಬಳಿಕ ಶಿವನು ನರ್ಮದಾ ತೀರಕ್ಕೆ ಹೋಗಿ ‘ಗುಹಾವಾಸಿ’ ಎಂಬ ಪರಮವ್ರತವನ್ನು ಆಚರಿಸಿ ಅಲ್ಲಿ ಲಿಂಗವನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸುತ್ತಾನೆ; ಆದ್ದರಿಂದ ಅದು ನರ್ಮದೇಶ್ವರ ಎಂದು ಪ್ರಸಿದ್ಧವಾಗುತ್ತದೆ. ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ತೀರ್ಥವಿಧಿ ಮತ್ತು ಫಲಶ್ರುತಿ—ಸ್ನಾನ, ಪೂಜೆ, ಪಿತೃತರ್ಪಣ, ಬ್ರಾಹ್ಮಣಭೋಜನ, ದಾನ, ನಿರ್ದಿಷ್ಟ ತಿಥಿಗಳಲ್ಲಿ ಉಪವಾಸ ಇತ್ಯಾದಿಗಳ ಫಲ ಹಾಗೂ ರಕ್ಷಣೆಯನ್ನು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ; ಭಕ್ತಿಯಿಂದ ಪಠಣ ಅಥವಾ ಶ್ರವಣ ಮಾಡಿದರೂ ಸ್ನಾನಪುಣ್ಯ ದೊರೆಯುತ್ತದೆ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತದೆ.
Adhyaya 39
कपिलातीर्थमाहात्म्य (Kapilā-tīrtha Māhātmya: The Glory and Origin of Kapilā Tīrtha)
ಈ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ ಯುಧಿಷ್ಠಿರನು ನರ್ಮದಾ (ರೇವಾ) ತೀರದಲ್ಲಿರುವ ಕಪಿಲಾ-ತೀರ್ಥದ ಮಹಿಮೆ ಮತ್ತು ಅದರ ಉದ್ಭವಕಥೆಯನ್ನು ಕೇಳುತ್ತಾನೆ; ಋಷಿ ಮಾರ್ಕಂಡೇಯನು ವಿವರಿಸುತ್ತಾನೆ. ಆರಂಭದಲ್ಲೇ ಫಲಶ್ರುತಿ—ಭಕ್ತಿಯಿಂದ ಕಪಿಲಾ-ತೀರ್ಥದಲ್ಲಿ ಸ್ನಾನಮಾತ್ರ ಮಾಡಿದರೂ ಸಂಚಿತ ಮಲಿನತೆ ಮತ್ತು ಪಾಪಗಳು ಕ್ಷಯವಾಗುತ್ತವೆ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ಕೃತಯುಗದ ಪ್ರಭಾತದಲ್ಲಿ ಬ್ರಹ್ಮನು ಧ್ಯಾನ-ಯಜ್ಞದಲ್ಲಿ ನಿರತನಾಗಿದ್ದಾಗ, ಜ್ವಲಿಸುವ ಕುಂಡದಿಂದ ತೇಜೋಮಯಿ, ಅಗ್ನಿಸ್ವರೂಪಿಣಿ ಕಪಿಲಾ ಪ್ರಾದುರ್ಭವಿಸುತ್ತಾಳೆ. ಬ್ರಹ್ಮನು ಅವಳನ್ನು ಅನೇಕ ದೈವಶಕ್ತಿಗಳೂ ಕಾಲಮಾನಗಳೂ ಆಗಿ, ಸರ್ವವ್ಯಾಪಿನಿಯಾಗಿ ಸ್ತುತಿಸುತ್ತಾನೆ. ಪ್ರಸನ್ನಳಾದ ಕಪಿಲಾ ಬ್ರಹ್ಮನ ಉದ್ದೇಶವನ್ನು ಕೇಳಿದಾಗ, ಲೋಕಹಿತಾರ್ಥವಾಗಿ ದಿವ್ಯಲೋಕದಿಂದ ಮর্ত್ಯಲೋಕಕ್ಕೆ ಇಳಿಯಲು ಬ್ರಹ್ಮನು ಆಜ್ಞಾಪಿಸುತ್ತಾನೆ. ಕಪಿಲಾ ಪವಿತ್ರ ನರ್ಮದಾ ತೀರಕ್ಕೆ ಬಂದು ತಪಸ್ಸು ಮಾಡಿ, ಅಲ್ಲಿ ಈ ತೀರ್ಥವನ್ನು ಶಾಶ್ವತವಾಗಿ ಪ್ರತಿಷ್ಠಾಪಿಸುತ್ತಾಳೆ. ಮುಂದೆ ಕಪಿಲೆಯ ದೇಹದಲ್ಲಿ ಲೋಕಗಳು ಮತ್ತು ದೇವತೆಗಳು ಹೇಗೆ ಸ್ಥಿತವಾಗಿವೆ ಎಂಬ ಯುಧಿಷ್ಠಿರನ ಪ್ರಶ್ನೆಗೆ ದೇಹ-ಬ್ರಹ್ಮಾಂಡ ನಕ್ಷೆಯಂತೆ ಉತ್ತರ ನೀಡಲಾಗುತ್ತದೆ—ಬೆನ್ನಿನ ಮೇಲೆ ಲೋಕಗಳು, ಬಾಯಲ್ಲಿ ಅಗ್ನಿ, ನಾಲಿಗೆಯಲ್ಲಿ ಸರಸ್ವತಿ, ನಾಸಿಕಾ ಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿ ವಾಯು, ಲಲಾಟದಲ್ಲಿ ಶಿವ ಇತ್ಯಾದಿ. ಗೃಹಸ್ಥರ ಕಪಿಲಾಪೂಜೆ, ಪ್ರದಕ್ಷಿಣೆ, ನೈವೇದ್ಯ-ಅರ್ಪಣೆ, ಸ್ನಾನವಿಧಿ, ಉಪವಾಸ, ಪಿತೃತರ್ಪಣಗಳನ್ನು ಮಹಾಪುಣ್ಯವೆಂದು ಹೊಗಳಿ, ಅದರ ಫಲ ಪೂರ್ವಜರಿಂದ ವಂಶಜರ ತನಕ ವ್ಯಾಪಿಸುತ್ತದೆ ಎಂದು ಹೇಳಿ, ಅಂತ್ಯದಲ್ಲಿ ಈ ಮಹಿಮೆಯನ್ನು ಕೇಳುವುದೂ ಪಾವನಕರವೆಂದು ದೃಢಪಡಿಸಲಾಗಿದೆ.
Adhyaya 40
Karañjeśvara Tīrtha Māhātmya (करञ्जेश्वरतीर्थमाहात्म्य) / The Glory of the Karañjeśvara Pilgrimage-Site
ಈ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ ಯುಧಿಷ್ಠಿರನ ಪ್ರಶ್ನೆಗೆ ಉತ್ತರವಾಗಿ ಮಾರ್ಕಂಡೇಯನು ಕರಂಜೇಶ್ವರ ತೀರ್ಥಕ್ಕೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ ಮಹಾಸಿದ್ಧನ ಕಥೆಯನ್ನು ವಿವರಿಸುತ್ತಾನೆ. ಕಥೆ ಕೃತಯುಗದ ಆದಿವಂಶಪರಂಪರೆಯಿಂದ ಆರಂಭವಾಗುತ್ತದೆ—ಮಾನಸಪುತ್ರ ಮರೀಚಿ, ನಂತರ ಕಶ್ಯಪ, ಮತ್ತು ದಕ್ಷನ ಪುತ್ರಿಯರು (ಅದಿತಿ, ದಿತಿ, ದನು ಮೊದಲಾದವರು) ಎಂಬ ವಂಶಸಂದರ್ಭ. ದನುವಂಶದಲ್ಲಿ ಕರಂಜ ಎಂಬ ದೈತ್ಯನು ಜನ್ಮಿಸಿದನು; ಅವನು ಶುಭಲಕ್ಷಣಯುಕ್ತನಾಗಿ ನರ್ಮದಾ ತೀರದಲ್ಲಿ ದೀರ್ಘಕಾಲ ನಿಯಮ, ನಿಯಂತ್ರಿತ ಆಹಾರ ಮತ್ತು ಕಠೋರ ತಪಸ್ಸನ್ನು ಆಚರಿಸಿದನು. ಅವನ ತಪಸ್ಸಿಗೆ ಪ್ರಸನ್ನನಾದ ತ್ರಿಪುರಾಂತಕ ಶಿವನು ಉಮೆಯೊಂದಿಗೆ ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷನಾಗಿ ವರ ನೀಡಿದನು. ಕರಂಜನು ತನ್ನ ಸಂತತಿ ಧರ್ಮಪರಾಯಣವಾಗಿರಲಿ ಎಂದು ವರ ಬೇಡಿದನು. ದೇವರು ಅಂತರಧಾನವಾದ ಬಳಿಕ ಕರಂಜನು ತನ್ನ ಹೆಸರಿನಲ್ಲಿ ಶಿವಾಲಯ/ಲಿಂಗವನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸಿದನು; ಅದು ‘ಕರಂಜೇಶ್ವರ’ ಎಂದು ಪ್ರಸಿದ್ಧವಾಯಿತು. ಫಲಶ್ರುತಿಯಲ್ಲಿ—ಈ ತೀರ್ಥದಲ್ಲಿ ಸ್ನಾನ ಮಾಡಿದರೆ ಪಾಪಕ್ಷಯ; ಪಿತೃಗಳಿಗೆ ಅರ್ಪಣೆ ಮಾಡಿದರೆ ಅಗ್ನಿಷ್ಟೋಮ ಯಜ್ಞಸಮಾನ ಪುಣ್ಯ; ಉಪವಾಸಾದಿ ತಪಸ್ಸಿನಿಂದ ರುದ್ರಲೋಕಪ್ರಾಪ್ತಿ ಎಂದು ಹೇಳಿದೆ. ಇಲ್ಲಿ ಅಗ್ನಿ ಅಥವಾ ಜಲದಲ್ಲಿ ಮರಣವು ಶಿವಧಾಮದಲ್ಲಿ ದೀರ್ಘವಾಸವನ್ನೂ, ನಂತರ ವಿದ್ಯೆ, ಆರೋಗ್ಯ, ಸಮೃದ್ಧಿಯುಳ್ಳ ಶುಭಜನ್ಮವನ್ನೂ ನೀಡುತ್ತದೆ ಎಂದು ವರ್ಣಿಸಲಾಗಿದೆ. ಶ್ರವಣ-ಪಠಣ ಮತ್ತು ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಶ್ರಾದ್ಧಕಾಲದಲ್ಲಿ ಪಠಣ ಅಕ್ಷಯ ಪುಣ್ಯಕರವೆಂದು ಪ್ರಶಂಸಿಸಿ ಅಧ್ಯಾಯ ಮುಕ್ತಾಯಗೊಳ್ಳುತ್ತದೆ.
Adhyaya 41
कुण्डलेश्वरतीर्थमाहात्म्य (Kundaleśvara Tīrtha Māhātmya)
ಈ ಅಧ್ಯಾಯವು ಋಷಿ–ರಾಜ ಸಂವಾದವಾಗಿ ಮಾರ್ಕಂಡೇಯರು ಯುಧಿಷ್ಠಿರನಿಗೆ ಕುಂಡಲೇಶ್ವರ ತೀರ್ಥದ ಮಹಿಮೆಯನ್ನು ತಿಳಿಸುತ್ತಾರೆ. ತ್ರೇತಾಯುಗದಲ್ಲಿ ಪುಲಸ್ತ್ಯವಂಶೀಯ ವಿಶ್ರವನು ದೀರ್ಘ ತಪಸ್ಸು ಮಾಡಿ ಧನದ (ವೈಶ್ರವಣ/ಕುಬೇರ)ನನ್ನು ಪಡೆದನು; ಅವನನ್ನು ಧನಾಧಿಪತಿಯಾಗಿ ಹಾಗೂ ಲೋಕಪಾಲನಾಗಿ ನೇಮಿಸಲಾಯಿತು. ಆ ವಂಶದಲ್ಲೇ ಯಕ್ಷ ಕುಂಡ/ಕುಂಡಲನು ಉದ್ಭವಿಸಿದನು. ಕುಂಡಲನು ಪೋಷಕರ ಅನುಮತಿ ಪಡೆದು ನರ್ಮದಾ ತೀರದಲ್ಲಿ ಘೋರ ತಪಸ್ಸು ಮಾಡಿದನು—ಬಿಸಿಲು, ಮಳೆ, ಚಳಿ ಸಹನೆ, ಪ್ರಾಣನಿಗ್ರಹ, ದೀರ್ಘ ಉಪವಾಸ. ವೃಷವಾಹನ ಶಿವನು ಪ್ರಸನ್ನನಾಗಿ ವರ ನೀಡಿದನು: ಕುಂಡಲನು ಅಜೇಯ ಗಣನಾಗಿ, ಯಕ್ಷಾಧಿಪತಿಯ ಅನುಗ್ರಹದಿಂದ ಎಲ್ಲೆಡೆ ಸ್ವೇಚ್ಛೆಯಿಂದ ಸಂಚರಿಸುವನು. ಶಿವನು ಕೈಲಾಸಕ್ಕೆ ತೆರಳಿದ ಬಳಿಕ ಕುಂಡಲನು ಅಲ್ಲಿ ಲಿಂಗವನ್ನು ಪ್ರತಿಷ್ಠಾಪಿಸಿ ‘ಕುಂಡಲೇಶ್ವರ’ ಎಂದು ಪೂಜಿಸಿ ಅಲಂಕರಿಸಿ, ಬ್ರಾಹ್ಮಣರಿಗೆ ಅನ್ನದಾನ ಹಾಗೂ ದಕ್ಷಿಣೆಗಳಿಂದ ಗೌರವ ಸಲ್ಲಿಸಿದನು. ಫಲಶ್ರುತಿ: ಈ ತೀರ್ಥದಲ್ಲಿ ಉಪವಾಸ–ಪೂಜೆಯಿಂದ ಪಾಪಕ್ಷಯ; ದಾನದಿಂದ ಸ್ವರ್ಗಸೌಖ್ಯ; ಸ್ನಾನ ಮಾಡಿ ಒಂದೇ ಋಕ್ ಪಠಿಸಿದರೂ ಸಂಪೂರ್ಣ ಫಲ; ಗೋদান ಮಾಡಿದವರಿಗೆ ಗೋಮಯೂರೋಮಸಂಖ್ಯೆಯಷ್ಟು ದೀರ್ಘ ಸ್ವರ್ಗವಾಸ ಮತ್ತು ಅಂತ್ಯದಲ್ಲಿ ಮಹೇಶಲೋಕಪ್ರಾಪ್ತಿ ದೊರೆಯುತ್ತದೆ।
Adhyaya 42
पिप्पलादचरितं पिप्पलेश्वरतीर्थमाहात्म्यं च | Pippalāda’s Account and the Māhātmya of Pippaleśvara Tīrtha
ಯುಧಿಷ್ಠಿರನ ಪ್ರಶ್ನೆಗೆ ಉತ್ತರವಾಗಿ ಮಾರ್ಕಂಡೇಯ ಮುನಿ ಪಿಪ್ಪಲೇಶ್ವರ ತೀರ್ಥಕ್ಕೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ ಆದಿಕಥೆಯನ್ನು ವರ್ಣಿಸುತ್ತಾನೆ. ಯಾಜ್ಞವಲ್ಕ್ಯರ ತಪಸ್ಸು, ಗೃಹಧರ್ಮಕ್ಕೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ ಸಂಕೀರ್ಣ ಘಟನೆಯಲ್ಲಿ ಅವರ ವಿಧವಾ ಸಹೋದರಿಯ ಪ್ರಸಂಗ, ಅದರ ಫಲವಾಗಿ ಜನಿಸಿ ಅಶ್ವತ್ಥ (ಪಿಪ್ಪಲ) ಮರದ ಕೆಳಗೆ ತ್ಯಜಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ಶಿಶು—ಇವು ಕಥೆಯ ಆರಂಭ. ಆ ಶಿಶು ಪಿಪ್ಪಲಾದನೆಂದು ಬದುಕಿ ಬೆಳೆದು ಬರುತ್ತಾನೆ. ನಂತರ ಶನೈಶ್ಚರ (ಶನಿ) ಪಿಪ್ಪಲಾದನ ಕ್ರೋಧದಿಂದ ಬಿಡುಗಡೆ ಬೇಡುತ್ತಾನೆ; ಆಗ ಹದಿನಾರು ವರ್ಷವರೆಗೆ ಮಕ್ಕಳಿಗೆ ಶನಿ ವಿಶೇಷ ಪೀಡೆ ನೀಡಬಾರದೆಂಬ ಮಿತಿ ನಿಗದಿಯಾಗುತ್ತದೆ—ಇದು ಪೌರಾಣಿಕ ಸಂವಾದದಲ್ಲಿ ಧರ್ಮನಿಯಮವಾಗಿ ಸ್ಥಾಪಿತವಾಗುತ್ತದೆ. ಮುಂದೆ ಪಿಪ್ಪಲಾದನ ಕೋಪದಿಂದ ಯಾಜ್ಞವಲ್ಕ್ಯರನ್ನು ನಾಶಮಾಡಲು ಭೀಕರ ಕೃತ್ಯಾ ಉತ್ಪನ್ನವಾಗುತ್ತದೆ. ಮುನಿ ಕ್ರಮವಾಗಿ ದಿವ್ಯಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಆಶ್ರಯ ಹುಡುಕಿ ಕೊನೆಗೆ ಶಿವಶರಣು ಹೊಂದುತ್ತಾನೆ; ಶಿವನು ರಕ್ಷಿಸಿ ಸಮಸ್ಯೆಯನ್ನು ಶಮನಗೊಳಿಸುತ್ತಾನೆ. ಪಿಪ್ಪಲಾದನು ನರ್ಮದಾ ತೀರದಲ್ಲಿ ಘೋರ ತಪಸ್ಸು ಮಾಡಿ, ಆ ತೀರ್ಥದಲ್ಲಿ ಶಿವನ ನಿತ್ಯವಾಸವನ್ನು ಬೇಡಿ ಶಿವಪೂಜೆಯನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸುತ್ತಾನೆ. ಅಧ್ಯಾಯಾಂತ್ಯದಲ್ಲಿ ತೀರ್ಥಯಾತ್ರೆಯ ವಿಧಿಗಳು—ಸ್ನಾನ, ತರ್ಪಣ, ಬ್ರಾಹ್ಮಣಭೋಜನ, ಶಿವಪೂಜೆ—ವಿವರಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿವೆ. ಅಶ್ವಮೇಧ ಸಮಾನ ಪುಣ್ಯಫಲವೆಂದು ಹೇಳಿ, ಪಠಣ/ಶ್ರವಣದಿಂದ ಪಾಪನಾಶ ಮತ್ತು ದುಷ್ಟಸ್ವಪ್ನ ನಿವಾರಣೆ ಎಂಬ ಫಲಶ್ರುತಿಯೂ ಪ್ರಕಟವಾಗಿದೆ.
Adhyaya 43
Vimalēśvara–Puṣkariṇī–Dīvakara-japa and Revā/Narmadā Purificatory Doctrine (विमलेश्वर-तीर्थमाहात्म्यं तथा दिवाकरजपः)
ಈ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ ಮಾರ್ಕಂಡೇಯರು ಯುಧಿಷ್ಠಿರನಿಗೆ ತೀರ್ಥಸೇವೆಯ ಕ್ರಮ ಮತ್ತು ಫಲವನ್ನು ಉಪದೇಶಿಸುತ್ತಾರೆ. ಮೊದಲಿಗೆ ವಿಮಲೇಶ್ವರ ತೀರ್ಥವನ್ನು ಸೂಚಿಸಿ, ದೇವರುಗಳು ನಿರ್ಮಿಸಿದ ‘ದೇವಶಿಲೆ’ಯ ವರ್ಣನೆ ಬರುತ್ತದೆ. ಅಲ್ಲಿ ಸ್ನಾನ ಮಾಡಿ ಬ್ರಾಹ್ಮಣರನ್ನು ಸತ್ಕರಿಸಿದರೆ, ಅಲ್ಪ ದಾನದಿಂದಲೂ ಅಕ್ಷಯ ಪುಣ್ಯ ದೊರೆಯುತ್ತದೆ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ನಂತರ ಶುದ್ಧಿಗಾಗಿ ಸ್ವರ್ಣ, ರಜತ, ತಾಮ್ರ, ರತ್ನ-ಮುತ್ತು, ಭೂಮಿ, ಗೋদান ಮೊದಲಾದ ದಾನಗಳನ್ನು ಪ್ರಶಂಸಿಸಲಾಗಿದೆ. ಫಲಶ್ರುತಿಯಲ್ಲಿ—ಆ ತೀರ್ಥದಲ್ಲಿ ದೇಹತ್ಯಾಗ ಮಾಡಿದರೆ ಪ್ರಳಯವರೆಗೆ ರುದ್ರಲೋಕವಾಸ ಸಿಗುತ್ತದೆ; ಉಪವಾಸ, ಅಗ್ನಿ ಅಥವಾ ಜಲಮಾರ್ಗದಿಂದ ನಿಯಮಪೂರ್ವಕ ಪ್ರಾಣತ್ಯಾಗವನ್ನು ಪರಮಸ್ಥಿತಿಗೆ ಕಾರಣವೆಂದು ಹೇಳಿದೆ. ಬಳಿಕ ಶುದ್ಧಿಪ್ರದ ಪುಷ್ಕರಿಣಿಯಲ್ಲಿ ಸೂರ್ಯಭಕ್ತಿ ಮತ್ತು ಜಪವಿಧಾನ—ಒಂದು ಋಕ್ ಅಥವಾ ಒಂದು ಅಕ್ಷರ ಮಾತ್ರ ಜಪಿಸಿದರೂ ವೇದಫಲ ದೊರೆಯುತ್ತದೆ, ಮಲಿನತೆ ದೂರವಾಗುತ್ತದೆ; ವಿಧಿಪೂರ್ವಕವಾಗಿ ಮಾಡಿದರೆ ಪುಣ್ಯ ಕೋಟಿ-ಗುಣವಾಗಿ ವೃದ್ಧಿಸುತ್ತದೆ. ಉತ್ತರಾರ್ಧದಲ್ಲಿ ನಾಲ್ಕು ವರ್ಣಗಳಿಗೆ ಅಂತ್ಯಕಾಲದ ಧರ್ಮ—ಕಾಮ-ಕ್ರೋಧ ಸಂಯಮ, ಶಾಸ್ತ್ರಾನುಸರಣ, ದೇವಸೇವೆ—ಬೋಧಿಸಲಾಗಿದೆ; ವಿಚಲನ ನರಕ ಮತ್ತು ಹೀನ ಜನ್ಮಗಳಿಗೆ ಕಾರಣವೆಂದು ಎಚ್ಚರಿಸಲಾಗಿದೆ. ಅಂತಿಮವಾಗಿ ರೇವಾ/ನರ್ಮದೆಯ ರುದ್ರಸಂಭವ, ಸರ್ವತಾರಿಣಿ ಮಹಿಮೆಯನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸಿ, ಬೆಳಿಗ್ಗೆ ಎದ್ದು ಭೂಮಿಯನ್ನು ಸ್ಪರ್ಶಿಸಿ ನಿತ್ಯ ಜಪಿಸಬೇಕಾದ ಸಂಕ್ಷಿಪ್ತ ಮಂತ್ರವನ್ನು ನೀಡುತ್ತದೆ; ಅದು ನದಿಯನ್ನು ಪಾಪಹಾರಿಣಿ, ಶುದ್ಧಿದಾಯಿನಿ ಎಂದು ವಂದಿಸುತ್ತದೆ.
Adhyaya 44
शूलभेदतीर्थमाहात्म्य (Śūlabheda Tīrtha Māhātmya) — The Glory of the Śūlabheda Pilgrimage-Site
ಈ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ ಯುಧಿಷ್ಠಿರನ ಮೋಕ್ಷಪ್ರಶ್ನೆಗೆ ಉತ್ತರವಾಗಿ ಮಾರ್ಕಂಡೇಯರು ಉಪದೇಶರೂಪದಲ್ಲಿ ವಿವರಿಸುತ್ತಾರೆ. ರೇವಾ ನದಿಯ ದಕ್ಷಿಣ ತೀರದಲ್ಲಿ ಭೃಗುಪರ್ವತದ ಶಿಖರದ ಮೇಲೆ ಶೂಲಪಾಣಿ ಶಿವನು ಮಾನವರ ಮೋಕ್ಷಾರ್ಥ ಸ್ಥಾಪಿಸಿದ ಪರಮ ತೀರ್ಥ “ಶೂಲಭೇದ” ಎಂದು, ತ್ರಿಲೋಕಪ್ರಸಿದ್ಧವೆಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ಈ ತೀರ್ಥದ ಕೀರ್ತನ ಮತ್ತು ದರ್ಶನದಿಂದ ವಾಣಿ-ಮನ-ದೇಹದ ದೋಷಗಳು ನಿವಾರಣೆಯಾಗುತ್ತವೆ; ಐದು ಕ್ರೋಶಗಳ ಪವಿತ್ರ ವಲಯವನ್ನು ಸೂಚಿಸಿ ಭುಕ್ತಿ-ಮುಕ್ತಿ ಪ್ರದಾಯಕವೆಂದು ನಿರೂಪಿಸಲಾಗಿದೆ. ಮುಂದೆ ಜಲಕಥಾನಕ—ಪಾತಾಳಸಂಬಂಧ ಭೋಗವತಿಗೆ ಸೇರಿದ ಗಂಗಾಧಾರೆ ಶೂಲದ ‘ಭೇದ’ದಿಂದ ಉದ್ಭವಿಸಿ ಪಾಪಹಾರಿಣಿ ಪ್ರವಾಹವಾಗುತ್ತದೆ. ಶೂಲವು ಶಿಲೆಯನ್ನು ಚೀರಿ ಬಿಟ್ಟ ಸ್ಥಳದಲ್ಲಿ ಸರಸ್ವತಿ ಒಂದು ಕುಂಡದಲ್ಲಿ ಬಿದ್ದಳು; ಆದ್ದರಿಂದ ಅದು “ಪ್ರಾಚೀನ-ಅಘವಿಮೋಚಿನಿ” ಎಂದು ಪ್ರಸಿದ್ಧವೆಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ಕೇದಾರ, ಪ್ರಯಾಗ, ಕುರುಕ್ಷೇತ್ರ, ಗಯಾ ಮುಂತಾದ ಪ್ರಸಿದ್ಧ ತೀರ್ಥಗಳೂ ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಶೂಲಭೇದಕ್ಕೆ ಸಮವಲ್ಲವೆಂದು ಮಹಿಮೆಯನ್ನು ತೂಲನೆಮಾಡಿ ಘೋಷಿಸಲಾಗಿದೆ. ಶ್ರಾದ್ಧದಲ್ಲಿ ಪಿಂಡ ಮತ್ತು ತಿಲೋದಕ ಅರ್ಪಣೆ, ತೀರ್ಥಜಲವನ್ನು ನಿಯಮಿತವಾಗಿ ಪಾನಮಾಡುವುದು, ಕಪಟ-ಕ್ರೋಧವಿಲ್ಲದೆ ಯೋಗ್ಯ ಬ್ರಾಹ್ಮಣರನ್ನು ಗೌರವಿಸುವುದು, ಹಾಗೂ ಹದಿಮೂರು ದಿನಗಳ ದಾನದಿಂದ ಹೆಚ್ಚಿದ ಪುಣ್ಯಫಲ ದೊರಕುತ್ತದೆ ಎಂಬ ವಿಧಿ ಇದೆ. ಗಣನಾಥ/ಗಜಾನನ ದರ್ಶನ, ಕಂಬಲಕ್ಷೇತ್ರಪನಿಗೆ ವಂದನೆ, ನಂತರ ಶೂಲಪಾಣಿ ಮಹಾದೇವ, ಉಮಾ ಮತ್ತು ಗುಹಾವಾಸಿ ಮಾರ್ಕಂಡೇಶನ ಪೂಜೆ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ಗುಹೆಗೆ ಪ್ರವೇಶಿಸಿ “ತ್ರ್ಯಕ್ಷರ” ಮಂತ್ರಜಪ ಮಾಡಿದರೆ ನೀಲಪರ್ವತ ಪುಣ್ಯದ ಒಂದು ಭಾಗ ಲಭಿಸುತ್ತದೆ; ಸ್ಥಳವನ್ನು ಸರ್ವದೇವಮಯ ಹಾಗೂ ಕೋಟಿಲಿಂಗಸಂಬಂಧಿತವೆಂದು ವರ್ಣಿಸಲಾಗಿದೆ. ಸ್ನಾನದ ವೇಳೆ ಲಿಂಗದಲ್ಲಿ ಚಿಂಗಾರಿ/ಚಲನೆ ಕಾಣುವುದು ಮತ್ತು ಎಣ್ಣೆಬಿಂದು ಹರಡದಿರುವುದು—ಇವು ತೀರ್ಥಪ್ರಭಾವದ ಪ್ರತ್ಯಯಗಳು. ಅಂತ್ಯದಲ್ಲಿ ಅತಿಗುಹ್ಯತ್ವ, ಸರ್ವಪಾಪನಾಶ ಮತ್ತು ದಿನಕ್ಕೆ ಮೂರ ಬಾರಿ ಶೂಲಭೇದವನ್ನು ಶ್ರವಣ-ಸ್ಮರಣ ಮಾಡಿದರೆ ಅಂತರ-ಬಾಹ್ಯ ಶುದ್ಧಿ ದೊರಕುತ್ತದೆ ಎಂಬ ಫಲಶ್ರುತಿ ನೀಡಲಾಗಿದೆ.
Adhyaya 45
अन्धकस्य रेवातटे तपोवरप्राप्तिः (Andhaka’s Austerity on the Revā Bank and the Granting of a Boon)
ಮಾರ್ಕಂಡೇಯರು, ಹಿಂದೆ ರಾಜ ಉತ್ತಾನಪಾದನು ಋಷಿ‑ದೇವರ ಸಭೆಯಲ್ಲಿ ಮಹೇಶ್ವರನನ್ನು ಅತ್ಯಂತ ಗುಪ್ತ ಹಾಗೂ ಪರಮ ಪುಣ್ಯದಾಯಕ ತೀರ್ಥದ ಕುರಿತು—“ಶೂಲಭೇದ”ದ ಉದ್ಭವ ಏನು, ಆ ಸ್ಥಳದ ಮಹಿಮೆ ಏಕೆ—ಎಂದು ಪ್ರಶ್ನಿಸಿದ್ದನ್ನು ಸ್ಮರಿಸುತ್ತಾರೆ. ಆಗ ಈಶ್ವರನು ದೈತ್ಯ ಅಂಧಕನ ಕಥೆಯನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ—ಅತಿಬಲಿಷ್ಠ, ಅಹಂಕಾರಭರಿತ, ವಿರೋಧವಿಲ್ಲದೆ ರಾಜ್ಯ ಮಾಡಿದವನು. ಮಹಾದೇವನನ್ನು ಪ್ರಸನ್ನಗೊಳಿಸಲು ಅಂಧಕನು ರೇವಾ ತಟಕ್ಕೆ ಹೋಗಿ ಸಹಸ್ರ ಸಹಸ್ರ ವರ್ಷಗಳ ಕಾಲ ನಾಲ್ಕು ಹಂತಗಳಲ್ಲಿ ಕ್ರಮೇಣ ಕಠಿಣ ತಪಸ್ಸು ಮಾಡುತ್ತಾನೆ—ಮೊದಲು ಉಪವಾಸ, ನಂತರ ಜಲಮಾತ್ರಾಹಾರ, ಬಳಿಕ ಧೂಮಾಹಾರ, ಅಂತಿಮವಾಗಿ ದೀರ್ಘ ಯೋಗನಿಷ್ಠ ತಪ; ಕೊನೆಗೆ ಅಸ್ಥಿ‑ಚರ್ಮಮಾತ್ರ ಉಳಿಯುತ್ತಾನೆ. ಅವನ ತಪೋತೇಜಸ್ಸು ಕೈಲಾಸವರೆಗೆ ತಲುಪುತ್ತದೆ; ಉಮಾದೇವಿ ಈ ಅಪೂರ್ವ ತೀವ್ರತೆಯನ್ನು ಪ್ರಶ್ನಿಸಿ, ತ್ವರಿತವಾಗಿ ವರ ನೀಡುವುದು ಯುಕ್ತವೇ ಎಂದು ಚಿಂತಿಸುತ್ತಾಳೆ. ಶಿವನು ಉಮೆಯೊಂದಿಗೆ ತಪಸ್ವಿಯನ್ನು ಭೇಟಿಯಾಗಿ ವರ ನೀಡಲು ಮುಂದಾಗುತ್ತಾನೆ. ಅಂಧಕನು ಎಲ್ಲ ದೇವರ ಮೇಲೂ ಜಯವನ್ನು ಬೇಡುತ್ತಾನೆ; ಶಿವನು ಅದನ್ನು ಅನೌಚಿತ್ಯವೆಂದು ತಿರಸ್ಕರಿಸಿ ಬೇರೆ ವರ ಕೇಳಲು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ. ಅಂಧಕನು ನಿರಾಶೆಯಿಂದ ಕುಸಿಯುತ್ತಾನೆ; ಭಕ್ತನನ್ನು ನಿರ್ಲಕ್ಷಿಸಿದರೆ ಶಿವನ ಭಕ್ತರಕ್ಷಣ ಕೀರ್ತಿಗೆ ಹಾನಿಯಾಗುತ್ತದೆ ಎಂದು ಉಮೆ ಸೂಚಿಸುತ್ತಾಳೆ. ಆಗ ಸಮನ್ವಯ ವರ ನಿಶ್ಚಯವಾಗುತ್ತದೆ—ವಿಷ್ಣುವನ್ನು ಹೊರತುಪಡಿಸಿ ಅಂಧಕನು ಎಲ್ಲ ದೇವರನ್ನು ಜಯಿಸಬಲ್ಲನು, ಆದರೆ ಶಿವನನ್ನು ಅಲ್ಲ. ಪುನರ್ಜೀವಿತನಾಗಿ ಅಂಧಕನು ವರವನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸಿ, ಶಿವನು ಕೈಲಾಸಕ್ಕೆ ಮರಳುತ್ತಾನೆ; ಈ ಘಟನೆಯು ತಪಸ್ಸು, ಆಸೆ ಮತ್ತು ವರನಿಯಮದ ಧರ್ಮತತ್ತ್ವವನ್ನು ತೀರ್ಥಮಾಹಾತ್ಮ್ಯದೊಂದಿಗೆ ಬೋಧಿಸುತ್ತದೆ.
Adhyaya 46
अन्धकस्य स्वपुरप्रवेशः स्वर्गागमनं च (Andhaka’s Return, Ascent to Heaven, and the Abduction of Śacī)
ಮಾರ್ಕಂಡೇಯನು ವರ್ಣಿಸುವುದು—ಶಂಭುವಿನ ವರಪ್ರಸಾದದಿಂದ ಬಲವಂತನಾದ ದೈತ್ಯ ಅಂಧಕನು ತನ್ನ ನಗರಕ್ಕೆ ಮರಳಿದಾಗ ಜನರು ಮಹೋತ್ಸವದಿಂದ ಸ್ವಾಗತಿಸಿದರು. ಅಲಂಕರಿತ ಚೌಕಗಳು, ಉದ್ಯಾನಗಳು, ಕೆರೆಗಳು, ದೇವಾಲಯಗಳು; ವೇದಪಠಣ, ಮಂಗಳಘೋಷ, ದಾನಧರ್ಮ ಮತ್ತು ಸಮೂಹ ಹರ್ಷದಿಂದ ನಗರ ತುಂಬಿತು. ಅಂಧಕನು ಕೆಲಕಾಲ ಐಶ್ವರ್ಯದಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸಿದನು. ನಂತರ ಅವನು ವರದಾನಬಲದಿಂದ ಅಜೇಯನೆಂದು ದೇವರಿಗೆ ತಿಳಿದು, ಎಲ್ಲರೂ ವಾಸವ (ಇಂದ್ರ)ನ ಶರಣಿಗೆ ಹೋದರು. ಅವರು ಚಿಂತಿಸುತ್ತಿರುವಾಗ ಅಂಧಕನು ಒಬ್ಬನೇ ಮೇರುವಿನ ದುರ್ಗಮ ಶಿಖರಗಳಿಗೆ ಹೋಗಿ, ಇಂದ್ರನ ಕೋಟೆಯಂತಿರುವ ಸ್ವರ್ಗಧಾಮಕ್ಕೆ ತನ್ನ ಮನೆಗೆ ಬಂದಂತೆ ಪ್ರವೇಶಿಸಿದನು. ಭೀತನಾದ ಇಂದ್ರನು ರಕ್ಷಕನನ್ನು ಕಾಣದೆ ಅತಿಥಿಸತ್ಕಾರ ಮಾಡಿ, ಅಂಧಕನ ಬೇಡಿಕೆಯಂತೆ ದಿವ್ಯ ವೈಭವಗಳನ್ನು ತೋರಿಸಿದನು—ಐರಾವತ, ಉಚ್ಚೈಃಶ್ರವ, ಉರ್ವಶಿ ಹಾಗೂ ಇತರ ಅಪ್ಸರಸರು, ಪಾರಿಜಾತ ಪುಷ್ಪಗಳು, ಸಂಗೀತ-ವಾದ್ಯ. ರಂಗಮಂಟಪದಲ್ಲಿ ನೃತ್ಯಗಾನ ನಡೆಯುವಾಗ ಅಂಧಕನ ದೃಷ್ಟಿ ಶಚಿಯ ಮೇಲೆ ನಿಂತಿತು; ಅವನು ಇಂದ್ರಪತ್ನಿಯನ್ನು ಬಲಾತ್ಕಾರವಾಗಿ ಅಪಹರಿಸಿ ಹೊರಟನು. ಇದರಿಂದ ಯುದ್ಧ ಉಂಟಾಗಿ, ಅಂಧಕನ ಏಕಬಲಕ್ಕೆ ದೇವರುಗಳು ಹಿನ್ನಡೆಯಾದರು—ವರಬಲವು ನಿಯಂತ್ರಣರಹಿತ ಕಾಮನೆ ಮತ್ತು ದಮನದೊಂದಿಗೆ ಸೇರಿದರೆ ಲೋಕಕ್ರಮ ಅಸ್ಥಿರವಾಗುತ್ತದೆ ಎಂಬುದನ್ನು ಈ ಪ್ರಸಂಗ ತೋರಿಸುತ್ತದೆ.
Adhyaya 47
अन्धकविघ्ननिवेदनम् — The Devas Seek Refuge from Andhaka
ಈ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ ಮಾರ್ಕಂಡೇಯ ಮುನಿಗಳು ದೇವತೆಗಳ ಸಂಕಟವೃತ್ತಾಂತವನ್ನು ವರ್ಣಿಸುತ್ತಾರೆ. ಇಂದ್ರನ ನೇತೃತ್ವದಲ್ಲಿ ದೇವಗಣಗಳು ಮಹಿಮೆಯ ವಿಮಾನಗಳಲ್ಲಿ ಬ್ರಹ್ಮಲೋಕಕ್ಕೆ ಹೋಗಿ ಬ್ರಹ್ಮದೇವರಿಗೆ ಸಾಷ್ಟಾಂಗ ನಮಸ್ಕಾರ ಮಾಡಿ ಸ್ತುತಿಸುತ್ತಾರೆ. ತಮ್ಮ ದುಃಖವನ್ನು ತಿಳಿಸುತ್ತಾರೆ—ಬಲಿಷ್ಠ ಅಸುರ ಅಂಧಕನು ಅವರನ್ನು ಸೋಲಿಸಿ ಧನ-ರತ್ನಗಳನ್ನು ಕಸಿದುಕೊಂಡು, ಇಂದ್ರನ ಪತ್ನಿಯನ್ನೂ ಬಲವಂತವಾಗಿ ಅಪಹರಿಸಿದ್ದಾನೆ; ಇದರಿಂದ ದೇವತೆಗಳು ಅಪಮಾನಿತರಾಗಿದ್ದಾರೆ. ಬ್ರಹ್ಮದೇವರು ಚಿಂತಿಸಿ, ಅಂಧಕನು ದೇವತೆಗಳಿಗೆ ‘ಅವಧ್ಯ’ ಎಂದು, ಪೂರ್ವ ವರ ಅಥವಾ ದೈವ ನಿಯಮದಿಂದ ದೇವತೆಗಳ ಕೈಯಿಂದ ಅವನ ವಧ ಸುಲಭವಲ್ಲ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ನಂತರ ಬ್ರಹ್ಮದೇವರ ಮುಂದಾಳತ್ವದಲ್ಲಿ ದೇವತೆಗಳು ಕೇಶವ/ಜನಾರ್ದನ ವಿಷ್ಣುವಿನ ಶರಣಿಗೆ ಹೋಗಿ ಸ್ತೋತ್ರಗಳಿಂದ ಆರಾಧಿಸಿ ಸಂಪೂರ್ಣ ಶರಣಾಗತಿ ಸಲ್ಲಿಸುತ್ತಾರೆ. ವಿಷ್ಣು ಅವರನ್ನು ಆದರದಿಂದ ಸ್ವೀಕರಿಸಿ ಕಾರಣ ಕೇಳಿ, ಎಲ್ಲವನ್ನೂ ಕೇಳಿದ ಮೇಲೆ—ಅಂಧಕನು ಪಾತಾಳದಲ್ಲಿರಲಿ, ಭೂಮಿಯಲ್ಲಿರಲಿ, ಸ್ವರ್ಗದಲ್ಲಿರಲಿ, ಎಲ್ಲಿದ್ದರೂ ನಾನು ಅವನನ್ನು ಸಂಹರಿಸುತ್ತೇನೆ ಎಂದು ಪ್ರತಿಜ್ಞೆ ಮಾಡುತ್ತಾರೆ. ಶಂಖ-ಚಕ್ರ-ಗದಾ-ಧನುಸ್ಸು ಧರಿಸಿ ಎದ್ದು ದೇವತೆಗಳಿಗೆ ಧೈರ್ಯ ನೀಡುತ್ತಾರೆ ಮತ್ತು ತಮ್ಮ ತಮ್ಮ ಧಾಮಗಳಿಗೆ ಹಿಂತಿರುಗಲು ಸೂಚಿಸುತ್ತಾರೆ; ದೈವ ರಕ್ಷಣೆ ಮತ್ತು ಧರ್ಮಸ್ಥಾಪನೆಯ ಭರವಸೆಯೊಂದಿಗೆ ಅಧ್ಯಾಯ ಮುಕ್ತಾಯಗೊಳ್ಳುತ್ತದೆ।
Adhyaya 48
अन्धकस्य विष्णुस्तुतिः शिवयुद्धप्राप्तिः च (Andhaka’s Hymn to Viṣṇu and the Provocation of Śiva for Battle)
ರಾಜನು ಪ್ರಶ್ನಿಸಿದಾಗ ಮಹಾದೇವನು—ದೇವರನ್ನು ದಮನಿಸಿದ ನಂತರ ಅಂಧಕನು ಪಾತಾಳಕ್ಕೆ ಪ್ರವೇಶಿಸಿ ವಿನಾಶಕಾರಿ ಕೃತ್ಯಗಳಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿದ್ದಾನೆ ಎಂದು ತಿಳಿಸುತ್ತಾನೆ. ಕೇಶವನು ಧನುಸ್ಸಿನೊಂದಿಗೆ ಬಂದು ಆಗ್ನೇಯ ಅಸ್ತ್ರವನ್ನು ಪ್ರಯೋಗಿಸುತ್ತಾನೆ; ಅಂಧಕನು ಪ್ರಬಲ ವಾರುಣ ಅಸ್ತ್ರದಿಂದ ಪ್ರತಿರೋಧಿಸುತ್ತಾನೆ. ಬಾಣದ ಮಾರ್ಗದಲ್ಲೇ ಅಂಧಕನು ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷವಾಗಿ ಜನಾರ್ದನನನ್ನು ಸವಾಲು ಮಾಡುತ್ತಾನೆ; ಆದರೆ ಸಮೀಪ ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಸೋತ ಬಳಿಕ ಸಂಘರ್ಷವನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ‘ಸಾಮ’ ಮಾರ್ಗವನ್ನು ಹಿಡಿದು ವಿಷ್ಣುವಿಗೆ ದೀರ್ಘ ಸ್ತುತಿ ಸಲ್ಲಿಸುತ್ತಾನೆ—ನರಸಿಂಹ, ವಾಮನ, ವರಾಹಾದಿ ರೂಪಗಳನ್ನು ಸ್ಮರಿಸಿ ದೈವಿಕ ಕರುಣೆಯನ್ನು ಕೊಂಡಾಡುತ್ತಾನೆ. ವಿಷ್ಣು ಪ್ರಸನ್ನನಾಗಿ ವರ ನೀಡುತ್ತಾನೆ. ಅಂಧಕನು ಶುದ್ಧಿಗೊಳಿಸುವ, ಕೀರ್ತಿಯುತ ಯುದ್ಧವನ್ನು ಬೇಡುತ್ತಾನೆ; ಅದರಿಂದ ಉನ್ನತ ಲೋಕಗಳನ್ನು ಪಡೆಯಲು ಬಯಸುತ್ತಾನೆ. ವಿಷ್ಣು ಸ್ವತಃ ಯುದ್ಧ ಮಾಡುವುದನ್ನು ನಿರಾಕರಿಸಿ ಅವನನ್ನು ಮಹಾದೇವನ ಕಡೆಗೆ ಕಳುಹಿಸಿ—ಕೈಲಾಸ ಶಿಖರವನ್ನು ಕದಲಿಸಿ ಶಿವನ ಕ್ರೋಧವನ್ನು ಉಂಟುಮಾಡು ಎಂದು ಉಪದೇಶಿಸುತ್ತಾನೆ. ಅಂಧಕನು ಹಾಗೆ ಮಾಡಿದಾಗ ಜಗತ್ತಿನಲ್ಲಿ ಕಂಪನಗಳು, ಅಪಶಕುನಗಳು ಉಂಟಾಗುತ್ತವೆ; ಉಮಾ ಲಕ್ಷಣಗಳನ್ನು ಕೇಳುತ್ತಾಳೆ; ಶಿವನು ಅಪರಾಧಿಯನ್ನು ಎದುರಿಸಲು ನಿರ್ಧರಿಸುತ್ತಾನೆ. ದೇವತೆಗಳು ದಿವ್ಯ ರಥವನ್ನು ಸಿದ್ಧಪಡಿಸುತ್ತಾರೆ; ಶಿವನು ಮುಂದುವರಿದು ಮಹಾಯುದ್ಧ ಆರಂಭವಾಗುತ್ತದೆ—ಆಗ್ನೇಯ, ವಾರುಣ, ವಾಯವ್ಯ, ಸರ್ಪ, ಗಾರುಡ, ನಾರಸಿಂಹ ಅಸ್ತ್ರಗಳು ಪರಸ್ಪರ ನಿಷ್ಪ್ರಭಗೊಳಿಸುತ್ತವೆ. ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಕೈಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಶಿವನು ಕ್ಷಣಕಾಲ ಸ್ಥಂಭಿತನಾದರೂ ಪುನಃ ಚೇತರಿಸಿ ಅಂಧಕನನ್ನು ಮಹಾಶಸ್ತ್ರದಿಂದ ಹೊಡೆದು ಶೂಲದ ಮೇಲೆ ಏರಿಸುತ್ತಾನೆ. ಅವನ ರಕ್ತಬಿಂದುಗಳಿಂದ ಹೊಸ ದಾನವರು ಹುಟ್ಟಲು ಆರಂಭಿಸಿದಾಗ ಶಿವನು ದುರ್ಗಾ/ಚಾಮುಂಡೆಯನ್ನು ಕರೆಯುತ್ತಾನೆ; ಅವಳು ಬೀಳುವ ರಕ್ತವನ್ನು ಕುಡಿಯಿ ವೃದ್ಧಿಯನ್ನು ತಡೆಯುತ್ತಾಳೆ. ಉಪದ್ರವ ಶಮನವಾದ ಮೇಲೆ ಅಂಧಕನು ಶಿವಸ್ತುತಿ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ; ಶಿವನು ವರ ನೀಡಿ ಅವನನ್ನು ಗಣಗಳಲ್ಲಿ ಭೃಂಗೀಶನಾಗಿ ಸೇರಿಸುತ್ತಾನೆ—ವೈರದಿಂದ ಶರಣಾಗತಿಯತ್ತದ ಪರಿವರ್ತನೆ.
Adhyaya 49
Śūlabheda Tīrtha-Māhātmya (The Glory of the Śūlabheda Pilgrimage Site)
ಮಾರ್ಕಂಡೇಯನು ವರ್ಣಿಸುವುದೇನೆಂದರೆ—ಅಂಧಕನ ವಧೆಯ ನಂತರ ಮಹಾದೇವನು ಉಮೆಯೊಡನೆ ಕೈಲಾಸಕ್ಕೆ ಮರಳಿದನು. ಅಲ್ಲಿ ದೇವತೆಗಳು ಸಮಾವೇಶವಾದಾಗ ಶಿವನು ಅವರಿಗೆ ಆಸನಗ್ರಹಣ ಮಾಡಲು ಆಜ್ಞಾಪಿಸಿ, ದೈತ್ಯನು ನಾಶವಾದರೂ ತನ್ನ ತ್ರಿಶೂಲವು ರಕ್ತಮಲದಿಂದ ಕಲుషಿತವಾಗಿಯೇ ಉಳಿದಿದೆ; ಸಾಮಾನ್ಯ ವ್ರತ-ಆಚಾರಗಳಿಂದ ಮಾತ್ರ ಶುದ್ಧಿಯಾಗುವುದಿಲ್ಲ ಎಂದು ತಿಳಿಸಿದನು. ಆದ್ದರಿಂದ ದೇವತೆಗಳೊಂದಿಗೆ ಕ್ರಮಬದ್ಧ ತೀರ್ಥಯಾತ್ರೆ ಮಾಡುವ ಸಂಕಲ್ಪ ಮಾಡಿದನು. ಪ್ರಭಾಸದಿಂದ ಗಂಗಾಸಾಗರವರೆಗೆ ಅನೇಕ ತೀರ್ಥಗಳಲ್ಲಿ ಸ್ನಾನ ಮಾಡಿದರೂ ಇಷ್ಟಶುದ್ಧಿ ದೊರಕದೆ, ರೇವಾ (ನರ್ಮದಾ) ತೀರಕ್ಕೆ ಬಂದು ಎರಡೂ ದಡಗಳಲ್ಲಿ ಸ್ನಾನ ಮಾಡಿ ಭೃಗುಸಂಬಂಧಿತ ಪರ್ವತದಲ್ಲಿ ದಣಿದು ವಿರಮಿಸಿ, ಅಲ್ಲಿ ಒಂದು ವಿಶಿಷ್ಟವಾಗಿ ಮನೋಹರ, ವಿಧಿವಿಶಿಷ್ಟ ಸ್ಥಳವನ್ನು ಗುರುತಿಸಿದನು. ಶಿವನು ತ್ರಿಶೂಲದಿಂದ ಪರ್ವತವನ್ನು ಭೇದಿಸಿ ಕೆಳಗೆ ತನಕ ಬಿರುಕು ಉಂಟುಮಾಡಿದನು; ತಕ್ಷಣ ತ್ರಿಶೂಲವು ನಿರ್ಮಲವಾಗಿ ಪ್ರಕಾಶಿಸಿತು ಮತ್ತು ‘ಶೂಲಭೇದ’ ತೀರ್ಥದ ಶುದ್ಧಿಕಾರಕ ಮಹಿಮೆ ಸ್ಥಾಪಿತವಾಯಿತು. ಪರ್ವತದಿಂದ ಪುಣ್ಯರೂಪಿಣಿ ಸರಸ್ವತಿ ಪ್ರಾದುರ್ಭವಿಸಿ ಎರಡನೇ ಸಂಗಮವನ್ನು ನಿರ್ಮಿಸುತ್ತಾಳೆ—ಇದಕ್ಕೆ ಪ್ರಯಾಗದ ಶ್ವೇತ-ಶ್ಯಾಮ ಸಂಗಮದ ಉಪಮೆ ನೀಡಲಾಗಿದೆ. ಬ್ರಹ್ಮನು ದುಃಖನಾಶಕ ಬ್ರಹ್ಮೇಶ/ಬ್ರಹ್ಮೇಶ್ವರ ಲಿಂಗವನ್ನು ಪ್ರತಿಷ್ಠಾಪಿಸುತ್ತಾನೆ; ವಿಷ್ಣು ಆ ಕ್ಷೇತ್ರದ ದಕ್ಷಿಣ ಭಾಗದಲ್ಲಿ ನಿತ್ಯಸನ್ನಿಹಿತನಾಗಿರುವನೆಂದು ವರ್ಣನೆ ಇದೆ. ನಂತರ ತೀರ್ಥದ ವಿನ್ಯಾಸ ವಿವರಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ—ತ್ರಿಶೂಲಾಗ್ರರೇಖೆಯಿಂದ ಜಲಮಾರ್ಗ ನಿರ್ಮಾಣವಾಗಿ ಪವಿತ್ರ ಧಾರೆ ರೇವೆಯಲ್ಲಿ ಸೇರುತ್ತದೆ; ‘ಜಲಲಿಂಗ’ ಮತ್ತು ಆವರ್ತಯುಕ್ತ ಮೂರು ಕುಂಡಗಳ ಉಲ್ಲೇಖವಿದೆ. ಸ್ನಾನವಿಧಿ, ಮಂತ್ರವಿಕಲ್ಪಗಳು (ದಶಾಕ್ಷರಿ ಹಾಗೂ ವೈದಿಕ ಮಂತ್ರಗಳು), ವರ್ಣಗಳು ಮತ್ತು ಸ್ತ್ರೀ-ಪುರುಷರ ಪ್ರಕ್ರಿಯಾಧಾರಿತ ಅರ್ಹತೆ, ಹಾಗೆಯೇ ಸ್ನಾನದೊಂದಿಗೆ ತರ್ಪಣ, ಶ್ರಾದ್ಧಸಮಾನ ಕರ್ಮ, ದಾನಗಳ ಸಂಬಂಧವನ್ನು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ವಿನಾಯಕರು ಮತ್ತು ಕ್ಷೇತ್ರಪಾಲರು ರಕ್ಷಕರು; ಅಸಮ್ಯಕಾಚಾರಿಗಳಿಗೆ ವಿಘ್ನಗಳು ಉಂಟಾಗುತ್ತವೆ—ಯಾತ್ರೆಯನ್ನು ನೈತಿಕ ಶಿಸ್ತು ಎಂದು ಪ್ರತಿಪಾದಿಸಲಾಗಿದೆ. ಫಲಶ್ರುತಿಯಲ್ಲಿ ಶೂಲಭೇದದಲ್ಲಿ ವಿಧಿಪೂರ್ವಕ ಆಚರಣೆಯಿಂದ ಪಾಪಕ್ಷಯ, ದೋಷಶಮನ ಮತ್ತು ಪಿತೃಉದ್ಧಾರ ಲಭಿಸುತ್ತದೆ ಎಂದು ಘೋಷಿಸಲಾಗಿದೆ.
Adhyaya 50
द्विजपात्रता-दानविधि-तीर्थश्राद्धकन्यादानोपदेशः (Eligibility of Brahmins, Ethics of Dāna, Tīrtha-Śrāddha, and Guidance on Kanyādāna)
ಈ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ ಉತ್ತಾನಪಾದ ಮತ್ತು ಈಶ್ವರರ ಸಂವಾದದ ಮೂಲಕ ದಾನ‑ಸತ್ಕಾರಗಳಲ್ಲಿ ‘ಪಾತ್ರತೆ’ಯ ನಿರ್ಣಯವನ್ನು ವಿವರಿಸಲಾಗಿದೆ. ವೇದಾಧ್ಯಯನವಿಲ್ಲದ (ಅನಧೀಯಾನ/ಅನೃಚ) ಬ್ರಾಹ್ಮಣನು ಕೇವಲ ಹೆಸರಿನ ದ್ವಿಜ; ಅವನಿಗೆ ಮಾಡಿದ ಗೌರವ‑ದಾನ ಯಜ್ಞಫಲ ನೀಡುವುದಿಲ್ಲವೆಂದು ಉಪಮೆಗಳೊಂದಿಗೆ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ನಂತರ ನೀತಿ, ಆಚರಣೆ, ಯಾಗಕರ್ಮ ಮತ್ತು ಸಾಮಾಜಿಕ ಮર્યಾದೆಗಳನ್ನು ಉಲ್ಲಂಘಿಸುವ ದೋಷಗಳ ಪಟ್ಟಿಯನ್ನು ನೀಡಿ, ಅಪಾತ್ರನಿಗೆ ನೀಡಿದ ದಾನ ನಿಷ್ಫಲವೆಂಬ ಸಿದ್ಧಾಂತವನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸಲಾಗಿದೆ. ಮುಂದೆ ತೀರ್ಥ‑ಶ್ರಾದ್ಧ ವಿಧಿ ಬರುತ್ತದೆ—ಗೃಹಶ್ರಾದ್ಧದ ನಂತರ ಶೌಚ‑ಶುದ್ಧಿ, ಸೀಮಾ‑ನಿಯಮಗಳ ಪಾಲನೆ, ನಿರ್ದಿಷ್ಟ ತೀರ್ಥಸ್ಥಾನಕ್ಕೆ ಗಮನ, ಸ್ನಾನ, ಮತ್ತು ಹಲವು ಸ್ಥಳಗಳಲ್ಲಿ ಶ್ರಾದ್ಧಕರ್ಮ; ಪಾಯಸ‑ಮಧು‑ಘೃತಯುಕ್ತ ಪಿಂಡ ಅರ್ಪಣೆ ಇತ್ಯಾದಿ. ಫಲಶ್ರುತಿಯಲ್ಲಿ ಪಿತೃಗಳ ದೀರ್ಘಕಾಲ ತೃಪ್ತಿ ಹಾಗೂ ಪಾದುಕಾ, ಶಯ್ಯೆ, ಅಶ್ವ, ಛತ್ರ, ಧಾನ್ಯಸಹಿತ ಗೃಹ, ತಿಲಧೇನು, ಜಲ‑ಅನ್ನ ಮುಂತಾದ ದಾನಗಳಿಗೆ ಅನುಗುಣವಾದ ಸ್ವರ್ಗಫಲಗಳನ್ನು ಹೇಳಿ, ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಅನ್ನದಾನದ ಮಹಿಮೆಯನ್ನು ಒತ್ತಿ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಕನ್ಯಾದಾನೋಪದೇಶ—ದಾನಗಳಲ್ಲಿ ಅದರ ಶ್ರೇಷ್ಠತೆ, ಕುಲೀನ‑ಸದ್ಗುಣ‑ವಿದ್ವಾನ್ ವರನೇ ಯೋಗ್ಯ ಪಾತ್ರ, ವಿವಾಹವನ್ನು ಹಣದ ವ್ಯವಹಾರವಾಗಿಸುವುದರ ನಿಂದೆ, ಮತ್ತು ಅಯಾಚಿತ‑ಆಹೂತ‑ಯಾಚಿತ ಎಂಬ ದಾನಪ್ರಕಾರಗಳು. ಅಸಮರ್ಥರಿಗೆ ದಾನ ಮಾಡಬಾರದು, ಅಪಾತ್ರರು ದಾನ ಸ್ವೀಕರಿಸಬಾರದು ಎಂಬ ಎಚ್ಚರಿಕೆಯಿಂದ ಅಧ್ಯಾಯ ಮುಕ್ತಾಯಗೊಳ್ಳುತ್ತದೆ.
Adhyaya 51
Śrāddha-kāla-nirṇaya, Viṣṇu-jāgaraṇa, and Markaṇḍeśvara-guhā-liṅga Māhātmya (Ritual Timing and Cave-Shrine Observances)
ಈ ಅಧ್ಯಾಯವು ಸಂವಾದರೂಪದಲ್ಲಿದೆ. ಉತ್ತಾನಪಾದನು ಈಶ್ವರನನ್ನು—ಶ್ರಾದ್ಧ, ದಾನ ಮತ್ತು ತೀರ್ಥಯಾತ್ರೆ ಯಾವಾಗ ಮಾಡಬೇಕು ಎಂದು ಪ್ರಶ್ನಿಸುತ್ತಾನೆ. ಈಶ್ವರನು ತಿಂಗಳವಾರು ಶ್ರಾದ್ಧಕ್ಕೆ ಶುಭಕಾಲಗಳನ್ನು ನಿರ್ಣಯಿಸುತ್ತಾನೆ—ನಾಮಿತ ತಿಥಿಗಳು, ಅಯನಸಂಧಿ, ಅಷ್ಟಕಾ, ಸಂಕ್ರಾಂತಿ, ವ್ಯತೀಪಾತ, ಗ್ರಹಣಕಾಲ ಇತ್ಯಾದಿ—ಆ ಸಮಯಗಳಲ್ಲಿ ನೀಡಿದ ದಾನ ಅಕ್ಷಯಫಲ ನೀಡುತ್ತದೆ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ. ನಂತರ ಭಕ್ತಿಶಿಸ್ತಿನ ವಿಧಿಗಳು: ಮಧುಮಾಸದ ಶುಕ್ಲಪಕ್ಷ ಏಕಾದಶಿಗೆ ಉಪವಾಸ, ವಿಷ್ಣುವಿನ ಪಾದಸನ್ನಿಧಿಯಲ್ಲಿ ರಾತ್ರಿಜಾಗರಣೆ, ಧೂಪ-ದೀಪ-ನೈವೇದ್ಯ-ಮಾಲ್ಯಗಳಿಂದ ಪೂಜೆ, ಹಾಗೂ ಪೂರ್ವ ಪವಿತ್ರ ಕಥೆಗಳ ಪಠಣ/ಶ್ರವಣ. ವೈದಿಕ ಸೂಕ್ತಜಪವನ್ನು ಶುದ್ಧಿಕರ ಮತ್ತು ಮೋಕ್ಷಪ್ರದ ಎಂದು ವರ್ಣಿಸಲಾಗಿದೆ. ಪ್ರಾತಃಕಾಲದಲ್ಲಿ ಶ್ರದ್ಧೆಯಿಂದ ಶ್ರಾದ್ಧ, ಬ್ರಾಹ್ಮಣರಿಗೆ ಯೋಗ್ಯ ಸತ್ಕಾರ, ಮತ್ತು ಸಾಮರ್ಥ್ಯಾನುಸಾರ ಸ್ವರ್ಣ, ಗೋ, ವಸ್ತ್ರಾದಿ ದಾನ ಮಾಡಿದರೆ ಪಿತೃಗಳಿಗೆ ದೀರ್ಘ ತೃಪ್ತಿ ದೊರೆಯುತ್ತದೆ. ಮುಂದೆ ತ್ರಯೋದಶಿಗೆ ಗುಹಾಸ್ಥ ಲಿಂಗದ ದರ್ಶನ ತೀರ್ಥಕ್ರಮ—ಮಾರ್ಕಂಡೇಯ ಋಷಿಯು ಘೋರ ತಪಸ್ಸು ಮತ್ತು ಯೋಗಸಾಧನೆಯ ನಂತರ ಸ್ಥಾಪಿಸಿದ ‘ಮಾರ್ಕಂಡೇಶ್ವರ’ ಲಿಂಗವೆಂದು ಗುರುತಿಸಲಾಗಿದೆ. ಅಲ್ಲಿ ಸ್ನಾನ, ಉಪವಾಸ, ಇಂದ್ರಿಯನಿಗ್ರಹ, ಜಾಗರಣೆ, ದೀಪದಾನ, ಪಂಚಾಮೃತ/ಪಂಚಗವ್ಯ ಅಭಿಷೇಕ, ಹಾಗೂ ವ್ಯಾಪಕ ಮಂತ್ರಜಪ (ಸಾವಿತ್ರೀಜಪ ಗಣನೆ ಸಹಿತ) ವಿಧಿಸಲಾಗಿದೆ; ಪಾತ್ರಪರೀಕ್ಷೆಗೆ ವಿಶೇಷ ಮಹತ್ವ. ಅಷ್ಟಪುಷ್ಪರೂಪ ಮಾನಸಿಕ ಅರ್ಪಣೆಗಳು—ಅಹಿಂಸೆ, ಇಂದ್ರಿಯನಿಗ್ರಹ, ದಯೆ, ಕ್ಷಮೆ, ಧ್ಯಾನ, ತಪ, ಜ್ಞಾನ, ಸತ್ಯ—ಶ್ರೇಷ್ಠ ಪೂಜೆಯೆಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ಅಂತ್ಯದಲ್ಲಿ ವಾಹನ, ಧಾನ್ಯ, ಕೃಷಿ ಉಪಕರಣಗಳ ದಾನ, ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಗೋদান, ಮತ್ತು ಗ್ರಹಣಕಾಲದ ಅತുല ಪುಣ್ಯವನ್ನು ಹೊಗಳಿ; ಗೋವು ಕಾಣುವ ಸ್ಥಳದಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲ ತೀರ್ಥಗಳ ಸನ್ನಿಧಿ ಇದೆ, ತೀರ್ಥಸ್ಮರಣೆ/ಪುನರಾಗಮನ ಅಥವಾ ಅಲ್ಲಿ ಮರಣ ರುದ್ರಸಾನ್ನಿಧ್ಯಕ್ಕೆ ಕಾರಣ ಎಂದು ಉಪಸಂಹಾರ ಮಾಡುತ್ತದೆ.
Adhyaya 52
Dīrghatapā-āśrama and the Account of Ṛkṣaśṛṅga (दीर्घतपा-आश्रमः तथा ऋक्षशृङ्गोपाख्यानप्रस्तावः)
ಅಧ್ಯಾಯ 52ರಲ್ಲಿ ಈಶ್ವರನು ಒಂದು ಪೂರ್ವವೃತ್ತಾಂತವನ್ನು ಪ್ರಕಟಿಸುತ್ತಾನೆ—ಒಬ್ಬ ಮಹಾತಪಸ್ವಿ ತನ್ನ ಕುಟುಂಬದೊಡನೆ ಸ್ವರ್ಗವನ್ನು ಪಡೆದನು ಎಂದು. ಅದನ್ನು ಕೇಳಿ ರಾಜ ಉತ್ತಾನಪಾದನು ಆ ಕಥೆಯನ್ನು ವಿವರವಾಗಿ ಕೇಳುತ್ತಾನೆ. ನಂತರ ವೃತ್ತಾಂತವು ಕಾಶಿಯ ವರ್ಣನೆಗೆ ತಿರುಗುತ್ತದೆ: ರಾಜ ಚಿತ್ರಸೇನನ ಆಳ್ವಿಕೆಯಲ್ಲಿ ವಾರಾಣಸಿಯ ಸಮೃದ್ಧಿ, ವೇದಪಠಣದ ಪವಿತ್ರ ನಾದ, ನಗರ ವ್ಯಾಪಾರದ ಚೈತನ್ಯ, ದೇವಾಲಯ–ಆಶ್ರಮಗಳ ಸಾಂದ್ರತೆ ಇವುಗಳನ್ನು ಚಿತ್ರಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ನಗರದ ಉತ್ತರದಲ್ಲಿ ಮಂದಾರವನದೊಳಗೆ ಪ್ರಸಿದ್ಧ ಆಶ್ರಮವನ್ನು ಸೂಚಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಅಲ್ಲಿ ಬ್ರಾಹ್ಮಣ ತಪಸ್ವಿ ದೀರ್ಘತಪಾ ಘೋರ ತಪಸ್ಸಿನಿಂದ ಖ್ಯಾತನು; ಗೃಹಸ್ಥ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯೊಡನೆ ತಪಸ್ಸು ಸಹ ಸಾಧ್ಯವೆಂಬುದೂ ತೋರುತ್ತದೆ—ಅವನು ಪತ್ನಿ, ಪುತ್ರ, ಸೊಸೆಯೊಂದಿಗೆ ವಾಸಿಸಿ, ಐದು ಪುತ್ರರಿಂದ ಸೇವೆ ಪಡೆಯುತ್ತಾನೆ. ಕಿರಿಯವನು ಋಕ್ಷಶೃಂಗನು ವೇದಪರಂಗತ, ಬ್ರಹ್ಮಚಾರಿ, ಸದ್ಗುಣಸಂಪನ್ನ, ಯೋಗನಿಷ್ಠ, ಅಲ್ಪಾಹಾರ ತಪೋನಿಷ್ಠ. ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಅವನು ಮೃಗರೂಪದಲ್ಲಿ ಸಂಚರಿಸಿ ಜಿಂಕೆಗಳ ಗುಂಪಿನೊಂದಿಗೆ ಬೆರೆಯುತ್ತಾನೆ; ಆದರೂ ಪ್ರತಿದಿನ ತಂದೆ-ತಾಯಿಗೆ ವಂದಿಸಿ ಸೇವಿಸುತ್ತಾನೆ—ತಪೋವಾತಾವರಣದಲ್ಲೂ ಪಿತೃಭಕ್ತಿಯ ಶಿಸ್ತು ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗುತ್ತದೆ. ಅಂತ್ಯದಲ್ಲಿ ದೈವಯೋಗದಿಂದ ಋಕ್ಷಶೃಂಗನ ದೇಹಾಂತ ಸಂಭವಿಸುತ್ತದೆ; ಇದರಿಂದ ವಿಧಿ, ಪುಣ್ಯ ಮತ್ತು ಪರಲೋಕಗತಿ ಕುರಿತು ಮುಂದಿನ ಚಿಂತನೆಗೆ ಪೀಠಿಕೆ ಸಿದ್ಧವಾಗುತ್ತದೆ.
Adhyaya 53
चित्रसेन-ऋक्षशृङ्गसंवादः (King Citrasena and Sage Ṛkṣaśṛṅga: Accidental Injury and Ethical Remediation)
ಉತ್ತಾನಪಾದನಿಗೆ ಈಶ್ವರನು ಉಪದೇಶರೂಪವಾಗಿ ಈ ಕಥೆಯನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ—ಶ್ರದ್ಧೆಯಿಂದ ಕೇಳಿದರೆ ಪಾಪಶುದ್ಧಿ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ ಎಂದು. ಕಾಶಿಯ ಧರ್ಮಾತ್ಮ ಹಾಗೂ ಪರಾಕ್ರಮಶಾಲಿ ರಾಜ ಚಿತ್ರಸೇನನು ಅನೇಕ ಮಿತ್ರರಾಜರೊಂದಿಗೆ ಬೇಟೆಗೆ ಹೊರಟು, ಅರಣ್ಯದಲ್ಲಿ ಧೂಳು‑ಗೊಂದಲದಿಂದ ತನ್ನ ಬಳಗದಿಂದ ಬೇರ್ಪಡುತ್ತಾನೆ. ಹಸಿವು‑ಬಾಯಾರಿಕೆಯಿಂದ ಕಂಗೆಟ್ಟು ದಿವ್ಯ ಸರೋವರವನ್ನು ಸೇರಿ ಸ್ನಾನ ಮಾಡಿ, ಪಿತೃ‑ದೇವರಿಗೆ ತರ್ಪಣ ಸಲ್ಲಿಸಿ, ಕಮಲಗಳಿಂದ ಶಂಕರನ ಪೂಜೆ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ. ಅಲ್ಲಿ ವಿವಿಧ ದಿಕ್ಕಿನಲ್ಲಿ ನಿಂತಿರುವ ಜಿಂಕೆಗಳ ಮಧ್ಯೆ ಮಹಾತಪಸ್ವಿ ಋಕ್ಷಶೃಂಗನು ಆಸೀನನಾಗಿರುವುದನ್ನು ನೋಡಿ, ಬೇಟೆಯ ಅವಕಾಶವೆಂದು ಭಾವಿಸಿ ರಾಜನು ಬಾಣ ಬಿಡುತ್ತಾನೆ; ಅದು ಅಜ್ಞಾನದಿಂದ ಋಷಿಗೆ ತಾಗುತ್ತದೆ. ಋಷಿ ಮಾನವವಾಣಿಯಲ್ಲಿ ಮಾತನಾಡಿದಾಗ ರಾಜನು ಬೆಚ್ಚಿಬಿದ್ದು, ಅನಿಚ್ಛಿತ ಅಪರಾಧವನ್ನು ಒಪ್ಪಿ, ಬ್ರಹ್ಮಹತ್ಯೆಯನ್ನು ಅತ್ಯಂತ ಭಾರೀ ಪಾಪವೆಂದು ತಿಳಿದು ಆತ್ಮದಹನವನ್ನು ಪ್ರಾಯಶ್ಚಿತ್ತವೆಂದು ಸೂಚಿಸುತ್ತಾನೆ. ಋಕ್ಷಶೃಂಗನು ಅದನ್ನು ತಡೆದು—ಹೀಗೆ ಮಾಡಿದರೆ ತನ್ನ ಮೇಲೆ ಅವಲಂಬಿತ ಕುಟುಂಬದಲ್ಲಿ ಇನ್ನಷ್ಟು ಮರಣಗಳು ಹೆಚ್ಚುತ್ತವೆ ಎಂದು ಎಚ್ಚರಿಸುತ್ತಾನೆ. ತನ್ನನ್ನು ತಂದೆ‑ತಾಯಿಯ ಆಶ್ರಮಕ್ಕೆ ಹೊತ್ತುಕೊಂಡು ಹೋಗಿ, ತಾಯಿಯ ಮುಂದೆ ‘ಪುತ್ರಘಾತಕ’ನೆಂದು ಸತ್ಯವನ್ನು ಹೇಳು; ಅವರು ಶಾಂತಿಯ ಮಾರ್ಗವನ್ನು ತಿಳಿಸುವರು ಎಂದು ಆಜ್ಞಾಪಿಸುತ್ತಾನೆ. ರಾಜನು ಹೊತ್ತು ಸಾಗುವಾಗ ಮಧ್ಯೆ ಮಧ್ಯೆ ನಿಂತಾಗ ಋಷಿ ಯೋಗಸಮಾಧಿಯಿಂದ ದೇಹತ್ಯಾಗ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ. ರಾಜನು ವಿಧಿವತ್ತಾಗಿ ಅಂತ್ಯಕ್ರಿಯೆ ನೆರವೇರಿಸಿ ಶೋಕಿಸುತ್ತಾನೆ—ಮುಂದಿನ ಪ್ರಾಯಶ್ಚಿತ್ತಧರ್ಮ ಮತ್ತು ನೈತಿಕ ಹೊಣೆಗಾರಿಕೆಯ ಉಪದೇಶಕ್ಕೆ ಇದು ಪೀಠಿಕೆ ಆಗುತ್ತದೆ।
Adhyaya 54
अध्याय ५४ — शूलभेदतीर्थ-माहात्म्य तथा चित्रसेनस्य प्रायश्चित्त-मार्गः (Shūlabheda Tīrtha-Māhātmya and King Citraseṇa’s Expiatory Path)
ಈ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ ನೈತಿಕ ಕಾರಣ‑ಕಾರ್ಯ ಸಂಕಟ ಮತ್ತು ಅದರ ಪ್ರಾಯಶ್ಚಿತ್ತ ಮಾರ್ಗವನ್ನು ವಿವರಿಸಲಾಗಿದೆ. ಬೇಟೆಯ ಭ್ರಮೆಯಲ್ಲಿ ರಾಜ ಚಿತ್ರಸೇನನು ತಪಸ್ವಿ ದೀರ್ಘತಪರ ಪುತ್ರ ಋಕ್ಷಶೃಂಗನನ್ನು ಹತ್ಯೆಮಾಡಿ, ಅಪರಾಧವನ್ನು ಒಪ್ಪಿಕೊಂಡು ಆಶ್ರಮಕ್ಕೆ ಬರುತ್ತಾನೆ. ಶೋಕದಿಂದ ತಾಯಿ ಅಳುತ್ತಾ ಮೂರ್ಚ್ಛೆಗೊಂಡು ಪ್ರಾಣ ತ್ಯಜಿಸುತ್ತಾಳೆ; ಪುತ್ರರು ಮತ್ತು ಸೊಸೆಯರೂ ಸಹ ನಾಶವಾಗುತ್ತಾರೆ—ತಪಸ್ವಿಹಿಂಸೆಯ ಸಾಮಾಜಿಕ ಹಾಗೂ ಕರ್ಮಫಲದ ಭಾರತೆ ಪ್ರಕಟವಾಗುತ್ತದೆ. ದೀರ್ಘತಪ ಮೊದಲಿಗೆ ರಾಜನನ್ನು ಗರ್ಹಿಸಿ, ನಂತರ ಕರ್ಮತತ್ತ್ವವನ್ನು ಚಿಂತಿಸಿ—ಮಾನವನು ಪೂರ್ವಕರ್ಮದ ಪ್ರೇರಣೆಯಿಂದ ಮಾಡಿದರೂ ಫಲ ತಪ್ಪದು ಎಂದು ಬೋಧಿಸುತ್ತಾನೆ. ಪ್ರಾಯಶ್ಚಿತ್ತವಾಗಿ ಸಮಸ್ತ ಕುಟುಂಬದ ದಹನಸಂಸ್ಕಾರ ಮಾಡಿ, ದಕ್ಷಿಣ ನರ್ಮದಾ ತೀರದ ಪ್ರಸಿದ್ಧ ಶೂಲಭೇದ ತೀರ್ಥದಲ್ಲಿ ಅಸ್ಥಿಗಳನ್ನು ನಿಮಜ್ಜನ ಮಾಡಬೇಕೆಂದು ವಿಧಿಸುತ್ತಾನೆ; ಅದು ಪಾಪ‑ದುಃಖನಾಶಕವೆಂದು ವರ್ಣಿತವಾಗಿದೆ. ಚಿತ್ರಸೇನನು ದಹನಕರ್ಮ ಮುಗಿಸಿ, ಪಾದಯಾತ್ರೆಯಾಗಿ ಅಲ್ಪಾಹಾರದಿಂದ, ಪುನಃಪುನಃ ಸ್ನಾನ ಮಾಡುತ್ತ ದಕ್ಷಿಣಕ್ಕೆ ಹೊರಡುತ್ತಾನೆ; ಮಾರ್ಗದಲ್ಲಿ ಮುನಿಗಳಿಂದ ದಾರಿ ಕೇಳಿ ತೀರ್ಥವನ್ನು ತಲುಪುತ್ತಾನೆ. ಅಲ್ಲಿ ತೀರ್ಥಪ್ರಭಾವದಿಂದ ಒಂದು ಜೀವ ಉದ್ಧಾರಗೊಂಡ ದರ್ಶನ ಸಂಭವಿಸಿ, ಸ್ಥಳಮಹಿಮೆ ದೃಢವಾಗುತ್ತದೆ. ರಾಜನು ಸ್ನಾನ ಮಾಡಿ ಎಳ್ಳುಮಿಶ್ರಿತ ಜಲದಿಂದ ತರ್ಪಣ ಮಾಡಿ ಅಸ್ಥಿವಿಸರ್ಜನ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ. ಮೃತರು ದಿವ್ಯರೂಪದಲ್ಲಿ ವಿಮಾನಗಳೊಂದಿಗೆ ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷರಾಗುತ್ತಾರೆ; ಉನ್ನತ ದೀರ್ಘತಪ ರಾಜನಿಗೆ ಆಶೀರ್ವದಿಸಿ—ಈ ವಿಧಿ ಆದರ್ಶ, ಶುದ್ಧಿ ಮತ್ತು ಇಷ್ಟಫಲಪ್ರದ ಎಂದು ಘೋಷಿಸುತ್ತಾನೆ.
Adhyaya 55
Śūlabheda-Tīrtha Māhātmya (शूलभेदतीर्थमाहात्म्य) — The Glory of the Śūlabheda Sacred Ford
ತೀರ್ಥದ ಮಹಾ ಪ್ರಭಾವವನ್ನು ಕಂಡು ಉತ್ತಾನಪಾದನು ರಾಜ ಚಿತ್ರಸೇನನ ವಿಷಯವನ್ನು ಕೇಳಿದನು. ಈಶ್ವರನು ಹೇಳಿದನು—ಚಿತ್ರಸೇನನು ಭೃಗುತುಂಗಕ್ಕೆ ಏರಿ ಒಂದು ಕುಂಡದ ಬಳಿಯಲ್ಲಿ ಘೋರ ತಪಸ್ಸು ಮಾಡಿ ಬ್ರಹ್ಮ, ವಿಷ್ಣು, ಮಹೇಶ್ವರರನ್ನು ಧ್ಯಾನಿಸುತ್ತಾ ಅಕಾಲ ದೇಹತ್ಯಾಗಕ್ಕೆ ಮುಂದಾದನು. ಆಗ ರುದ್ರ ಮತ್ತು ಕೇಶವ ಸ್ವಯಂ ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷವಾಗಿ ಅವನನ್ನು ತಡೆದು, ಹಿಂದಿರುಗಿ ಧರ್ಮಾನುಸಾರವಾಗಿ ರಾಜ್ಯಸೌಭಾಗ್ಯವನ್ನು ಅನುಭವಿಸಿ ನಿರ್ವಿಘ್ನವಾಗಿ ಪ್ರಜಾಪಾಲನೆ ಮಾಡು ಎಂದು ಉಪದೇಶಿಸಿದರು. ಆದರೆ ಚಿತ್ರಸೇನನು ರಾಜಭೋಗಾಸಕ್ತಿಯನ್ನು ತ್ಯಜಿಸಿ ವರವನ್ನು ಬೇಡಿದನು—ತ್ರಿದೇವರು ಈ ಸ್ಥಳದಲ್ಲಿ ಶಾಶ್ವತವಾಗಿ ನೆಲೆಸಲಿ, ಈ ಕ್ಷೇತ್ರ ಗಯಾಶಿರಸ್ಸಿನ ಸಮಾನ ಪುಣ್ಯದಾಯಕವಾಗಲಿ, ಮತ್ತು ತಾನು ಶಿವಗಣಗಳಲ್ಲಿ ನಾಯಕತ್ವ ಪಡೆಯಲಿ. ಈಶ್ವರನು ವರ ನೀಡಿದನು—ಶೂಲಭೇದ ತೀರ್ಥದಲ್ಲಿ ತ್ರಿಕಾಲದಲ್ಲೂ ಅಂಶರೂಪವಾಗಿ ತ್ರಿದೇವರ ನಿವಾಸ ಇರುತ್ತದೆ; ಚಿತ್ರಸೇನನು ‘ನಂದಿ’ ಎಂಬ ಗಣಾಧಿಪನಾಗಿ, ಗಣೇಶನಂತೆ ಕಾರ್ಯನಿರ್ವಹಿಸುವವನಾಗಿ, ಶಿವಸನ್ನಿಧಿಯಲ್ಲಿ ಪೂಜೆಯಲ್ಲಿ ಆದ್ಯತೆ ಪಡೆಯುವನು. ಅಧ್ಯಾಯವು ತೀರ್ಥದ ತೌಲನಿಕ ಮಹಿಮೆಯನ್ನು (ಗಯೆಯನ್ನು ಹೊರತುಪಡಿಸಿ ಇತರ ತೀರ್ಥಗಳಿಗಿಂತ ಶ್ರೇಷ್ಠ), ಕುಂಡಪ್ರದೇಶದ ಪ್ರಮಾಣ–ಕರ್ಮವಿಧಾನಗಳನ್ನು, ಹಾಗೂ ಶ್ರಾದ್ಧ–ಪಿಂಡದಾನದ ಫಲವನ್ನು ವಿವರಿಸುತ್ತದೆ—ಪಿತೃಮೋಕ್ಷ, ವಿಧಿಗಳಿಲ್ಲದೆ ಕಠಿಣ ಮರಣ ಹೊಂದಿದವರಿಗೂ ಉಪಕಾರ, ಕೇವಲ ಸ್ನಾನದಿಂದ ಅಜ್ಞಾನಪಾಪಶುದ್ಧಿ, ಮತ್ತು ಅಲ್ಲಿ ಸನ್ಯಾಸ ಸ್ವೀಕರಿಸಿದರೆ ಉನ್ನತ ಗತಿ. ಅಂತ್ಯದ ಫಲಶ್ರುತಿಯಲ್ಲಿ ಈ ಮಹಾತ್ಮ್ಯವನ್ನು ಪಠಿಸುವುದು, ಕೇಳುವುದು, ಬರೆಯುವುದು, ದಾನಮಾಡುವುದು ಪಾಪಕ್ಷಯ, ಇಷ್ಟಸಿದ್ಧಿ ಮತ್ತು ಗ್ರಂಥ ಉಳಿಯುವವರೆಗೆ ರುದ್ರಲೋಕವಾಸವನ್ನು ನೀಡುತ್ತದೆ ಎಂದು ಪ್ರಶಂಸಿಸಲಾಗಿದೆ.
Adhyaya 56
देवशिला-शूलभेद-तीर्थमाहात्म्य तथा भानुमती-व्रताख्यान (Devāśilā–Śūlabheda Tīrtha Māhātmya and the Bhānumatī Vrata Narrative)
ಅಧ್ಯಾಯ 56 ಪ್ರಶ್ನೋತ್ತರ ರೂಪದಲ್ಲಿ ಧರ್ಮತತ್ತ್ವವನ್ನು ನಿರೂಪಿಸುತ್ತದೆ. ಉತ್ತಾನಪಾದನು ಗಂಗಾವತರಣ ಹೇಗೆ ಆಯಿತು ಮತ್ತು ಮಹಾಪುಣ್ಯದಾಯಕ ದೇವಶಿಲೆ ಹೇಗೆ ಉಂಟಾಯಿತು ಎಂದು ಕೇಳಿದಾಗ, ಈಶ್ವರನು ಪವಿತ್ರ ಭೂಗೋಳ-ಉದ್ಭವಕಥೆಯನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ—ದೇವತೆಗಳ ಪ್ರಾರ್ಥನೆಯಿಂದ ಗಂಗಾ ಪ್ರಕಟವಾಗುತ್ತಾಳೆ; ರುದ್ರನು ತನ್ನ ಜಟೆಯಿಂದ ಅವಳನ್ನು ಬಿಡುಗಡೆ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ; ಮಾನವಹಿತಕ್ಕಾಗಿ ದೇವನದೀ ರೂಪದಲ್ಲಿ ಹರಿಯುತ್ತಾಳೆ; ಶೂಲಭೇದ, ದೇವಶಿಲೆ ಮತ್ತು ಪ್ರಾಚೀ ಸರಸ್ವತಿ ಸ್ಥಳಗಳ ಸುತ್ತ ತೀರ್ಥಸಮೂಹ ಸ್ಥಾಪಿತವಾಗುತ್ತದೆ. ಮುಂದೆ ಆಚರಣಾತ್ಮಕ ವಿಧಿಗಳು—ಸ್ನಾನ, ತರ್ಪಣ, ಯೋಗ್ಯ ಬ್ರಾಹ್ಮಣರಿಂದ ಶ್ರಾದ್ಧ, ಏಕಾದಶಿ ಉಪವಾಸ, ರಾತ್ರಿಜಾಗರಣೆ, ಪುರಾಣಪಠಣ ಮತ್ತು ದಾನ—ಇವು ಪಾಪಶುದ್ಧಿಗೂ ಪಿತೃತೃಪ್ತಿಗೂ ಸಾಧನಗಳೆಂದು ತಿಳಿಸಲಾಗಿದೆ. ದೃಷ್ಟಾಂತಕಥೆಯಲ್ಲಿ ರಾಜ ವೀರಸೇನನ ವಿಧವಾ ಪುತ್ರಿ ಭಾನುಮತಿ ಕಠೋರ ವ್ರತಗಳನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸಿ, ಗಂಗೆಯಿಂದ ದಕ್ಷಿಣ ಮಾರ್ಗ, ರೇವಾ ಪ್ರದೇಶ ಮುಂತಾದ ಅನೇಕ ತೀರ್ಥಗಳಿಗೆ ವರ್ಷಗಳ ಯಾತ್ರೆ ಮಾಡಿ, ಕೊನೆಗೆ ಶೂಲಭೇದ/ದೇವಶಿಲೆಯಲ್ಲಿ ನಿಯಮಬದ್ಧ ವಾಸ, ನಿರಂತರ ಪೂಜೆ ಮತ್ತು ಬ್ರಾಹ್ಮಣ ಅತಿಥಿಸತ್ಕಾರ ಮಾಡುತ್ತಾಳೆ. ಇನ್ನೊಂದು ದೃಷ್ಟಾಂತದಲ್ಲಿ ದುರ್ಭಿಕ್ಷಪೀಡಿತ ಶಬರ/ವ್ಯಾಧ ಮತ್ತು ಅವನ ಪತ್ನಿ ಪುಷ್ಪ-ಫಲ ಅರ್ಪಣೆ, ಏಕಾದಶಿ ಆಚರಣೆ, ಸಮೂಹ ತೀರ್ಥಕರ್ಮಗಳಲ್ಲಿ ಪಾಲ್ಗೊಳ್ಳುವುದು, ಸತ್ಯ ಮತ್ತು ದಾನಧರ್ಮವನ್ನು ಅಳವಡಿಸಿಕೊಳ್ಳುವುದು ಮೂಲಕ ಜೀವನವನ್ನು ಭಕ್ತಿಪುಣ್ಯದ ಕಡೆಗೆ ತಿರುಗಿಸುತ್ತಾರೆ. ಅಂತ್ಯದಲ್ಲಿ ತಿಲ, ದೀಪ, ಭೂಮಿ, ಹಿರಣ್ಯ ಇತ್ಯಾದಿ ದಾನಫಲಗಳ ಸಂಕ್ಷಿಪ್ತ ವರ್ಗೀಕರಣವಿದ್ದು, ಬ್ರಹ್ಮದಾನ ಶ್ರೇಷ್ಠ ಮತ್ತು ಫಲವನ್ನು ನಿರ್ಧರಿಸುವಲ್ಲಿ ಭಾವವೇ ಪ್ರಧಾನ ಎಂದು ಒತ್ತಿ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ.
Adhyaya 57
Padmaka-parva and the Śabara’s Liberation at Markaṇḍa-hrada (Revā Khaṇḍa, Adhyāya 57)
ಈ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ ಎರಡು ಭಾಗಗಳಾಗಿ ಧರ್ಮ-ತತ್ತ್ವೋಪದೇಶ ಬರುತ್ತದೆ. ಮೊದಲ ಭಾಗದಲ್ಲಿ ಭಾನುಮತಿ ಚಂದ್ರತಿಥಿಗಳ ಕ್ರಮದಲ್ಲಿ ಶೈವ ಆಚರಣೆ ಮಾಡುತ್ತಾಳೆ—ಬ್ರಾಹ್ಮಣರಿಗೆ ಭೋಜನ ನೀಡುತ್ತಾಳೆ, ಉಪವಾಸ-ನಿಯಮ ಪಾಲಿಸುತ್ತಾಳೆ, ಮಾರ್ಕಂಡೇಯ-ಹ್ರದದಲ್ಲಿ ಸ್ನಾನ ಮಾಡಿ, ವೃಷಭಧ್ವಜ ಮಹೇಶ್ವರನನ್ನು ಪಂಚಾಮೃತ, ಗಂಧ, ಧೂಪ, ದೀಪ, ನೈವೇದ್ಯ, ಪುಷ್ಪಗಳಿಂದ ಪೂಜಿಸುತ್ತಾಳೆ. ರಾತ್ರಿಜಾಗರಣದಲ್ಲಿ ಪುರಾಣಪಠಣ, ಗಾನ, ನೃತ್ಯ, ಸ್ತೋತ್ರಗಳೊಂದಿಗೆ ಆರಾಧನೆ ನಡೆಯುತ್ತದೆ. ಬ್ರಾಹ್ಮಣರು ಇದನ್ನು “ಪದ್ಮಕ” ಎಂಬ ಪರ್ವವೆಂದು ಹೇಳಿ, ತಿಥಿ-ನಕ್ಷತ್ರ-ಯೋಗ-ಕರಣ ವಿಶೇಷಗಳನ್ನು ವಿವರಿಸಿ, ಇಲ್ಲಿ ದಾನ-ಹೋಮ-ಜಪಗಳು ಅಕ್ಷಯ ಫಲ ನೀಡುತ್ತವೆ ಎಂದು ಪ್ರತಿಪಾದಿಸುತ್ತಾರೆ. ಎರಡನೇ ಭಾಗದಲ್ಲಿ ಭಾನುಮತಿ ಭೃಗುಮೂರ್ಧನ ಪರ್ವತದಲ್ಲಿ ಒಬ್ಬ ಶಬರನು ಪತ್ನಿಯೊಂದಿಗೆ ಹಾರಿ ಪ್ರಾಣತ್ಯಾಗ ಮಾಡಲು ಸಿದ್ಧನಿರುವುದನ್ನು ಕಾಣುತ್ತಾಳೆ. ಅವನು ತಕ್ಷಣದ ದುಃಖದಿಂದಲ್ಲ; ಸಂಸಾರಭಯ ಮತ್ತು ಮಾನವಜನ್ಮ ಪಡೆದು ಧರ್ಮಾಚರಣೆ ವಿಫಲವಾಗುವ ಭೀತಿಯಿಂದ ನಿರ್ಧಾರ ಮಾಡಿಕೊಂಡಿರುತ್ತಾನೆ. ಭಾನುಮತಿ ಇನ್ನೂ ಕಾಲವಿದೆ, ವ್ರತ-ದಾನಗಳಿಂದ ಶುದ್ಧಿ ಸಾಧ್ಯವೆಂದು ಉಪದೇಶಿಸುತ್ತಾಳೆ. ಶಬರನು ಪರಾನ್ನದೋಷವನ್ನು ನೆನೆಸಿ ಧನಸಹಾಯವನ್ನು ತಿರಸ್ಕರಿಸಿ—“ಇತರರ ಅನ್ನ ತಿಂದವನು ಅವರ ದೋಷವನ್ನೂ ತಿನ್ನುವನು” ಎಂದು ಹೇಳಿ, ಅರ್ಧವಸ್ತ್ರದಿಂದ ಸಂಯಮಿಸಿ ಹರಿಯನ್ನು ಧ್ಯಾನಿಸುತ್ತಾ ಬೀಳುತ್ತಾನೆ. ಸ್ವಲ್ಪ ಸಮಯದ ಬಳಿಕ ಅವನು ಮತ್ತು ಅವನ ಪತ್ನಿ ದಿವ್ಯವಿಮಾನದಲ್ಲಿ ಏರುತ್ತಿರುವುದು ಕಾಣುತ್ತದೆ—ಮೋಕ್ಷ ಅಥವಾ ಶ್ರೇಷ್ಠಗತಿಯ ಸೂಚನೆಯಾಗಿ ಕಥೆ ಮುಕ್ತಾಯಗೊಳ್ಳುತ್ತದೆ.
Adhyaya 58
Śūlabheda-tīrtha Māhātmya (Glory of the Śūlabheda Sacred Site)
ಈ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ ಶೂಲಭೇದ ತೀರ್ಥದ ಮಹಾತ್ಮ್ಯವನ್ನು ಫಲಶ್ರುತಿಯೊಂದಿಗೆ ವಿವರಿಸಲಾಗಿದೆ. ಉತ್ತಾನಪಾದನು ಭಾನುಮತಿಯ ಕೃತ್ಯದ ಮಹತ್ವವನ್ನು ಈಶ್ವರನಿಗೆ ಪ್ರಶ್ನಿಸುತ್ತಾನೆ. ಈಶ್ವರನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ—ಭಾನುಮತಿ ಒಂದು ಪುಣ್ಯಕುಂಡದ ಬಳಿಗೆ ಹೋಗಿ ಅದರ ಪಾವಿತ್ರ್ಯವನ್ನು ಅರಿತು ತಕ್ಷಣ ಬ್ರಾಹ್ಮಣರನ್ನು ಆಹ್ವಾನಿಸಿ ಸತ್ಕರಿಸಿ, ವಿಧಿಯಂತೆ ದಾನ ನೀಡಿ ತನ್ನ ಸಂಕಲ್ಪವನ್ನು ದೃಢಪಡಿಸಿಕೊಂಡಳು. ನಂತರ ಪಿತೃ-ದೇವ ಪೂಜೆ ಮಾಡಿ, ಮಧುಮಾಸದಲ್ಲಿ ಪಕ್ವಕಾಲ ನಿಯಮದಿಂದ ಇದ್ದು, ಅಮಾವಾಸ್ಯೆಯಂದು ಪರ್ವತಪ್ರದೇಶಕ್ಕೆ ಹೋದಳು. ಶಿಖರಾರೋಹಣ ಮಾಡಿ ಬ್ರಾಹ್ಮಣರಿಗೆ—ಕುಟುಂಬಬಂಧುಗಳಿಗೆ ಸಮಾಧಾನದ ಸಂದೇಶವನ್ನು ತಲುಪಿಸಿ; ಶೂಲಭೇದದಲ್ಲಿ ಸ್ವಶಕ್ತಿಯ ತಪಸ್ಸಿನಿಂದ ದೇಹತ್ಯಾಗ ಮಾಡಿ ಸ್ವರ್ಗಸ್ಥಿತಿಯನ್ನು ಪಡೆಯುವೆನೆಂದು ತಿಳಿಸಿದಳು. ಬ್ರಾಹ್ಮಣರು ಒಪ್ಪಿ ಅವಳ ಸಂಶಯವನ್ನು ನಿವಾರಿಸಿದರು. ಆಮೇಲೆ ಅವಳು ವಸ್ತ್ರಗಳನ್ನು ಬಿಗಿಯಾಗಿ ಕಟ್ಟಿಕೊಂಡು ಏಕಾಗ್ರಚಿತ್ತದಿಂದ ದೇಹತ್ಯಾಗ ಮಾಡಿದಳು; ದಿವ್ಯಸ್ತ್ರೀಯರು ಬಂದು ವಿಮಾನದಲ್ಲಿ ಏರಿಸಿ ಕೈಲಾಸದ ಕಡೆಗೆ ಕರೆದುಕೊಂಡು ಹೋದರು, ಎಲ್ಲರ ಮುಂದೆಯೇ ಅವಳು ಊರ್ಧ್ವಗಮನ ಪಡೆದಳು. ಮಾರ್ಕಂಡೇಯನು ಪರಂಪರೆಯಿಂದ ಈ ಕಥೆಯನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸಿ ಬಲವಾದ ಫಲಶ್ರುತಿಯನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ—ತೀರ್ಥದಲ್ಲಾಗಲಿ ದೇವಾಲಯದಲ್ಲಾಗಲಿ ಭಕ್ತಿಯಿಂದ ಪಠಣ-ಶ್ರವಣ ಮಾಡಿದರೆ ದೀರ್ಘಕಾಲ ಸಂಚಿತ ಮಹಾಪಾಪಗಳೂ ನಾಶವಾಗುತ್ತವೆ; ಸಾಮಾಜಿಕ ದೋಷ, ವಿಧಿಭಂಗ, ವಿಶ್ವಾಸಭಂಗ ಇತ್ಯಾದಿ ಅನೇಕ ಅಪರಾಧಗಳು ‘ಶೂಲಭೇದ’ ಪ್ರಭಾವದಿಂದ ಛೇದಿತವಾಗುತ್ತವೆ. ಶ್ರಾದ್ಧಕಾಲದಲ್ಲಿ ಬ್ರಾಹ್ಮಣಭೋಜನ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಪಠಿಸಿದರೆ ಪಿತೃಗಳು ಸಂತೋಷಪಡುತ್ತಾರೆ; ಶ್ರೋತರಿಗೆ ಮಂಗಳ, ಆರೋಗ್ಯ, ದೀರ್ಘಾಯು ಮತ್ತು ಕೀರ್ತಿ ಲಭಿಸುತ್ತದೆ।
Adhyaya 59
पुष्करिणीतीर्थमाहात्म्यं (Puṣkariṇī Tīrtha Māhātmya on the Revā’s Northern Bank)
ಮಾರ್ಕಂಡೇಯರು ಪಾಪನಾಶಕವಾದ ಒಂದು ಪವಿತ್ರ ಪುಷ್ಕರಿಣಿಯನ್ನು ಶುದ್ಧಿಗಾಗಿ ಸಂದರ್ಶಿಸಬೇಕಾದ ತೀರ್ಥವೆಂದು ವರ್ಣಿಸುತ್ತಾರೆ. ಇದು ರೇವಾ (ನರ್ಮದಾ) ನದಿಯ ಉತ್ತರ ತೀರದಲ್ಲಿದ್ದು ಅತ್ಯಂತ ಮಂಗಳಕರವೆಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ; ಏಕೆಂದರೆ ವೇದಮೂರ್ತಿಯಾದ ದಿವಾಕರ (ಸೂರ್ಯ) ಅಲ್ಲಿ ಸದಾ ವಾಸಿಸುತ್ತಾನೆ ಎಂಬ ನಂಬಿಕೆ. ಈ ತೀರ್ಥದ ಮಹಿಮೆ ಕುರುಕ್ಷೇತ್ರಕ್ಕೆ ಸಮಾನ—ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಸರ್ವಕಾಮಫಲ ನೀಡುವದು ಮತ್ತು ದಾನವೃದ್ಧಿ ಮಾಡುವದು—ಎಂದು ಅಧ್ಯಾಯ ತಿಳಿಸುತ್ತದೆ. ಸೂರ್ಯಗ್ರಹಣಕಾಲದಲ್ಲಿ ಸ್ನಾನ ಮಾಡಿ ವಿಧಿಪೂರ್ವಕ ದಾನ—ಮೌಲ್ಯವಸ್ತುಗಳು, ಸ್ವರ್ಣ-ರಜತ, ಪಶುಧನ ಇತ್ಯಾದಿ—ಮಾಡಿದರೆ ಮಹಾಫಲ ಸಿಗುತ್ತದೆ; ಬ್ರಾಹ್ಮಣರಿಗೆ ಸ್ವರ್ಣ-ರಜತ ದಾನದ ಫಲ ಹದಿಮೂರು ದಿನಗಳವರೆಗೆ ವೃದ್ಧಿಯಾಗುತ್ತದೆ ಎಂದೂ ಹೇಳಿದೆ. ಎಳ್ಳು ಮಿಶ್ರಿತ ನೀರಿನಿಂದ ಪಿತೃ-ದೇವತೆಗಳಿಗೆ ತರ್ಪಣ ತೃಪ್ತಿಕರ; ಪಾಯಸ, ಜೇನು, ತುಪ್ಪ ಸೇರಿಸಿದ ಶ್ರಾದ್ಧ ಪಿತೃಗಳಿಗೆ ಸ್ವರ್ಗ ಮತ್ತು ಅಕ್ಷಯ ಫಲ ನೀಡುತ್ತದೆ. ಅಕ್ಷತ, ಬದರ, ಬಿಲ್ವ, ಇಂಗುದ, ಎಳ್ಳು ಮೊದಲಾದ ಧಾನ್ಯ-ಫಲ ಅರ್ಪಣೆಯೂ ಅಕ್ಷಯ ಫಲದಾಯಕವೆಂದು ವರ್ಣನೆ. ಅಂತಿಮವಾಗಿ ಸೂರ್ಯೋಪಾಸನೆಯೇ ಭಕ್ತಿಯ ಕೇಂದ್ರ—ಸ್ನಾನ, ದಿವಾಕರ ಪೂಜೆ, ಆದಿತ್ಯಹೃದಯ ಪಠಣ, ವೈದಿಕ ಜಪ. ಒಂದೇ ಋಕ್/ಯಜುಸ್/ಸಾಮ ಮಂತ್ರ ಜಪಿಸಿದರೂ ಸಮಗ್ರ ವೇದಫಲ, ಪಾಪವಿಮೋಚನೆ ಮತ್ತು ಉನ್ನತ ಲೋಕಪ್ರಾಪ್ತಿ ದೊರೆಯುತ್ತದೆ. ವಿಧಿಯಂತೆ ಅಲ್ಲಿ ದೇಹತ್ಯಾಗ ಮಾಡಿದವನು ಸೂರ್ಯಸಂಬಂಧಿತ ಪರಮ ಪದವನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತಾನೆ ಎಂದು ಅಧ್ಯಾಯ ಮುಕ್ತಾಯಗೊಳ್ಳುತ್ತದೆ.
Adhyaya 60
रवितीर्थ-आदित्येश्वर-माहात्म्य एवं नर्मदास्तोत्रफलम् (Ravītīrtha–Ādityeśvara Māhātmya and the Fruit of the Narmadā Hymn)
ಮಾರ್ಕಂಡೇಯನು ಯುಧಿಷ್ಠಿರನಿಗೆ ಉಪದೇಶವನ್ನು ಮುಂದುವರಿಸಿ ರವಿತೀರ್ಥ ಮತ್ತು ಆದಿತ್ಯೇಶ್ವರರ ಮಹಿಮೆಯನ್ನು ವರ್ಣಿಸುತ್ತಾನೆ—ಇದು ಪ್ರಸಿದ್ಧ ತೀರ್ಥಗಳಿಗಿಂತಲೂ ಅಧಿಕ ಫಲಪ್ರದವಾದ ಪರಮ ಪುಣ್ಯಕ್ಷೇತ್ರವೆಂದು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ. ರುದ್ರಸನ್ನಿಧಿಯಲ್ಲಿ ಕೇಳಿದ ವೃತ್ತಾಂತವನ್ನು ತಿಳಿಸುತ್ತಾನೆ: ದುರ್ಭಿಕ್ಷಕಾಲದಲ್ಲಿ ಅನೇಕ ಋಷಿಗಳು ನರ್ಮದಾ ತೀರದಲ್ಲಿ ಸೇರಿ, ಅರಣ್ಯದಿಂದ ಆವೃತವಾದ ತೀರ್ಥಪ್ರದೇಶವನ್ನು ತಲುಪುತ್ತಾರೆ. ಅಲ್ಲಿ ಪಾಶಧಾರಿಗಳಾದ ಭಯಂಕರ ಸ್ತ್ರೀ-ಪುರುಷರು ಕಾಣಿಸಿಕೊಂಡು, ತಮ್ಮ ‘ಸ್ವಾಮಿಗಳ’ ಬಳಿಗೆ ತೀರ್ಥದಲ್ಲಿ ಮುಂದುವರಿಯಲು ಋಷಿಗಳನ್ನು ಪ್ರೇರೇಪಿಸುತ್ತಾರೆ. ಋಷಿಗಳು ನಂತರ ನರ್ಮದಾದೇವಿಗೆ ದೀರ್ಘ ಸ್ತೋತ್ರವನ್ನು ಅರ್ಪಿಸಿ, ಅವಳ ಪಾವನೀಕರಣ ಮತ್ತು ರಕ್ಷಣಾ ಶಕ್ತಿಯನ್ನು ಕೀರ್ತಿಸುತ್ತಾರೆ. ದೇವಿ ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷವಾಗಿ ಅಪೂರ್ವ ವರಗಳನ್ನು ನೀಡುತ್ತಾಳೆ; ಮೋಕ್ಷಾಭಿಮುಖವಾದ ಅಪರೂಪದ ಭರವಸೆಯನ್ನೂ ದಯಪಾಲಿಸುತ್ತಾಳೆ. ಮುಂದಾಗಿ ಸ್ನಾನ-ಪೂಜೆಯಲ್ಲಿ ನಿರತರಾದ ಐದು ಬಲಿಷ್ಠರು ಕಾಣಿಸಿಕೊಂಡು, ಈ ತೀರ್ಥದ ಪ್ರಭಾವದಿಂದ ಘೋರ ಪಾಪಗಳೂ ಕ್ಷಯವಾಗುತ್ತವೆ ಎಂದು ವಿವರಿಸುತ್ತಾರೆ; ಅವರು ಭಾಸ್ಕರಾರಾಧನೆ ಮತ್ತು ಅಂತರಂಗದಲ್ಲಿ ಹರಿ-ಸ್ಮರಣೆ ಮಾಡಿ, ಅದರ ರೂಪಾಂತರಕಾರಿ ಫಲವನ್ನು ಋಷಿಗಳು ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷವಾಗಿ ಕಾಣುತ್ತಾರೆ. ಅಧ್ಯಾಯವು ರವಿತೀರ್ಥದ ವಿಧಿಕ್ರಮವನ್ನು ನಿಗದಿಪಡಿಸುತ್ತದೆ—ಗ್ರಹಣಕಾಲಗಳಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ಪುಣ್ಯ ತಿಥಿ-ಸಂಧಿಗಳಲ್ಲಿ ದರ್ಶನ, ಉಪವಾಸ, ರಾತ್ರಿಜಾಗರಣೆ, ದೀಪದಾನ, ವೈಷ್ಣವ ಕಥೆ ಮತ್ತು ವೇದಪಠಣ, ಗಾಯತ್ರಿ ಜಪ, ಬ್ರಾಹ್ಮಣ ಸತ್ಕಾರ, ಹಾಗೆಯೇ ಅನ್ನ, ಚಿನ್ನ, ಭೂಮಿ, ವಸ್ತ್ರ, ಆಶ್ರಯ, ವಾಹನ ಇತ್ಯಾದಿ ದಾನಗಳು. ಫಲಶ್ರುತಿಯಲ್ಲಿ ಶ್ರದ್ಧೆಯಿಂದ ಕೇಳುವವರಿಗೆ ಶುದ್ಧಿ ಮತ್ತು ಸೂರ್ಯಲೋಕವಾಸ ದೊರೆಯುತ್ತದೆ ಎಂದು ಹೇಳಿ, ಘೋರ ನೈತಿಕ ದೋಷವಿರುವವರಿಗೆ ತೀರ್ಥರಹಸ್ಯವನ್ನು ಹೇಳುವಲ್ಲಿ ವಿವೇಕವಿರಲಿ ಎಂದು ಉಪದೇಶಿಸುತ್ತದೆ.
Adhyaya 61
शक्रतीर्थ-शक्रेश्वर-माहात्म्य (Glory of Śakra-tīrtha and Śakreśvara)
ಮಾರ್ಕಂಡೇಯನು ಶ್ರೋತೆಯನ್ನು ನರ್ಮದೆಯ ದಕ್ಷಿಣ ತೀರದಲ್ಲಿರುವ ಅತ್ಯಂತ ಪುಣ್ಯಪ್ರದ ಶಕ್ರತೀರ್ಥದ ಕಡೆಗೆ ದಾರಿತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ; ಅದು ಸಂಚಿತ ಪಾಪಗಳನ್ನು ಹರಣಮಾಡುವ ಸ್ಥಳವೆಂದು ವರ್ಣಿತವಾಗಿದೆ. ಈ ತೀರ್ಥದ ಪ್ರಾಮಾಣ್ಯವನ್ನು ಕಾರಣಕಥೆ ಸ್ಥಾಪಿಸುತ್ತದೆ—ಪೂರ್ವದಲ್ಲಿ ಇಂದ್ರನು (ಶಕ್ರನು) ಇಲ್ಲಿ ಮಹೇಶ್ವರ ಶಿವನಿಗೆ ತೀವ್ರ ಭಕ್ತಿಯಿಂದ ಘೋರ ತಪಸ್ಸು ಮಾಡಿದನು; ಪ್ರಸನ್ನನಾದ ಉಮಾಪತಿ ಅವನಿಗೆ ದೇವೇಂದ್ರತ್ವ, ರಾಜ್ಯಸಮೃದ್ಧಿ ಮತ್ತು ದಾನವರ ಮೇಲೆ ಜಯಶಕ್ತಿ ಎಂಬ ವರಗಳನ್ನು ನೀಡಿದನು. ನಂತರ ವಿಧಿ-ಉಪದೇಶ: ಕಾರ್ತಿಕ ಕೃಷ್ಣ ತ್ರಯೋದಶಿಯಂದು ಭಕ್ತಿಯಿಂದ ಉಪವಾಸವ್ರತ ಆಚರಿಸಿದರೆ ಪಾಪವಿಮೋಚನೆ, ದುಃಸ್ವಪ್ನ, ಅಪಶಕುನ ಹಾಗೂ ಗ್ರಹ-ಶಾಕಿನಿ ಮೊದಲಾದ ಉಪದ್ರವಗಳ ಶಮನವಾಗುತ್ತದೆ. ಶಕ್ರೇಶ್ವರ ದರ್ಶನವು ಜನ್ಮಾರ್ಜಿತ ದೋಷಗಳನ್ನು ನಾಶಮಾಡುತ್ತದೆ ಎಂದು ಹೇಳಿ, ಅನೇಕ ನಿಷಿದ್ಧ ಕರ್ಮಗಳಿಗೂ ಇಲ್ಲಿ ಶುದ್ಧಿಯ ಭರವಸೆ ನೀಡಲಾಗಿದೆ. ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಸ್ವರ್ಗಕಾಂಕ್ಷಿಯು ದಾನ ಮಾಡಬೇಕು—ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಸತ್ಪಾತ್ರ ಬ್ರಾಹ್ಮಣನಿಗೆ ಗೋಧಾನ (ಅಥವಾ ಯೋಗ್ಯ ವಾಹಕಪಶು) ಭಕ್ತಿಯಿಂದ ನೀಡಬೇಕು; ತೀರ್ಥಫಲಗಳನ್ನು ಸಂಕ್ಷೇಪವಾಗಿ ಹೇಳಿ ಅಧ್ಯಾಯ ಮುಕ್ತಾಯಗೊಳ್ಳುತ್ತದೆ।
Adhyaya 62
क्रोडीतीर्थ-माहात्म्य (Kroḍī Tīrtha Māhātmya) — The Glory of the Kroḍīśvara Shrine
ಈ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ ಋಷಿ ಮಾರ್ಕಂಡೇಯನು ರಾಜನಿಗೆ ಕ್ರೋಡೀಶ್ವರ ಎಂಬ ಮಹಾತೀರ್ಥದ ದರ್ಶನ-ವಿಧಾನವನ್ನು ಉಪದೇಶಿಸುತ್ತಾನೆ. ದಾನವರ ಸಂಹಾರದ ನಂತರ ವಿಜಯೋತ್ಸಾಹದಿಂದ ದೇವತೆಗಳು ಛಿನ್ನಶಿರಸ್ಸುಗಳನ್ನು ಸಂಗ್ರಹಿಸಿ ನರ್ಮದಾ ಜಲದಲ್ಲಿ ವಿಸರ್ಜಿಸಿ, ಬಂಧುತ್ವಸ್ಮರಣೆಯೊಂದಿಗೆ ಸ್ನಾನ ಮಾಡುತ್ತಾರೆ. ಬಳಿಕ ಉಮಾಪತಿ ಶಿವನನ್ನು ಪ್ರತಿಷ್ಠಾಪಿಸಿ ಲೋಕಸಿದ್ಧಿ ಹಾಗೂ ಕ್ಷೇಮಾರ್ಥ ಪೂಜಿಸುತ್ತಾರೆ; ಇದರಿಂದ ಭೂಮಿಯಲ್ಲಿ ಈ ತೀರ್ಥ “ಕ್ರೋಡೀ” ಎಂದು ಪಾಪಘ್ನ ತೀರ್ಥವಾಗಿ ಪ್ರಸಿದ್ಧವಾಗುತ್ತದೆ. ವಿಧಾನದಲ್ಲಿ ಉಭಯಪಕ್ಷಗಳ ಅಷ್ಟಮಿ ಮತ್ತು ಚತುರ್ದಶಿಯಲ್ಲಿ ಭಕ್ತಿಯಿಂದ ಉಪವಾಸ, ಶೂಲಿನನ ಸನ್ನಿಧಿಯಲ್ಲಿ ರಾತ್ರಿಜಾಗರಣೆ—ಪವಿತ್ರ ಕಥಾಶ್ರವಣ ಮತ್ತು ವೇದಾಧ್ಯಯನ ಸಹಿತ—ಪ್ರಾತಃ ತ್ರಿದಶೇಶ್ವರ ಪೂಜೆ, ಪಂಚಾಮೃತಾಭಿಷೇಕ, ಚಂದನಲೇಪನ, ಬಿಲ್ವಪತ್ರ-ಪುಷ್ಪಾರ್ಪಣೆ, ದಕ್ಷಿಣಾಭಿಮುಖ ಮಂತ್ರಜಪ ಮತ್ತು ನಿಯತ ಜಲನಿಮಜ್ಜನವನ್ನು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ಪಿತೃಗಳಿಗೆ ದಕ್ಷಿಣಮುಖ ತಿಲಾಂಜಲಿ, ಶ್ರಾದ್ಧ, ಹಾಗೂ ವೇದನಿಷ್ಠ ಸಂಯಮಿ ಬ್ರಾಹ್ಮಣರಿಗೆ ಭೋಜನ-ದಾನ ಮಾಡಿದರೆ ಪುಣ್ಯ ಬಹುಗುಣವಾಗುತ್ತದೆ ಎಂದು ಪ್ರತಿಪಾದಿಸುತ್ತದೆ. ಫಲಶ್ರುತಿಯಂತೆ ನಿಯಮಪೂರ್ವಕವಾಗಿ ಈ ತೀರ್ಥದಲ್ಲಿ ಮರಣವಾದರೆ, ಅಸ್ಥಿಗಳು ನರ್ಮದಾಜಲದಲ್ಲಿ ಇರುವವರೆಗೆ ಶಿವಲೋಕದಲ್ಲಿ ದೀರ್ಘವಾಸ; ನಂತರ ಧನಿಕ, ಗೌರವನೀಯ, ಸದಾಚಾರಿ, ದೀರ್ಘಾಯುಷ್ಯ ಜನ್ಮ ದೊರೆಯುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಅಂತಿಮವಾಗಿ ಕ್ರೋಡೀಶ್ವರಾರಾಧನೆಯಿಂದ ಪರಮಗತಿ ಸಿದ್ಧಿಸುತ್ತದೆ. ರೇವೆಯ ಉತ್ತರ ತೀರದಲ್ಲಿ ಸತ್ಯೋಪಾರ್ಜಿತ ಧನದಿಂದ ದೇವಾಲಯ ನಿರ್ಮಾಣ, ಎಲ್ಲ ವರ್ಣಗಳಿಗೂ ಸ್ತ್ರೀಯರಿಗೂ ಯಥಾಶಕ್ತಿ ಸೌಲಭ್ಯವಾಗಿರಲಿ ಎಂದು ಪ್ರೇರೇಪಿಸಿ, ಈ ತೀರ್ಥಮಾಹಾತ್ಮ್ಯವನ್ನು ಭಕ್ತಿಯಿಂದ ಕೇಳಿದರೆ ಆರು ತಿಂಗಳಲ್ಲಿ ಪಾಪನಾಶವೆಂದು ಉಪಸಂಹರಿಸುತ್ತದೆ.
Adhyaya 63
कुमारेश्वरतीर्थ-माहात्म्य (Kumāreśvara Tīrtha Māhātmya)
ಮಾರ್ಕಂಡೇಯನು ರಾಜಶ್ರೋತರಿಗೆ ಉಪದೇಶಿಸುತ್ತಾನೆ—ಅಗಸ್ತ್ಯೇಶ್ವರನ ಸಮೀಪ ನರ್ಮದಾ ತೀರದಲ್ಲಿರುವ ಪ್ರಸಿದ್ಧ ಕುಮಾರೇಶ್ವರ ತೀರ್ಥಕ್ಕೆ ಹೋಗಬೇಕು. ಪೂರ್ವಕಾಲದಲ್ಲಿ ಷಣ್ಮುಖ (ಸ್ಕಂದ)ನು ಅಲ್ಲಿ ತೀವ್ರ ಭಕ್ತಿಯಿಂದ ಆರಾಧನೆ ಮಾಡಿ ಸಿದ್ಧಿಯನ್ನು ಪಡೆದನು; ದೇವಸೈನ್ಯಗಳ ನಾಯಕನಾಗಿ, ಶತ್ರುಗಳನ್ನು ದಮನಿಸುವ ಶಕ್ತಿಯನ್ನು ಗಳಿಸಿದನು. ಆ ಕಾರಣದಿಂದ ನರ್ಮದಾ ತೀರದ ಆ ಸ್ಥಳವು ಮಹಾಶಕ್ತಿಯ ತೀರ್ಥವೆಂದು ಘೋಷಿತವಾಗಿದೆ. ಯಾತ್ರಿಕರ ನಿಯಮಗಳು—ಏಕಾಗ್ರಚಿತ್ತದಿಂದ ಮತ್ತು ಇಂದ್ರಿಯನಿಗ್ರಹದಿಂದ ಅಲ್ಲಿ ಸಮೀಪಿಸಬೇಕು; ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಕಾರ್ತ್ತಿಕ ಚತುರ್ದಶಿ ಹಾಗೂ ಅಷ್ಟಮಿಯಲ್ಲಿ ವಿಶೇಷ ವ್ರತಾಚರಣೆ. ಗಿರಿಜಾನಾಥ (ಶಿವ)ನಿಗೆ ಮೊಸರು, ಹಾಲು, ತುಪ್ಪದಿಂದ ಅಭಿಷೇಕ, ಭಕ್ತಿಗೀತಗಾನ, ಮತ್ತು ಶಾಸ್ತ್ರೋಕ್ತ ಪಿಂಡದಾನ—ವೇದವಿದ್ವಾಂಸರಾದ ಬ್ರಾಹ್ಮಣರು ಧರ್ಮಕರ್ಮಗಳಲ್ಲಿ ನಿರತರಾಗಿರುವ ಸನ್ನಿಧಿಯಲ್ಲಿ ಮಾಡುವುದೇ ಶ್ರೇಷ್ಠ. ಫಲಶ್ರುತಿ ಪ್ರಕಾರ ಅಲ್ಲಿ ನೀಡಿದ ದಾನ ಅಕ್ಷಯವಾಗುತ್ತದೆ; ಈ ತೀರ್ಥವು ಸರ್ವತೀರ್ಥಮಯವೆಂದು ವರ್ಣಿಸಲಾಗಿದೆ; ಕುಮಾರ ದರ್ಶನದಿಂದ ಮಹಾಪುಣ್ಯ ಲಭಿಸುತ್ತದೆ. ಅಂತಿಮವಾಗಿ, ಈ ಪುಣ್ಯಕರ್ಮಸಂಬಂಧದಲ್ಲಿ ಅಲ್ಲಿ ದೇಹತ್ಯಾಗ ಮಾಡಿದವನು ಸ್ವರ್ಗವನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತಾನೆ—ಇದು ಪ್ರಭುವಿನ ಸತ್ಯವಚನವೆಂದು ದೃಢಪಡಿಸಲಾಗಿದೆ.
Adhyaya 64
अगस्त्येश्वरतीर्थमाहात्म्य (Agastyeśvara Tīrtha-Māhātmya)
ಈ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ ಮಾರ್ಕಂಡೇಯನು ರಾಜನನ್ನು ಉದ್ದೇಶಿಸಿ ಅವಂತೀ ಖಂಡದಲ್ಲಿರುವ ಅತ್ಯಂತ ಶುಭಕರವಾದ “ಅಗಸ್ತ್ಯೇಶ್ವರ” ತೀರ್ಥವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತಾನೆ. ಈ ತೀರ್ಥವನ್ನು ಪಾಪಕ್ಷಯಕ್ಕೆ ಹಾಗೂ ಧರ್ಮದೋಷ ನಿವಾರಣೆಗೆ ಸ್ಥಳಾಧಾರಿತ ಸಾಧನವಾಗಿ ವರ್ಣಿಸಲಾಗಿದೆ. ಇಲ್ಲಿ ಮುಖ್ಯ ವಿಧಿ ತೀರ್ಥಸ್ನಾನ; ಸ್ನಾನದಿಂದ ಬ್ರಹ್ಮಹತ್ಯೆ ಮೊದಲಾದ ಮಹಾಪಾತಕಗಳೂ ನಿವೃತ್ತಿಯಾಗುತ್ತವೆ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ಕಾಲನಿರ್ದೇಶವೂ ಸ್ಪಷ್ಟ—ಕಾರ್ತಿಕ ಮಾಸ, ಕೃಷ್ಣಪಕ್ಷ, ಚತುರ್ದಶಿ ದಿನ ಸ್ನಾನ ಮಾಡಬೇಕು; ಹೀಗೆ ಕಾಲ-ಸ್ಥಳ-ಕ್ರಿಯೆ ಒಂದೇ ಧಾರ್ಮಿಕ ನಿಯಮವಾಗಿ ಸೇರುತ್ತವೆ. ಮುಂದೆ ಸಮಾಧಿಸ್ಥನಾಗಿ, ಇಂದ್ರಿಯನಿಗ್ರಹದಿಂದ ಘೃತದಿಂದ ದೇವರಿಗೆ ಅಭಿಷೇಕ ಮಾಡಬೇಕೆಂದು ಆಜ್ಞೆ. ದಾನಕ್ರಮದಲ್ಲಿ ಧನ, ಪಾದುಕಾ, ಛತ್ರ, ಘೃತಕಂಬಳ ಮತ್ತು ಎಲ್ಲರಿಗೂ ಅನ್ನದಾನ—ಇವುಗಳಿಂದ ಪುಣ್ಯಫಲ ಬಹುಗುಣವಾಗುತ್ತದೆ ಎಂದು ತಿಳಿಸಲಾಗಿದೆ. ಬೋಧನೆ: ತೀರ್ಥಯಾತ್ರೆ ಕೇವಲ ಪ್ರಯಾಣವಲ್ಲ; ನಿಯಮ, ಭಕ್ತಿ, ದಾನಗಳ ಸಮನ್ವಯದಿಂದಲೇ ಶುದ್ಧಿ ಸಿದ್ಧಿಸುತ್ತದೆ.
Adhyaya 65
Ānandeśvara-tīrtha Māhātmya (Glory of the Ānandeśvara Tīrtha)
ಈ ಅಧ್ಯಾಯವು ಸಂವಾದರೂಪದಲ್ಲಿ ಮಾರ್ಕಂಡೇಯರು ಯುಧಿಷ್ಠಿರನಿಗೆ ನರ್ಮದೆಯ ದಕ್ಷಿಣ ತೀರದಲ್ಲಿರುವ ‘ಆನಂದೇಶ್ವರ’ ತೀರ್ಥದ ಮಹಾತ್ಮ್ಯವನ್ನು ಉಪದೇಶಿಸುತ್ತಾರೆ. ದೈತ್ಯವಧೆಯ ನಂತರ ದೇವತೆಗಳು ಮತ್ತು ಇತರ ದಿವ್ಯಸತ್ತ್ವಗಳು ಮಹೇಶ್ವರನನ್ನು ಪೂಜಿಸಿದಾಗ, ಶಿವನು ಗೌರಿಯೊಡನೆ ಭೈರವ ರೂಪ ಧರಿಸಿ ನರ್ಮದಾತಟದಲ್ಲಿ ಆನಂದನೃತ್ಯ ಮಾಡಿದನು. ಆ ಆದಿಘಟನೆಯಿಂದಲೇ ಈ ತೀರ್ಥಕ್ಕೆ ‘ಆನಂದೇಶ್ವರ’ ಎಂಬ ನಾಮ ಬಂದಿದ್ದು, ಪಾವನಶಕ್ತಿಯ ಕೇಂದ್ರವೆಂದು ಪ್ರಸಿದ್ಧಿಯಾಯಿತು. ಮುಂದೆ ಆಚರಣಾವಿಧಿ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ—ಅಷ್ಟಮಿ, ಚತುರ್ದಶಿ ಮತ್ತು ಪೌರ್ಣಮಾಸಿ ದಿನಗಳಲ್ಲಿ ದೇವಪೂಜೆ, ಸುಗಂಧ ದ್ರವ್ಯಗಳಿಂದ ಅಭ್ಯಂಗ/ಅನುಲೇಪನ, ಹಾಗೂ ಸಾಮರ್ಥ್ಯಾನುಸಾರ ಬ್ರಾಹ್ಮಣ ಸತ್ಕಾರ ಮಾಡಬೇಕು. ಗೋদান ಮತ್ತು ವಸ್ತ್ರದಾನವೂ ಶ್ರೇಷ್ಠವೆಂದು ವರ್ಣಿಸಲಾಗಿದೆ. ವಸಂತ ಋತುವಿನ ತ್ರಯೋದಶಿಯಲ್ಲಿ ವಿಶೇಷ ಶ್ರಾದ್ಧವಿಧಿ, ಇಂಗುಡ, ಬದರ, ಬಿಲ್ವ, ಅಕ್ಷತ ಮತ್ತು ಜಲ ಇತ್ಯಾದಿ ಸರಳ ಅರ್ಪಣೆಗಳ ಸೂಚನೆ ಇದೆ. ಫಲಶ್ರುತಿಯಲ್ಲಿ ಪಿತೃಗಳ ದೀರ್ಘ ತೃಪ್ತಿ ಮತ್ತು ಅನೇಕ ಜನ್ಮಗಳವರೆಗೆ ಸಂತಾನಪರಂಪರೆಯ ನಿರಂತರತೆ ಹೇಳಿ, ಧರ್ಮಕರ್ಮದ ದೂರಗಾಮಿ ಹಿತವನ್ನು ಪ್ರತಿಪಾದಿಸುತ್ತದೆ.
Adhyaya 66
मातृतीर्थमाहात्म्य (Mātṛtīrtha Māhātmya: The Glory of the Mothers’ Pilgrimage Site)
ಮಾರ್ಕಂಡೇಯನು ಯುಧಿಷ್ಠಿರನಿಗೆ ಉಪದೇಶಿಸುತ್ತಾನೆ—ನರ್ಮದೆಯ ದಕ್ಷಿಣ ತೀರದಲ್ಲಿ ಸಂಗಮದ ಸಮೀಪ ಇರುವ ಅಪ್ರತಿಮ ಮಾತೃತೀರ್ಥಕ್ಕೆ ಹೋಗಬೇಕು. ಅಲ್ಲಿ ನದೀತೀರದಲ್ಲಿ ಮಾತೃಗಳು ಪ್ರಾದುರ್ಭವಿಸಿದರೆಂದು, ಯೋಗಿನಿಗಳ ಸಭೆಯ ಪ್ರಾರ್ಥನೆಗೆ ಶಿವನು—ಉಮೆಯನ್ನು ಅರ್ಧಾಂಗಿಯಾಗಿ ಧರಿಸಿ, ನಾಗವನ್ನು ಯಜ್ಞೋಪವೀತದಂತೆ ಧರಿಸಿದವನು—ಆ ತೀರ್ಥವು ಭೂಮಿಯಲ್ಲಿ ಪ್ರಸಿದ್ಧವಾಗಲಿ ಎಂದು ಅನುಮೋದಿಸಿ ಅಂತರ್ಧಾನವಾದನೆಂದು ಕಥನ. ಈ ದೈವಾನುಮೋದನೆಯೇ ತೀರ್ಥಮಹಿಮೆಯ ಆಧಾರ. ನವಮೀ ತಿಥಿಯಲ್ಲಿ ಶುದ್ಧ ನಿಯಮಪಾಲಕ ಭಕ್ತನು ಉಪವಾಸ ಮಾಡಿ ಮಾತೃಗೋಚರದಲ್ಲಿ ಪೂಜೆ ಮಾಡಬೇಕು; ಇದರಿಂದ ಮಾತೃಗಳು ಮತ್ತು ಶಿವನು ಪ್ರಸನ್ನರಾಗುತ್ತಾರೆ. ವಂಧ್ಯೆ, ಸಂತಾನಶೋಕಗ್ರಸ್ತೆ ಅಥವಾ ಪುತ್ರಹೀನ ಸ್ತ್ರೀಯರಿಗಾಗಿ ಮಂತ್ರ-ಶಾಸ್ತ್ರಜ್ಞ ಆಚಾರ್ಯನು ಐದು ರತ್ನಗಳು ಹಾಗೂ ಫಲಗಳೊಂದಿಗೆ ಸ್ವರ್ಣಕಲಶದಿಂದ ಸ್ನಾನವಿಧಿಯನ್ನು ಆರಂಭಿಸಬೇಕು; ಪುತ್ರಲಾಭಾರ್ಥವಾಗಿ ಕಂಚಿನ ಪಾತ್ರೆಯಲ್ಲಿ ಸ್ನಾನ ಮಾಡಿಸುವುದಾಗಿ ಹೇಳಿದೆ. ಅಂತಿಮ ಫಲಶ್ರುತಿ—ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಚಿಂತಿಸಿದ ಇಚ್ಛೆ ಸಿದ್ಧಿಸುತ್ತದೆ; ಮಾತೃತೀರ್ಥಕ್ಕಿಂತ ಶ್ರೇಷ್ಠ ತೀರ್ಥವಿಲ್ಲ.
Adhyaya 67
Luṅkeśvara/Liṅgeśvara Tīrtha Māhātmya and the Daitya Kālapṛṣṭha’s Boon
ಅಧ್ಯಾಯ 67ರಲ್ಲಿ ಮārkaṇḍೇಯರು ತೀರ್ಥಕೇಂದ್ರಿತ ಧಾರ್ಮಿಕ ಉಪದೇಶವನ್ನು ಕಥಾರೂಪದಲ್ಲಿ ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ಜಲದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿತವಾದ ಅತ್ಯಂತ ಪುಣ್ಯಪ್ರದ ‘ಲುಙ್ಕೇಶ್ವರ’ ತೀರ್ಥವನ್ನು ಪರಿಚಯಿಸಿ, ಅದನ್ನು ‘ಲಿಂಗೇಶ್ವರ’ ಅಥವಾ ‘ಸ್ಪರ್ಶ-ಲಿಂಗ’ ಎಂಬ ತರ್ಕದಿಂದಲೂ ವಿವರಿಸುತ್ತಾರೆ. ಕಥೆಯ ಹೃದಯವು ವರದಾನದಿಂದ ಉಂಟಾದ ಸಂಕಟ. ದೈತ್ಯ ಕಾಲಪೃಷ್ಠನು ಧೂಮಪಾನ-ವ್ರತ ಸೇರಿದಂತೆ ಘೋರ ತಪಸ್ಸು ಮಾಡುತ್ತಾನೆ; ಪಾರ್ವತಿ ಶಿವನನ್ನು ವರ ನೀಡಲು ಪ್ರೇರೇಪಿಸುತ್ತಾಳೆ. ಶಿವನು ಒತ್ತಡದಿಂದ ವರ ನೀಡುವ ನೈತಿಕ ಅಪಾಯವನ್ನು ಎಚ್ಚರಿಸಿದರೂ, ಭಯಂಕರ ವರವನ್ನು ನೀಡುತ್ತಾನೆ—ದೈತ್ಯನು ಯಾರ ತಲೆಯನ್ನು ಕೈಯಿಂದ ಸ್ಪರ್ಶಿಸಿದರೂ ಅವರು ಭಸ್ಮವಾಗುತ್ತಾರೆ. ದೈತ್ಯನು ಆ ಶಕ್ತಿಯನ್ನು ಶಿವನ ಮೇಲೆಯೇ ಪ್ರಯೋಗಿಸಲು ಲೋಕಲೋಕಾಂತರಗಳಲ್ಲಿ ಹಿಂಬಾಲಿಸುತ್ತಾನೆ. ಶಿವನು ಸಹಾಯ ಬೇಡಿದಾಗ ನಾರದನು ವಿಷ್ಣುವಿನ ಬಳಿಗೆ ಹೋಗುತ್ತಾನೆ. ವಿಷ್ಣು ಮಾಯೆಯಿಂದ ಮನೋಹರ ವಸಂತವನ ಮತ್ತು ಆಕರ್ಷಕ ಕನ್ಯೆಯನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ; ಕಾಮಮೋಹಿತ ದೈತ್ಯನು ಸಾಮಾಜಿಕ ಆಚಾರದ ಸೂಚನೆಯಂತೆ ತನ್ನ ತಲೆಯ ಮೇಲೆ ತಾನೇ ಕೈ ಇಟ್ಟು ಕ್ಷಣದಲ್ಲೇ ನಾಶವಾಗುತ್ತಾನೆ. ನಂತರ ಫಲಶ್ರುತಿ ಮತ್ತು ವಿಧಿನಿರ್ದೇಶ—ಲುಙ್ಕೇಶ್ವರದಲ್ಲಿ ಸ್ನಾನ-ಪಾನ ಮಾಡಿದರೆ ದೇಹದ ಅಂಶಗಳವರೆಗೆ ಇರುವ ಪಾಪಗಳು ಹಾಗೂ ದೀರ್ಘಕಾಲದ ಕರ್ಮಬಂಧಗಳು ನಾಶವಾಗುತ್ತವೆ. ಕೆಲವು ತಿಥಿಗಳಲ್ಲಿ ಉಪವಾಸ, ಪಂಡಿತ ಬ್ರಾಹ್ಮಣರಿಗೆ ಅಲ್ಪ ದಾನವೂ ಮಹಾಪುಣ್ಯವರ್ಧಕವೆಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ; ಕ್ಷೇತ್ರದ ಪಾವಿತ್ರ್ಯವನ್ನು ಕಾಯುವ ರಕ್ಷಕ ದೇವತೆಗಳ ಉಲ್ಲೇಖವೂ ಇದೆ.
Adhyaya 68
धनदतीर्थमाहात्म्य (Glory of Dhanada Tīrtha on the Southern Bank of the Narmadā)
ಮಾರ್ಕಂಡೇಯನು ಯುಧಿಷ್ಠಿರನಿಗೆ ಉಪದೇಶಿಸುತ್ತಾನೆ—ನರ್ಮದೆಯ ದಕ್ಷಿಣ ತೀರದಲ್ಲಿರುವ ಧನದಾ-ತೀರ್ಥಕ್ಕೆ ಹೋಗಬೇಕು. ಅದು ಸರ್ವಪಾಪನಾಶಕವೂ, ಎಲ್ಲ ತೀರ್ಥಗಳ ಫಲವನ್ನು ನೀಡುವದೂ ಎಂದು ವರ್ಣಿಸಲಾಗಿದೆ. ಚೈತ್ರ ಮಾಸದ ಶುಕ್ಲಪಕ್ಷದ ತ್ರಯೋದಶಿಯಂದು ಸಾಧಕನು ಸಂಯಮದಿಂದ ಉಪವಾಸ ಮಾಡಿ ರಾತ್ರಿಜಾಗರಣೆ ಮಾಡಬೇಕು. ಅಲ್ಲಿ ‘ಧನದಾ’ಗೆ ಪಂಚಾಮೃತಾಭಿಷೇಕ, ಘೃತದೀಪಾರ್ಪಣೆ ಮತ್ತು ಭಕ್ತಿಯಿಂದ ಗೀತ-ವಾದ್ಯ ಸೇವೆಗಳನ್ನು ನೆರವೇರಿಸಬೇಕು. ಪ್ರಾತಃಕಾಲದಲ್ಲಿ ದಾನ ಸ್ವೀಕರಿಸಲು ಯೋಗ್ಯರು, ವಿದ್ಯಾ-ಶಾಸ್ತ್ರಾರ್ಥದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿರರು, ಶ್ರೌತ-ಸ್ಮಾರ್ತಾಚಾರಪರರು, ಶೀಲ-ಸಂಯಮಸಂಪನ್ನರಾದ ಬ್ರಾಹ್ಮಣರನ್ನು ಗೌರವಿಸಬೇಕು. ಗೋವು, ಸ್ವರ್ಣ, ವಸ್ತ್ರ, ಪಾದುಕಾ, ಅನ್ನ ಹಾಗೂ ಇಚ್ಛೆಯಿದ್ದರೆ ಛತ್ರ ಮತ್ತು ಶಯ್ಯೆ ಇತ್ಯಾದಿ ದಾನ ಮಾಡಿದರೆ ಮೂರು ಜನ್ಮಗಳ ಪಾಪವೂ ಸಂಪೂರ್ಣ ಕ್ಷಯವಾಗುತ್ತದೆ ಎಂದು ಫಲಶ್ರುತಿ ಹೇಳುತ್ತದೆ. ಫಲದಲ್ಲಿ ಭೇದವಿದೆ—ಅಸಂಯಮಿಗೆ ಸ್ವರ್ಗಪ್ರಾಪ್ತಿ, ಸಂಯಮಿಗೆ ಮೋಕ್ಷ; ದರಿದ್ರನಿಗೆ ಪುನಃಪುನಃ ಅನ್ನಲಾಭ; ಸಹಜ ಕುಲೀನತ್ವ ಮತ್ತು ದುಃಖಕ್ಷಯ; ನರ್ಮದಾಜಲದಿಂದ ರೋಗನಾಶ. ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಧನದಾ-ತೀರ್ಥದಲ್ಲಿ ವಿದ್ಯಾದಾನ ಮಾಡಿದರೆ ವ್ಯಾಧಿರಹಿತ ಸೂರ್ಯಲೋಕ ಲಭಿಸುತ್ತದೆ; ರೇವೆಯ ದಕ್ಷಿಣ ತೀರದ ದೇವದ್ರೋಣಿಯಲ್ಲಿ ಬಹು ದಾನ-ಯಜ್ಞಾದಿ ಮಾಡಿದವನು ಶೋಕವಿಲ್ಲದ ಶಂಕರಲೋಕವನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತಾನೆ.
Adhyaya 69
Maṅgaleśvara-liṅga Pratiṣṭhā and Aṅgāraka-vrata (मङ्गलेश्वरलिङ्गप्रतिष्ठा तथा अङ्गारकव्रत)
ಮಾರ್ಕಂಡೇಯನು ತೀರ್ಥಯಾತ್ರೆಯ ಕ್ರಮದಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠ ಮಂಗಳೇಶ್ವರ ಕ್ಷೇತ್ರವನ್ನು ವರ್ಣಿಸುತ್ತಾನೆ. ಭೂಮಿಪುತ್ರ ಮಂಗಳ (ಅಂಗಾರಕ) ಸರ್ವಜೀವಿಗಳ ಹಿತಕ್ಕಾಗಿ ಈ ದೇವಾಲಯವನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸಿದನೆಂದು ಕಥನ. ಚತುರ್ದಶಿ ತಿಥಿಯಲ್ಲಿ ತೀವ್ರ ಭಕ್ತಿಗೆ ಪ್ರಸನ್ನನಾದ ಶಂಕರ-ಶಶಿಶೇಖರ ಮಂಗಳೇಶ್ವರ ರೂಪದಲ್ಲಿ ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷನಾಗಿ ವರ ನೀಡುತ್ತಾನೆ. ಮಂಗಳನು ಜನ್ಮಜನ್ಮಾಂತರಗಳವರೆಗೆ ಅನುಗ್ರಹವನ್ನು ಬೇಡಿ, ತಾನು ಶಿವದೇಹಸ್ವೇದದಿಂದ ಜನಿಸಿದವನು, ಗ್ರಹಮಂಡಲದಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸುವವನು ಎಂದು ಹೇಳಿ, ದೇವತೆಗಳಿಂದ ತನ್ನ ಹೆಸರಿನಲ್ಲಿ ಮಾನ್ಯತೆ ಮತ್ತು ಪೂಜೆಯನ್ನು ಕೋರುತ್ತಾನೆ. ಶಿವನು—ಈ ಸ್ಥಳದಲ್ಲಿ ಪ್ರಭು ಮಂಗಳನ ಹೆಸರಿನಿಂದ ಪ್ರಸಿದ್ಧನಾಗುವನು—ಎಂದು ವರ ನೀಡಿ ಅಂತರಧಾನನಾಗುತ್ತಾನೆ. ನಂತರ ಮಂಗಳನು ಯೋಗಬಲದಿಂದ ಲಿಂಗವನ್ನು ಪ್ರತಿಷ್ಠಾಪಿಸಿ ಪೂಜಿಸುತ್ತಾನೆ. ಮುಂದೆ ವಿಧಿನಿರ್ದೇಶ: ಮಂಗಳೇಶ್ವರ ಲಿಂಗ ದುಃಖನಾಶಕ; ತೀರ್ಥದಲ್ಲಿ ಬ್ರಾಹ್ಮಣರನ್ನು ತೃಪ್ತಿಪಡಿಸಬೇಕು, ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಪತ್ನಿಯೊಡನೆ ವಿಧಿಗಳನ್ನು ನೆರವೇರಿಸಬೇಕು, ಮತ್ತು ಅಂಗಾರಕ ವ್ರತವನ್ನು ಆಚರಿಸಬೇಕು. ವ್ರತಾಂತ್ಯದಲ್ಲಿ ಶಿವಾರ್ಥ ಗೋ/ವೃಷ ದಾನ, ಕೆಂಪು ವಸ್ತ್ರ, ನಿರ್ದಿಷ್ಟ ವರ್ಣದ ಪಶುಗಳು, ಛತ್ರ-ಶಯ್ಯೆ, ಕೆಂಪು ಮಾಲೆ/ಅನುಲೇಪನ ಇತ್ಯಾದಿಗಳನ್ನು ಅಂತಃಶುದ್ಧಿಯಿಂದ ದಾನ ಮಾಡಬೇಕೆಂದು ಹೇಳಿದೆ. ಎರಡು ಪಕ್ಷಗಳ ಚತುರ್ಥಿ ಮತ್ತು ಅಷ್ಟಮಿಯಲ್ಲಿ ಶ್ರಾದ್ಧ ಮಾಡಬೇಕು; ಧನವಂಚನೆ ತ್ಯಾಜ್ಯ. ಫಲವಾಗಿ ಪಿತೃಗಳಿಗೆ ಯುಗಪರ್ಯಂತ ತೃಪ್ತಿ, ಶುಭ ಸಂತಾನ, ಉತ್ತಮ ಸ್ಥಿತಿಯೊಂದಿಗೆ ಪುನರ್ಜನ್ಮ, ತೀರ್ಥಪ್ರಭಾವದಿಂದ ದೇಹಕಾಂತಿ, ಮತ್ತು ಭಕ್ತಿಯಿಂದ ನಿತ್ಯ ಪಠಿಸುವವರ ಪಾಪನಾಶವೆಂದು ವರ್ಣಿಸಲಾಗಿದೆ.
Adhyaya 70
Ravi-kṛta Tīrtha on the Northern Bank of Revā (रविणा निर्मितं तीर्थम् — रेवोत्तरतीरमाहात्म्यम्)
ಮಾರ್ಕಂಡೇಯರು ರೇವಾ (ನರ್ಮದಾ) ನದಿಯ ಉತ್ತರ ತೀರದಲ್ಲಿರುವ “ಅತಿಶಯ ದೀಪ್ತಿಮಯ” ತೀರ್ಥವನ್ನು ವರ್ಣಿಸುತ್ತಾರೆ; ಅದು ರವಿ (ಸೂರ್ಯ) ನಿರ್ಮಿಸಿದುದೆಂದು ಪ್ರಸಿದ್ಧ. ಈ ತೀರ್ಥ ಪಾಪಕ್ಷಯಕ್ಕೆ ಕಾರಣವಾಗಿದ್ದು, ನರ್ಮದಾ ಭೂಭಾಗದ ಅದೇ ಉತ್ತರ ತೀರದಲ್ಲಿ ಭಾಸ್ಕರನು ತನ್ನ ಸ್ವಾಂಶದಿಂದ ನಿತ್ಯವೂ ಸ್ಥಿತನಾಗಿರುವನೆಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ಮುಂದೆ ಕಾಲವಿಧಾನ—ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಷಷ್ಠಿ, ಅಷ್ಟಮಿ, ಚತುರ್ದಶಿ ತಿಥಿಗಳಲ್ಲಿ ಸ್ನಾನ ಮಾಡಿ, ಪ್ರೇತ/ಪಿತೃಗಳಿಗಾಗಿ ಭಕ್ತಿಯಿಂದ ಶ್ರಾದ್ಧ ಮಾಡಬೇಕು. ಫಲವಾಗಿ ತಕ್ಷಣ ಶುದ್ಧಿ, ಸೂರ್ಯಲೋಕದಲ್ಲಿ ಉನ್ನತಿ, ನಂತರ ಸ್ವರ್ಗದಿಂದ ಮರಳಿ ಶುದ್ಧ ಕುಲದಲ್ಲಿ ಜನ್ಮ, ಧನಸಂಪತ್ತು ಮತ್ತು ಜನ್ಮಜನ್ಮಾಂತರಗಳವರೆಗೆ ರೋಗರಹಿತತ್ವ ದೊರೆಯುತ್ತದೆ ಎಂದು ಹೇಳಿ, ಸ್ಥಳ-ಕಾಲ-ಕರ್ಮ-ಫಲಗಳನ್ನು ಒಂದಾಗಿ ಕಟ್ಟುವ ಸಂಕ್ಷಿಪ್ತ ತೀರ್ಥಮಾಹಾತ್ಮ್ಯೋಪದೇಶವನ್ನು ಅಧ್ಯಾಯವು ನೀಡುತ್ತದೆ.
Adhyaya 71
Kāmeśvara-tīrtha Māhātmya (कामेश्वरतीर्थमाहात्म्य) / The Glory of the Kāmeśvara Sacred Site
ಮಾರ್ಕಂಡೇಯನು ಯುಧಿಷ್ಠಿರನಿಗೆ ಉಪದೇಶವನ್ನು ಮುಂದುವರಿಸುತ್ತಾ ಕಾಮೇಶ್ವರನಿಗೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ ಪವಿತ್ರ ತೀರ್ಥದ ಮಹಿಮೆಯನ್ನು ವರ್ಣಿಸುತ್ತಾನೆ. ಅಲ್ಲಿ ಗೌರಿಯ ಪರಾಕ್ರಮಶಾಲಿ ಪುತ್ರನಾದ ಗಣಾಧ್ಯಕ್ಷನು ಸಿದ್ಧಸ್ವರೂಪವಾಗಿ ಸ್ಥಿತನಾಗಿದ್ದಾನೆ ಎಂದು ಹೇಳಿ, ಆ ಸ್ಥಳವು ಭಕ್ತಿಯನ್ನು ವೃದ್ಧಿಸುವುದು ಹಾಗೂ ಪಾಪಕ್ಷಯಕರವೆಂದು ಪ್ರತಿಪಾದಿಸುತ್ತಾನೆ. ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ ಆರಾಧನೆಯ ಕ್ರಮವನ್ನು ಸೂಚಿಸಲಾಗಿದೆ—ಭಕ್ತಿ ಮತ್ತು ಸಂಯಮ ಹೊಂದಿದ ಉಪಾಸಕನು ಮೊದಲು ಸ್ನಾನ ಮಾಡಿ, ಪಂಚಾಮೃತದಿಂದ ಅಭಿಷೇಕ ಮಾಡಬೇಕು; ನಂತರ ಧೂಪ ಮತ್ತು ನೈವೇದ್ಯ ಅರ್ಪಿಸಿ ವಿಧಿವತ್ತಾಗಿ ಪೂಜೆ ನೆರವೇರಿಸಬೇಕು. ಇದರ ಫಲವಾಗಿ ‘ಸರ್ವಪಾಪ ವಿಮೋಚನೆ’ ಮತ್ತು ಶುದ್ಧಿ ದೊರೆಯುತ್ತದೆ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ಮಾರ್ಗಶೀರ್ಷ ಮಾಸದ ಅಷ್ಟಮಿ ತಿಥಿಯಲ್ಲಿ ಈ ತೀರ್ಥದಲ್ಲಿ ಸ್ನಾನ ಅತ್ಯಂತ ಫಲಪ್ರದವೆಂದು ಕಾಲನಿರ್ದೇಶವಿದೆ. ಅಂತಿಮವಾಗಿ, ಯಾವ ಸಂಕಲ್ಪದಿಂದ ಪೂಜೆ ಮಾಡಲಾಗುತ್ತದೋ, ಅದಕ್ಕೆ ತಕ್ಕ ಫಲವೇ ಲಭಿಸುತ್ತದೆ—ಉಪಾಸಕನು ಬಯಸಿದ ಇಷ್ಟಾರ್ಥವನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತಾನೆ ಎಂದು ಬೋಧಿಸುತ್ತದೆ.
Adhyaya 72
Maṇināgeśvara-tīrtha Māhātmya (मणिनागेश्वरतीर्थमाहात्म्य) — Origin Legend and Ritual Merits
ಮಾರ್ಕಂಡೇಯನು ರಾಜಶ್ರೋತೆಯನ್ನು ನರ್ಮದೆಯ ಉತ್ತರ ತೀರದಲ್ಲಿರುವ ಶುಭ ಮಣಿನಾಗೇಶ್ವರ ತೀರ್ಥದ ಮಹಾತ್ಮ್ಯದ ಕಡೆಗೆ ನಡೆಸುತ್ತಾನೆ. ಈ ಕ್ಷೇತ್ರವನ್ನು ನಾಗರಾಜ ಮಣಿನಾಗನು ಸರ್ವಜೀವಿಗಳ ಹಿತಕ್ಕಾಗಿ ಸ್ಥಾಪಿಸಿದ್ದಾನೆಂದು, ಇದು ಪಾಪನಾಶಕವೆಂದು ವರ್ಣಿಸಲಾಗಿದೆ. ಯುಧಿಷ್ಠಿರನು—ವಿಷಧರ ಸರ್ಪನು ಹೇಗೆ ಈಶ್ವರನನ್ನು ಪ್ರಸನ್ನಗೊಳಿಸಿದನು? ಎಂದು ಪ್ರಶ್ನಿಸುತ್ತಾನೆ. ಆಗ ಕಶ್ಯಪನ ಪತ್ನಿಗಳಾದ ಕದ್ರೂ–ವಿನತೆಯರು ಉಚ್ಚೈಃಶ್ರವಸ್ ಕುದುರೆಯ ಬಣ್ಣದ ಕುರಿತು ಪಣವಿಟ್ಟ ಕಥೆ, ಕದ್ರೂನ ವಂಚನೆ, ಸರ್ಪಗಳಿಗೆ ಕುದುರೆಯ ಕೂದಲನ್ನು ಕಪ್ಪಾಗಿಸಲು ಆದೇಶ, ಕೆಲವರ ಅನುಸರಣೆ ಮತ್ತು ಕೆಲವರ ಮಾತೃಶಾಪಭಯದಿಂದ ಓಡಿ ನೀರುಪ್ರದೇಶಗಳಲ್ಲೂ ದಿಕ್ಕುಗಳಲ್ಲೂ ಚದುರಿಹೋಗುವುದು—ಈ ಪುರಾತನ ವಂಶಕಥೆ ಹೇಳಲ್ಪಡುತ್ತದೆ. ಶಾಪಫಲದ ಭಯದಿಂದ ಮಣಿನಾಗನು ನರ್ಮದೆಯ ಉತ್ತರ ತೀರದಲ್ಲಿ ಘೋರ ತಪಸ್ಸು ಮಾಡಿ ಅಕ್ಷಯ ತತ್ತ್ವವನ್ನು ಧ್ಯಾನಿಸುತ್ತಾನೆ. ತ್ರಿಪುರಾಂತಕ ಶಿವನು ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷನಾಗಿ ಭಕ್ತಿಯನ್ನು ಪ್ರಶಂಸಿಸಿ ರಕ್ಷಣೆ ನೀಡುತ್ತಾನೆ; ಉನ್ನತ ನಿವಾಸ ಮತ್ತು ವಂಶಹಿತದ ವರಗಳನ್ನು ದಯಪಾಲಿಸುತ್ತಾನೆ. ಮಣಿನಾಗನ ಬೇಡಿಕೆಗೆ ಶಿವನು ಅಂಶರೂಪದಲ್ಲಿ ಅಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸುವುದಾಗಿ ಒಪ್ಪಿ ಲಿಂಗಪ್ರತಿಷ್ಠೆಯನ್ನು ಆಜ್ಞಾಪಿಸುತ್ತಾನೆ—ಇದರಿಂದ ತೀರ್ಥಾಧಿಕಾರ ಸ್ಥಿರವಾಗುತ್ತದೆ. ಮುಂದೆ ವಿಶೇಷ ತಿಥಿಗಳ ಪೂಜಾಕಾಲ, ದಧಿ–ಮಧು–ಘೃತ–ಕ್ಷೀರಗಳಿಂದ ಅಭಿಷೇಕವಿಧಿ, ಶ್ರಾದ್ಧನಿಯಮಗಳು, ದಾನವಸ್ತುಗಳು ಮತ್ತು ಅರ್ಚಕರ ಆಚಾರಸಂಯಮವನ್ನು ವಿವರಿಸಲಾಗಿದೆ. ಫಲಶ್ರುತಿಯಲ್ಲಿ ಪಾಪವಿಮೋಚನೆ, ಶುಭಗತಿ, ಸರ್ಪಭಯ ನಿವಾರಣೆ ಹಾಗೂ ತೀರ್ಥಕಥೆ ಶ್ರವಣ-ಪಠಣದಿಂದ ವಿಶೇಷ ಪುಣ್ಯ ದೊರೆಯುವುದೆಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ.
Adhyaya 73
गोपारेश्वरतीर्थमाहात्म्य (Gopāreśvara Tīrtha Māhātmya)
ಈ ಅಧ್ಯಾಯವು ಪ್ರಶ್ನೆ–ಉತ್ತರ ರೂಪದ ಧಾರ್ಮಿಕ ಸಂವಾದವಾಗಿದೆ. ಯುಧಿಷ್ಠಿರನು ಮಾರ್ಕಂಡೇಯರನ್ನು ಕೇಳುತ್ತಾನೆ—ನರ್ಮದೆಯ ದಕ್ಷಿಣ ತೀರದಲ್ಲಿ ಮಣಿನಾಗ ಸಮೀಪ “ಗೋದೇಹದಿಂದ ಹೊರಹೊಮ್ಮಿದ ಲಿಂಗ” ಏಕೆ ಸ್ಥಾಪಿತವಾಗಿದೆ, ಮತ್ತು ಅದು ಪಾಪನಾಶಕವೆಂದು ಏಕೆ ಪ್ರಸಿದ್ಧ? ಮಾರ್ಕಂಡೇಯರು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ: ಲೋಕಹಿತಾರ್ಥವಾಗಿ ಸುರಭಿ/ಕಪಿಲಾ ಎಂಬ ಆದರ್ಶ ಗೋವು ಮಹೇಶ್ವರನನ್ನು ಭಕ್ತಿಯಿಂದ ಧ್ಯಾನಿಸಿ ತಪಸ್ಸು ಮಾಡಿತು; ಶಿವನು ಪ್ರಸನ್ನನಾಗಿ ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷನಾಗಿ ಆ ತೀರ್ಥದಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸಲು ಒಪ್ಪಿಕೊಂಡನು. ಆದ್ದರಿಂದ ಒಂದೇ ಸ್ನಾನದಿಂದಲೂ ಶೀಘ್ರ ಶುದ್ಧಿ ದೊರೆಯುತ್ತದೆ ಎಂಬ ಮಹಿಮೆ ಆ ತೀರ್ಥಕ್ಕೆ ಬಂದಿದೆ. ಮುಂದೆ ದಾನಧರ್ಮದ ನಿಯಮಗಳು ಹೇಳಲ್ಪಡುತ್ತವೆ—ಭಕ್ತಿಯಿಂದ “ಗೋಪಾರೇಶ್ವರ-ಗೋದಾನ” ಮಾಡಬೇಕು: ಯೋಗ್ಯ ಗೋವನ್ನು (ನಿರ್ದಿಷ್ಟ ಚಿನ್ನ/ಆಭರಣಗಳೊಂದಿಗೆ) ಪಾತ್ರ ಬ್ರಾಹ್ಮಣನಿಗೆ ದಾನ ಕೊಡಬೇಕು. ಕೃಷ್ಣಪಕ್ಷ ಚತುರ್ದಶಿ ಅಥವಾ ಅಷ್ಟಮಿ, ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಕಾರ್ತಿಕ ಮಾಸದಲ್ಲಿ, ಮಹಾಫಲವೆಂದು ವರ್ಣಿಸಲಾಗಿದೆ. ಪ್ರೇತೋದ್ದಾರಕ್ಕಾಗಿ ಪಿಂಡದಾನ, ನಿತ್ಯ ರುದ್ರ-ನಮಸ್ಕಾರ ಪಾಪಹರ, ಹಾಗೆಯೇ ವೃಷೋತ್ಸರ್ಗ ಪಿತೃಹಿತಕರವಾಗಿ ಶಿವಲೋಕದಲ್ಲಿ ದೀರ್ಘ ಗೌರವ ನೀಡುತ್ತದೆ—ವೃಷಭದ ರೋಮಗಳ ಸಂಖ್ಯೆಗೆ ಅನುಗುಣವಾಗಿ ಮಾನ ದೊರೆಯುತ್ತದೆ, ನಂತರ ಶುಭಜನ್ಮವೂ ಲಭಿಸುತ್ತದೆ. ಅಂತ್ಯದಲ್ಲಿ ನರ್ಮದೆಯ ದಕ್ಷಿಣ ತೀರದ ಗೋಪಾರೇಶ್ವರ ತೀರ್ಥದ ಗುರುತು ಮತ್ತು ಲಿಂಗದ ಅದ್ಭುತ ಉತ್ಪತ್ತಿ ತೀರ್ಥಪಾವನತೆಯ ಚಿಹ್ನೆಯೆಂದು ಪುನಃ ದೃಢಪಡಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ.
Adhyaya 74
Gautameśvara-tīrtha Māhātmya (गौतमेश्वरतीर्थमाहात्म्य) — Revā’s Northern Bank
ಈ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ ಮಾರ್ಕಂಡೇಯರು ಸಂಭಾಷಣಾರೂಪದಲ್ಲಿ ರೇವಾ ನದಿಯ ಉತ್ತರ ತೀರದಲ್ಲಿರುವ ಅತ್ಯಂತ ದಿವ್ಯವಾದ ಗೌತಮೇಶ್ವರ ತೀರ್ಥದ ಮಹಾತ್ಮ್ಯವನ್ನು ಸಂಕ್ಷಿಪ್ತವಾಗಿ ವರ್ಣಿಸುತ್ತಾರೆ. ಇದರ ಉದ್ಭವವನ್ನು ಋಷಿ ಗೌತಮರಿಗೆ ಸೇರಿಸಿ ಹೇಳಲಾಗಿದ್ದು, ಲೋಕಹಿತಕ್ಕಾಗಿ ಸ್ಥಾಪಿತವಾದ ಈ ತೀರ್ಥವನ್ನು ಪುರಾಣೀಯ ಪುಣ್ಯಭಾಷೆಯಲ್ಲಿ ‘ಸ್ವರ್ಗಸೋಪಾನರೂಪ’ ಎಂದು ಕೀರ್ತಿಸಲಾಗಿದೆ. ‘ಲೋಕಗುರು’ ದೇವರ ಸನ್ನಿಧಿಯಲ್ಲಿ ಭಕ್ತಿಯುತವಾಗಿ ತೀರ್ಥಯಾತ್ರೆ ಮಾಡುವವರಿಗೆ ಪಾಪವಿನಾಶ, ಅಂತರಶುದ್ಧಿ ಮತ್ತು ಸ್ವರ್ಗವಾಸದ ಭರವಸೆ ನೀಡಲಾಗಿದೆ. ಜೊತೆಗೆ ಜಯ, ದುಃಖನಿವಾರಣೆ, ಶುಭಸೌಭಾಗ್ಯವೃದ್ಧಿ ಮುಂತಾದ ಫಲಗಳನ್ನೂ ಹೇಳುತ್ತದೆ; ಪಿತೃಕಾರ್ಯದಲ್ಲಿ ಒಂದೇ ಪಿಂಡದಾನದಿಂದ ವಂಶದ ಮೂರು ತಲೆಮಾರುಗಳ ಉದ್ಧಾರವಾಗುತ್ತದೆ ಎಂಬ ಮಾತೂ ಬರುತ್ತದೆ. ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ—ಭಕ್ತಿಯಿಂದ ನೀಡಿದ ಸಣ್ಣದಾಗಲಿ ದೊಡ್ಡದಾಗಲಿ ಯಾವುದೇ ದಾನ ಗೌತಮರ ಪ್ರಭಾವದಿಂದ ಅನೇಕಪಟ್ಟು ಫಲಿಸುತ್ತದೆ ಎಂಬ ಮೌಲ್ಯನಿಯಮವನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸುತ್ತದೆ. ಈ ತೀರ್ಥವನ್ನು ‘ತೀರ್ಥಗಳಲ್ಲಿ ಪರಮ’ ಎಂದು ಘೋಷಿಸಿ, ರುದ್ರವಾಕ್ಯವಾಗಿ ಹೇಳುವುದರಿಂದ ಶೈವ ಪ್ರಮಾಣಿಕತೆಯನ್ನೂ ದೃಢಪಡಿಸಲಾಗಿದೆ.
Adhyaya 75
Śaṅkhacūḍa-tīrtha-māhātmya (Glory of the Śaṅkhacūḍa Tīrtha on the Narmadā)
ಮಾರ್ಕಂಡೇಯರು ನರ್ಮದೆಯ ದಕ್ಷಿಣ ತೀರದಲ್ಲಿರುವ ಅತ್ಯಂತ ಪುಣ್ಯಕರ ‘ಶಂಖಚೂಡ’ ತೀರ್ಥದ ಮಹಿಮೆಯನ್ನು ವರ್ಣಿಸುತ್ತಾರೆ. ಶಂಖಚೂಡನು ಅಲ್ಲಿ ನೆಲೆಸಿರುವನೆಂದು ಹೇಳಲಾಗುತ್ತದೆ; ವೈನತೇಯ (ಗರುಡ)ನ ಭಯದಿಂದ ರಕ್ಷಣೆ ಕೋರಿ ಆ ಸ್ಥಳದಲ್ಲಿ ಆಶ್ರಯ ಪಡೆದನೆಂಬ ಕಾರಣವನ್ನೂ ಸೂಚಿಸಲಾಗಿದೆ. ನಂತರ ಉಪಾಸಕರಿಗೆ ವಿಧಿ ನಿರ್ದಿಷ್ಟವಾಗುತ್ತದೆ—ಶುಚಿಯಾಗಿ ಏಕಾಗ್ರಚಿತ್ತದಿಂದ ತೀರ್ಥಕ್ಕೆ ಹೋಗಿ, ಹಾಲು, ಜೇನು, ತುಪ್ಪ ಮೊದಲಾದ ಮಂಗಳದ್ರವ್ಯಗಳಿಂದ ಕ್ರಮವಾಗಿ ಶಂಖಚೂಡನ ಅಭಿಷೇಕ ಮಾಡಬೇಕು; ದೇವರ ಸನ್ನಿಧಿಯಲ್ಲಿ ರಾತ್ರಿಜಾಗರಣೆ ಮಾಡಬೇಕು. ಪ್ರಶಂಸಿತ ವ್ರತಧಾರಿಗಳಾದ ಬ್ರಾಹ್ಮಣರನ್ನು ಗೌರವಿಸಿ, ದಧಿಭಕ್ತ ಮೊದಲಾದ ಅನ್ನದಾನದಿಂದ ತೃಪ್ತಿಪಡಿಸಿ, ಅಂತ್ಯದಲ್ಲಿ ಗೋಧಾನ ನೀಡಬೇಕು; ಇದನ್ನು ಸರ್ವಪಾಪಹರ ಪಾವನ ದಾನವೆಂದು ಕೀರ್ತಿಸಲಾಗಿದೆ. ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ವಿಶೇಷ ಫಲಶ್ರುತಿ—ಈ ತೀರ್ಥದಲ್ಲಿ ಸರ್ಪದಂಶದಿಂದ ಪೀಡಿತನಾದ ವ್ಯಕ್ತಿಯನ್ನು ಯಾರು ತೃಪ್ತಿಪಡಿಸುತ್ತಾರೋ, ಅವರು ಶಂಕರರ ವಚನಾನುಸಾರ ಪರಮ ಲೋಕವನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತಾರೆ; ಹೀಗೆ ತೀರ್ಥ, ಕರುಣೆ ಮತ್ತು ಮೋಕ್ಷಫಲಗಳ ಸಂಬಂಧವನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸಿ ಅಧ್ಯಾಯ ಮುಕ್ತಾಯಗೊಳ್ಳುತ್ತದೆ.
Adhyaya 76
Pāreśvara-Tīrtha Māhātmya and Parāśara’s Vrata on the Narmadā (Chapter 76)
ಮಾರ್ಕಂಡೇಯನು ವರ್ಣಿಸುವುದೇನೆಂದರೆ: ನರ್ಮದೆಯ ಪುಣ್ಯತಟದಲ್ಲಿರುವ ಪಾರೇಶ್ವರ-ತೀರ್ಥದಲ್ಲಿ ಮಹರ್ಷಿ ಪರಾಶರನು ಯೋಗ್ಯ ಪುತ್ರಪ್ರಾಪ್ತಿಗಾಗಿ ಘೋರ ತಪಸ್ಸನ್ನು ಆಚರಿಸುತ್ತಾನೆ. ಆಗ ದೇವಿ—ಗೌರೀ ನಾರಾಯಣೀ, ಶಂಕರಪತ್ನಿ—ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷವಾಗಿ ಅವನ ಭಕ್ತಿಯನ್ನು ಪ್ರಶಂಸಿಸಿ ವರ ನೀಡುತ್ತಾಳೆ: ಸತ್ಯನಿಷ್ಠ, ಶುದ್ಧ, ವೇದಾಧ್ಯಯನದಲ್ಲಿ ನಿರತನಾಗಿರುವ ಮತ್ತು ಶಾಸ್ತ್ರವಿದ್ಯೆಯಲ್ಲಿ ಪಾಂಡಿತ್ಯ ಹೊಂದಿದ ಪುತ್ರನು ನಿನಗೆ ಜನಿಸುವನು. ಪರಾಶರನು ಲೋಕಹಿತಕ್ಕಾಗಿ ದೇವಿಯು ಆ ಸ್ಥಳದಲ್ಲೇ ಸನ್ನಿಧಾನವಾಗಿರಬೇಕೆಂದು ಬೇಡಿಕೊಳ್ಳಲು, ದೇವಿ ‘ತಥಾಸ್ತು’ ಎಂದು ಹೇಳಿ ಅಲ್ಲಿ ಅವ್ಯಕ್ತವಾಗಿ ಸ್ಥಿತವಾಗುತ್ತಾಳೆ. ನಂತರ ಪರಾಶರನು ಪಾರ್ವತಿಯನ್ನು ಪ್ರತಿಷ್ಠಾಪಿಸಿ, ಶಂಕರನನ್ನೂ ಸ್ಥಾಪಿಸುತ್ತಾನೆ; ಆ ದೇವರು ಅಜೇಯನು, ದೇವತೆಗಳಿಗೂ ದುರ್ಲಭನೆಂದು ವರ್ಣಿಸುತ್ತಾನೆ. ಬಳಿಕ ತೀರ್ಥವ್ರತವಿಧಾನವನ್ನು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ—ಶುದ್ಧರು, ಮನೋನಿಗ್ರಹ ಹೊಂದಿದವರು, ಕಾಮ-ಕ್ರೋಧರಹಿತ ಮಹಿಳೆ-ಪುರುಷ ಭಕ್ತರಿಗೆ; ಶುಭ ಮಾಸಗಳು ಮತ್ತು ಶುಕ್ಲಪಕ್ಷವನ್ನು ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಪ್ರಶಸ್ತವೆಂದು ಹೇಳಿದೆ. ಉಪವಾಸ, ರಾತ್ರಿಜಾಗರಣೆ, ದೀಪದಾನ, ಭಕ್ತಿಗೀತ-ನೃತ್ಯಾದಿಗಳ ಸೂಚನೆ ಇದೆ. ಬ್ರಾಹ್ಮಣರಿಗೆ ಸತ್ಕಾರ ಮತ್ತು ದಾನ—ಧನ, ಸ್ವರ್ಣ, ವಸ್ತ್ರ, ಛತ್ರ, ಶಯನ, ತಾಂಬೂಲ, ಭೋಜನ ಇತ್ಯಾದಿ—ಮತ್ತು ಶ್ರಾದ್ಧಕ್ರಮ, ದಿಕ್ಕಿನಿಯಮ-ಆಸನಪದ್ದತಿ, ಮಹಿಳೆ ಹಾಗೂ ಶೂದ್ರರಿಗೆ ‘ಆಮಾ-ಶ್ರಾದ್ಧ’ ಭೇದವನ್ನೂ ವಿವರಿಸಿದೆ. ಅಂತ್ಯದಲ್ಲಿ ಫಲಶ್ರುತಿ: ಶ್ರದ್ಧೆಯಿಂದ ಕೇಳುವವರಿಗೆ ಮಹಾಪಾಪವಿಮೋಚನೆ ಮತ್ತು ಪರಮ ಕಲ್ಯಾಣ ಲಭಿಸುತ್ತದೆ.
Adhyaya 77
भीमेश्वरतीर्थे जपदानव्रतफलप्रशंसा | Bhīmeśvara Tīrtha: Praise of Japa, Dāna, and Vrata-Fruits
ಈ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ ಶ್ರೀ ಮಾರ್ಕಂಡೇಯರು ಭೀಮೇಶ್ವರ ತೀರ್ಥದ ಮಹಿಮೆಯನ್ನೂ ಆಚರಣಾ ಕ್ರಮವನ್ನೂ ಉಪದೇಶಿಸುತ್ತಾರೆ. ಭೀಮೇಶ್ವರವನ್ನು ಪಾಪಕ್ಷಯಕರ ತೀರ್ಥವೆಂದು, ಶುಭ ನಿಯಮ-ವ್ರತಗಳನ್ನು ಪಾಲಿಸುವ ಋಷಿಗಣಗಳ ಸಮಾವೇಶದಿಂದ ಸೇವಿತ ಸ್ಥಳವೆಂದು ವರ್ಣಿಸಲಾಗಿದೆ. ವಿಧಾನ—ಭೀಮೇಶ್ವರಕ್ಕೆ ಹೋಗಿ ತೀರ್ಥಸ್ನಾನ ಮಾಡಿ, ಉಪವಾಸ ಹಾಗೂ ಇಂದ್ರಿಯನಿಗ್ರಹವನ್ನು ಪಾಲಿಸಿ, ಸೂರ್ಯ ಇರುವ ಹಗಲು ವೇಳೆಯಲ್ಲಿ ಕೈಗಳನ್ನು ಮೇಲಕ್ಕೆತ್ತಿ ‘ಏಕಾಕ್ಷರ’ ಮಂತ್ರಜಪ ಮಾಡಬೇಕು. ಮುಂದೆ ಜಪ, ದಾನ, ವ್ರತಗಳ ಫಲಗಳನ್ನು ಕ್ರಮವಾಗಿ ಪ್ರಶಂಸಿಸಲಾಗಿದೆ—ಅನೇಕ ಜನ್ಮಗಳ ಸಂಚಿತ ಪಾಪಗಳ ನಾಶ ಮತ್ತು ಗಾಯತ್ರೀ ಜಪದ ವಿಶೇಷ ಶುದ್ಧಿಕಾರಕ ಶಕ್ತಿ. ವೈದಿಕವಾಗಲಿ ಲೌಕಿಕವಾಗಲಿ, ಪುನಃಪುನಃ ಜಪಿಸಿದರೆ ಮಂತ್ರಶಕ್ತಿ ಅಶುದ್ಧಿಯನ್ನು ಒಣ ಹುಲ್ಲನ್ನು ಅಗ್ನಿ ದಹಿಸುವಂತೆ ದಹಿಸುತ್ತದೆ. ‘ದೈವಶಕ್ತಿ’ಯನ್ನು ನೆಪಮಾಡಿಕೊಂಡು ಪಾಪ ಮಾಡಬಾರದೆಂಬ ನೈತಿಕ ಎಚ್ಚರಿಕೆಯೂ ಇದೆ; ಅಜ್ಞಾನ ಬೇಗ ನಾಶವಾಗಬಹುದು, ಆದರೆ ಪಾಪಕ್ಕೆ ನ್ಯಾಯ ಸಿಗುವುದಿಲ್ಲ. ಅಂತ್ಯದಲ್ಲಿ, ಈ ತೀರ್ಥದಲ್ಲಿ ಯಥಾಶಕ್ತಿ ಮಾಡಿದ ದಾನ ಅಕ್ಷಯ ಫಲ ನೀಡುತ್ತದೆ ಎಂದು ದೃಢಪಡಿಸಲಾಗಿದೆ.
Adhyaya 78
नारदतीर्थ-नारदेश्वर-माहात्म्य (Glory of Nārada’s Tīrtha and Nāradeśvara)
ಈ ಅಧ್ಯಾಯವು ಸಂವಾದರೂಪದಲ್ಲಿ ನಾರದತೀರ್ಥ–ನಾರ್ದೇಶ್ವರ (ಶೂಲಿನ) ಮಹಾತ್ಮ್ಯವನ್ನು ವಿವರಿಸುತ್ತದೆ. ಮಾರ್ಕಂಡೇಯರು ನಾರದನು ಪ್ರತಿಷ್ಠಾಪಿಸಿದ ಪರಮ ತೀರ್ಥವನ್ನು ಸೂಚಿಸಿದಾಗ ಯುಧಿಷ್ಠಿರನು ಅದರ ಉದ್ಭವವನ್ನು ಕೇಳುತ್ತಾನೆ. ನಂತರ ಕಥೆ ರೇವಾ (ನರ್ಮದಾ) ನದಿಯ ಉತ್ತರ ತೀರದಲ್ಲಿ ನಾರದನ ಘೋರ ತಪಸ್ಸಿನತ್ತ ಸಾಗುತ್ತದೆ; ಅಲ್ಲಿ ಈಶ್ವರನು ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷವಾಗಿ ವರಗಳನ್ನು ನೀಡುತ್ತಾನೆ—ಯೋಗಸಿದ್ಧಿ, ಅಚಲ ಭಕ್ತಿ, ಲೋಕಾಂತರಗಳಲ್ಲಿ ಸ್ವೇಚ್ಛಾಗಮನ, ತ್ರಿಕಾಲಜ್ಞಾನ ಮತ್ತು ಸ್ವರ–ಗ್ರಾಮ–ಮೂರ್ಚ್ಛನಾ ಮೊದಲಾದ ಸಂಗೀತತತ್ತ್ವಗಳಲ್ಲಿ ಪಾಂಡಿತ್ಯ; ಜೊತೆಗೆ ನಾರದತೀರ್ಥವು ಜಗತ್ಪ್ರಸಿದ್ಧವಾಗಿ ಪಾಪನಾಶಕವಾಗುತ್ತದೆ ಎಂದು ಅನುಗ್ರಹಿಸುತ್ತಾನೆ. ಶಿವನು ಅಂತರ್ಧಾನವಾದ ಬಳಿಕ ನಾರದನು ಸರ್ವಜನಹಿತಾರ್ಥ ಶೂಲಿನ ಶಿವರೂಪವನ್ನು ಪ್ರತಿಷ್ಠಾಪಿಸಿ ತೀರ್ಥವನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸುತ್ತಾನೆ. ಮುಂದೆ ತೀರ್ಥಯಾತ್ರೆಯ ಧರ್ಮಾಚರಣೆಗಳು ಹೇಳಲ್ಪಡುತ್ತವೆ—ಇಂದ್ರಿಯನಿಗ್ರಹ, ಉಪವಾಸ, ಭಾದ್ರಪದ ಕೃಷ್ಣ ಚತುರ್ದಶಿಯ ರಾತ್ರಿಜಾಗರಣೆ, ಯೋಗ್ಯ ಬ್ರಾಹ್ಮಣನಿಗೆ ಛತ್ರದಾನ ಮುಂತಾದ ದಾನಗಳು, ಶಸ್ತ್ರಮರಣ ಹೊಂದಿದವರ ಶ್ರಾದ್ಧ, ಪಿತೃಗಳಿಗಾಗಿ ಕಪಿಲಾ ಗೋ ದಾನ, ದಾನಧರ್ಮ ಹಾಗೂ ಬ್ರಾಹ್ಮಣಭೋಜನ, ದೀಪದಾನ ಮತ್ತು ದೇವಾಲಯದಲ್ಲಿ ಭಕ್ತಿಗೀತ–ನೃತ್ಯ. ಹವ್ಯವಾಹನ/ಅಗ್ನಿ ಪೂಜೆ ಮತ್ತು ಹೋಮ (ಚಿತ್ರಭಾನು ಮೊದಲಾದ ದೇವತೆಗಳೊಂದಿಗೆ) ದಾರಿದ್ರ್ಯಶಮನ ಹಾಗೂ ಸಮೃದ್ಧಿಪ್ರದವೆಂದು ಹೇಳಿ, ಅಂತ್ಯದಲ್ಲಿ ರೇವೆಯ ಉತ್ತರ ತೀರದಲ್ಲಿರುವ ಈ ತೀರ್ಥವು ಮಹಾಪಾಪನಾಶಕ ಪರಮ ತೀರ್ಥವೆಂದು ಪುನಃ ಸ್ಥಾಪಿಸುತ್ತದೆ।
Adhyaya 79
दधिस्कन्द-मधुस्कन्दतीर्थमाहात्म्य / The Māhātmya of Dadhiskanda and Madhuskanda Tīrthas
ಈ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ ಶ್ರೀ ಮಾರ್ಕಂಡೇಯರು ರಾಜಶ್ರೋತರಿಗೆ ಉಪದೇಶಿಸಿ, ದಧಿಸ್ಕಂದ ಮತ್ತು ಮಧುಸ್ಕಂದ ಎಂಬ ಎರಡು ತೀರ್ಥಗಳು ಅತ್ಯಂತ ಪ್ರಶಂಸಿತವಾಗಿದ್ದು ಪಾಪಕ್ಷಯಕಾರಿಗಳೆಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ಸಾಧಕನು ಅಲ್ಲಿ ಹೋಗಿ ಸ್ನಾನ ಮಾಡಿ ಶ್ರದ್ಧೆಯಿಂದ ದಾನ-ಧರ್ಮಗಳನ್ನು ನೆರವೇರಿಸಬೇಕೆಂದು ಕ್ರಮವಾಗಿ ಸೂಚಿಸಲಾಗಿದೆ. ದಧಿಸ್ಕಂದ ತೀರ್ಥದಲ್ಲಿ ಸ್ನಾನದ ನಂತರ ದ್ವಿಜನಿಗೆ ದಧಿ (ಮೊಸರು) ದಾನ ಮಾಡುವ ವಿಧಿಯಿದೆ. ಇದರ ಫಲವಾಗಿ ಅನೇಕ ಜನ್ಮಗಳವರೆಗೆ ರೋಗ, ಜರಾ-ಜನ್ಯ ಪೀಡೆ, ಶೋಕ ಮತ್ತು ಈರ್ಷ್ಯೆಯಿಂದ ಮುಕ್ತಿ, ಹಾಗೆಯೇ ದೀರ್ಘಕಾಲ “ಶುದ್ಧ” ವಂಶದಲ್ಲಿ ಜನ್ಮ ದೊರಕುತ್ತದೆ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ಮಧುಸ್ಕಂದ ತೀರ್ಥದಲ್ಲಿ ಜೇನು ಮಿಶ್ರಿತ ಎಳ್ಳು ದಾನ ಮತ್ತು ಪ್ರತ್ಯೇಕವಾಗಿ ಜೇನು ಮಿಶ್ರಿತ ಪಿಂಡ ಅರ್ಪಣೆ ಮಾಡಿದರೆ ಅನೇಕ ಜನ್ಮಗಳವರೆಗೆ ಯಮಲೋಕದರ್ಶನ ತಪ್ಪುತ್ತದೆ ಹಾಗೂ ಮೊಮ್ಮಕ್ಕಳು-ಮೂಮ್ಮಕ್ಕಳವರೆಗೆ ವಂಶದಲ್ಲಿ ಸಮೃದ್ಧಿ ಸ್ಥಿರವಾಗುತ್ತದೆ ಎಂಬ ಫಲಶ್ರುತಿ ಉಲ್ಲೇಖಿಸಲಾಗಿದೆ. ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಮೊಸರು ಮಿಶ್ರಿತ ಪಿಂಡದ ವಿಧಿಯನ್ನೂ ಹೇಳಿ, ಸ್ನಾನದ ನಂತರ ದಕ್ಷಿಣಮುಖವಾಗಿ ನಿಂತು ಕ್ರಿಯೆಗಳನ್ನು ಮಾಡಬೇಕೆಂದು ವಿಧಾನ ಸೂಚಿಸಲಾಗಿದೆ. ಹೀಗೆ ಮಾಡಿದರೆ ತಂದೆ, ತಾತ ಮತ್ತು ಪರತಾತರು ಹನ್ನೆರಡು ವರ್ಷ ತೃಪ್ತರಾಗುತ್ತಾರೆ ಎಂದು ಪಿತೃಕರ್ಮದ ಪರಿಣಾಮ ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿ ಪ್ರತಿಪಾದಿಸಲಾಗಿದೆ.
Adhyaya 80
नन्दिकेश्वरतीर्थमाहात्म्य — Nandikeśvara Tīrtha Māhātmya
ಮಾರ್ಕಂಡೇಯ ಋಷಿ ರಾಜನಿಗೆ, ಸಿದ್ಧ ನಂದಿಯೊಂದಿಗೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ ನಂದಿಕೇಶ್ವರ ತೀರ್ಥವು ಅತ್ಯಂತ ಪವಿತ್ರವೂ ಶ್ರೇಷ್ಠವೂ ಎಂದು ತಿಳಿಸುತ್ತಾನೆ. ನಂದಿ ನಿಯಮಬದ್ಧ ತೀರ್ಥಯಾತ್ರೆಯ ಆದರ್ಶ—ರೇವಾ ನದಿಯನ್ನು ಮುಂಭಾಗದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಾಪಿಸಿ, ತೀರ್ಥದಿಂದ ತೀರ್ಥಕ್ಕೆ ಸಂಚರಿಸಿ ನಿರಂತರ ತಪಸ್ಸು ಮಾಡುತ್ತಾನೆ. ಆ ದೀರ್ಘ ತಪಸ್ಸಿಗೆ ಪ್ರಸನ್ನನಾದ ಶಿವನು ವರ ನೀಡಲು ಮುಂದಾದಾಗ, ನಂದಿ ಧನ, ಸಂತಾನ, ವಿಷಯಸೌಖ್ಯಗಳನ್ನು ಬೇಡದೆ ಜನ್ಮಜನ್ಮಾಂತರಗಳಲ್ಲಿ—ಅನ್ಯ ಯೋನಿಗಳಲ್ಲಿಯೂ ಜನಿಸಿದರೂ—ಶಿವಪಾದಪದ್ಮಗಳಲ್ಲಿ ಅಚಲ ಭಕ್ತಿಯನ್ನೇ ಕೋರುತ್ತಾನೆ. ಶಿವನು ‘ತಥಾಸ್ತು’ ಎಂದು ಅನುಗ್ರಹಿಸಿ ಅವನನ್ನು ತನ್ನ ಧಾಮಕ್ಕೆ ಕರೆದುಕೊಂಡು ಹೋಗಿ ತೀರ್ಥಮಾಹಾತ್ಮ್ಯವನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸುತ್ತಾನೆ. ಫಲಶ್ರುತಿಯಲ್ಲಿ, ಅಲ್ಲಿ ಸ್ನಾನ ಮಾಡಿ ತ್ರಿನೇತ್ರ ಶಿವನ ಪೂಜೆ ಮಾಡಿದರೆ ಅಗ್ನಿಷ್ಟೋಮ ಯಜ್ಞಸಮಾನ ಪುಣ್ಯ ಲಭಿಸುತ್ತದೆ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ಆ ತೀರ್ಥದಲ್ಲಿ ದೇಹತ್ಯಾಗ ಮಾಡಿದವನು ಶಿವಸಾನ್ನಿಧ್ಯವನ್ನು ಪಡೆದು ಅಕ್ಷಯ ಕಲ್ಪದಲ್ಲಿ ದೀರ್ಘ ಭೋಗವನ್ನು ಅನುಭವಿಸಿ, ನಂತರ ಶುದ್ಧ ವಂಶದಲ್ಲಿ ವೇದಜ್ಞಾನ ಮತ್ತು ದೀರ್ಘಾಯುಷ್ಯ ಹೊಂದಿದ ಶುಭಜನ್ಮವನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತಾನೆ. ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ತೀರ್ಥದ ದುರ್ಲಭತೆ ಮತ್ತು ಪಾಪನಾಶಕ ಶಕ್ತಿ ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಉಲ್ಲೇಖಿತವಾಗಿದೆ।
Adhyaya 81
Varuṇeśvara-tīrtha Māhātmya (Glory of Varuṇeśvara Shrine and Charity)
ಮಾರ್ಕಂಡೇಯ ಋಷಿ ರಾಜನನ್ನು ಉದ್ದೇಶಿಸಿ ಮಹಾಪ್ರಸಿದ್ಧ ವರುಣೇಶ್ವರ ತೀರ್ಥಕ್ಕೆ ಹೋಗುವಂತೆ ಉಪದೇಶಿಸುತ್ತಾನೆ. ಅಲ್ಲಿ ವರುಣನು ಕೃಚ್ಛ್ರ, ಚಾಂದ್ರಾಯಣಾದಿ ತಪಸ್ಸುಗಳಿಂದ ಗಿರಿಜಾನಾಥ (ಶಿವ)ನನ್ನು ಆರಾಧಿಸಿ ಸಿದ್ಧಿಯನ್ನು ಪಡೆದನೆಂದು ಮಹಿಮೆ ವರ್ಣಿಸಲಾಗಿದೆ. ಈ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ ತೀರ್ಥಾಚಾರದ ವಿಧಿ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ: ಅಲ್ಲಿ ಸ್ನಾನ ಮಾಡಿ ಪಿತೃಗಳು ಹಾಗೂ ದೇವತೆಗಳಿಗೆ ತರ್ಪಣ ಸಲ್ಲಿಸಿ, ಭಕ್ತಿಯಿಂದ ಶಂಕರನ ಪೂಜೆ ಮಾಡುವವನು ಪರಮಗತಿಯನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತಾನೆ. ನಂತರ ದಾನದ ವಿಶೇಷ ಉಪದೇಶ—ಕುಂಡಿಕಾ/ವರ್ಧನೀ ಅಥವಾ ದೊಡ್ಡ ಜಲಪಾತ್ರವನ್ನು ಅನ್ನದೊಂದಿಗೆ ದಾನ ಮಾಡುವುದು ಅತ್ಯಂತ ಪ್ರಶಂಸನೀಯ; ಅದರ ಫಲವು ಹನ್ನೆರಡು ವರ್ಷದ ಸತ್ರಯಾಗದ ಪುಣ್ಯಕ್ಕೆ ಸಮವೆಂದು ಫಲಶ್ರುತಿ ಹೇಳುತ್ತದೆ. ದಾನಗಳಲ್ಲಿ ಅನ್ನದಾನವೇ ಶ್ರೇಷ್ಠ, ಅದು ತಕ್ಷಣವೇ ಪ್ರೀತಿಕರವೆಂದು ಒತ್ತಿ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ಸुसಂಸ್ಕೃತ ಮನೋಭಾವದಿಂದ ಈ ತೀರ್ಥದಲ್ಲಿ ದೇಹತ್ಯಾಗ ಮಾಡಿದವನು ಪ್ರಳಯವರೆಗೆ ವರುಣಪುರಿಯಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸಿ, ನಂತರ ಮಾನವಲೋಕದಲ್ಲಿ ಜನ್ಮ ಪಡೆದು ನಿತ್ಯ ಅನ್ನದಾತನಾಗಿ ಶತಾಯುಷ್ಯನಾಗಿ ಬದುಕುತ್ತಾನೆ.
Adhyaya 82
Vahnītīrtha–Kauberatīrtha Māhātmya (Glory of the Fire Tīrtha and Kubera Tīrtha)
ಈ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ ಶ್ರೀ ಮಾರ್ಕಂಡೇಯರು ರಾಜನನ್ನು ಉದ್ದೇಶಿಸಿ ತೀರ್ಥವಿಧಿಯನ್ನು ಉಪದೇಶಿಸುತ್ತಾರೆ. ಮೊದಲು ವಹ್ನೀತೀರ್ಥವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತಾರೆ—ದಂಡಕಾರಣ್ಯ ಪ್ರಸಂಗದ ನಂತರ ನರ್ಮದಾ ತಟದಲ್ಲಿ ಹುತಾಶನ (ಅಗ್ನಿ) ಶುದ್ಧಿಯನ್ನು ಪಡೆದ ಅಪೂರ್ವ ಸ್ಥಳವೆಂದು ಪ್ರಸಿದ್ಧ. ಅಲ್ಲಿ ಸ್ನಾನ, ಮಹೇಶ್ವರ ಪೂಜೆ, ಭಕ್ತಿಕರ್ಮಗಳು, ಪಿತೃ ಮತ್ತು ದೇವತೆಗಳಿಗೆ ತರ್ಪಣಾದಿ ವಿಧಿಗಳು ಹೇಳಲ್ಪಟ್ಟಿವೆ; ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಕರ್ಮಕ್ಕೂ ನಿರ್ದಿಷ್ಟ ಫಲವಿದೆ ಎಂದು, ಕೆಲವು ವಿಧಿಗಳು ಮಹಾಯಜ್ಞಗಳಿಗೆ ಸಮಫಲ ನೀಡುತ್ತವೆ ಎಂದು ಫಲಶ್ರುತಿಯಲ್ಲಿ ವಿವರಿಸಲಾಗಿದೆ. ನಂತರ ಕೌಬೇರತೀರ್ಥದ ಮಹಾತ್ಮ್ಯ ಬರುತ್ತದೆ—ಅಲ್ಲಿ ಕುಬೇರನು ಯಕ್ಷಾಧಿಪತಿ ಪದವನ್ನು ಪಡೆದನೆಂದು ಸಂಬಂಧಿಸಲಾಗಿದೆ. ಅಲ್ಲಿ ಸ್ನಾನ, ಉಮಾಸಹಿತ ಜಗದ್ಗುರುವಿನ ಪೂಜೆ ಮತ್ತು ದಾನಧರ್ಮ—ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಬ್ರಾಹ್ಮಣನಿಗೆ ಸ್ವರ್ಣದಾನ—ವಿಧಿಸಲ್ಪಟ್ಟು, ಪುಣ್ಯಫಲದ ಪ್ರಮಾಣಗಳನ್ನೂ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ “ನರ್ಮದಾ ತೀರ್ಥ ಪಂಚಕ”ವನ್ನು ಪ್ರಶಂಸಿಸಿ, ಉನ್ನತ ಪರಲೋಕಗತಿಗಳು ಲಭಿಸುತ್ತವೆ ಹಾಗೂ ಪ್ರಳಯದಲ್ಲಿ ಇತರ ಜಲಗಳು ಕ್ಷೀಣಿಸಿದರೂ ರೇವೆಯ ಪಾವಿತ್ರ್ಯ ಅಚಲವಾಗಿರುತ್ತದೆ ಎಂದು ಪ್ರತಿಪಾದಿಸಲಾಗಿದೆ.
Adhyaya 83
हनूमन्तेश्वरतीर्थमाहात्म्य (Hanūmanteśvara Tīrtha Māhātmya)
Chapter 83 unfolds as a theological discourse between Mārkaṇḍeya and Yudhiṣṭhira concerning a Revā-bank tīrtha called Hanūmanta/Hanūmanteśvara, described as capable of removing grave demerit (including brahmahatyā-type impurity). The chapter first frames the site’s identity: a distinguished liṅga on the southern bank of the Revā. Yudhiṣṭhira asks how the name Hanūmanteśvara arose. Mārkaṇḍeya narrates an epic backstory: after the Rāma–Rāvaṇa conflict and the destruction of rākṣasas, Hanumān is warned by Nandinī that he bears a burden of impurity from extensive killing and is directed to the Narmadā for austerity and bathing. Hanumān performs prolonged worship; Śiva appears with Umā, reassures him of purity through Narmadā māhātmya and divine दर्शन, and grants additional boons, including enumerated honorific names of Hanumān. Hanumān then establishes a liṅga—Hanūmānīśvara/Hanūmanteśvara—described as wish-granting and indestructible. A second exemplum provides “pratyakṣa-pratyaya” (a demonstrative proof) through a later narrative involving King Supārva and his son Śatabāhu, a morally wayward ruler who encounters a brāhmaṇa tasked with immersing bone-remains at Hanūmanteśvara. The brāhmaṇa recounts a princess’s previous-life memory: her body was killed in the forest; a bone fragment fell into the Narmadā at Hanūmanteśvara, resulting in a meritorious rebirth and strong ethical constraint against remarriage. The rite of collecting and immersing remaining bones is prescribed with temporal markers (Aśvina month, dark fortnight, and Śiva-related tithi), alongside night vigil and post-rite bathing. The narrative culminates in heavenly ascent imagery for those properly aligned, while also warning about greed and mental attachment that can obstruct purification. The chapter closes with ritual prescriptions: specific days (aṣṭamī, caturdaśī; especially Aśvina kṛṣṇa caturdaśī), abhiṣeka substances (honey-milk, ghee, curd with sugar, kuśa-water), sandal paste anointing, bilva and seasonal flowers, lamp offering, śrāddha with qualified brāhmaṇas, and strong emphasis on go-dāna as a superior gift. It articulates a theological rationale for the cow as “sarvadevamayī,” and ends with a phala claim: even distant remembrance of Hanūmanteśvara is said to relieve demerit.
Adhyaya 84
Kapitīrtha–Hanūmanteśvara–Kumbheśvara Māhātmya (कपितीर्थ–हनूमन्तेश्वर–कुम्भेश्वर माहात्म्य)
ಅಧ್ಯಾಯ 84ರಲ್ಲಿ ಮಾರ್ಕಂಡೇಯ ಋಷಿ ಪ್ರಾಚೀನ ವೃತ್ತಾಂತವನ್ನು ಸ್ಮರಿಸಿ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ; ಹಿನ್ನೆಲೆ ಕೈಲಾಸದಲ್ಲಿ ದಿವ್ಯೋಪದೇಶವನ್ನು ಬೇಡಿ ಪಡೆಯುವ ಪ್ರಸಂಗ. ರಾವಣವಧಾನಂತರ ರಾಕ್ಷಸರ ಸಂಹಾರದಿಂದ ಧರ್ಮಸ್ಥಾಪನೆ ಆದ ಮೇಲೆ ಹನುಮಾನ್ ಕೈಲಾಸಕ್ಕೆ ಬರುತ್ತಾನೆ; ಆದರೆ ನಂದಿ ಮೊದಲಿಗೆ ಅವನನ್ನು ತಡೆಯುತ್ತಾನೆ. ರಾಕ್ಷಸವಧದಿಂದ ಉಳಿದ ದೋಷ/ತಮಸ್ಸು ಏನು, ಅದರ ಪರಿಹಾರವೇನು ಎಂದು ಹನುಮಾನ್ ಕೇಳಿದಾಗ, ಶಿವನು ಪಾವನ ನದಿಗಳನ್ನು ಉಲ್ಲೇಖಿಸಿ ಸೋಮನಾಥ ಸಮೀಪ ರೇವಾ (ನರ್ಮದಾ) ನದಿಯ ದಕ್ಷಿಣ ತೀರದ ವಿಶಿಷ್ಟ ತೀರ್ಥವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತಾನೆ; ಅಲ್ಲಿ ಸ್ನಾನ ಮತ್ತು ಘೋರ ತಪಸ್ಸಿನಿಂದ ಆ ದೋಷ ನಿವಾರಣೆಯಾಗುತ್ತದೆ. ಶಿವನು ಹನುಮಾನನ್ನು ಆಲಿಂಗಿಸಿ ವರ ನೀಡುತ್ತಾನೆ; ಆ ಸ್ಥಳವನ್ನು ‘ಕಪಿತೀರ್ಥ’ವೆಂದು ಘೋಷಿಸಿ ‘ಹನೂಮಂತೇಶ್ವರ’ ಎಂಬ ನಾಮದ ಲಿಂಗವನ್ನು ಪ್ರತಿಷ್ಠಾಪಿಸುತ್ತಾನೆ. ಪಾಪನಾಶ, ಪಿತೃಕಾರ್ಯ, ದಾನಫಲ ವೃದ್ಧಿ ಇತ್ಯಾದಿಗಳಲ್ಲಿ ಅದರ ಮಹಿಮೆ ಹೇಳಲ್ಪಡುತ್ತದೆ. ಮುಂದಾಗಿ ರಾಮನು ರೇವಾತೀರದಲ್ಲಿ (ವಿಶೇಷವಾಗಿ 24 ವರ್ಷ) ತಪಸ್ಸು ಮಾಡಿದುದು, ರಾಮ-ಲಕ್ಷ್ಮಣರು ಲಿಂಗಗಳನ್ನು ಪ್ರತಿಷ್ಠಾಪಿಸಿದುದು, ಮತ್ತು ಋಷಿಗಳು ವಿವಿಧ ತೀರ್ಥಜಲಗಳನ್ನು ಸಂಗ್ರಹಿಸಿ ಕುಂಭಜಲ ಕಥೆಯ ಮೂಲಕ ‘ಕುಂಭೇಶ್ವರ/ಕಾಲಾಕುಂಭ’ ಉದ್ಭವಿಸಿದುದು ವರ್ಣಿತವಾಗಿದೆ. ಫಲಶ್ರುತಿಯಲ್ಲಿ ರೇವಾಸ್ನಾನ, ಲಿಂಗದರ್ಶನ (ತ್ರಿಲಿಂಗ ದರ್ಶನದ ವಿಶೇಷ ಸೂಚನೆ), ಶ್ರಾದ್ಧದಿಂದ ದೀರ್ಘಕಾಲ ಪಿತೃಉದ್ಧಾರ, ಹಾಗೂ ದಾನ—ಮುಖ್ಯವಾಗಿ ಗೋদান ಮತ್ತು ಮೌಲ್ಯವಂತ ದಾನಗಳು—ಅಕ್ಷಯ ಫಲ ನೀಡುತ್ತವೆ ಎಂದು ಪ್ರತಿಪಾದಿಸಲಾಗಿದೆ. ಅಂತ್ಯದಲ್ಲಿ ಜ್ಯೋತಿಷ್ಮತೀಪುರಿ ಮತ್ತು ಸುತ್ತಮುತ್ತ ಕುಂಭೇಶ್ವರಾದಿ ಲಿಂಗಗಳನ್ನು ನಿಯಮಬದ್ಧವಾಗಿ ದರ್ಶಿಸಬೇಕೆಂದು ಉಪದೇಶಿಸಿ, ಈ ತೀರ್ಥವನ್ನು ರೇವಾಖಂಡದ ಪ್ರಮುಖ ಯಾತ್ರಾಕೇಂದ್ರವಾಗಿ ಸ್ಥಾಪಿಸುತ್ತದೆ.
Adhyaya 85
सोमनाथतीर्थमाहात्म्य (Somānātha Tīrtha Māhātmya at Revā-saṅgama)
ಈ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ ಯುಧಿಷ್ಠಿರನು ಮಾರ್ಕಂಡೇಯರನ್ನು ಪ್ರಶ್ನಿಸುತ್ತಾನೆ—ರೇವಾ ಸಂಗಮದಲ್ಲಿರುವ ಯಾವ ತೀರ್ಥವನ್ನು ಕಾಶಿಗೆ ಸಮಾನ ಪುಣ್ಯದಾಯಕವೂ ಬ್ರಹ್ಮಹತ್ಯಾ ದೋಷನಿವಾರಕವೂ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ? ಮಾರ್ಕಂಡೇಯರು ಸೃಷ್ಟಿ-ವಂಶಪರಂಪರೆಯನ್ನು ವಿವರಿಸಿ ದಕ್ಷ ಮತ್ತು ಚಂದ್ರದೇವ ಸೋಮ ತನಕ ಕಥೆಯನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ದಕ್ಷನ ಶಾಪದಿಂದ ಸೋಮ ಕ್ಷೀಣಿಸಿದಾಗ, ಅವನು ಬ್ರಹ್ಮನ ಶರಣಾದನು; ಬ್ರಹ್ಮನು ರೇವೆಯ ಅಪರೂಪದ ಪವಿತ್ರ ಸ್ಥಳಗಳಲ್ಲಿ, ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಸಂಗಮದಲ್ಲಿ, ತಪಸ್ಸು ಮತ್ತು ಪೂಜೆ ಮಾಡಲು ಸೂಚಿಸಿದನು. ಸೋಮನು ದೀರ್ಘಕಾಲ ಶಿವನನ್ನು ಭಕ್ತಿಯಿಂದ ಆರಾಧಿಸಿದನು; ಶಿವನು ಪ್ರಸನ್ನನಾಗಿ ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷನಾಗಿ ಮಹಾಪ್ರಭಾವಿ ಲಿಂಗವನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸಲು ಅನುಗ್ರಹಿಸಿದನು—ಅದು ದುಃಖ ಮತ್ತು ಮಹಾಪಾಪಗಳನ್ನು ನಾಶಮಾಡುತ್ತದೆ ಎಂದು ವರ್ಣಿಸಲಾಗಿದೆ. ಉದಾಹರಣೆಗೆ ಕಣ್ವರಾಜನ ಕಥೆ—ಜಿಂಕೆಯ ರೂಪದಲ್ಲಿದ್ದ ಬ್ರಾಹ್ಮಣನನ್ನು ಕೊಂದ ಕಾರಣ ಬ್ರಹ್ಮಹತ್ಯಾ ದೋಷದಿಂದ ಪೀಡಿತನಾದ ಅವನು ರೇವಾ ಸಂಗಮದಲ್ಲಿ ಸ್ನಾನ ಮಾಡಿ ಸೋಮನಾಥನನ್ನು ಪೂಜಿಸುತ್ತಾನೆ. ಕೆಂಪು ವಸ್ತ್ರಧಾರಿಣಿ ಕನ್ಯೆಯ ರೂಪದಲ್ಲಿ ಬ್ರಹ್ಮಹತ್ಯೆ ಅವನನ್ನು ಹಿಂಬಾಲಿಸಿದರೂ, ತೀರ್ಥಪ್ರಭಾವದಿಂದ ಅವನು ದೋಷಮುಕ್ತನಾಗುತ್ತಾನೆ. ನಂತರ ವ್ರತವಿಧಾನ—ನಿರ್ದಿಷ್ಟ ತಿಥಿಗಳಲ್ಲಿ ಉಪವಾಸ, ರಾತ್ರಿಜಾಗರಣೆ, ಪಂಚಾಮೃತಾಭಿಷೇಕ, ನೈವೇದ್ಯ-ದೀಪ-ಧೂಪ, ಸಂಗೀತ-ವಾದ್ಯ, ಯೋಗ್ಯ ಬ್ರಾಹ್ಮಣರಿಗೆ ಸತ್ಕಾರ-ದಾನ ಮತ್ತು ನೈತಿಕ ನಿಯಮಗಳು. ಫಲಶ್ರುತಿಯಲ್ಲಿ ಸೋಮನಾಥ ತೀರ್ಥದಲ್ಲಿ ಪ್ರದಕ್ಷಿಣೆ, ಶ್ರವಣ ಮತ್ತು ನಿಯಮಬದ್ಧ ಸಾಧನೆಯಿಂದ ಮಹಾಪಾಪಗಳು ಕ್ಷಯವಾಗಿ ಆರೋಗ್ಯ-ಸಮೃದ್ಧಿ ದೊರೆಯುತ್ತದೆ, ಉನ್ನತ ಲೋಕಗಳು ಲಭಿಸುತ್ತವೆ; ಸೋಮನು ವಿವಿಧ ಸ್ಥಳಗಳಲ್ಲಿ ಅನೇಕ ಲಿಂಗಗಳನ್ನು ಪ್ರತಿಷ್ಠಾಪಿಸಿದನೆಂಬುದೂ ಉಲ್ಲೇಖವಾಗಿದೆ.
Adhyaya 86
Piṅgaleśvara-pratiṣṭhā at Piṅgalāvarta (Agni’s Cure at Revā)
ಈ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ ಯುಧಿಷ್ಠಿರನು ರೇವಾ ನದಿಯ ಉತ್ತರ ತೀರದ ಸಂಗಮದ ಸಮೀಪ ಪಿಂಗಲಾವರ್ತದಲ್ಲಿರುವ ಪಿಂಗಲೇಶ್ವರನ ಉದ್ಭವವನ್ನು ಕುರಿತು ಮಾರ್ಕಂಡೇಯರನ್ನು ಪ್ರಶ್ನಿಸುತ್ತಾನೆ. ಮಾರ್ಕಂಡೇಯರು ಹೇಳುವಂತೆ—ಹವ್ಯವಾಹನ (ಅಗ್ನಿ) ರುದ್ರನ ವೀರ್ಯದಾಹದಿಂದ ದಗ್ಧನಾಗಿ ರೋಗಗ್ರಸ್ತನಾದನು. ನಂತರ ಅವನು ತೀರ್ಥಯಾತ್ರೆ ಮಾಡುತ್ತಾ ರೇವಾ ತೀರಕ್ಕೆ ಬಂದು, ವಾಯುಭಕ್ಷಣ ಮುಂತಾದ ಕಠಿನ ನಿಯಮಗಳೊಂದಿಗೆ ದೀರ್ಘಕಾಲ ಘೋರ ತಪಸ್ಸು ಮಾಡಿದನು. ಶಿವನು ಪ್ರಸನ್ನನಾಗಿ ವರ ನೀಡಿದಾಗ, ಅಗ್ನಿ ತನ್ನ ವ್ಯಾಧಿ ನಿವಾರಣೆಯನ್ನು ಬೇಡುತ್ತಾನೆ. ಶಿವನು ಆ ತೀರ್ಥದಲ್ಲಿ ಸ್ನಾನ ಮಾಡುವಂತೆ ವಿಧಿಸುತ್ತಾನೆ; ಸ್ನಾನಮಾತ್ರದಿಂದಲೇ ಅಗ್ನಿ ತಕ್ಷಣ ದಿವ್ಯರೂಪದಲ್ಲಿ ನಿರೋಗಿಯಾಗುತ್ತಾನೆ. ಕೃತಜ್ಞನಾದ ಅಗ್ನಿ ಅಲ್ಲಿ ಪಿಂಗಲೇಶ್ವರನ ಪ್ರತಿಷ್ಠೆ ಮಾಡಿ, ನಾಮೋಚ್ಚಾರಣೆಯೊಂದಿಗೆ ಪೂಜೆ ಹಾಗೂ ಸ್ತೋತ್ರಗಳಿಂದ ಸ್ತುತಿಸುತ್ತಾನೆ. ಅಂತ್ಯದ ಫಲಶ್ರುತಿ—ಕ್ರೋಧವನ್ನು ಜಯಿಸಿ ಅಲ್ಲಿ ಉಪವಾಸ ಮಾಡುವವನು ಅಪೂರ್ವ ಫಲವನ್ನು ಪಡೆದು, ಅಂತಿಮವಾಗಿ ರುದ್ರಸಮಾನ ಗತಿಯನ್ನು ಹೊಂದುತ್ತಾನೆ. ಜೊತೆಗೆ ಅಲಂಕರಿಸಿದ ಕಪಿಲಾ ಹಸುವನ್ನು ಕರು ಸಹಿತ ಯೋಗ್ಯ ಬ್ರಾಹ್ಮಣನಿಗೆ ದಾನ ಮಾಡುವುದು ಪರಮ ಗುರಿಗೆ ಕರೆದೊಯ್ಯುವುದೆಂದು ಪ್ರಶಂಸಿಸಲಾಗಿದೆ.
Adhyaya 87
ऋणमोचनतीर्थमाहात्म्य (R̥ṇamocana Tīrtha Māhātmya) — The Glory of the Debt-Removing Pilgrimage Site
ಮಾರ್ಕಂಡೇಯನು ರಾಜನಿಗೆ ರೇವಾ (ನರ್ಮದಾ) ತೀರದಲ್ಲಿರುವ ಅತ್ಯಂತ ಪುಣ್ಯ ‘ಋಣಮೋಚನ’ ತೀರ್ಥಕ್ಕೆ ಹೋಗುವಂತೆ ಉಪದೇಶಿಸುತ್ತಾನೆ. ಈ ತೀರ್ಥವನ್ನು ಬ್ರಹ್ಮವಂಶೀಯ ಋಷಿಸಭೆಗಳು ಪ್ರತಿಷ್ಠಾಪಿಸಿದ್ದವೆಂದು ಹೇಳಿ, ಅದರ ವಿಧಿಸಮ್ಮತ ಪವಿತ್ರತೆ ಮತ್ತು ಆಚಾರಾಧಿಕಾರವನ್ನು ದೃಢಪಡಿಸಲಾಗಿದೆ. ಇಲ್ಲಿ ‘ಋಣ’ ನಿವಾರಣೆಯ ಸಾರ—ಭಕ್ತಿಯಿಂದ ಆರು ತಿಂಗಳು ಪಿತೃ-ತರ್ಪಣವನ್ನು ನೆರವೇರಿಸಿ, ನರ್ಮದಾಜಲದಲ್ಲಿ ಸ್ನಾನ ಮಾಡಿದವನು ದೇವಋಣ, ಪಿತೃಋಣ ಮತ್ತು ಮಾನವಋಣಗಳಿಂದ ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಮುಕ್ತನಾಗುತ್ತಾನೆ. ಪಾಪಪുണ್ಯ ಸಹಿತ ಕರ್ಮಫಲಗಳು ಅಲ್ಲಿ ಹಣ್ಣಿನಂತೆ ದೃಶ್ಯವಾಗುತ್ತವೆ ಎಂಬ ಹೇಳಿಕೆ ನೈತಿಕ ಕಾರಣಕಾರ್ಯತೆಯನ್ನು ಬಲಪಡಿಸುತ್ತದೆ. ಏಕಾಗ್ರತೆ, ಇಂದ್ರಿಯನಿಗ್ರಹ, ಸ್ನಾನ, ದಾನ ಮತ್ತು ಗಿರಿಜಾಪತಿ (ಶಿವ) ಪೂಜೆ—ಇವೇ ಆಚಾರವಾಗಿ ಸೂಚಿಸಲಾಗಿದೆ. ಫಲವಾಗಿ ಋಣತ್ರಯವಿಮುಕ್ತಿ ಮತ್ತು ಸ್ವರ್ಗದಲ್ಲಿ ದೇವತೆಯಂತೆಯೇ ಪ್ರಕಾಶಮಾನ ಸ್ಥಿತಿ ಲಭಿಸುತ್ತದೆ.
Adhyaya 88
Kapila-Tīrtha and Kapileśvara Pūjā (कापिलतीर्थ–कपिलेश्वरपूजा)
ಅಧ್ಯಾಯ 88ರಲ್ಲಿ ಕಾಪಿಲತೀರ್ಥದಲ್ಲಿ ಮಾಡುವ ಪೂಜಾ ವಿಧಾನ ಮತ್ತು ಫಲಶ್ರುತಿ ವಿವರಿಸಲಾಗಿದೆ. ಕಪಿಲ ಮುನಿಯಿಂದ ಪ್ರತಿಷ್ಠಿತವಾದ ಈ ತೀರ್ಥವನ್ನು ಸರ್ವಪಾತಕನಾಶನವೆಂದು ವರ್ಣಿಸಲಾಗಿದೆ. ಮಾರ್ಕಂಡೇಯನು ರಾಜನಿಗೆ ಉಪದೇಶಿಸುತ್ತಾನೆ—ಶುಕ್ಲಪಕ್ಷದಲ್ಲಿ ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಅಷ್ಟಮಿ ಮತ್ತು ಚತುರ್ದಶಿಯಂದು ಸ್ನಾನ ಮಾಡಿ ದೇವಸೇವೆ ಮಾಡಬೇಕು; ಕಪಿಲಾ ಗೋವಿನ ಹಾಲು ಮತ್ತು ತುಪ್ಪದಿಂದ ಕಪಿಲೇಶ್ವರನಿಗೆ ಅಭಿಷೇಕ ಮಾಡಿ, ಶ್ರೀಖಂಡ ಚಂದನ ಲೇಪನ ಮಾಡಿ, ಸುಗಂಧಿತ ಬಿಳಿ ಹೂಗಳಿಂದ, ಕ್ರೋಧವನ್ನು ಜಯಿಸಿ, ಪೂಜಿಸಬೇಕು. ಫಲಶ್ರುತಿಯಲ್ಲಿ ಕಪಿಲೇಶ್ವರ ಭಕ್ತರು ಯಮನ ದಂಡಪ್ರದೇಶಗಳನ್ನು ತಲುಪುವುದಿಲ್ಲ; ಈ ಆರಾಧನೆಯಿಂದ ಪಂಡಿತರಿಗೆ ಭಯಾನಕ ಯಾತನಾ ದೃಶ್ಯಗಳು ಎದುರಾಗುವುದಿಲ್ಲ ಎಂದು ಹೇಳಿದೆ. ನಂತರ ತೀರ್ಥಯಾತ್ರಾ ನೀತಿಯನ್ನು ಸಾಮಾಜಿಕ ಕರ್ತವ್ಯದೊಂದಿಗೆ ಜೋಡಿಸಿ—ರೇವಾ ಪುಣ್ಯಜಲದಲ್ಲಿ ಸ್ನಾನವಾದ ಮೇಲೆ ಶುಭ ಬ್ರಾಹ್ಮಣರಿಗೆ ಭೋಜನ ಮಾಡಿಸಿ, ಗೋ, ವಸ್ತ್ರ, ಎಳ್ಳು, ಛತ್ರ ಮತ್ತು ಶಯ್ಯಾ ದಾನಗಳನ್ನು ನೀಡಬೇಕು; ಇದರಿಂದ ರಾಜನು ಧಾರ್ಮಿಕನಾಗುತ್ತಾನೆ. ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ತೇಜಸ್ಸು, ಬಲ, ಜೀವಂತ ಪುತ್ರ, ಮಧುರ ವಾಣಿ ಮತ್ತು ಶತ್ರುಪಕ್ಷದ ಅಭಾವ ಎಂಬ ಫಲಗಳು ಸೂಚಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿವೆ.
Adhyaya 89
पूतिकेश्वरमाहात्म्य (Glory of Pūtikēśvara)
ಈ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ ಮಾರ್ಕಂಡೇಯರು ಒಬ್ಬ ರಾಜನಿಗೆ ಉಪದೇಶಿಸಿ, ನರ್ಮದೆಯ ದಕ್ಷಿಣ ತೀರದಲ್ಲಿರುವ ಪೂತಿಕೇಶ್ವರ ಎಂಬ ಶ್ರೇಷ್ಠ ತೀರ್ಥಕ್ಕೆ ಹೋಗಿ ಸ್ನಾನಮಾಡಬೇಕೆಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ; ಅಲ್ಲಿ ಸ್ನಾನದಿಂದ ಸರ್ವಪಾಪಕ್ಷಯವಾಗುತ್ತದೆ ಎಂದು ವರ್ಣಿಸುತ್ತಾರೆ. ಸ್ಥಳಮಾಹಾತ್ಮ್ಯಕ್ಕೆ ಆಧಾರವಾಗಿ ಜಾಂಬವಾನನು ಲೋಕಹಿತಾರ್ಥವಾಗಿ ಅಲ್ಲಿ ಶಿವಲಿಂಗವನ್ನು ಪ್ರತಿಷ್ಠಾಪಿಸಿದ ಕಥೆ ಬರುತ್ತದೆ. ಮತ್ತೊಂದು ಪ್ರಸಂಗದಲ್ಲಿ ರಾಜ ಪ್ರಸೇನಜಿತನ ವಕ್ಷಸ್ಥಳಕ್ಕೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ ಮಣಿಯ ಕಥೆ ಉಲ್ಲೇಖವಾಗುತ್ತದೆ; ಆ ರತ್ನವನ್ನು ಬಲವಂತವಾಗಿ ತೆಗೆದಾಗ ಅಥವಾ ತ್ಯಜಿಸಿದಾಗ ಗಾಯ ಉಂಟಾಯಿತು. ಅದೇ ತೀರ್ಥದಲ್ಲಿ ತಪಸ್ಸಿನಿಂದ ಗುಣಮುಖನಾಗಿ ‘ನಿರ್ವ್ರಣ’ (ಗಾಯರಹಿತ)ನಾದನೆಂದು ಹೇಳಿ, ಕ್ಷೇತ್ರದ ಶಮನ-ಚಿಕಿತ್ಸಾಶಕ್ತಿಯನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. ನಂತರ ವಿಧಿ ಹೇಳುತ್ತದೆ—ಭಕ್ತಿಯಿಂದ ಸ್ನಾನ ಮಾಡಿ ಪರಮೇಶ್ವರನ ಪೂಜೆ ಮಾಡುವವರು ಇಷ್ಟಸಿದ್ಧಿಯನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತಾರೆ. ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಕೃಷ್ಣಾಷ್ಟಮಿ ಮತ್ತು ಚತುರ್ದಶಿಯಲ್ಲಿ ನಿಯಮಿತ ಆರಾಧನೆ ಮಾಡುವವರು ಯಮಲೋಕಕ್ಕೆ ಹೋಗುವುದಿಲ್ಲ ಎಂಬ ಫಲಶ್ರುತಿಯಿಂದ ಪುರಾಣೀಯ ನೈತಿಕ ಕಾರಣ-ಕಾರ್ಯಭಾವವನ್ನು ಪ್ರತಿಪಾದಿಸಲಾಗಿದೆ.
Adhyaya 90
चक्रतीर्थ-माहात्म्य (Cakratīrtha Māhātmya) and जलशायी-तीर्थ (Jalśāyī Tīrtha) on the Revā/Narmadā
ಈ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ ಮಾರ್ಕಂಡೇಯನು ಯುಧಿಷ್ಠಿರನ ಪ್ರಶ್ನೆಗೆ ಉತ್ತರವಾಗಿ ಚಕ್ರತೀರ್ಥದ ಉದ್ಭವ, ವಿಷ್ಣುವಿನ ಅನನ್ಯ ಶಕ್ತಿ, ಹಾಗೂ ರೇವಾ/ನರ್ಮದಾ ಸಂಬಂಧಿತ ಪುಣ್ಯದ ಫಲವನ್ನು ಸಂವಾದರೂಪದಲ್ಲಿ ವಿವರಿಸುತ್ತಾನೆ. ತಾಲಮೇಘ ಎಂಬ ದೈತ್ಯನು ದೇವತೆಗಳನ್ನು ಜಯಿಸಿ ಅಣಕಿಸಿದಾಗ, ಅವರು ಮೊದಲು ಬ್ರಹ್ಮನ ಶರಣು ಹೋಗಿ, ನಂತರ ಕ್ಷೀರಸಾಗರದಲ್ಲಿ ಜಲಶಾಯೀ ವಿಷ್ಣುವನ್ನು ಸ್ತುತಿಸಿ ಆಶ್ರಯಿಸುತ್ತಾರೆ. ವಿಷ್ಣು ಲೋಕಧರ್ಮವನ್ನು ಪುನಃ ಸ್ಥಾಪಿಸುವುದಾಗಿ ಒಪ್ಪಿ ಗರುಡಾರೂಢನಾಗಿ ಹೊರಟು, ಅಸ್ತ್ರ-ಪ್ರತ್ಯಸ್ತ್ರ ಯುದ್ಧದ ಅಂತ್ಯದಲ್ಲಿ ಸುದರ್ಶನ ಚಕ್ರವನ್ನು ಪ್ರಯೋಗಿಸಿ ದೈತ್ಯನನ್ನು ಸಂಹರಿಸುತ್ತಾನೆ. ವಿಜಯಾನಂತರ ಆ ಚಕ್ರವು ರೇವಾ ಜಲದಲ್ಲಿ ಜಲಶಾಯೀ-ತೀರ್ಥದ ಸಮೀಪ ಬಿದ್ದು ‘ಶುದ್ಧ’ವಾದುದರಿಂದ ಚಕ್ರತೀರ್ಥ ಎಂಬ ನಾಮ ಮತ್ತು ಮಹಿಮೆ ಸ್ಥಾಪಿತವಾಗುತ್ತದೆ. ಮುಂದಿನ ಭಾಗದಲ್ಲಿ ಮಾರ್ಗಶೀರ್ಷ ಶುಕ್ಲ ಏಕಾದಶಿ ಮುಂತಾದ ಶುಭಕಾಲದಲ್ಲಿ ನಿಯಮ-ಭಕ್ತಿಯಿಂದ ಸ್ನಾನ, ದೇವದರ್ಶನ, ರಾತ್ರಿಜಾಗರಣೆ, ಪ್ರದಕ್ಷಿಣೆ, ನೈವೇದ್ಯಾದಿ, ಹಾಗೂ ಯೋಗ್ಯ ಬ್ರಾಹ್ಮಣರೊಂದಿಗೆ ಶ್ರಾದ್ಧಕರ್ಮ ಮಾಡುವ ವಿಧಿಯನ್ನು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ತಿಲಧೇನು ದಾನದ ನಿಯಮ, ದಾತನ ಧರ್ಮ-ನೀತಿ, ದಾನಶುದ್ಧಿ, ಮತ್ತು ಮರಣಾನಂತರ ಭಯಂಕರ ಲೋಕಗಳನ್ನು ದಾಟಿ ನಿರ್ಭಯ ಗತಿ ದೊರಕುವ ಫಲವನ್ನು ಹೇಳಿ, ಶ್ರವಣ-ಪಠನದಿಂದ ಪಾವನತೆ ಮತ್ತು ಪುಣ್ಯವೃದ್ಧಿ ಎಂಬ ಫಲಶ್ರುತಿಯೊಂದಿಗೆ ಅಧ್ಯಾಯ ಮುಕ್ತಾಯಗೊಳ್ಳುತ್ತದೆ.
Adhyaya 91
चण्डादित्य-तीर्थ-माहात्म्य (Glory of the Caṇḍāditya Tīrtha)
ಮಾರ್ಕಂಡೇಯ ಋಷಿ ರಾಜನಿಗೆ ಚಂಡಾದಿತ್ಯ-ತೀರ್ಥದ ಪರಮ ಪಾವನ ಮಹಿಮೆಯನ್ನು ವರ್ಣಿಸುತ್ತಾನೆ. ನರ್ಮದೆಯ ಶುಭ ತಟದಲ್ಲಿ ಉಗ್ರ ದೈತ್ಯರಾದ ಚಂಡ ಮತ್ತು ಮುಂಡ ದೀರ್ಘ ತಪಸ್ಸು ಮಾಡಿ, ತ್ರಿಲೋಕದ ಅಂಧಕಾರವನ್ನು ನಿವಾರಿಸುವ ಸೂರ್ಯ (ಭಾಸ್ಕರ)ನ ಧ್ಯಾನ ಮಾಡುತ್ತಾರೆ. ಸಹಸ್ರಾಂಶು ಪ್ರಸನ್ನನಾಗಿ ವರ ನೀಡುತ್ತಾನೆ; ಅವರು ಎಲ್ಲ ದೇವತೆಗಳ ವಿರುದ್ಧ ಅಜೇಯತೆ ಮತ್ತು ಸದಾಕಾಲ ರೋಗರಹಿತತೆ ಬೇಡುತ್ತಾರೆ. ಸೂರ್ಯನು ವರವನ್ನು ದಯಪಾಲಿಸಿ, ಅವರ ಭಕ್ತಿಪೂರ್ವಕ ಸ್ಥಾಪನೆಯಿಂದ ಆ ಸ್ಥಳದೊಂದಿಗೆ ಸಂಬಂಧಗೊಂಡು ಚಂಡಾದಿತ್ಯನಾಗಿ ಪ್ರಸಿದ್ಧನಾಗುತ್ತಾನೆ. ಮುಂದೆ ಯಾತ್ರಾವಿಧಿ ಮತ್ತು ಫಲಶ್ರುತಿ ಹೇಳಲ್ಪಡುತ್ತದೆ—ಆತ್ಮಸಿದ್ಧಿಗಾಗಿ ಅಲ್ಲಿ ಹೋಗಿ, ದೇವ-ಮಾನವ-ಪಿತೃಗಳಿಗೆ ತರ್ಪಣ ಮಾಡಬೇಕು, ತುಪ್ಪದ ದೀಪವನ್ನು ಅರ್ಪಿಸಬೇಕು; ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಷಷ್ಠೀ ತಿಥಿಯಲ್ಲಿ. ಚಂಡಭಾನು/ಚಂಡಾದಿತ್ಯನ ಉದ್ಭವಕಥೆಯನ್ನು ಕೇಳಿದರೆ ಪಾಪಕ್ಷಯ, ಸೂರ್ಯಲೋಕ ಪ್ರಾಪ್ತಿ, ದೀರ್ಘಕಾಲ ಜಯ ಮತ್ತು ರೋಗಮುಕ್ತಿ ದೊರೆಯುತ್ತದೆ.
Adhyaya 92
Yamahāsya-tīrtha Māhātmya (यमहास्यतीर्थमाहात्म्य) — Theological Discourse on the ‘Yamahāsya’ Shrine on the Narmadā
ಈ ಅಧ್ಯಾಯವು ಸಂವಾದರೂಪದಲ್ಲಿದೆ. ಯುಧಿಷ್ಠಿರನು ನರ್ಮದಾ ತೀರದ ‘ಯಮಹಾಸ್ಯ’ ತೀರ್ಥದ ಉದ್ಭವವನ್ನು ಮಾರ್ಕಂಡೇಯನಿಗೆ ಕೇಳುತ್ತಾನೆ. ಮಾರ್ಕಂಡೇಯನು ಹೇಳುವಂತೆ ಧರ್ಮರಾಜ ಯಮನು ಮೊದಲು ರೇವಾ ನದಿಯಲ್ಲಿ ಸ್ನಾನಕ್ಕೆ ಬಂದು, ಒಂದೇ ಮುಳುಗುದಿಂದ ಉಂಟಾಗುವ ಮಹಾಪಾವಿತ್ರ್ಯವನ್ನು ನೋಡಿ—ಪಾಪಭಾರದಿಂದಿರುವವರೂ ನನ್ನ ಲೋಕಕ್ಕೆ ಬರುತ್ತಾರೆ, ಆದರೆ ರೇವಾ-ಸ್ನಾನವನ್ನು ಶುಭಕರ, ವೈಷ್ಣವಗತಿಯನ್ನು ನೀಡುವುದೆಂದು ಪ್ರಶಂಸಿಸುತ್ತಾರೆ—ಎಂದು ಚಿಂತಿಸುತ್ತಾನೆ. ಪವಿತ್ರ ನದಿಯನ್ನು ನೋಡಬಹುದಾದರೂ ನೋಡದವರನ್ನು ನೋಡಿ ಯಮನು ನಗುತ್ತಾನೆ; ಅಲ್ಲಿ ‘ಯಮಹಾಸೇಶ್ವರ’ ದೇವತೆಯನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸಿ ಹೊರಡುತ್ತಾನೆ. ನಂತರ ವ್ರತವಿಧಾನ: ಆಶ್ವಿನ ಮಾಸ ಕೃಷ್ಣಪಕ್ಷ ಚತುರ್ದಶಿಗೆ ಭಕ್ತಿಯಿಂದ ಉಪವಾಸ, ರಾತ್ರಿಜಾಗರಣೆ, ತುಪ್ಪದ ದೀಪದಿಂದ ದೇವತೆಯನ್ನು ಪ್ರಬೋಧಿಸುವುದು; ಇದನ್ನು ನಾನಾವಿಧ ದೋಷನಾಶಕವೆಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ಅಮಾವಾಸ್ಯೆಯಲ್ಲಿ ಜಿತಕ್ರೋಧದಿಂದ ಬ್ರಾಹ್ಮಣರನ್ನು ಗೌರವಿಸಿ ದಾನಧರ್ಮ—ಚಿನ್ನ/ಭೂಮಿ/ಎಳ್ಳು, ಕೃಷ್ಣಾಜಿನ, ತಿಲಧೇನು, ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಮಹಿಷೀಧೇನು ದಾನದ ವಿವರವಾದ ಕ್ರಮ—ಉಪದೇಶಿಸಲಾಗಿದೆ. ಯಮಲೋಕದ ಭಯಾನಕ ಯಾತನೆಗಳ ಪಟ್ಟಿಯೂ ಬರುತ್ತದೆ; ಆದರೆ ತೀರ್ಥಸ್ನಾನ ಮತ್ತು ದಾನದ ಫಲದಿಂದ ಅವು ಶಮನವಾಗುತ್ತವೆ ಎಂದು ವಿವರಿಸುತ್ತದೆ. ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಈ ಮಾಹಾತ್ಮ್ಯವನ್ನು ಕೇಳುವುದರಿಂದಲೇ ದೋಷಕ್ಷಯವಾಗಿ ಯಮಧಾಮದ ದರ್ಶನ ತಪ್ಪುತ್ತದೆ ಎಂದು ಫಲಶ್ರುತಿ ಹೇಳುತ್ತದೆ.
Adhyaya 93
कल्होडीतीर्थमाहात्म्य (Kalhoḍī Tīrtha Māhātmya)
ಈ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ ಮಾರ್ಕಂಡೇಯನು ಯುಧಿಷ್ಠಿರನಿಗೆ ರೇವಾತಟದಲ್ಲಿ (ನರ್ಮದಾ ನದಿತೀರ) ಇರುವ ಪ್ರಸಿದ್ಧ ಕಲ್ಹೋಡೀ-ತೀರ್ಥದ ಮಹಾತ್ಮ್ಯವನ್ನು ಉಪದೇಶಿಸುತ್ತಾನೆ. ಇದು ಭಾರತದಲ್ಲಿ ಪಾಪಹರವಾಗಿಯೂ ಗಂಗೆಯ ಸಮಾನ ಶುದ್ಧಿಕಾರಕವಾಗಿಯೂ ಪ್ರಸಿದ್ಧ; ಸಾಮಾನ್ಯ ಮನುಷ್ಯರಿಗೆ ತಲುಪಲು ದುರ್ಗಮವೆಂದು ಹೇಳಿ ಅದರ ಅಪೂರ್ವ ಪಾವಿತ್ರ್ಯವನ್ನು ಸೂಚಿಸಲಾಗಿದೆ. ‘ಇದು ಪುಣ್ಯ ತೀರ್ಥ’ ಎಂಬುದು ಶೂಲಿನ್ (ಶಿವ)ನ ವಚನವೆಂದು ಪ್ರತಿಪಾದಿಸಿ, ಜಾಹ್ನವೀ (ಗಂಗಾ) ಪ್ರಾಣಿರೂಪದಲ್ಲಿ ಅಲ್ಲಿ ಸ್ನಾನಕ್ಕೆ ಬಂದಳು ಎಂಬ ಪೌರಾಣಿಕ ಕಾರಣಕಥೆಯನ್ನೂ ಸೇರಿಸಲಾಗಿದೆ. ಪೌರ್ಣಮಿಯ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಮೂರು ರಾತ್ರಿಗಳ ವ್ರತ ಆಚರಿಸಿ, ರಜಸ್ಸು-ತಮಸ್ಸು, ಕೋಪ, ದಂಭ/ಆಡಂಬರ ಮತ್ತು ಅಸೂಯೆಗಳನ್ನು ತ್ಯಜಿಸಬೇಕೆಂದು ವಿಧಿಸಲಾಗಿದೆ. ಮೂರು ದಿನಗಳ ಕಾಲ ಪ್ರತಿದಿನ ಮೂರು ಬಾರಿ, ಕರುಳ್ಳ ಗಾವಿಯ ಹಾಲಿಗೆ ಜೇನು ಬೆರೆಸಿ ತಾಮ್ರಪಾತ್ರದಿಂದ ದೇವರಿಗೆ ಅಭಿಷೇಕ ಮಾಡುತ್ತಾ ‘ಓಂ ನಮಃ ಶಿವಾಯ’ ಮಂತ್ರ ಜಪಿಸಬೇಕು. ಫಲವಾಗಿ ಸ್ವರ್ಗಪ್ರಾಪ್ತಿ ಮತ್ತು ದಿವ್ಯಸ್ತ್ರೀಸಾನ್ನಿಧ್ಯ ದೊರೆಯುತ್ತದೆ; ಹಾಗೆಯೇ ವಿಧಿಪೂರ್ವಕ ಸ್ನಾನ ಮಾಡಿ ಮೃತರ ನಿಮಿತ್ತ ದಾನ ಮಾಡಿದರೆ ಪಿತೃಗಳು ತೃಪ್ತರಾಗುತ್ತಾರೆ. ವಿಶೇಷ ದಾನವಾಗಿ ಶ್ವೇತ ಕರುಳ್ಳ ಗಾವಿಯನ್ನು ವಸ್ತ್ರಾಲಂಕಾರದಿಂದ ಶೋಭಿಸಿ, ಸ್ವರ್ಣಸಹಿತವಾಗಿ, ಶುದ್ಧ ಮತ್ತು ಗೃಹಧರ್ಮನಿಷ್ಠ ಬ್ರಾಹ್ಮಣನಿಗೆ ದಾನ ಮಾಡಿದರೆ ಶಾಂಭವಲೋಕ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯೆಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ.
Adhyaya 94
नन्दितीर्थ-माहात्म्य (Nanditīrtha Māhātmya)
ಈ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ ಶ್ರೀ ಮಾರ್ಕಂಡೇಯರು ಯುಧಿಷ್ಠಿರನಿಗೆ ನರ್ಮದಾ ತೀರದಲ್ಲಿರುವ ನಂದಿತೀರ್ಥಕ್ಕೆ ಯಾತ್ರಾಕ್ರಮವನ್ನು ವಿಧಿಸುತ್ತಾರೆ. ಈ ತೀರ್ಥವು ಅತ್ಯಂತ ಮಂಗಳಕರವೂ ಸರ್ವಪಾಪಹರವೂ ಎಂದು ವರ್ಣಿತವಾಗಿದೆ; ಪೂರ್ವಕಾಲದಲ್ಲಿ ಶೈವ ಪರಿಚರನಾದ ನಂದಿಯು ಇದನ್ನು ನಿರ್ಮಿಸಿದ ಕಾರಣ ಇದರ ಮಹಿಮೆ ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಹೇಳಲ್ಪಡುತ್ತದೆ. ನಂದಿನಾಥನಲ್ಲಿ ಅಹೋರಾತ್ರ-ಉಷಿತ (ಒಂದು ದಿನ-ರಾತ್ರಿ ವಾಸ) ಮಾಡಬೇಕೆಂಬ ನಿಯಮವಿದೆ; ಕಾಲನಿಯಮಿತ ವಾಸವು ಸಾಧನೆಯ ಫಲವನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸುತ್ತದೆ ಎಂಬ ಭಾವ. ನಂದಿಕೇಶ್ವರನಿಗೆ ಪಂಚೋಪಚಾರ ಪೂಜೆ ಮಾಡುವಂತೆ ಸೂಚಿಸಿ, ತೀರ್ಥಸೇವೆಯನ್ನು ಶಾಸ್ತ್ರೋಕ್ತ ಭಕ್ತಿವಿಧಾನದೊಂದಿಗೆ ಸಂಯೋಜಿಸಲಾಗಿದೆ. ದಾನಧರ್ಮವೂ ಶಿಫಾರಸು ಮಾಡಲಾಗಿದೆ—ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಬ್ರಾಹ್ಮಣರಿಗೆ ರತ್ನದಾನ—ಯಾತ್ರೆಯನ್ನು ನೈತಿಕ ವಿತರಣೆಗೂ ಧರ್ಮಾಚರಣೆಯಗೂ ಕೊಂಡೊಯ್ಯುತ್ತದೆ. ಫಲವಾಗಿ ಪಿನಾಕಿ ಶಿವನ ಪರಮಧಾಮಪ್ರಾಪ್ತಿ, ಸಮಗ್ರ ಕ್ಷೇಮ, ಮತ್ತು ಅಪ್ಸರೆಯರ ಸಂಗದಲ್ಲಿ ದಿವ್ಯಭೋಗ ಎಂದು ಹೇಳಿ, ಮೋಕ್ಷಭಾವ ಮತ್ತು ಸ್ವರ್ಗೀಯ ಪ್ರತಿಫಲಗಳ ಪುರಾಣೋಚಿತ ಸಂಯೋಜನೆಯನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ.
Adhyaya 95
Badrikāśrama–Narmadā-tīra: Śiva-liṅga-sthāpana, Vrata, and Śrāddha-Vidhi (Chapter 95)
ಮಾರ್ಕಂಡೇಯನು ರಾಜನಿಗೆ ಉಪದೇಶಿಸುತ್ತಾನೆ—ಶಂಭುವಿಂದ ಪೂರ್ವದಲ್ಲಿ ಪ್ರಶಂಸಿತವಾದ ಶ್ರೇಷ್ಠ ಬದ್ರಿಕಾಶ್ರಮ ತೀರ್ಥಕ್ಕೆ ಹೋಗಬೇಕು. ಆ ಸ್ಥಳ ನರ-ನಾರಾಯಣರೊಂದಿಗೆ ಸಂಬಂಧಿತ; ಜನಾರ್ದನನ ಭಕ್ತನಾಗಿ, ಉನ್ನತ-ನೀಚ ಭೇದವಿಲ್ಲದೆ ಎಲ್ಲ ಜೀವಿಗಳಲ್ಲೂ ಸಮತ್ವವನ್ನು ಕಾಣುವವನು ದೇವರಿಗೆ ಪ್ರಿಯನೆಂದು ಹೇಳುತ್ತದೆ. ನರ-ನಾರಾಯಣರು ಅಲ್ಲಿ ಆಶ್ರಮವನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸಿದರು; ಲೋಕಹಿತಾರ್ಥವಾಗಿ ಶಂಕರನು ಪ್ರತಿಷ್ಠಿತನಾದನು; ತ್ರಿಮೂರ್ತಿ-ಸಂಬಂಧಿತ ಶಿವಲಿಂಗವು ಸ್ವರ್ಗಮಾರ್ಗ ಮತ್ತು ಮೋಕ್ಷವನ್ನು ನೀಡುತ್ತದೆ ಎಂದು ವರ್ಣನೆ ಇದೆ. ವ್ರತವಿಧಿಯಲ್ಲಿ ಶೌಚ, ಒಂದು ರಾತ್ರಿ ಉಪವಾಸ, ರಜಸ್-ತಮಸ್ ತ್ಯಜಿಸಿ ಸಾತ್ತ್ವಿಕ ಭಾವ ಧರಿಸುವುದು, ಹಾಗೂ ನಿರ್ದಿಷ್ಟ ತಿಥಿಗಳಲ್ಲಿ ರಾತ್ರಿಜಾಗರಣೆ—ಮಧುಮಾಸದ ಅಷ್ಟಮಿ, ಎರಡೂ ಪಕ್ಷಗಳ ಚತುರ್ದಶಿ, ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಆಶ್ವಿನದಲ್ಲಿ—ಎಂದು ವಿಧಿಸಲಾಗಿದೆ. ಶಿವಾಭಿಷೇಕವನ್ನು ಪಂಚಾಮೃತಗಳಿಂದ (ಹಾಲು, ಜೇನು, ಮೊಸರು, ಸಕ್ಕರೆ, ತುಪ್ಪ) ಮಾಡುವ ವಿವರ ಇದೆ. ಫಲಶ್ರುತಿಯಲ್ಲಿ ಶಿವಸಾನ್ನಿಧ್ಯ ಮತ್ತು ಇಂದ್ರಲೋಕಗತಿ; ಶೂಲಪಾಣಿಗೆ ಅಪೂರ್ಣ ನಮಸ್ಕಾರವೂ ಬಂಧನವನ್ನು ಸಡಿಲಗೊಳಿಸುತ್ತದೆ, “ನಮಃ ಶಿವಾಯ” ಜಪವು ಪುಣ್ಯವನ್ನು ಸ್ಥಿರಗೊಳಿಸುತ್ತದೆ ಎಂದು ಹೇಳಿದೆ. ನರ್ಮದಾಜಲದಿಂದ ಶ್ರಾದ್ಧವಿಧಿಯೂ ಇದೆ—ಪಾತ್ರ ಬ್ರಾಹ್ಮಣರಿಗೆ ಮಾತ್ರ ದಾನ, ದುಶ್ಚರಿತ್ರ/ಅಪಾತ್ರ ಕರ್ಮಕಾಂಡಿಗಳನ್ನು ವರ್ಜಿಸುವುದು. ಚಿನ್ನ, ಅನ್ನ, ವಸ್ತ್ರ, ಹಸು, ವೃಷಭ, ಭೂಮಿ, ಛತ್ರ ಇತ್ಯಾದಿ ದಾನಗಳು ಪ್ರಶಂಸಿತವಾಗಿದ್ದು ಸ್ವರ್ಗಪ್ರಾಪ್ತಿ ಫಲವೆಂದು ಹೇಳಿದೆ. ತೀರ್ಥದಲ್ಲಿ ಅಥವಾ ಸಮೀಪದಲ್ಲಿ, ನೀರಲ್ಲಿಯೂ ಮರಣವಾದರೆ ಶಿವಧಾಮಪ್ರಾಪ್ತಿ, ದೀರ್ಘ ದಿವ್ಯಲೋಕವಾಸ, ನಂತರ ಸ್ಮೃತಿಯುಳ್ಳ ಸಮರ್ಥ ರಾಜನಾಗಿ ಪುನರ್ಜನ್ಮ ಪಡೆದು ಮತ್ತೆ ಆ ತೀರ್ಥಕ್ಕೆ ಬರುವುದೆಂದು ವರ್ಣಿಸಲಾಗಿದೆ.
Adhyaya 96
Koṭīśvara-tīrtha Māhātmya (कोटीश्वरतीर्थमाहात्म्य) — Theological Account of the Koṭīśvara Pilgrimage Site
ಮಾರ್ಕಂಡೇಯನು ರಾಜನಿಗೆ—ಪರಮ ತೀರ್ಥವಾದ ಕೋಟೀಶ್ವರಕ್ಕೆ ಹೋಗು ಎಂದು ಉಪದೇಶಿಸುತ್ತಾನೆ. ಅಲ್ಲಿ ‘ಋಷಿಗಳ ಕೋಟಿ’ ಸಮಾವೇಶಗೊಂಡಿತೆಂಬ ಪ್ರಸಿದ್ಧಿಯಿಂದ ಆ ಕ್ಷೇತ್ರದ ಮಹಿಮೆ ಸ್ಥಾಪಿತವಾಗುತ್ತದೆ. ನಂತರ ಶ್ರೇಷ್ಠ ಋಷಿಗಳು ಶುಭ ವೇದಮಂತ್ರಗಳನ್ನು ಪಠಿಸುವ ದ್ವಿಜ ಪಂಡಿತರೊಂದಿಗೆ ಸಮಾಲೋಚನೆ ಮಾಡಿ ಲೋಕಹಿತ-ರಕ್ಷಣಾರ್ಥವಾಗಿ ಅಲ್ಲಿ ಶಂಕರನನ್ನು ಲಿಂಗರೂಪದಲ್ಲಿ ಪ್ರತಿಷ್ಠಾಪಿಸಿದರು; ಅದು ಬಂಧನಮೋಚಕ, ಸಂಸಾರಛೇದಕ ಮತ್ತು ಜೀವಿಗಳ ದುಃಖಶಮನಕಾರಿಯೆಂದು ವರ್ಣಿಸಲಾಗಿದೆ. ಪೌರ್ಣಮಿಯಂದು ಭಕ್ತಿಯಿಂದ ಸ್ನಾನ ಮಾಡುವುದು ವಿಶೇಷ ಫಲಪ್ರದ, ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಶ್ರಾವಣ ಪೌರ್ಣಿಮೆಗೆ ಮಹತ್ವ ನೀಡಲಾಗಿದೆ. ಬಳಿಕ ಪಿತೃಕರ್ಮ—ತರ್ಪಣ ಮಾಡಿ ವಿಧಿವತ್ತಾಗಿ ಪಿಂಡದಾನ ಮಾಡಿದರೆ ಪಿತೃಗಳು ಪ್ರಳಯಾಂತವರೆಗೆ ಅಕ್ಷಯ ತೃಪ್ತಿಯನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತಾರೆ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತದೆ. ಅಂತಿಮವಾಗಿ ರೇವಾ ತೀರದಲ್ಲಿರುವ ಈ ತೀರ್ಥವನ್ನು ‘ಗುಪ್ತ’ ಹಾಗೂ ಪರಮ ಪಿತೃಸ್ಥಾನವೆಂದು, ಋಷಿಗಳಿಂದ ನಿರ್ಮಿತವಾಗಿದ್ದು ಸರ್ವಜೀವಿಗಳಿಗೆ ಮೋಕ್ಷಪ್ರದವೆಂದು ಅಧ್ಯಾಯವು ಸಮಾಪ್ತಗೊಳ್ಳುತ್ತದೆ.
Adhyaya 97
Vyāsatīrtha-prādurbhāvaḥ — Origin and Merit of Vyāsa Tīrtha (व्यासतीर्थप्रादुर्भावः)
ಈ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ ಮಾರ್ಕಂಡೇಯನು ಯುಧಿಷ್ಠಿರನಿಗೆ ವ್ಯಾಸತೀರ್ಥದ ದುರ್ಲಭತೆ ಮತ್ತು ಮಹಾಪುಣ್ಯಪ್ರಭಾವವನ್ನು ತಿಳಿಸುತ್ತಾನೆ. ಈ ತೀರ್ಥವು ‘ಅಂತರಿಕ್ಷದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿತ’ವೆಂದು ಪ್ರಸಿದ್ಧ; ರೇವಾ/ನರ್ಮದೆಯ ಅಸಾಧಾರಣ ಶಕ್ತಿಯಿಂದಲೇ ಹಾಗೆ ಉಂಟಾಯಿತು ಎಂದು ವಿವರಣೆ ಬರುತ್ತದೆ. ನಂತರ ಕಾರಣಕಥೆ ವಿಸ್ತಾರವಾಗಿ ಹೇಳಲ್ಪಡುತ್ತದೆ—ಪರಾಶರನ ತಪಸ್ಸು, ದೋಣಿ ಹುಡುಗಿ ರಾಜಕುಲಜನ್ಮವಾದ ಸತ್ಯವತಿ/ಯೋಜನಗಂಧಾ ರೂಪದಲ್ಲಿ ಪ್ರಕಟವಾಗುವುದು, ಪತ್ರವಾಹಕ ಗಿಳಿಯ ಮೂಲಕ ಬೀಜಸಂಚಾರ, ಗಿಳಿಯ ಮರಣ, ಮೀನಿನಲ್ಲಿ ಬೀಜಪ್ರವೇಶ, ಕನ್ಯೆಯ ಉದ್ಭವ—ಇವುಗಳ ಫಲವಾಗಿ ಮಹರ್ಷಿ ವ್ಯಾಸನ ಜನ್ಮ ಸಂಭವಿಸುತ್ತದೆ. ಮುಂದೆ ವ್ಯಾಸನ ತೀರ್ಥಯಾತ್ರೆ ಮತ್ತು ನರ್ಮದಾ ತೀರದಲ್ಲಿ ಮಾಡಿದ ತಪಸ್ಸು ವರ್ಣನೆಗೊಳ್ಳುತ್ತದೆ. ಶಿವಾರಾಧನೆಗೆ ಪ್ರತಿಕ್ರಿಯಿಸಿ ಶಿವನು ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷನಾಗುತ್ತಾನೆ; ವ್ಯಾಸನ ಸ್ತೋತ್ರಕ್ಕೆ ನರ್ಮದೆಯೂ ಪ್ರಸನ್ನಳಾಗುತ್ತಾಳೆ. ಒಂದು ಧರ್ಮಸಂಕಟ ಉದ್ಭವಿಸುತ್ತದೆ—ದಕ್ಷಿಣ ತೀರ ದಾಟಿದರೆ ವ್ರತಭಂಗವಾಗುವ ಭಯದಿಂದ ಋಷಿಗಳು ಆತಿಥ್ಯ ಸ್ವೀಕರಿಸಲು ಹಿಂಜರಿಯುತ್ತಾರೆ; ವ್ಯಾಸನು ನರ್ಮದೆಯನ್ನು ಬೇಡಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ, ಮೊದಲಿಗೆ ನಿರಾಕರಣೆ, ವ್ಯಾಸನು ಮೂರ್ಚ್ಛೆಗೊಳ್ಳುವುದು, ದೇವರುಗಳು ಚಿಂತಿಸುವುದು, ಕೊನೆಗೆ ನರ್ಮದೆ ಒಪ್ಪಿಕೊಳ್ಳುವುದು. ನಂತರ ಸ್ನಾನ, ತರ್ಪಣ, ಹೋಮಾದಿ ಕರ್ಮಗಳು ಮತ್ತು ಲಿಂಗಪ್ರಾದುರ್ಭಾವದಿಂದ ತೀರ್ಥನಾಮ ಸ್ಥಾಪನೆಗೊಳ್ಳುತ್ತದೆ. ಅಂತಿಮ ಭಾಗದಲ್ಲಿ ಕಾರ್ತಿಕ ಶುಕ್ಲ ಚತುರ್ದಶಿ ಮತ್ತು ಪೂರ್ಣಿಮೆಯ ಮಹಾಫಲ ವ್ರತವಿಧಿಗಳು, ಲಿಂಗಾಭಿಷೇಕದ ದ್ರವ್ಯಗಳು, ಪುಷ್ಪಾರ್ಪಣೆ, ಮಂತ್ರಜಪದ ಆಯ್ಕೆಗಳು, ಪಾತ್ರ ಬ್ರಾಹ್ಮಣನ ಲಕ್ಷಣಗಳು ಮತ್ತು ದಾನವಸ್ತುಗಳ ಸೂಚನೆ ಇದೆ. ಫಲಶ್ರುತಿಯಲ್ಲಿ ಯಮಲೋಕಭಯ ನಿವಾರಣೆ, ಅರ್ಪಣಾನುಸಾರ ಫಲವೃದ್ಧಿ ಮತ್ತು ಈ ತೀರ್ಥಮಹಿಮೆಯಿಂದ ಶುಭ ಪರಲೋಕಗತಿ ಪ್ರತಿಪಾದಿತವಾಗಿದೆ.
Adhyaya 98
प्रभासेश्वर-माहात्म्य (Prabhāseśvara Māhātmya) — The Glory of the Prabhāseśvara Tīrtha
ಈ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ ಮಾರ್ಕಂಡೇಯನು ಯುಧಿಷ್ಠಿರನಿಗೆ ತ್ರಿಲೋಕಪ್ರಸಿದ್ಧ ‘ಸ್ವರ್ಗ-ಸೋಪಾನ’ವೆಂದು ಕೀರ್ತಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ಪ್ರಭಾಸೇಶ್ವರ ತೀರ್ಥದ ದರ್ಶನಕ್ಕೆ ಹೋಗುವಂತೆ ಉಪದೇಶಿಸುತ್ತಾನೆ. ಯುಧಿಷ್ಠಿರನು ಅದರ ಉದ್ಭವ ಮತ್ತು ಫಲವನ್ನು ಸಂಕ್ಷಿಪ್ತವಾಗಿ ಕೇಳುತ್ತಾನೆ. ಕಥೆಯಲ್ಲಿ ರವಿ (ಸೂರ್ಯ)ನ ಪತ್ನಿ ಪ್ರಭಾ ತನ್ನ ದುರ್ಭಾಗ್ಯದಿಂದ ದುಃಖಿತಳಾಗಿ ಒಂದು ವರ್ಷ ವಾಯುಭಕ್ಷಣೆ ಮಾಡಿ ಕಠೋರ ತಪಸ್ಸು-ಧ್ಯಾನದಲ್ಲಿ ಲೀನಳಾಗುತ್ತಾಳೆ; ಶಿವನು ಪ್ರಸನ್ನನಾಗಿ ವರ ನೀಡುತ್ತಾನೆ. ಪ್ರಭಾ—ಸ್ತ್ರೀಯ ದೇವರು ಪತಿಯೇ, ಗುಣದೋಷಾತೀತ—ಎಂದು ಧರ್ಮವಾಕ್ಯ ಹೇಳಿ ತನ್ನ ವ್ಯಥೆಯನ್ನು ನಿವೇದಿಸುತ್ತದೆ. ಶಿವನು ಕೃಪೆಯಿಂದ ಪತಿಯ ಅನುಗ್ರಹ ಮರಳಿ ದೊರೆಯುತ್ತದೆ ಎಂದು ಭರವಸೆ ನೀಡುತ್ತಾನೆ; ಉಮಾ ಅದರ ಸಾಧ್ಯತೆಯನ್ನು ಪ್ರಶ್ನಿಸಿದಾಗ ನರ್ಮದೆಯ ಉತ್ತರ ತೀರಕ್ಕೆ ಭಾನು (ಸೂರ್ಯ) ಆಗಮಿಸುತ್ತಾನೆ. ಶಿವನು ಸೂರ್ಯನಿಗೆ ಪ್ರಭೆಯನ್ನು ರಕ್ಷಿಸಿ ತೃಪ್ತಿಪಡಿಸಬೇಕೆಂದು ಆಜ್ಞಾಪಿಸುತ್ತಾನೆ; ಉಮಾ ಪ್ರಭೆಯನ್ನು ಪತ್ನಿಯರಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠಳಾಗಿಸಬೇಕೆಂದು ಬೇಡಿಕೆ ಇಡುತ್ತಾಳೆ, ಸೂರ್ಯನು ಒಪ್ಪುತ್ತಾನೆ. ತೀರ್ಥ ‘ಉನ್ಮೀಲನ’ಕ್ಕಾಗಿ ಸೂರ್ಯನ ಅಂಶ ಅಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿರವಾಗಿರಲಿ ಎಂದು ಪ್ರಭಾ ವರ ಕೇಳುತ್ತಾಳೆ; ಸರ್ವದೇವಮಯ ಲಿಂಗ ಪ್ರತಿಷ್ಠಾಪನೆಯಾಗಿ ‘ಪ್ರಭಾಸೇಶ’ ಎಂದು ಪ್ರಸಿದ್ಧವಾಗುತ್ತದೆ. ನಂತರ ಯಾತ್ರಾಧರ್ಮ ಹೇಳಲ್ಪಡುತ್ತದೆ—ಪ್ರಭಾಸೇಶ್ವರದಲ್ಲಿ ಸ್ನಾನಾದಿಗಳಿಂದ ತಕ್ಷಣವೇ ಇಷ್ಟಫಲ ಸಿದ್ಧಿ, ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಮಾಘ ಶುಕ್ಲ ಸಪ್ತಮಿಯಲ್ಲಿ. ಬ್ರಾಹ್ಮಣ ಮಾರ್ಗದರ್ಶನದಲ್ಲಿ ಅಶ್ವಸಂಬಂಧ ವಿಧಿ, ಭಕ್ತಿಯಿಂದ ಸ್ನಾನ, ದ್ವಿಜರಿಗೆ ದಾನ ವಿಧಿಸಲಾಗಿದೆ; ಗೋದಾನದ ವಿಶೇಷ ಲಕ್ಷಣಗಳೊಂದಿಗೆ ದಾನವಿಧಾನಗಳು ವಿವರಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿವೆ. ಫಲಶ್ರುತಿಯಲ್ಲಿ ಇಲ್ಲಿ ಸ್ನಾನ ಮತ್ತು ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಕನ್ಯಾದಾನ ಮಹಾಪಾತಕಗಳನ್ನೂ ನಾಶಮಾಡಿ ಸೂರ್ಯಲೋಕ-ರುದ್ರಲೋಕ ಪ್ರಾಪ್ತಿ ಹಾಗೂ ಮಹಾಯಜ್ಞಸಮಾನ ಫಲ ನೀಡುತ್ತದೆ ಎಂದು ಹೇಳಿದೆ. ಗೋದಾನದ ಮಹಿಮೆ ಕಾಲಾತೀತವೆಂದು, ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಚತುರ್ದಶಿಯ ಮಹತ್ವವನ್ನು ಪ್ರಶಂಸಿಸಲಾಗಿದೆ.
Adhyaya 99
Nāgeśvara-liṅga at the Southern Bank of Revā (Vāsuki’s Atonement and Tīrtha Procedure) / रेवायाः दक्षिणतटे नागेश्वरलिङ्गमाहात्म्यम्
ಈ ಅಧ್ಯಾಯವು ಪ್ರಶ್ನೋತ್ತರ ರೂಪದಲ್ಲಿ ನಿರೂಪಿತವಾಗಿದೆ. ಯುಧಿಷ್ಠಿರನು—ರೇವಾ (ನರ್ಮದಾ) ನದಿಯ ದಕ್ಷಿಣ ತೀರದಲ್ಲಿ ವಾಸುಕಿಯು ಏಕೆ ಸ್ಥಾಪಿತನಾಗಿದ್ದಾನೆ? ಎಂದು ಕೇಳುತ್ತಾನೆ. ಮಾರ್ಕಂಡೇಯನು ಹೇಳುವಂತೆ—ಶಂಭುವಿನ ನೃತ್ಯದ ವೇಳೆ ಶಿವಶಿರಸ್ಸಿನಿಂದ ಗಂಗಾಜಲಮಿಶ್ರಿತ ಸ್ವೇದ ಹೊರಬಂದಿತು; ಒಂದು ಸರ್ಪವು ಅದನ್ನು ಕುಡಿದಾಗ ಮಾಣ್ಡಾಕಿನಿ ಕೋಪಗೊಂಡು, ಶಾಪಸಮಾನ ಫಲವಾಗಿ ಅವನು ಅಜಗರ-ಭಾವ (ಅವನತಿ/ಬಂಧಿತ ಸ್ಥಿತಿ) ಪಡೆದನು. ವಾಸುಕಿಯು ವಿನಯವಚನಗಳಿಂದ ನದಿಯ ಪಾವನಶಕ್ತಿಯನ್ನು ಸ್ತುತಿಸಿ ಕರುಣೆ ಬೇಡುತ್ತಾನೆ. ಗಂಗೆಯು ಅವನಿಗೆ ವಿಂಧ್ಯದಲ್ಲಿ ಶಂಕರನನ್ನು ಉದ್ದೇಶಿಸಿ ತಪಸ್ಸು ಮಾಡಲು ವಿಧಿಸುತ್ತದೆ. ದೀರ್ಘ ತಪಸ್ಸಿನ ನಂತರ ಶಿವನು ಪ್ರಸನ್ನನಾಗಿ ವರ ನೀಡಿ, ರೇವೆಯ ದಕ್ಷಿಣ ತೀರದಲ್ಲಿ ವಿಧಿಪೂರ್ವಕ ಸ್ನಾನ ಮಾಡಲು ಆಜ್ಞಾಪಿಸುತ್ತಾನೆ. ವಾಸುಕಿಯು ನರ್ಮದೆಯಲ್ಲಿ ಪ್ರವೇಶಿಸಿ ಶುದ್ಧನಾಗುತ್ತಾನೆ; ಅಲ್ಲಿ ಪಾಪಹರ ಪ್ರಸಿದ್ಧ ನಾಗೇಶ್ವರ-ಲಿಂಗ ಪ್ರತಿಷ್ಠೆಯ ವರ್ಣನೆ ಬರುತ್ತದೆ. ಮುಂದೆ ತೀರ್ಥವಿಧಿ ಮತ್ತು ಫಲಶ್ರುತಿ—ಅಷ್ಟಮಿ ಅಥವಾ ಚತುರ್ದಶಿಯಲ್ಲಿ ಜೇನಿನಿಂದ ಶಿವಾಭಿಷೇಕ ಮಾಡಬೇಕು; ಸಂಗಮದಲ್ಲಿ ಸ್ನಾನ ಮಾಡಿದರೆ ಸಂತಾನವಿಲ್ಲದವರಿಗೆ ಸತ್ಪುತ್ರ/ಸಂತಾನ ಲಭಿಸುತ್ತದೆ; ಉಪವಾಸಸಹ ಶ್ರಾದ್ಧ ಮಾಡಿದರೆ ಪಿತೃಗಳಿಗೆ ಶಾಂತಿ ದೊರೆಯುತ್ತದೆ; ನಾಗಪ್ರಸಾದದಿಂದ ವಂಶವು ಸರ್ಪಭಯದಿಂದ ರಕ್ಷಿತವಾಗಿರುತ್ತದೆ.
Adhyaya 100
Mārkaṇḍeśa Tīrtha Māhātmya (मार्कण्डेशतीर्थमाहात्म्य) — Summary of Merits and Ritual Observances
ಈ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ ಮಾರ್ಕಂಡೇಯ ಮುನಿ ರಾಜನನ್ನು “ಮಹೀಪಾಲ” ಹಾಗೂ “ಪಾಂಡುನಂದನ” ಎಂದು ಸಂಬೋಧಿಸಿ, ನರ್ಮದೆಯ ದಕ್ಷಿಣ ತೀರದಲ್ಲಿರುವ ಅತ್ಯಂತ ಪ್ರಶಂಸಿತ ಮಾರ್ಕಂಡೇಶ ತೀರ್ಥಕ್ಕೆ ಯಾತ್ರೆ ಮಾಡುವಂತೆ ಉಪದೇಶಿಸುತ್ತಾನೆ. ಆ ಸ್ಥಳ ದೇವತೆಗಳಿಗೂ ಪೂಜ್ಯ, ಶೈವೋಪಾಸನೆಯ ಗುಪ್ತ ಕೇಂದ್ರವೆಂದು ವರ್ಣಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ತಾನು ಹಿಂದೆ ಅಲ್ಲಿ ಪವಿತ್ರ ಪ್ರತಿಷ್ಠೆಯನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸಿದ್ದೆನು, ಶಂಕರನ ಕೃಪೆಯಿಂದ ಮೋಕ್ಷದಾಯಕ ಜ್ಞಾನ ನನಗೆ ಉದಯವಾಯಿತು ಎಂದು ಮುನಿ ಸಾಕ್ಷ್ಯರೂಪವಾಗಿ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ. ತೀರ್ಥದಲ್ಲಿ ನೀರಿಗೆ ಪ್ರವೇಶಿಸುವಾಗ ಜಪ ಮಾಡಿದರೆ ಸಂಚಿತ ಪಾಪಗಳು ಕ್ಷಯವಾಗುತ್ತವೆ; ಮನಸ್ಸು, ವಾಣಿ, ಕರ್ಮಗಳಿಂದಾದ ದೋಷಗಳೂ ಶುದ್ಧವಾಗುತ್ತವೆ. ದಕ್ಷಿಣ ದಿಕ್ಕಿನತ್ತ ಮುಖಮಾಡಿ ನಿಂತು ಪಿಂಡಿಕೆಯನ್ನು ಧರಿಸಿ, ಶೂಲಧಾರಿ ಶಿವನ ವಿವಿಧ ರೂಪಗಳಲ್ಲಿ ಏಕಾಗ್ರ ಭಕ್ತಿಯೋಗದಿಂದ ಪೂಜೆ ಮಾಡಿದರೆ ದೇಹಾಂತ್ಯದಲ್ಲಿ ಶಿವಲೋಕಪ್ರಾಪ್ತಿ ಎಂಬ ಫಲಶ್ರುತಿ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ಅಷ್ಟಮಿಯ ರಾತ್ರಿಯಲ್ಲಿ ತುಪ್ಪದ ದೀಪ ಹಚ್ಚುವುದರಿಂದ ಸ್ವರ್ಗಲೋಕಸಿದ್ಧಿ, ಅಲ್ಲಿಯೇ ಶ್ರಾದ್ಧ ಮಾಡಿದರೆ ಪ್ರಳಯವರೆಗೆ ಪಿತೃಗಳು ತೃಪ್ತರಾಗುತ್ತಾರೆ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತದೆ. ಇಂಗುಡ, ಬದರ, ಬಿಲ್ವ, ಅಕ್ಷತ ಅಥವಾ ಕೇವಲ ಜಲದಿಂದ ತರ್ಪಣ ಮಾಡಿದರೆ ವಂಶಕ್ಕೆ ‘ಜನ್ಮಫಲ’ ದೊರೆಯುತ್ತದೆ—ಇಂತೆ ನಿರ್ದಿಷ್ಟ ನದೀತೀರದ ಸ್ಥಳಕ್ಕೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ ಸಂಕ್ಷಿಪ್ತ ಆಚರಣೆ-ಫಲವಿಧಾನವನ್ನು ಈ ಅಧ್ಯಾಯ ನಿರೂಪಿಸುತ್ತದೆ.
Adhyaya 101
Saṅkarṣaṇa-Tīrtha Māhātmya (संकर्षणतीर्थमाहात्म्य) — The Glory of Saṅkarṣaṇa Tīrtha
ಅಧ್ಯಾಯ 101ರಲ್ಲಿ ಮಾರ್ಕಂಡೇಯನು ರಾಜನಿಗೆ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ—ನರ್ಮದೆಯ ಉತ್ತರ ತೀರದಲ್ಲಿ, ಯಜ್ಞವಾಟದ ಮಧ್ಯಭಾಗದಲ್ಲಿ ‘ಸಂಕರ್ಷಣ’ ಎಂಬ ಅತ್ಯಂತ ಶುಭ ತೀರ್ಥವಿದೆ; ಅದು ಪಾಪನಾಶಕ. ಈ ತೀರ್ಥದ ಪಾವಿತ್ರ್ಯಕ್ಕೆ ಕಾರಣವಾಗಿ ಬಲಭದ್ರನು ಅಲ್ಲಿ ಪೂರ್ವದಲ್ಲಿ ಮಾಡಿದ ತಪಸ್ಸು ಹಾಗೂ ಅಲ್ಲಿ ಉಮಾಸಹಿತ ಶಂಭು, ಕೇಶವ ಮತ್ತು ದೇವಗಣಗಳ ನಿತ್ಯ ಸಾನ್ನಿಧ್ಯವನ್ನು ವರ್ಣಿಸಲಾಗಿದೆ. ಪ್ರಾಣಿಗಳ ಉಪಕಾರಾರ್ಥವಾಗಿ ಬಲಭದ್ರನು ಪರಮಭಕ್ತಿಯಿಂದ ಅಲ್ಲಿ ಶಂಕರನ ಪ್ರತಿಷ್ಠೆ ಮಾಡಿ, ಆ ಸ್ಥಳವನ್ನು ವಿಧಿವತ್ತಾಗಿ ಯಾಗ-ಕರ್ಮಗಳ ಕೇಂದ್ರವನ್ನಾಗಿ ಸ್ಥಾಪಿಸಿದನು. ವಿಧಿ ಹೀಗಿದೆ—ಕ್ರೋಧ ಮತ್ತು ಇಂದ್ರಿಯಗಳನ್ನು ಜಯಿಸಿ ಅಲ್ಲಿ ಸ್ನಾನ ಮಾಡಿದ ಭಕ್ತನು ಶುಕ್ಲಪಕ್ಷದ ಏಕಾದಶಿಯಲ್ಲಿ ಜೇನಿನಿಂದ ಶಿವನ ಅಭಿಷೇಕ ಮಾಡಿ ಪೂಜಿಸಬೇಕು. ಅಲ್ಲಿ ಪಿತೃಗಳಿಗೆ ಶ್ರಾದ್ಧ-ದಾನ ಮಾಡುವುದಕ್ಕೂ ಅನುಮತಿ ಇದೆ; ಬಲಭದ್ರನ ಘೋಷಣೆಯಂತೆ ಇದರಿಂದ ಪರಮ ಸ್ಥಾನ ಲಭಿಸುತ್ತದೆ.
Adhyaya 102
मन्मथेश्वर-तीर्थमाहात्म्य (Glory of the Manmatheśvara Tīrtha)
ಈ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ ಮುನಿ ಮಾರ್ಕಂಡೇಯರು ರಾಜಶ್ರೋತರಿಗೆ ದೇವತೆಗಳಿಗೂ ಪೂಜ್ಯವಾದ ಶೈವ ತೀರ್ಥ ‘ಮನ್ಮಥೇಶ್ವರ’ದ ದರ್ಶನ‑ಸ್ನಾನದ ವಿಧಿ ಹಾಗೂ ಪುಣ್ಯಫಲಗಳ ಕ್ರಮವನ್ನು ಉಪದೇಶಿಸುತ್ತಾರೆ. ಕೇವಲ ಸ್ನಾನವೂ ರಕ್ಷಕವೂ ಪುಣ್ಯಪ್ರದವೂ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ; ಮನಶ್ಶುದ್ಧಿಯೊಂದಿಗೆ ಸ್ನಾನ ಮಾಡಿ ಒಂದು ರಾತ್ರಿ ಉಪವಾಸ ಮಾಡಿದರೆ ಮಹಾಫಲ; ಮೂರು ರಾತ್ರಿಗಳ ವ್ರತ‑ಅನುಷ್ಠಾನದಿಂದ ಕ್ರಮೇಣ ಹೆಚ್ಚಿನ ಪುಣ್ಯ ದೊರೆಯುತ್ತದೆ ಎಂದು ವರ್ಣಿಸಲಾಗಿದೆ। ರಾತ್ರಿಯಲ್ಲಿ ದೇವರ ಸನ್ನಿಧಿಯಲ್ಲಿ ಜಾಗರಣೆ, ಗಾನ‑ವಾದ್ಯ, ನೃತ್ಯ ಮೊದಲಾದ ಭಕ್ತಿಕರ್ಮಗಳು ಪರಮೇಶ್ವರನನ್ನು ಪ್ರಸನ್ನಗೊಳಿಸುತ್ತವೆ ಎಂದು ತಿಳಿಸಲಾಗಿದೆ. ಮನ್ಮಥೇಶ್ವರವನ್ನು ಸ್ವರ್ಗಾರೋಹಣದ ‘ಸೋಪಾನ’ವೆಂದು ಹೇಳಿ, ಕಾಮವನ್ನೂ ಶುದ್ಧ ಭಕ್ತಿಯ ಮಾರ್ಗದಲ್ಲಿ ಪವಿತ್ರವಾಗಿ ರೂಪಾಂತರಿಸಬಹುದೆಂಬ ಸೂಚನೆ ನೀಡಲಾಗಿದೆ। ಸಂಧ್ಯಾಕಾಲದಲ್ಲಿ ಶ್ರಾದ್ಧ ಮತ್ತು ದಾನ, ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಅನ್ನದಾನದ ಮಹಿಮೆ, ಹಾಗೆಯೇ ಚೈತ್ರ ಶುಕ್ಲ ತ್ರಯೋದಶಿಯಲ್ಲಿ ಗೋದಾನ ಮತ್ತು ರಾತ್ರಿಜಾಗರಣದಲ್ಲಿ ತುಪ್ಪದ ದೀಪಾರಾಧನೆ ಮಾಡುವ ವಿಧಿ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ಅಂತ್ಯದಲ್ಲಿ ಸ್ತ್ರೀ‑ಪುರುಷರಿಗೆ ಸಮಾನ ಪುಣ್ಯಫಲವೆಂದು ಸಮಾಪ್ತಿಯಾಗಿದೆ।
Adhyaya 103
एरण्डीसङ्गममाहात्म्य — The Māhātmya of the Eraṇḍī–Reva Confluence
ಅಧ್ಯಾಯ 103 ಸಂವಾದಗಳ ಪದರಪದರವಾಗಿ ಸಾಗುತ್ತದೆ. ಮಾರ್ಕಂಡೇಯನು ರಾಜನನ್ನು ಏರಣ್ಡೀ–ರೇವಾ ಸಂಗಮಕ್ಕೆ ದಾರಿ ತೋರಿಸಿ, ಇದನ್ನು ಶಿವನು ಪಾರ್ವತಿಗೆ “ಗುಹ್ಯಾತಿಗುಹ್ಯ” ರಹಸ್ಯವಾಗಿ ಹೇಳಿದ್ದನ್ನು ಸ್ಮರಿಸುತ್ತಾನೆ. ಶಿವನು ಅತ್ರಿ–ಅನಸೂಯೆಯ ಸಂತಾನಹೀನತೆಯನ್ನು ಹೇಳಿ, ಸಂತಾನವು ವಂಶಧರ್ಮಕ್ಕೆ ಆಧಾರವೂ ಪರಲೋಕಹಿತಕ್ಕೆ ಸಹಾಯಕವೂ ಎಂದು ಬೋಧಿಸುತ್ತಾನೆ. ಅನಸೂಯೆ ರೇವೆಯ ಉತ್ತರ ತೀರದ ಸಂಗಮದಲ್ಲಿ ದೀರ್ಘ ತಪಸ್ಸು ಮಾಡುತ್ತಾಳೆ—ಬೇಸಿಗೆಯಲ್ಲಿ ಪಂಚಾಗ್ನಿ, ಮಳೆಯ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಚಾಂದ್ರಾಯಣ ವ್ರತ, ಚಳಿಗಾಲದಲ್ಲಿ ಜಲವಾಸ; ಪ್ರತಿದಿನ ಸ್ನಾನ, ಸಂಧ್ಯಾವಂದನೆ, ದೇವರ್ಷಿ ತರ್ಪಣ, ಹೋಮ ಮತ್ತು ಪೂಜೆ। ನಂತರ ಬ್ರಹ್ಮ–ವಿಷ್ಣು–ರುದ್ರರು ಗುಪ್ತ ದ್ವಿಜರೂಪದಲ್ಲಿ ಬಂದು ತಮ್ಮ ಋತು-ತತ್ತ್ವಗಳನ್ನು ಪ್ರಕಟಿಸುತ್ತಾರೆ—ವರ್ಷಾ/ಬೀಜ, ಹಿಮಂತ/ಪಾಲನೆ, ಗ್ರೀಷ್ಮ/ಶೋಷಣೆ—ಮತ್ತು ವರಗಳನ್ನು ನೀಡಿ, ಈ ತೀರ್ಥದ ಶಾಶ್ವತ ಪಾವಿತ್ರ್ಯ ಹಾಗೂ ಇಷ್ಟಸಿದ್ಧಿ ಶಕ್ತಿಯನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸುತ್ತಾರೆ. ಮುಂದಾಗಿ ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಚೈತ್ರ ಮಾಸದಲ್ಲಿ ಸಂಗಮಸ್ನಾನ, ರಾತ್ರಿಜಾಗರಣೆ, ದ್ವಿಜಭೋಜನ, ಪಿಂಡದಾನ, ಪ್ರದಕ್ಷಿಣೆ ಮತ್ತು ದಾನವಿಧಿಗಳನ್ನು ಆಚರಿಸಲು ಹೇಳಿ, ಅವುಗಳ ಪುಣ್ಯ ಬಹುಗುಣವಾಗುತ್ತದೆ ಎಂದು ವರ್ಣಿಸಲಾಗಿದೆ। ಇನ್ನೊಂದು ದೃಷ್ಟಾಂತದಲ್ಲಿ ಗೃಹಸ್ಥ ಗೋವಿಂದನು ಕಟ್ಟಿಗೆ ಸಂಗ್ರಹಿಸುವಾಗ ಅನಾಯಾಸವಾಗಿ ಶಿಶುಮರಣಕ್ಕೆ ಕಾರಣನಾಗುತ್ತಾನೆ; ನಂತರ ದೇಹಪೀಡೆ ಅದು ಕರ್ಮಫಲವೆಂದು ತಿಳಿಯುತ್ತದೆ. ಸಂಗಮಸ್ನಾನ, ಪೂಜೆ, ದಾನಗಳಿಂದ ಅವನು ಶಮನ ಪಡೆಯುತ್ತಾನೆ—ಇದು ತೀರ್ಥಾಚರಣೆಯ ಪ್ರಾಯಶ್ಚಿತ್ತಧರ್ಮವನ್ನು ಬೋಧಿಸುತ್ತದೆ. ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಈ ಕಥೆಯನ್ನು ಕೇಳುವುದು/ಪಠಿಸುವುದು, ಅಲ್ಲಿ ವಾಸ/ಉಪವಾಸ, ಹಾಗೆಯೇ ನೀರು-ಮಣ್ಣಿನ ಸ್ಪರ್ಶಮಾತ್ರದಿಂದಲೂ ಪುಣ್ಯವೃದ್ಧಿ ಎಂಬ ಫಲಶ್ರುತಿ ಹೇಳಿ ಅಧ್ಯಾಯ ಮುಕ್ತಾಯಗೊಳ್ಳುತ್ತದೆ।
Adhyaya 104
सौवर्णशिला-तीर्थमाहात्म्य (Glory of the Sauvarṇaśilā Tīrtha)
ಮಾರ್ಕಂಡೇಯನು ರಾಜನಿಗೆ ಉಪದೇಶಿಸುತ್ತಾನೆ—ರೇವಾ ನದಿಯ ಉತ್ತರ ತೀರದಲ್ಲಿ ಸಂಗಮದ ಸಮೀಪ ಪ್ರಸಿದ್ಧವಾದ ಸೌವರ್ಣಶಿಲಾ ತೀರ್ಥಕ್ಕೆ ಹೋಗು. ಅದು ಸಮಸ್ತ ಪಾಪಗಳನ್ನು ನಿವಾರಿಸುವುದು, ಪೂರ್ವದಲ್ಲಿ ಋಷಿಗಣಗಳಿಂದ ಪ್ರತಿಷ್ಠಿತವಾದುದು, ದುರ್ಲಭವಾದುದು; ಸಣ್ಣ ಮಿತಿಯೊಳಗಿದ್ದರೂ ಮಹಾ ಪುಣ್ಯಕ್ಷೇತ್ರವೆಂದು ವರ್ಣಿಸಲಾಗಿದೆ. ಕ್ರಮವಿಧಿ ಹೀಗಿದೆ—ಸೌವರ್ಣಶಿಲೆಯಲ್ಲಿ ಸ್ನಾನ ಮಾಡಿ, ಮಹೇಶ್ವರನ ಪೂಜೆ ಮಾಡಿ, ಭಾಸ್ಕರನಿಗೆ (ಸೂರ್ಯನಿಗೆ) ನಮಸ್ಕರಿಸಿ, ನಂತರ ತುಪ್ಪ ಮಿಶ್ರಿತ ಬಿಲ್ವ ಅಥವಾ ಬಿಲ್ವಪತ್ರಗಳಿಂದ ಪವಿತ್ರ ಅಗ್ನಿಯಲ್ಲಿ ಆಹುತಿ ನೀಡಬೇಕು. “ಪ್ರಭು ಪ್ರಸನ್ನನಾಗಲಿ, ರೋಗಗಳು ಶಮನವಾಗಲಿ” ಎಂಬ ಸಂಕ್ಷಿಪ್ತ ಪ್ರಾರ್ಥನೆಯೂ ನೀಡಲಾಗಿದೆ. ಅನಂತರ ದಾನಮಹಿಮೆ—ಯೋಗ್ಯ ಬ್ರಾಹ್ಮಣನಿಗೆ ಸ್ವರ್ಣದಾನವು ಬಹುಸ್ವರ್ಣದಾನ ಮತ್ತು ಮಹಾಯಾಗದ ಶ್ರೇಷ್ಠ ಫಲಕ್ಕೆ ಸಮಾನವೆಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ಇದರಿಂದ ಮರಣಾನಂತರ ಸ್ವರ್ಗಾರೋಹಣ, ರುದ್ರಸನ್ನಿಧಿಯಲ್ಲಿ ದೀರ್ಘ ಸಂಗತಿ, ನಂತರ ಅವತರಣದಲ್ಲಿ ಶುದ್ಧ ಸಮೃದ್ಧ ವಂಶದಲ್ಲಿ ಶುಭಜನ್ಮ, ಹಾಗೂ ಆ ತೀರ್ಥಜಲದ ಸ್ಮರಣೆ ನಿರಂತರವಾಗುವ ಫಲ ದೊರಕುತ್ತದೆ ಎಂದು ಹೇಳಿದೆ.
Adhyaya 105
करञ्जातीर्थगमनफलम् | The Merit of Going to the Karañjā Tīrtha
ಈ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ ಮುನಿ ಮಾರ್ಕಂಡೇಯರು ‘ರಾಜೇಂದ್ರ’ನನ್ನು ಉದ್ದೇಶಿಸಿ ಕರಂಜಾ ತೀರ್ಥಗಮನದ ವಿಧಿ ಮತ್ತು ಫಲವನ್ನು ಸಂಕ್ಷಿಪ್ತವಾಗಿ ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ಉಪವಾಸವನ್ನು ಆಚರಿಸಿ, ಇಂದ್ರಿಯನಿಗ್ರಹದಿಂದ ಕರಂಜಾಕ್ಕೆ ಹೋಗಿ ಅಲ್ಲಿ ಸ್ನಾನ ಮಾಡಿದ ಮಾತ್ರದಿಂದಲೇ ಸರ್ವ ಪಾಪಗಳಿಂದ ಮುಕ್ತನಾಗುತ್ತಾನೆ ಎಂದು ಪ್ರತಿಪಾದಿಸಲಾಗಿದೆ. ನಂತರ ಭಕ್ತಿಯಿಂದ ಮಹಾದೇವನ ಪೂಜೆ ಮಾಡಿ, ಶ್ರದ್ಧೆಯಿಂದ ದಾನ ನೀಡಬೇಕೆಂಬ ಕ್ರಮವನ್ನು ಸೂಚಿಸಲಾಗಿದೆ. ದಾನವಸ್ತುಗಳಲ್ಲಿ ಸ್ವರ್ಣ, ರಜತ, ಮಣಿ‑ಮುತ್ತು‑ಪ್ರವಾಳ ಮೊದಲಾದವುಗಳ ಜೊತೆಗೆ ಪಾದುಕಾ, ಛತ್ರ, ಶಯ್ಯೆ, ಆಚ್ಚಾದನಗಳಂತಹ ಉಪಯುಕ್ತ ವಸ್ತುಗಳೂ ಉಲ್ಲೇಖವಾಗಿವೆ. ಈ ತೀರ್ಥಸೇವೆ‑ಶೈವಪೂಜೆ‑ದಾನಧರ್ಮದ ಫಲ ‘ಕೋಟಿ‑ಕೋಟಿ ಗುಣ’ವೆಂದು ಮಹತ್ತಾಗಿ ಘೋಷಿಸಲಾಗಿದೆ.
Adhyaya 106
Mahīpāla Tīrtha Māhātmya (Auspiciousness Rite to Umā–Rudra) | महीपालतीर्थमाहात्म्य (उमारुद्र-सौभाग्यविधिः)
ಈ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ ಮಾರ್ಕಂಡೇಯರು ರಾಜನಿಗೆ ಮಹೀಪಾಲ ತೀರ್ಥದ ಮಹಾತ್ಮ್ಯ ಹಾಗೂ ಆಚರಣಾವಿಧಿಯನ್ನು ಉಪದೇಶಿಸುತ್ತಾರೆ. ನರ್ಮದಾ ತಟದಲ್ಲಿರುವ ಈ ತೀರ್ಥವು ಅತ್ಯಂತ ಸುಂದರವಾಗಿಯೂ ಸೌಭಾಗ್ಯಪ್ರದವಾಗಿಯೂ ವರ್ಣಿತವಾಗಿದೆ; ಸ್ತ್ರೀ–ಪುರುಷರಿಬ್ಬರಿಗೂ, ವಿಶೇಷವಾಗಿ ದುರ್ಭಾಗ್ಯಚಿಹ್ನಿತರಿಗೂ ಇದು ಹಿತಕರ. ಇಲ್ಲಿ ಉಮಾ–ರುದ್ರರ ವಿಶೇಷ ಪೂಜೆ ವಿಧಿಸಲಾಗಿದೆ—ಇಂದ್ರಿಯನಿಗ್ರಹದೊಂದಿಗೆ ಶೀಲಾಚರಣೆ, ತೃತೀಯಾ ತಿಥಿಯಲ್ಲಿ ಉಪವಾಸ, ಮತ್ತು ಯೋಗ್ಯ ಬ್ರಾಹ್ಮಣ ದಂಪತಿಯನ್ನು ಭಕ್ತಿಯಿಂದ ಆಹ್ವಾನಿಸುವುದು। ಆತಿಥ್ಯಸತ್ಕಾರದಲ್ಲಿ ಸುಗಂಧ, ಹಾರ, ಸುಗಂಧಿತ ವಸ್ತ್ರಗಳ ಅಲಂಕಾರ, ಪಾಯಸ ಮತ್ತು ಕೃಸರ (ಖಿಚಡಿ)ಯಿಂದ ಭೋಜನ, ನಂತರ ಪ್ರದಕ್ಷಿಣೆ ಮಾಡಿ ಮಹಾದೇವನು ಗೌರಿಯೊಂದಿಗೆ ಪ್ರಸನ್ನನಾಗಲಿ ಹಾಗೂ ಅವಿಯೋಗ (ವಿಚ್ಛೇದವಿಲ್ಲದ ಸ್ಥಿತಿ) ದೊರಕಲಿ ಎಂಬ ಭಕ್ತಿವಾಕ್ಯವನ್ನು ಉಚ್ಚರಿಸುವಂತೆ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ಈ ವಿಧಿಯನ್ನು ನಿರ್ಲಕ್ಷಿಸಿದರೆ ದಾರಿದ್ರ್ಯ, ಶೋಕ, ಜನ್ಮಜನ್ಮಾಂತರ ವಂಧ್ಯತ್ವ ಮುಂತಾದ ದೀರ್ಘ ದುರ್ಭಾಗ್ಯ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ; ಜ್ಯೇಷ್ಠ ಶುಕ್ಲಪಕ್ಷದ ತೃತೀಯೆಯಲ್ಲಿ ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಸರಿಯಾಗಿ ಮಾಡಿದರೆ ಪಾಪನಾಶವೂ ದಾನಗಳಿಂದ ಪುಣ್ಯವೃದ್ಧಿಯೂ ಆಗುತ್ತದೆ। ಬ್ರಾಹ್ಮಣೀ–ಬ್ರಾಹ್ಮಣರನ್ನು ಗೌರೀ–ಶಿವಸ್ವರೂಪವೆಂದು ಭಾವಿಸಿ ಪೂಜಿಸುವುದು, ಸಿಂಧೂರ–ಕುಂಕುಮಾದಿ ಮಂಗಳದ್ರವ್ಯಗಳನ್ನು ಅರ್ಪಿಸುವುದು, ಆಭರಣ, ಧಾನ್ಯ, ಅನ್ನ ಮತ್ತು ಇತರ ದಾನಗಳನ್ನು ನೀಡುವುದು ಕೂಡ ಸೂಚಿಸಲಾಗಿದೆ. ಫಲಶ್ರುತಿಯಲ್ಲಿ ಪುಣ್ಯ ಬಹುಗುಣವಾಗುವುದು, ಶಂಕರಾನುಗುಣವಾದ ಉತ್ತಮ ಭೋಗ, ಅಪಾರ ಸೌಭಾಗ್ಯ, ಸಂತಾನವಿಲ್ಲದವರಿಗೆ ಪುತ್ರಲಾಭ, ದರಿದ್ರರಿಗೆ ಧನಲಾಭ, ಮತ್ತು ನರ್ಮದೆಯ ಈ ತೀರ್ಥವು ಕಾಮನಾಪೂರಕ ಸ್ಥಳವೆಂದು ಪ್ರತಿಪಾದಿಸಲಾಗಿದೆ।
Adhyaya 107
भण्डारीतीर्थमाहात्म्य (Bhaṇḍārī Tīrtha Māhātmya: The Glory of Bhaṇḍārī Pilgrimage Site)
ಈ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ ಶ್ರೀ ಮಾರ್ಕಂಡೇಯ ಋಷಿ ರೇವಾಖಂಡದೊಳಗಿನ ಸಂಕ್ಷಿಪ್ತ ತೀರ್ಥೋಪದೇಶವನ್ನು ರಾಜನಿಗೆ ನೀಡುತ್ತಾರೆ. ಶ್ರೋತೆಯನ್ನು ಮಹಿಮೆಯ ಭಂಡಾರೀ-ತೀರ್ಥಕ್ಕೆ ಹೋಗುವಂತೆ ನಿರ್ದೇಶಿಸಿ, ಅಲ್ಲಿ ಧಾರ್ಮಿಕ ಫಲವು ಉನ್ನತವಾಗಿದ್ದು ‘ದರಿದ್ರಚ್ಛೇದ’—ಬಡತನ ನಾಶ—ಎಂಬುದು ಹತ್ತೊಂಬತ್ತು ಯುಗಗಳವರೆಗೆ ವ್ಯಾಪಿಸುವಂತೆ ಫಲಿಸುತ್ತದೆ ಎಂದು ವರ್ಣಿಸುತ್ತಾರೆ. ಮಾಹಾತ್ಮ್ಯದ ಕಾರಣಕಥೆಯಲ್ಲಿ ಕುಬೇರ (ಧನದ) ಅಲ್ಲಿ ತಪಸ್ಸು ಮಾಡಿದನು; ಪದ್ಮಸಂಭವ ಬ್ರಹ್ಮನು ಪ್ರಸನ್ನನಾಗಿ, ಅದೇ ಸ್ಥಳದಲ್ಲಿ ಅಲ್ಪ ದಾನದಿಂದಲೂ ಧನರಕ್ಷಣೆಯ ವರವನ್ನು ನೀಡಿದನು. ಆದ್ದರಿಂದ ನಿಯಮ: ಭಕ್ತಿಯಿಂದ ಅಲ್ಲಿ ಹೋಗಿ ಸ್ನಾನ ಮಾಡಿ ದಾನ ಮಾಡುವವನಿಗೆ ಧನಕ್ಷಯ ಅಥವಾ ವ್ಯತ್ಯಯ (ವಿತ್ತ-ಪರಿಚ್ಛೇದ) ಆಗದು; ಸಮೃದ್ಧಿಯ ಸ್ಥಿರತೆ ಸಂಗ್ರಹದಿಂದಲ್ಲ, ತೀರ್ಥಯಾತ್ರೆ-ಭಕ್ತಿ-ನಿಯತ ದಾನದಿಂದಲೇ ಎಂಬ ಸಂದೇಶವಿದೆ।
Adhyaya 108
रोहिणीतीर्थमाहात्म्य (Rohiṇī Tīrtha Māhātmya)
ಈ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ ಮಾರ್ಕಂಡೇಯರು ರಾಜನಿಗೆ ರೋಹಿಣೀ-ತೀರ್ಥದ ಉಪದೇಶ ನೀಡುತ್ತಾರೆ—ಅದು ತ್ರಿಲೋಕಪ್ರಸಿದ್ಧವೂ ಪಾಪದೋಷಶೋಧಕವೂ ಎಂದು ಪ್ರಶಂಸಿಸಲಾಗಿದೆ. ಯುಧಿಷ್ಠಿರನು ಅದರ ಫಲವನ್ನು ನಿಖರವಾಗಿ ಕೇಳಿದಾಗ, ಕಥೆ ಪ್ರಳಯಕಾಲದ ಹಿನ್ನೆಲೆಯಿಂದ ಆರಂಭವಾಗುತ್ತದೆ: ಜಲರಾಶಿಯ ಮೇಲೆ ಶಯನಿಸಿದ ಪದ್ಮನಾಭ/ಚಕ್ರಧಾರಿ ವಿಷ್ಣುವಿನ ನಾಭಿಯಿಂದ ಪ್ರಕಾಶಮಾನ ಕಮಲ ಉದ್ಭವಿಸಿ, ಅದರಿಂದ ಬ್ರಹ್ಮನು ಜನಿಸುತ್ತಾನೆ. ಬ್ರಹ್ಮನು ಮಾರ್ಗದರ್ಶನ ಬೇಡಿದಾಗ ವಿಷ್ಣು ಸೃಷ್ಟಿಕಾರ್ಯಕ್ಕೆ ನಿಯೋಜಿಸುತ್ತಾನೆ; ನಂತರ ಋಷಿಗಳ ಉದ್ಭವ, ದಕ್ಷವಂಶ ಮತ್ತು ದಕ್ಷನ ಪುತ್ರಿಯರ ವಿವರಗಳು ಬರುತ್ತವೆ. ಚಂದ್ರನ ಪತ್ನಿಗಳಲ್ಲಿ ರೋಹಿಣೀ ಅತ್ಯಂತ ಪ್ರಿಯಳಾಗಿ ಹೇಳಲ್ಪಟ್ಟರೂ, ಸಂಬಂಧದ ಒತ್ತಡದಿಂದ ಅವಳು ವೈರಾಗ್ಯ ಪಡೆದು ನರ್ಮದಾ ತೀರದಲ್ಲಿ ತಪಸ್ಸು ಮಾಡುತ್ತಾಳೆ. ಕ್ರಮಬದ್ಧ ಉಪವಾಸವ್ರತಗಳು, ಪುನಃಪುನಃ ಸ್ನಾನ, ಹಾಗೂ ರಕ್ಷಕಿಯೂ ದುಃಖನಾಶಿನಿಯೂ ಎಂದು ವರ್ಣಿತ ನಾರಾಯಣಿ/ಭವಾನೀ ದೇವಿಗೆ ಶರಣಾಗತಿ-ಭಕ್ತಿ—ಇವೆ ಅವಳ ಸಾಧನೆ. ವ್ರತ-ನಿಯಮಗಳಿಂದ ಪ್ರಸನ್ನಳಾದ ದೇವಿ ರೋಹಿಣಿಯ ಬೇಡಿಕೆಯನ್ನು ಅನುಗ್ರಹಿಸಿ, ಆ ಸ್ಥಳಕ್ಕೆ ರೋಹಿಣೀ-ತೀರ್ಥವೆಂಬ ನಾಮವನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸುತ್ತಾಳೆ. ಅಲ್ಲಿ ಸ್ನಾನ ಮಾಡಿದವರು ದಾಂಪತ್ಯದಲ್ಲಿ ರೋಹಿಣಿಯಂತೆ ಪ್ರಿಯರಾಗುತ್ತಾರೆ; ಅಲ್ಲಿ ಮರಣ ಹೊಂದಿದವರಿಗೆ ಏಳು ಜನ್ಮಗಳವರೆಗೆ ದಾಂಪತ್ಯವಿಯೋಗವಾಗದು ಎಂಬ ಫಲಶ್ರುತಿ ಹೇಳುತ್ತದೆ.
Adhyaya 109
चक्रतीर्थमाहात्म्य (Cakratīrtha Māhātmya) — The Glory of Cakra Tīrtha at Senāpura
ಈ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ ಮಾರ್ಕಂಡೇಯನು ಸೇನಾಪುರದಲ್ಲಿರುವ ಚಕ್ರತೀರ್ಥದ ಮಹಿಮೆಯನ್ನು ವರ್ಣಿಸುತ್ತಾನೆ. ಇದು ಪಾಪಗಳನ್ನು ಶಮನಗೊಳಿಸುವ, ದೋಷಗಳನ್ನು ಶುದ್ಧಿಗೊಳಿಸುವ, ಅತಿಶಯ ಪವಿತ್ರ ತೀರ್ಥವೆಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ಕಥಾಪ್ರಸಂಗದಲ್ಲಿ ಮಹಾಸೇನನ ಸೇನಾಪತ್ಯಾಭಿಷೇಕದ ವಿಧಿ ಬರುತ್ತದೆ—ಇಂದ್ರಪ್ರಮುಖ ದೇವತೆಗಳು ದಾನವರ ಸಂಹಾರ ಮತ್ತು ದೇವಸೇನೆಯ ವಿಜಯಕ್ಕಾಗಿ ಸೇರಿರುವಾಗ, ರುರು ಎಂಬ ದಾನವನು ವಿಘ್ನ ಉಂಟುಮಾಡಿ ಭೀಕರ ಯುದ್ಧವನ್ನು ಆರಂಭಿಸುತ್ತಾನೆ; ಪುರಾಣಶೈಲಿಯಲ್ಲಿ ಅಸ್ತ್ರ-ಶಸ್ತ್ರಗಳು ಮತ್ತು ವ್ಯೂಹಗಳ ವರ್ಣನೆ ನಡೆಯುತ್ತದೆ. ತಿರುವು ವಿಷ್ಣುವಿನ ಸುದರ್ಶನಚಕ್ರ ಪ್ರಯೋಗದಿಂದ ಬರುತ್ತದೆ—ಚಕ್ರವು ರುರುವಿನ ಶಿರಶ್ಛೇದ ಮಾಡಿ ಅಭಿಷೇಕದ ಅಡ್ಡಿಯನ್ನು ನಾಶಮಾಡುತ್ತದೆ. ಬಿಡುಗಡೆಗೊಂಡ ಚಕ್ರವು ದಾನವನನ್ನು ವಿಭಜಿಸಿ ಶುದ್ಧ ಜಲದಲ್ಲಿ ಬೀಳುವುದರಿಂದ ಆ ಸ್ಥಳಕ್ಕೆ ‘ಚಕ್ರತೀರ್ಥ’ ಎಂಬ ಹೆಸರು ಸ್ಥಾಪಿತವಾಗುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಅದರ ಪಾವನಶಕ್ತಿ ಪ್ರಸಿದ್ಧವಾಗುತ್ತದೆ. ಮುಂದಿನ ಫಲಶ್ರುತಿಯಲ್ಲಿ: ಇಲ್ಲಿ ಸ್ನಾನ ಮಾಡಿ ಅಚ್ಯುತನ ಪೂಜೆ ಮಾಡಿದರೆ ಪುಂಡರೀಕ ಯಜ್ಞಫಲ; ಸ್ನಾನಾನಂತರ ನಿಯಮಶೀಲ ಬ್ರಾಹ್ಮಣರನ್ನು ಗೌರವಿಸಿದರೆ ಕೋಟಿಗುಣ ಪುಣ್ಯ; ಭಕ್ತಿಯಿಂದ ಇಲ್ಲಿ ದೇಹತ್ಯಾಗ ಮಾಡಿದರೆ ವಿಷ್ಣುಲೋಕಪ್ರಾಪ್ತಿ, ಶುಭಭೋಗ ಮತ್ತು ನಂತರ ಶ್ರೇಷ್ಠ ವಂಶದಲ್ಲಿ ಪುನರ್ಜನ್ಮ. ಅಂತ್ಯದಲ್ಲಿ ಈ ತೀರ್ಥ ಧನ್ಯ, ದುಃಖನಾಶಕ, ಪಾಪನಾಶಕವೆಂದು ಹೇಳಿ ಮುಂದಿನ ಉಪದೇಶದ ಸೂಚನೆ ನೀಡಲಾಗಿದೆ.
Adhyaya 110
Cakratīrtha-Nikaṭa Vaiṣṇava-Tīrtha Māhātmya (Glorification of the Vaiṣṇava Tīrtha near Cakratīrtha)
ಮಾರ್ಕಂಡೇಯನು ಶುದ್ಧಿಕರ ತೀರ್ಥಯಾತ್ರೆಯ ಕ್ರಮವನ್ನು ವರ್ಣಿಸುತ್ತಾನೆ; ಅದು ಅಂತ್ಯದಲ್ಲಿ ಚಕ್ರತೀರ್ಥದ ಸಮೀಪದಲ್ಲಿರುವ ವೈಷ್ಣವ ತೀರ್ಥದಲ್ಲಿ ಸಮಾಪ್ತಿಯಾಗುತ್ತದೆ. ಆ ತೀರ್ಥವನ್ನು ಪ್ರಾಚೀನಕಾಲದಲ್ಲಿ ವಿಷ್ಣು (ಜನಾರ್ದನ) ಸ್ಥಾಪಿಸಿದನೆಂದು ಹೇಳಲಾಗುತ್ತದೆ. ಭಯಂಕರ ದಾನವ ಸಂಹಾರದ ನಂತರ, ಆ ಸಂಘರ್ಷದಿಂದ ಉಳಿದ ದೋಷಶೇಷ ಮತ್ತು ಪಾಪಫಲಗಳನ್ನು ಶಮನಗೊಳಿಸಲು ಭಗವಂತನು ಈ ತೀರ್ಥವನ್ನು ಪ್ರತಿಷ್ಠಾಪಿಸಿದನೆಂಬುದೇ ಸ್ಥಳಮಹಿಮೆಯ ಕಾರಣಕಥೆ. ಅಲ್ಲಿ ಜಿತಕ್ರೋಧ, ಘೋರ ತಪಸ್ಸು ಮತ್ತು ಮೌನವ್ರತಗಳ ಮಹತ್ವವನ್ನು ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಹೊಗಳಲಾಗಿದೆ; ಇಂತಹ ಸಂಯಮವನ್ನು ದೇವರೂ ದಾನವರೂ ಸಹ ಸುಲಭವಾಗಿ ಅನುಕರಿಸಲಾರರು ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತದೆ. ನಂತರ ಸಂಕ್ಷಿಪ್ತ ವಿಧಿ—ಸ್ನಾನ, ಯೋಗ್ಯ ದ್ವಿಜಾತಿಗೆ ದಾನ, ಮತ್ತು ವಿಧಿಪೂರ್ವಕ ಜಪ—ಇವು ತಕ್ಷಣವೇ ಭಾರೀ ಪಾಪಗಳನ್ನೂ ನಿವಾರಿಸಿ ಸಾಧಕನನ್ನು ವೈಷ್ಣವ ಪದದತ್ತ ಕರೆದೊಯ್ಯುತ್ತವೆ ಎಂದು ಫಲಶ್ರುತಿ ರೂಪದಲ್ಲಿ ನಿಶ್ಚಯಪಡಿಸುತ್ತದೆ.
Adhyaya 111
स्कन्दतीर्थ-सम्भवः (Origin and Merits of Skanda-Tīrtha on the Narmadā)
ಈ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ ಯುಧಿಷ್ಠಿರನು ಸ್ಕಂದನ ಅವತರಣ-ಪ್ರಸಂಗವನ್ನೂ, ನರ್ಮದಾ ತೀರದಲ್ಲಿರುವ ಸ್ಕಂದತೀರ್ಥದ ವಿಧಿ-ಫಲಗಳನ್ನೂ ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಕೇಳುತ್ತಾನೆ. ಮಾರ್ಕಂಡೇಯನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ—ಸೇನಾಪತಿ ಇಲ್ಲದ ದೇವತೆಗಳು ಶಿವನನ್ನು ಪ್ರಾರ್ಥಿಸುತ್ತಾರೆ. ನಂತರ ಉಮೆಯ ಕುರಿತು ಶಿವನ ಸಂಕಲ್ಪ, ದೇವಕಾರ್ಯಾರ್ಥವಾಗಿ ಅಗ್ನಿಯ ಮೂಲಕ ದಿವ್ಯ ತೇಜಸ್ಸಿನ ಗ್ರಹಣ, ದೇವರ ಸಂತತಿಗೆ ಬಾಧೆ ಉಂಟುಮಾಡುವ ಉಮೆಯ ಕ್ರೋಧಜನ್ಯ ಶಾಪ, ಮತ್ತು ಆ ತೇಜಸ್ಸಿನ ಕ್ರಮಬದ್ಧ ಸ್ಥಳಾಂತರ ವಿವರವಾಗುತ್ತದೆ. ಅಗ್ನಿ ತೇಜಸ್ಸನ್ನು ಸಹಿಸಲಾರದೆ ಗಂಗೆಯಲ್ಲಿ ಇಡುತ್ತಾನೆ; ಗಂಗೆಯು ಅದನ್ನು ಶರಸ್ತಂಬದಲ್ಲಿ (ನಾರಿನ ದಟ್ಟ ಕಾಡಿನಲ್ಲಿ) ನಿಕ್ಷೇಪಿಸುತ್ತದೆ. ಕೃತ್ತಿಕೆಗಳು ಶಿಶುವನ್ನು ಪೋಷಿಸುತ್ತಾರೆ; ಅವನು ಷಣ್ಮುಖನಾಗಿ ಪ್ರಕಾಶಿಸಿ ಕಾರ್ತ್ತಿಕೇಯ, ಕುಮಾರ, ಗಂಗಾಗರ್ಭ, ಅಗ್ನಿಜ ಮುಂತಾದ ನಾಮಗಳಿಂದ ಪ್ರಸಿದ್ಧನಾಗುತ್ತಾನೆ. ದೀರ್ಘ ತಪಸ್ಸು ಮತ್ತು ತೀರ್ಥಪರಿಕ್ರಮೆಯ ನಂತರ ಸ್ಕಂದನು ನರ್ಮದೆಯ ದಕ್ಷಿಣ ತೀರದಲ್ಲಿ ಘೋರ ತಪಸ್ಸು ಮಾಡುತ್ತಾನೆ. ಶಿವ-ಉಮೆಯ ಅನುಗ್ರಹದಿಂದ ಅವನು ನಿತ್ಯ ಸೇನಾಪತಿಯಾಗಿ ನಿಯುಕ್ತನಾಗುತ್ತಾನೆ ಮತ್ತು ಮಯೂರವಾಹನವನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತಾನೆ. ಆ ಸ್ಥಳ ಸ್ಕಂದತೀರ್ಥವೆಂದು ಖ್ಯಾತ—ದುರ್ಲಭ, ಪಾಪನಾಶಕ. ಅಲ್ಲಿ ಸ್ನಾನ ಮತ್ತು ಶಿವಪೂಜೆ ಯಜ್ಞಸಮಾನ ಪುಣ್ಯ ನೀಡುತ್ತದೆ; ಎಳ್ಳು ಮಿಶ್ರಿತ ಜಲದಿಂದ ಪಿತೃತರ್ಪಣ ಮಾಡಿ, ಒಂದೇ ವಿಧಿವತ್ ಪಿಂಡದಾನ ಮಾಡಿದರೆ ಪಿತೃಗಳು ಹನ್ನೆರಡು ವರ್ಷ ತೃಪ್ತರಾಗುತ್ತಾರೆ. ಅಲ್ಲಿ ಮಾಡಿದ ಕರ್ಮ ಅಕ್ಷಯವಾಗುತ್ತದೆ; ಶಾಸ್ತ್ರೋಕ್ತ ವಿಧಿಯಿಂದ ದೇಹತ್ಯಾಗ ಮಾಡಿದರೆ ಶಿವಲೋಕಪ್ರಾಪ್ತಿ, ನಂತರ ವೇದವಿದ್ಯೆ, ಆರೋಗ್ಯ, ದೀರ್ಘಾಯು ಮತ್ತು ಕುಲಪರಂಪರೆಯೊಂದಿಗೆ ಶುಭಜನ್ಮ ಲಭಿಸುತ್ತದೆ.
Adhyaya 112
Āṅgirasatīrtha-māhātmya (Glory of the Āṅgirasa Tīrtha)
ಮಾರ್ಕಂಡೇಯನು ರಾಜಸಂವಾದಿಗೆ ನರ್ಮದೆಯ ಉತ್ತರ ತಟದಲ್ಲಿರುವ ಆಂಗಿರಸತೀರ್ಥವನ್ನು ಸೂಚಿಸಿ, ಅದನ್ನು ಸರ್ವಪಾಪವಿನಾಶಕವಾದ ಸರ್ವಲೋಕಪಾವನ ಕ್ಷೇತ್ರವೆಂದು ವರ್ಣಿಸುತ್ತಾನೆ. ಬಳಿಕ ತೀರ್ಥದ ಕಾರಣಕಥೆಯನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ—ವೇದಪಾರಂಗತ ಬ್ರಾಹ್ಮಣಋಷಿ ಅಂಗಿರಸನು ಯುಗಾರಂಭದಲ್ಲಿ ಪುತ್ರಪ್ರಾಪ್ತಿಗಾಗಿ ದೀರ್ಘ ತಪಸ್ಸು ಮಾಡಿದನು. ತ್ರಿಷವಣಸ್ನಾನ, ನಿತ್ಯ ದೇವಜಪ, ಮಹಾದೇವಪೂಜೆ, ಕೃಚ್ಛ್ರ-ಚಾಂದ್ರಾಯಣಾದಿ ವ್ರತನಿಯಮಗಳಿಂದ ಶಿವಾರಾಧನೆ ನಡೆಸಿದನು. ಹನ್ನೆರಡು ವರ್ಷಗಳ ತಪಸ್ಸಿಗೆ ಶಿವನು ಪ್ರಸನ್ನನಾಗಿ ವರ ಕೇಳಲು ಹೇಳಿದನು. ಅಂಗಿರಸನು ವೇದವಿದ್ಯಾಸಂಪನ್ನ, ನಿಯಮಾಚಾರಶೀಲ, ಬಹುಶಾಸ್ತ್ರನಿಪುಣ, ದೇವರ ಮಂತ್ರಿಸಮಾನ ಹಾಗೂ ಸರ್ವತ್ರ ಪೂಜ್ಯನಾದ ಆದರ್ಶ ಪುತ್ರನನ್ನು ಬೇಡಿದನು. ಶಿವನು ವರ ನೀಡಿದಾಗ ಬೃಹಸ್ಪತಿ ಜನ್ಮಿಸಿದನು. ಕೃತಜ್ಞತೆಯಿಂದ ಅಂಗಿರಸನು ಅಲ್ಲಿ ಶಂಕರನ ಪ್ರತಿಷ್ಠೆ ಮಾಡಿದನು. ಫಲಶ್ರುತಿಯಾಗಿ—ಈ ತೀರ್ಥದಲ್ಲಿ ಸ್ನಾನ ಮಾಡಿ ಶಿವಪೂಜೆ ಮಾಡಿದರೆ ಪಾಪಗಳು ನಾಶವಾಗುತ್ತವೆ; ದರಿದ್ರರಿಗೆ ಧನ, ಸಂತಾನಹೀನರಿಗೆ ಸಂತಾನ ದೊರೆಯುತ್ತದೆ; ಇಷ್ಟಕಾಮನೆಗಳು ನೆರವೇರುತ್ತವೆ; ಭಕ್ತನು ರುದ್ರಲೋಕವನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತಾನೆ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ.
Adhyaya 113
Koṭitīrtha–Ṛṣikoṭi Māhātmya (Merit of Koṭitīrtha and Ṛṣikoṭi)
ಈ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ ಮārkaṇḍೇಯನು ರಾಜನಿಗೆ ಯಾತ್ರಾ-ಮಾರ್ಗದರ್ಶನದಂತೆ ಉಪದೇಶ ನೀಡಿ ಕೋṭಿತೀರ್ಥಕ್ಕೆ ಹೋಗುವಂತೆ ಸೂಚಿಸುತ್ತಾನೆ; ಅದನ್ನು ಅಪ್ರತಿಮ ಪವಿತ್ರ ತೀರ್ಥವೆಂದು ವರ್ಣಿಸುತ್ತಾನೆ. ಇಲ್ಲಿ ಅನೇಕ ಋಷಿಗಳು ಪರಮ ಸಿದ್ಧಿಯನ್ನು ಪಡೆದರು ಎಂಬ ಸ್ಮರಣೆಯಿಂದ ಸ್ಥಳದ ಪ್ರಾಮಾಣ್ಯ ಸ್ಥಾಪಿಸಿ, ಆದ್ದರಿಂದ ಇದು ‘ಋಷಿಕೋṭಿ’ ಎಂದೂ ಪ್ರಸಿದ್ಧವೆಂದು ಹೇಳುತ್ತದೆ. ಮುಂದೆ ಸ್ಥಳಸಂಬಂಧಿತ ಮೂರು ಪುಣ್ಯೋಪಾಯಗಳು ಹೇಳಲ್ಪಡುತ್ತವೆ—(1) ತೀರ್ಥಸ್ನಾನ ಮಾಡಿ ಬ್ರಾಹ್ಮಣಭೋಜನ; ಒಬ್ಬ ಬ್ರಾಹ್ಮಣನ ತೃಪ್ತಿಯೇ ‘ಕೋṭಿ’ ಬ್ರಾಹ್ಮಣರಿಗೆ ಭೋಜನ ಮಾಡಿದ ಫಲಕ್ಕೆ ಸಮ ಎಂದು ಪುಣ್ಯವೃದ್ಧಿಯನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. (2) ಸ್ನಾನದ ನಂತರ ಪಿತೃದೇವತೆಗಳಿಗೆ ಗೌರವ/ತರ್ಪಣ-ಶ್ರಾದ್ಧ ಮಾಡಿ ತೀರ್ಥಯಾತ್ರೆಯಲ್ಲಿ ಪಿತೃಧರ್ಮವನ್ನು ಸೇರಿಸುತ್ತದೆ. (3) ಅಲ್ಲಿ ಮಹಾದೇವನ ಪೂಜೆ ಮಾಡಿದರೆ ವಾಜಪೇಯ ಯಾಗಫಲ ದೊರೆಯುತ್ತದೆ ಎಂಬ ಪ್ರತಿಜ್ಞೆ. ಹೀಗೆ ಕೋṭಿತೀರ್ಥದ ಮಹಾತ್ಮ್ಯವನ್ನು ಸ್ಥಳ–ಕರ್ಮ–ಫಲಶ್ರುತಿ ರೂಪದಲ್ಲಿ ಸಂಕ್ಷಿಪ್ತವಾಗಿ ಪ್ರತಿಪಾದಿಸುತ್ತದೆ.
Adhyaya 114
अयोनिजतीर्थ-माहात्म्य (Ayonija Tīrtha: Ritual Procedure and Salvific Claim)
ಈ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ ಮಾರ್ಕಂಡೇಯ ಋಷಿ ರಾಜನಿಗೆ ಅಯೋನಿಜ ಎಂಬ ಅತ್ಯಂತ ಪುಣ್ಯತೀರ್ಥದ ಕುರಿತು ಸಂಕ್ಷಿಪ್ತ ಯಾತ್ರಾ-ವಿಧಾನವನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ. ಆ ತೀರ್ಥದ ಲಕ್ಷಣಗಳು—ಅಪೂರ್ವ ಸೌಂದರ್ಯ, ಮಹಾಪುಣ್ಯ, ಮತ್ತು ಸಮಸ್ತ ಪಾಪಗಳ ನಿವಾರಣೆ—ಎಂದು ಸ್ಥಾಪಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಅಲ್ಲಿ ಪಾಲಿಸಬೇಕಾದ ಕನಿಷ್ಠ ಕ್ರಮ: ಅಯೋನಿಜದಲ್ಲಿ ಸ್ನಾನ ಮಾಡಿ ಪರಮೇಶ್ವರನ ಪೂಜೆ, ನಂತರ ಪಿತೃಗಳಿಗೂ ದೇವತೆಗಳಿಗೂ ಶ್ರದ್ಧೆಯಿಂದ ತರ್ಪಣಾದಿ ಗೌರವಕರ್ಮಗಳು. ಅಂತ್ಯದಲ್ಲಿ ದೃಢ ಫಲಶ್ರುತಿ—ವಿಧಿಪೂರ್ವಕವಾಗಿ ಅಲ್ಲಿ ಪ್ರಾಣತ್ಯಾಗ ಮಾಡುವವನು ‘ಯೋನಿ-ದ್ವಾರ’ ಅಂದರೆ ಪುನರ್ಜನ್ಮದ ಬಾಗಿಲನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸುವುದಿಲ್ಲ; ತೀರ್ಥಾಚರಣೆಯನ್ನು ನಿಯಮಬದ್ಧ ಸಾಧನೆಯಾಗಿ, ಕರ್ಮಬಂಧದಿಂದ ಬಿಡುಗಡೆಗೆ ದಾರಿಯೆಂದು ಬೋಧಿಸುತ್ತದೆ।
Adhyaya 115
अङ्गारकतीर्थमाहात्म्य (Aṅgāraka Tīrtha Māhātmya) — The Glory of the Aṅgāraka Tīrtha on the Narmadā
ಮಾರ್ಕಂಡೇಯನು ರಾಜನಿಗೆ ನರ್ಮದಾ ತೀರದಲ್ಲಿರುವ ಪರಮ ಅಙ್ಗಾರಕ ತೀರ್ಥವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತಾನೆ; ಅದು ರೂಪ-ಸೌಂದರ್ಯವನ್ನು ನೀಡುವದು ಮತ್ತು ಜನರಲ್ಲಿ ಪ್ರಸಿದ್ಧವಾಗಿದೆ. ಅಲ್ಲಿ ಭೂಮಿಜನಾದ ಅಙ್ಗಾರಕನು ಅಪಾರ ವರ್ಷಗಳ ಕಾಲ ಘೋರ ತಪಸ್ಸು ಮಾಡಿದನು. ತಪಸ್ಸಿಗೆ ಪ್ರಸನ್ನನಾದ ಮಹಾದೇವನು ಸాక్షಾತ್ ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷನಾಗಿ, ದೇವರಿಗೂ ದುರ್ಲಭವಾದ ವರವನ್ನು ನೀಡುವುದಾಗಿ ಹೇಳಿದನು. ಅಙ್ಗಾರಕನು ಅವಿನಾಶಿ, ಶಾಶ್ವತ ಸ್ಥಾನವನ್ನು ಬೇಡಿದನು—ಗ್ರಹಮಂಡಲಗಳಲ್ಲಿ ನಿತ್ಯ ಸಂಚರಿಸುವ ಅಧಿಕಾರ ಮತ್ತು ಪರ್ವತಗಳು, ಸೂರ್ಯ-ಚಂದ್ರ, ನದಿಗಳು-ಸಮುದ್ರಗಳು ಇರುವವರೆಗೂ ವರ ಸ್ಥಿರವಾಗಿರಲಿ ಎಂದು. ಶಿವನು ವರ ನೀಡಿ ನಿರ್ಗಮಿಸಿದನು; ದೇವಾಸುರರು ಅವನನ್ನು ಸ್ತುತಿಸಿದರು. ನಂತರ ಅಙ್ಗಾರಕನು ಆ ಸ್ಥಳದಲ್ಲಿ ಶಂಕರನ ಪ್ರತಿಷ್ಠೆ ಮಾಡಿ, ಬಳಿಕ ಗ್ರಹಕ್ರಮದಲ್ಲಿ ತನ್ನ ಸ್ಥಾನವನ್ನು ಪಡೆದನು. ವಿಧಾನವಾಗಿ, ಈ ತೀರ್ಥದಲ್ಲಿ ಸ್ನಾನ ಮಾಡಿ ಪರಮೇಶ್ವರನ ಪೂಜೆ ಮಾಡಿ, ಕ್ರೋಧವನ್ನು ಜಯಿಸಿ ಹೋಮ-ಆಹುತಿ ಮೊದಲಾದ ಅರ್ಪಣೆಗಳನ್ನು ಮಾಡುವವನು ಅಶ್ವಮೇಧ ಯಜ್ಞಫಲವನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತಾನೆ. ಅಙ್ಗಾರಕ ಚತುರ್ಥಿಯಂದು ವಿಧಿವತ್ತಾಗಿ ಸ್ನಾನ ಮಾಡಿ ಗ್ರಹಪೂಜೆ ಮಾಡಿದರೆ ಶುಭಫಲ, ರೂಪಲಾಭ ಮತ್ತು ದೀರ್ಘ ಪ್ರಯೋಜನ ದೊರೆಯುತ್ತದೆ; ಅಲ್ಲಿ ಮರಣ—ಇಚ್ಛೆಯಿಂದಾಗಲಿ ಅನಿಚ್ಛೆಯಿಂದಾಗಲಿ—ರುದ್ರಸಾನ್ನಿಧ್ಯ ಮತ್ತು ಅವನ ಸಮ್ಮುಖದಲ್ಲಿ ಆನಂದವನ್ನು ನೀಡುತ್ತದೆ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ।
Adhyaya 116
Pāṇḍu-tīrtha Māhātmya (Glory of Pāṇḍu Tīrtha)
ಈ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ ಮārkaṇḍeya ಋಷಿ ರಾಜನನ್ನು ಉದ್ದೇಶಿಸಿ ಪಾಂಡು-ತೀರ್ಥದ ಸಂಕ್ಷಿಪ್ತ ತೀರ್ಥ-ಮಾಹಾತ್ಮ್ಯವನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ಪಾಂಡು-ತೀರ್ಥವನ್ನು ಸರ್ವಪಾವನವೆಂದು ವರ್ಣಿಸಿ, ಅಲ್ಲಿ ಸ್ನಾನ ಮಾಡಿದರೆ ‘ಸರ್ವ-ಕಿಲ್ಬಿಷ’—ಎಲ್ಲಾ ಅಶುದ್ಧಿ/ಅಪರಾಧಗಳಿಂದ ಬಿಡುಗಡೆ ದೊರೆಯುತ್ತದೆ ಎಂದು ವಿಧಿಯಾಗಿ ತಿಳಿಸುತ್ತಾರೆ। ಸ್ನಾನದ ನಂತರ ಶುದ್ಧನಾಗಿ ಕಾಂಚನ-ದಾನ (ಸುವರ್ಣದಾನ) ಮಾಡಬೇಕೆಂಬ ನೈತಿಕ-ಆಚಾರ ನಿಯಮವಿದೆ; ಇದರಿಂದ ಭ್ರೂಣಹತ್ಯೆ ಮೊದಲಾದ ಘೋರ ಪಾಪಗಳೂ ನಾಶವಾಗುತ್ತವೆ ಎಂಬ ದೃಢ ಫಲಶ್ರುತಿ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ। ಮುಂದಾಗಿ ಪಿಂಡ ಮತ್ತು ಜಲ ಅರ್ಪಣೆ (ಪಿಂಡೋದಕ-ಪ್ರದಾನ) ಮಾಡಿದರೆ ವಾಜಪೇಯ ಯಾಗದ ಸಮಾನ ಫಲ ದೊರೆಯುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಪಿತೃಗಳು ಹಾಗೂ ಪಿತಾಮಹರು ಹರ್ಷಿಸುತ್ತಾರೆ ಎಂದು ವರ್ಣನೆ ಇದೆ। ಹೀಗೆ ಯಾತ್ರೆ, ದಾನ ಮತ್ತು ಪಿತೃಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಒಂದೇ ರಕ್ಷಕ ಪುಣ್ಯಮಾರ್ಗವಾಗಿ ಪಾಂಡು-ತೀರ್ಥದಲ್ಲಿ ಏಕೀಕರಿಸಲಾಗಿದೆ।
Adhyaya 117
त्रिलोचनतीर्थमाहात्म्य (Glory of the Trilocana Tīrtha)
ಈ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ ಶ್ರೀ ಮಾರ್ಕಂಡೇಯರು ರಾಜೇಂದ್ರನಿಗೆ ತ್ರಿಲೋಚನ ತೀರ್ಥದ ಮಹಿಮೆಯನ್ನು ಉಪದೇಶಿಸುತ್ತಾರೆ. ಇದು ಪರಮ ಪುಣ್ಯಕರ ತೀರ್ಥ; ಎಲ್ಲ ಲೋಕಗಳಿಂದ ಪೂಜಿತ ದೇವೇಶನ ಸನ್ನಿಧಿ ಇರುವ ಸ್ಥಳವೆಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ವಿಧಾನ ಸರಳ—ತೀರ್ಥದಲ್ಲಿ ಸ್ನಾನ ಮಾಡಿ ಭಕ್ತಿಯಿಂದ ಶಂಕರನ ಪೂಜೆ ಮಾಡಬೇಕು. ಹೀಗೆ ಪೂಜೆ ಮಾಡಿ ದೇಹತ್ಯಾಗ ಮಾಡಿದ ಭಕ್ತನು ನಿಸ್ಸಂದೇಹವಾಗಿ ರುದ್ರಲೋಕವನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತಾನೆ ಎಂಬ ಫಲಶ್ರುತಿ ಇಲ್ಲಿ ಸ್ಪಷ್ಟ. ಮತ್ತೆ ಕಲ್ಪಕ್ಷಯದ ನಂತರ ಅವನು ಪುನಃ ಪ್ರಕಟವಾಗಿ ವಿಭಜನೆ ಇಲ್ಲದೆ ನೆಲೆಸಿ, ನೂರು ವರ್ಷಗಳ ಕಾಲ ಗೌರವಿಸಲ್ಪಡುತ್ತಾನೆ ಎಂದು ಪುರಾಣೀಯ ಕಾಲತತ್ತ್ವದೊಂದಿಗೆ ತೀರ್ಥಪ್ರಭಾವವನ್ನು ವಿವರಿಸಲಾಗಿದೆ. ತೀರ್ಥ, ಅಲ್ಪಕರ್ಮ, ಮೋಕ್ಷಫಲ—ಇವು ಒಂದೇ ಬೋಧವಾಗಿ ಇಲ್ಲಿ ಸೇರುತ್ತವೆ.
Adhyaya 118
इन्द्रतीर्थमाहात्म्य (Indratīrtha Māhātmya) — The Glory of Indra’s Ford on the Narmadā
ಈ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ ಯುಧಿಷ್ಠಿರನು ನರ್ಮದೆಯ ದಕ್ಷಿಣ ತೀರದಲ್ಲಿರುವ ಇಂದ್ರತೀರ್ಥದ ಉದ್ಭವವನ್ನು ಕೇಳುತ್ತಾನೆ; ಮಾರ್ಕಂಡೇಯ ಋಷಿ ಪ್ರಶ್ನೋತ್ತರ ರೂಪದಲ್ಲಿ ಪ್ರಾಚೀನ ಇತಿಹಾಸವನ್ನು ವರ್ಣಿಸುತ್ತಾನೆ. ವೃತ್ರವಧೆಯ ನಂತರ ಇಂದ್ರನನ್ನು ಬ್ರಹ್ಮಹತ್ಯಾ ದೋಷವು ಹಿಂಬಾಲಿಸುತ್ತದೆ; ಅನೇಕ ತೀರ್ಥಗಳು ಮತ್ತು ಪವಿತ್ರ ಜಲಸ್ಥಾನಗಳಲ್ಲಿ ಸಂಚರಿಸಿದರೂ ಶಾಂತಿ ದೊರಕದು—ಗಂಭೀರ ನೈತಿಕ ಅಪರಾಧವು ಸಾಮಾನ್ಯ ತೀರ್ಥಯಾತ್ರೆಯಿಂದ ಮಾತ್ರ ನಿವಾರಣೆಯಾಗುವುದಿಲ್ಲ ಎಂಬ ಸಂದೇಶ ಇಲ್ಲಿ ವ್ಯಕ್ತವಾಗುತ್ತದೆ. ಇಂದ್ರನು ಕಠೋರ ತಪಸ್ಸು, ಉಪವಾಸ, ದೀರ್ಘ ವ್ರತಗಳನ್ನು ಆಚರಿಸುತ್ತಾನೆ; ಕೊನೆಗೆ ದೇವಸಭೆಗಳು ಕೂಡಿ, ಬ್ರಹ್ಮನು ಪಾಪವನ್ನು ನಾಲ್ಕು ಭಾಗಗಳಾಗಿ ವಿಭಜಿಸಿ ಜಲ, ಭೂಮಿ, ಸ್ತ್ರೀಯರು ಹಾಗೂ ಕರ್ಮ/ವೃತ್ತಿ ಕ್ಷೇತ್ರಗಳಂತಹ ವಿಭಾಗಗಳಿಗೆ ಹಂಚುತ್ತಾನೆ—ಇದರಿಂದ ಕೆಲವು ಸಾಮಾಜಿಕ-ಧಾರ್ಮಿಕ ನಿಯಮಗಳ ಕಾರಣಕಥೆಯೂ ತಿಳಿಯುತ್ತದೆ. ನರ್ಮದಾತೀರದಲ್ಲಿ ಮಹಾದೇವನ ಆರಾಧನೆಗೆ ಶಿವನು ಪ್ರಸನ್ನನಾಗಿ ವರ ನೀಡುತ್ತಾನೆ; ಇಂದ್ರನು ಅಲ್ಲಿ ಶಾಶ್ವತ ದಿವ್ಯ ಸನ್ನಿಧಿಯನ್ನು ಬೇಡಿದಾಗ ಇಂದ್ರತೀರ್ಥ ಸ್ಥಾಪಿತವಾಗುತ್ತದೆ. ಫಲಶ್ರುತಿಯಾಗಿ—ಇಂದ್ರತೀರ್ಥದಲ್ಲಿ ಸ್ನಾನ, ತರ್ಪಣ ಮತ್ತು ಪರಮೇಶ್ವರ ಪೂಜೆಯಿಂದ ಮಹಾಪಾಪಗಳೂ ನಾಶವಾಗಿ ಮಹಾಯಜ್ಞಫಲ ದೊರಕುತ್ತದೆ; ಈ ಮಾಹಾತ್ಮ್ಯವನ್ನು ಕೇಳುವುದೂ ಶುದ್ಧಿಕರವೆಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ.
Adhyaya 119
कल्होडीतीर्थमाहात्म्यं तथा कपिलादानप्रशंसा (Kahlodī Tīrtha Māhātmya and the Eulogy of Kapilā-Dāna)
ಮಾರ್ಕಂಡೇಯ ಋಷಿ ರಾಜನಿಗೆ ಉಪದೇಶಿಸುತ್ತಾನೆ—ರೇವಾ/ನರ್ಮದೆಯ ಉತ್ತರ ತೀರದಲ್ಲಿರುವ ಶ್ರೇಷ್ಠ ಕಲ್ಹೋಡೀ-ತೀರ್ಥಕ್ಕೆ ಹೋಗು; ಅದು ಸರ್ವಪಾಪನಾಶಕವೆಂದು ಪ್ರಸಿದ್ಧ. ಈ ಸ್ಥಳವನ್ನು ಪ್ರಾಚೀನ ಮುನಿಗಳು ಸಮಸ್ತ ಜೀವಿಗಳ ಹಿತಾರ್ಥವಾಗಿ ಪ್ರತಿಷ್ಠಾಪಿಸಿದ್ದು, ನರ್ಮದೆಯ ಮಹಾಜಲಸಂಬಂಧದಿಂದ ತಪೋಬಲದ ಮೂಲಕ ಇದರ ಮಹಿಮೆ ಉನ್ನತಗೊಂಡಿದೆ ಎಂದು ವರ್ಣನೆ ಬರುತ್ತದೆ. ಮುಂದೆ ಕಪಿಲಾ-ತೀರ್ಥದ ಮಹಾತ್ಮ್ಯವನ್ನು ಪ್ರಧಾನವಾಗಿ ಹೇಳಿ, ಕಪಿಲಾ-ದಾನದ ವಿಧಿಯನ್ನು ನಿರ್ದಿಷ್ಟಪಡಿಸಲಾಗಿದೆ—ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಇತ್ತೀಚೆಗೆ ಕರು ಹಾಕಿದ ಶುಭಲಕ್ಷಣಯುಕ್ತ ಕಪಿಲಾ ಹಸುವನ್ನು ಉಪವಾಸದೊಂದಿಗೆ, ನಿಯಮಿತ ಸ್ವಭಾವದಿಂದ, ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಕ್ರೋಧಜಯದಿಂದ ದಾನ ಮಾಡಬೇಕು. ಭೂಮಿ, ಧನ, ಧಾನ್ಯ, ಆನೆ, ಕುದುರೆ, ಚಿನ್ನ ಮೊದಲಾದ ದಾನಗಳಿಗಿಂತ ಕಪಿಲಾ-ದಾನ ಶ್ರೇಷ್ಠವೆಂದು ದಾನತಾರತಮ್ಯದಲ್ಲಿ ಪ್ರತಿಪಾದಿಸಲಾಗಿದೆ. ಫಲಶ್ರುತಿಯಲ್ಲಿ—ಈ ತೀರ್ಥದಲ್ಲಿ ದಾನ ಮಾಡಿದರೆ ಏಳು ಜನ್ಮಗಳ ವಾಕ್-ಮನ-ಕಾಯಿಕ ಪಾಪಗಳು ನಾಶವಾಗುತ್ತವೆ; ದಾತ ಅಪ್ಸರೆಯರಿಂದ ಪ್ರಶಂಸಿತ ವಿಷ್ಣುಲೋಕವನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತಾನೆ; ಹಸುವಿನ ರೋಮಗಳ ಸಂಖ್ಯೆಗೆ ಅನುಗುಣವಾಗಿ ದೀರ್ಘಕಾಲ ಸ್ವರ್ಗಸೌಖ್ಯವನ್ನು ಅನುಭವಿಸುತ್ತಾನೆ; ನಂತರ ಮಾನವಜನ್ಮದಲ್ಲಿ ಸಮೃದ್ಧ ವಂಶದಲ್ಲಿ ಹುಟ್ಟಿ ವೇದವಿದ್ಯೆ, ಶಾಸ್ತ್ರಪಾಂಡಿತ್ಯ, ಆರೋಗ್ಯ ಮತ್ತು ದೀರ್ಘಾಯುಷ್ಯವನ್ನು ಹೊಂದುತ್ತಾನೆ. ಅಂತ್ಯದಲ್ಲಿ ಕಲ್ಹೋಡೀ-ತೀರ್ಥದ ಪಾಪವಿಮೋಚನ ಶಕ್ತಿ ಅನನ್ಯವೆಂದು ಪುನಃ ದೃಢಪಡಿಸಲಾಗಿದೆ.
Adhyaya 120
कम्बुतीर्थ-स्थापनम् (Establishment and Merit of Kambu Tīrtha)
ಈ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ ‘ಕಂಬುಕೇಶ್ವರ/ಕಂಬು’ ಕೇಂದ್ರಿತವಾಗಿ ತೀರ್ಥೋತ್ಪತ್ತಿ, ಕಂಬುತೀರ್ಥ ಎಂಬ ನಾಮಕರಣದ ಕಾರಣ ಮತ್ತು ಅದರ ಪುಣ್ಯಮಹಿಮೆ ವರ್ಣಿತವಾಗಿದೆ. ಶ್ರೀ ಮಾರ್ಕಂಡೇಯರು ಹಿರಣ್ಯಕಶಿಪುವಿನಿಂದ ಪ್ರಹ್ಲಾದ, ನಂತರ ವಿರೋಚನ, ಬಲಿ, ಬಾಣ, ಶಂಬರ ಮತ್ತು ಅಂತಿಮವಾಗಿ ಕಂಬುವರೆಗೆ ವಂಶಪರಂಪರೆಯನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ಕಂಬು ಎಂಬ ಅಸುರನು ವಿಷ್ಣುವಿನ ವಿಶ್ವವ್ಯಾಪಿ ಶಕ್ತಿಯಿಂದ ಹುಟ್ಟುವ ಅಸ್ತಿತ್ವಭಯವನ್ನು ಅರಿತು, ನರ್ಮದಾ ಜಲದಲ್ಲಿ ಮೌನ, ನಿಯಮಸ್ನಾನ, ತಪಸ್ವಿ ವೇಷ-ಆಹಾರ ನಿಯಮಗಳು ಹಾಗೂ ಕಠೋರ ಆಚರಣೆಗಳೊಂದಿಗೆ ದೀರ್ಘಕಾಲ ಮಹಾದೇವನ ಆರಾಧನೆ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ. ಶಿವನು ಪ್ರಸನ್ನನಾಗಿ ವರ ನೀಡುತ್ತಾನೆ; ಆದರೆ ಒಂದು ತತ್ತ್ವವನ್ನು ಸ್ಪಷ್ಟಪಡಿಸುತ್ತಾನೆ—ಜಗತ್ತಿನ ಸಂಘರ್ಷದಲ್ಲಿ ವಿಷ್ಣುವಿನ ಪರಮತ್ವವನ್ನು ಯಾರೂ, ಶಿವನೂ ಸಹ, ರದ್ದುಮಾಡಲಾರರು; ಹರಿದ್ವೇಷದಿಂದ ಸ್ಥಿರ ಕಲ್ಯಾಣ ಸಿಗದು. ಶಿವನು ಅಂತರಧಾನವಾದ ಬಳಿಕ ಕಂಬು ಅಲ್ಲಿ ಶಾಂತ ಹಾಗೂ ರೋಗರಹಿತ ಶಿವರೂಪವನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸುತ್ತಾನೆ; ಆ ಸ್ಥಳ ‘ಕಂಬುತೀರ್ಥ’ವೆಂದು ಪ್ರಸಿದ್ಧಿಯಾಗಿ ಮಹಾದೋಷನಾಶಕವೆಂದು ಪ್ರಶಂಸಿತವಾಗುತ್ತದೆ. ಫಲಶ್ರುತಿಯಲ್ಲಿ—ಅಲ್ಲಿ ಸ್ನಾನ-ಪೂಜೆ, ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಋಗ್/ಯಜುಃ/ಸಾಮ ಸ್ತುತಿಗಳೊಂದಿಗೆ ಸೂರ್ಯಾರಾಧನೆ, ವೈದಿಕ ಕರ್ಮಗಳಿಗೆ ಸಮಾನ ಫಲ ನೀಡುತ್ತದೆ; ಪಿತೃತರ್ಪಣ ಮತ್ತು ಈಶಾನಪೂಜೆಯಿಂದ ಅಗ್ನಿಷ್ಟೋಮಸಮಾನ ಫಲ; ಅಲ್ಲಿ ದೇಹತ್ಯಾಗ ಮಾಡಿದರೆ ರುದ್ರಲೋಕಪ್ರಾಪ್ತಿ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ.
Adhyaya 121
Candrahāsa–Somatīrtha Māhātmya (Glory of Candrahāsa and Somatīrtha)
ಈ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ ಯುಧಿಷ್ಠಿರನ ಪ್ರಶ್ನೆಗಳಿಗೆ ಉತ್ತರವಾಗಿ ಮಾರ್ಕಂಡೇಯನು ಕಂದ್ರಹಾಸವನ್ನು ಮುಂದಿನ ಪುಣ್ಯಕ್ಷೇತ್ರವೆಂದು ಸೂಚಿಸಿ, ಅಲ್ಲಿ ಸೋಮದೇವನು ‘ಪರಾ-ಸಿದ್ಧಿ’ ಪಡೆದನೆಂದು ಸ್ಮರಿಸುತ್ತಾನೆ. ದಕ್ಷನ ಶಾಪವೇ ಸೋಮನ ದುಃಖಕ್ಕೆ ಕಾರಣವೆಂದು ಹೇಳಿ, ಗೃಹಸ್ಥಧರ್ಮದಲ್ಲಿ ದಾಂಪತ್ಯಕರ್ತವ್ಯವನ್ನು ನಿರ್ಲಕ್ಷ್ಯಿಸುವುದು ಕರ್ಮಫಲದ ದೋಷವನ್ನು ಉಂಟುಮಾಡುತ್ತದೆ ಎಂಬ ನೀತಿಬೋಧನೆಯನ್ನು ಕೂಡ ಸೇರಿಸುತ್ತಾನೆ. ಪರಿಹಾರವಾಗಿ ಸೋಮನು ಅನೇಕ ತೀರ್ಥಗಳನ್ನು ಸಂಚರಿಸಿ ಪಾಪಹಾರಿಣಿಯಾದ ನರ್ಮದಾ/ರೇವಾ ತೀರವನ್ನು ಸೇರುತ್ತಾನೆ. ಅಲ್ಲಿ ಹನ್ನೆರಡು ವರ್ಷ ಉಪವಾಸ, ದಾನ, ವ್ರತ, ನಿಯಮಗಳ ಆಚರಣೆಯಿಂದ ಅಶುದ್ಧಿಯಿಂದ ಮುಕ್ತನಾಗುತ್ತಾನೆ. ಅಂತಿಮವಾಗಿ ಮಹಾದೇವನ ಅಭಿಷೇಕ ಮಾಡಿ ಶಿವಪ್ರತಿಷ್ಠೆ-ಪೂಜೆ ನೆರವೇರಿಸುವುದರಿಂದ ಅಕ್ಷಯ ಪುಣ್ಯ ಮತ್ತು ಶ್ರೇಷ್ಠ ಗತಿ ದೊರೆಯುತ್ತದೆ ಎಂದು ವರ್ಣಿಸಲಾಗಿದೆ. ಸೋಮತೀರ್ಥ ಮತ್ತು ಕಂದ್ರಹಾಸದಲ್ಲಿ ಸ್ನಾನ—ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಚಂದ್ರ-ಸೂರ್ಯ ಗ್ರಹಣ, ಸಂಕ್ರಾಂತಿ, ವ್ಯತೀಪಾತ, ಅಯನ, ವಿಷುವ ಕಾಲಗಳಲ್ಲಿ—ಮಹಾಶುದ್ಧಿ, ಸ್ಥಿರ ಪುಣ್ಯ ಮತ್ತು ಸೋಮಸಮಾನ ತೇಜಸ್ಸನ್ನು ನೀಡುತ್ತದೆ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ರೇವಾ ತೀರದಲ್ಲಿ ಕಂದ್ರಹಾಸದ ಮಹಿಮೆಯನ್ನು ತಿಳಿದು ಯಾತ್ರೆ ಮಾಡುವವರು ಫಲ ಪಡೆಯುತ್ತಾರೆ; ತಿಳಿಯದೆ ಇರುವವರು ವಂಚಿತರಾಗುತ್ತಾರೆ. ಅಲ್ಲಿ ಕೈಗೊಳ್ಳುವ ಸನ್ಯಾಸವೂ ಸೋಮಲೋಕಸಂಬಂಧಿತ ಮರಳದ ಶುಭಮಾರ್ಗವನ್ನು ನೀಡುತ್ತದೆ ಎಂಬ ಉಪಸಂಹಾರವಿದೆ.
Adhyaya 122
Ko-hanasva Tīrtha Māhātmya and Varṇa–Āśrama Ethical Discourse (कोहनस्वतीर्थमाहात्म्य तथा वर्णाश्रमधर्मोपदेशः)
ಅಧ್ಯಾಯ 122 ಎರಡು ಪರಸ್ಪರ ಸಂಬಂಧಿತ ಭಾಗಗಳಲ್ಲಿ ಸಾಗುತ್ತದೆ. ಮೊದಲಿಗೆ ಮಾರ್ಕಂಡೇಯರು ‘ಕೋಹನಸ್ವ’ ಎಂಬ ತೀರ್ಥದ ಮಹಾತ್ಮ್ಯವನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ—ಇದು ಪಾಪಹರ, ಮೃತ್ಯುಭಯನಾಶಕವೆಂದು ಕೀರ್ತಿಸಲಾಗಿದೆ. ನಂತರ ಯುಧಿಷ್ಠಿರನ ಪ್ರಶ್ನೆಗೆ ಅನುಗುಣವಾಗಿ ನಾಲ್ಕು ವರ್ಣಗಳ ಉತ್ಪತ್ತಿ ಮತ್ತು ಕರ್ಮಧರ್ಮಗಳನ್ನು ವಿವರಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ: ಬ್ರಹ್ಮನೇ ಆದಿಕಾರಣ; ದೇಹ-ರೂಪಕದಂತೆ ಬ್ರಾಹ್ಮಣನು ಮುಖದಿಂದ, ಕ್ಷತ್ರಿಯನು ಭುಜಗಳಿಂದ, ವೈಶ್ಯನು ತೊಡೆಯಿಂದ, ಶೂದ್ರನು ಪಾದಗಳಿಂದ ಉತ್ಪನ್ನನಾದನೆಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ಬ್ರಾಹ್ಮಣನಿಗೆ ಸ್ವಾಧ್ಯಾಯ-ಅಧ್ಯಾಪನ, ಯಜ್ಞ, ಅಗ್ನಿಹೋತ್ರ, ಪಂಚಯಜ್ಞ, ಗೃಹಸ್ಥಧರ್ಮ ಮತ್ತು ನಂತರ ವಾನಪ್ರಸ್ಥ/ಸನ್ಯಾಸ ಆದರ್ಶಗಳು; ಕ್ಷತ್ರಿಯನಿಗೆ ಆಡಳಿತ-ಪ್ರಜಾರಕ್ಷಣೆ; ವೈಶ್ಯನಿಗೆ ಕೃಷಿ-ಗೋರಕ್ಷಣೆ-ವಾಣಿಜ್ಯ; ಶೂದ್ರನಿಗೆ ಸೇವಾಧರ್ಮ ಇತ್ಯಾದಿ ನಿಯಮಗಳು ಬರುತ್ತವೆ; ಮಂತ್ರ-ಸಂಸ್ಕಾರಾಧಿಕಾರ ಕುರಿತು ಗ್ರಂಥವಾಣಿ ನಿರ್ಬಂಧಿತ ದೃಷ್ಟಿಯನ್ನೂ ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. ಎರಡನೇ ಭಾಗದಲ್ಲಿ ದೃಷ್ಟಾಂತಕಥೆ: ಒಬ್ಬ ಪಂಡಿತ ಬ್ರಾಹ್ಮಣ ‘ಹನಸ್ವ’ ಎಂಬ ಭೀತಿದಾಯಕ ಆಜ್ಞೆಯನ್ನು ಕೇಳಿ, ಯಮ ಮತ್ತು ಅವನ ದೂತರನ್ನು ನೋಡಿ, ಶತರುದ್ರೀಯ ಸಹಿತ ರುದ್ರಸ್ತುತಿಯನ್ನು ಜಪಿಸುತ್ತ ಲಿಂಗಶರಣಕ್ಕೆ ಹೋಗುತ್ತಾನೆ. ಅಲ್ಲಿ ಕುಸಿದಾಗ ಶಿವನು ರಕ್ಷಾವಚನವನ್ನು ಉಚ್ಚರಿಸಿ ಯಮಸೇನೆಯನ್ನು ಚದುರಿಸುತ್ತಾನೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಆ ಸ್ಥಳ ‘ಕೋ-ಹನಸ್ವ’ ಎಂದು ಪ್ರಸಿದ್ಧವಾಗುತ್ತದೆ. ಅಂತ್ಯದಲ್ಲಿ ಫಲಶ್ರುತಿ—ಇಲ್ಲಿ ಸ್ನಾನ-ಪೂಜೆಯಿಂದ ಅಗ್ನಿಷ್ಟೋಮ ಯಜ್ಞಸಮಾನ ಪುಣ್ಯ, ಇಲ್ಲಿ ಮರಣವಾದರೆ ಯಮದರ್ಶನವಿಲ್ಲ; ಅಗ್ನಿ ಅಥವಾ ಜಲಮರಣಕ್ಕೆ ವಿಶೇಷ ಫಲಗಳು ಮತ್ತು ನಂತರ ಸಮೃದ್ಧಿಯೊಂದಿಗೆ ಪುನರಾಗಮನವೂ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ.
Adhyaya 123
कर्मदीतीर्थे विघ्नेशपूजा-फलप्रशंसा | Karmadī Tīrtha and the Merit of Vighneśa Observance
ಈ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ ಮುನಿ ಮಾರ್ಕಂಡೇಯರು ರಾಜನಿಗೆ ಕರ್ಮದೀ-ತೀರ್ಥದ ಸಂಕ್ಷಿಪ್ತ ಮಾಹಾತ್ಮ್ಯವನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ಶ್ರೋತೆಯನ್ನು ಆ ಶ್ರೇಷ್ಠ ತೀರ್ಥಕ್ಕೆ ಹೋಗುವಂತೆ ಉಪದೇಶಿಸುತ್ತಾರೆ; ಅಲ್ಲಿ ಮಹಾಬಲಿಯಾದ ಗಣನಾಥ ವಿಘ್ನೇಶ್ವರನು ಸನ್ನಿಧಾನದಲ್ಲಿದ್ದಾನೆ ಎಂದು ವರ್ಣನೆ ಇದೆ. ಅಲ್ಲಿ ಸ್ನಾನ ಮಾಡಿದರೆ, ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಚತುರ್ಥಿಯಂದು ಉಪವಾಸದೊಂದಿಗೆ ಸ್ನಾನ ಮಾಡಿದರೆ, ಏಳು ಜನ್ಮಗಳ ವಿಘ್ನಗಳು ಶಮನವಾಗುತ್ತವೆ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ಅದೇ ಸ್ಥಳದಲ್ಲಿ ಮಾಡಿದ ದಾನ ಅಕ್ಷಯ ಫಲ ನೀಡುತ್ತದೆ—ಇದು ಸಂಶಯವಿಲ್ಲದ ಧರ್ಮವಚನವಾಗಿ ಸ್ಥಾಪಿತವಾಗಿದೆ; ಹೀಗೆ ತೀರ್ಥಯಾತ್ರೆ, ಚತುರ್ಥಿ ನಿಯಮ, ದಾನಧರ್ಮ ಇವು ವಿಘ್ನೇಶ್ವರ ಕೃಪೆಯಿಂದ ವಿಘ್ನನಾಶ ತತ್ತ್ವದಲ್ಲಿ ಒಂದಾಗುತ್ತವೆ।
Adhyaya 124
नर्मदेश्वरतीर्थमाहात्म्य (The Māhātmya of Narmadeśvara Tīrtha)
ಈ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ ಸಂಭಾಷಣಾ ರೂಪದಲ್ಲಿ ಸಂಕ್ಷಿಪ್ತ ತೀರ್ಥೋಪದೇಶವನ್ನು ನೀಡಲಾಗಿದೆ. ಶ್ರೀ ಮಾರ್ಕಂಡೇಯರು ಮಹೀಪಾಲ ರಾಜನಿಗೆ ನರ್ಮದೇಶ್ವರ ಎಂಬ ಅತ್ಯುತ್ತಮ ಪವಿತ್ರ ತೀರ್ಥಕ್ಕೆ ಹೋಗುವಂತೆ ಆಜ್ಞಾಪಿಸಿ, ಅದರ ಮಹಿಮೆಯನ್ನು ವರ್ಣಿಸುತ್ತಾರೆ. ಮುಖ್ಯ ಪ್ರತಿಪಾದನೆ ಮೋಕ್ಷ ಮತ್ತು ಪ್ರಾಯಶ್ಚಿತ್ತ ಸಂಬಂಧಿತದ್ದು—ಆ ತೀರ್ಥದಲ್ಲಿ ಸ್ನಾನ ಮಾಡುವವನು ಎಲ್ಲಾ ಕಿಲ್ಬಿಷಗಳಿಂದ (ಪಾಪ/ದೋಷ) ಮುಕ್ತನಾಗುತ್ತಾನೆ. ನಂತರ ಅಂತಿಮ ಫಲ ಕುರಿತು ವಿಶೇಷವಾಗಿ—ಅಗ್ನಿಯಲ್ಲಿ ಪ್ರವೇಶಿಸಿ ಸಾವು ಬಂದರೂ, ಜಲದಲ್ಲಿ ಸಾವು ಬಂದರೂ, ಅಥವಾ ‘ಅನನಾಶಕ’ (ಅಪ್ರಭಾವಿ/ಅವಿನಾಶಿ) ವಿಧದ ಮರಣವಾದರೂ, ಅವನಿಗೆ ‘ಅನಿವರ್ತಿಕಾ ಗತಿ’ (ಹಿಂತಿರುಗದ ಗತಿ) ದೊರೆಯುತ್ತದೆ; ಇದು ಶಂಕರರ ಪೂರ್ವೋಪದೇಶವೆಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ಶಿವನಿಂದ ಬಂದ ಅಧಿಕಾರ ಪರಂಪರೆಯಿಂದ ತೀರ್ಥದ ತಾರಕ ಮಹಿಮೆ ಸ್ಥಿರಗೊಳ್ಳುತ್ತದೆ।
Adhyaya 125
रवीतीर्थ-माहात्म्य एवं आदित्य-तपःकथा (Ravītīrtha Māhātmya and the Discourse on Āditya’s Tapas)
ಈ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ ಯುಧಿಷ್ಠಿರನು—ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷವಾಗಿ ಕಾಣುವ, ಎಲ್ಲ ದೇವತೆಗಳಿಗೂ ಪೂಜ್ಯನಾದ ಸೂರ್ಯನನ್ನು ಹೇಗೆ ತಪಸ್ವಿ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ? ಅವನು ಆದಿತ್ಯ/ಭಾಸ್ಕರ ಎಂಬ ಸ್ಥಾನ ಮತ್ತು ನಾಮಗಳನ್ನು ಹೇಗೆ ಪಡೆದನು? ಎಂದು ಪ್ರಶ್ನಿಸುತ್ತಾನೆ. ಮಾರ್ಕಂಡೇಯನು ಉತ್ತರವಾಗಿ ಸೃಷ್ಟಿಕ್ರಮವನ್ನು ವಿವರಿಸುತ್ತಾನೆ—ಮೊದಲು ಅಂಧಕಾರದ ಸ್ಥಿತಿ, ನಂತರ ದಿವ್ಯ ದೀಪ್ತ ತತ್ತ್ವದ ಪ್ರಕಟನೆ, ಅದರಿಂದ ವ್ಯಕ್ತರೂಪದ ಉದ್ಭವ ಮತ್ತು ಮುಂದಾಗಿ ಜಗತ್ತಿನ ಕಾರ್ಯವ್ಯವಸ್ಥೆಯ ನಿರೂಪಣೆ. ಅನಂತರ ನರ್ಮದಾ ತೀರದ ರವೀತೀರ್ಥದ ಮಹಾತ್ಮ್ಯ ಹೇಳಲಾಗುತ್ತದೆ; ಅಲ್ಲಿ ಸ್ನಾನ, ಪೂಜೆ, ಮಂತ್ರಜಪ, ಪ್ರದಕ್ಷಿಣೆಗಳಿಂದ ಸೂರ್ಯೋಪಾಸನೆ ಫಲಪ್ರದವಾಗುತ್ತದೆ. ಮಂತ್ರವೇ ಕರ್ಮಸಿದ್ಧಿಗೆ ಅವಶ್ಯ ಶರ್ತ ಎಂದು ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಒತ್ತಿ ಹೇಳಿ, ಮಂತ್ರವಿಲ್ಲದ ಕ್ರಿಯೆ ನಿಷ್ಫಲವೆಂದು ಉಪಮೆಗಳ ಮೂಲಕ ತೋರಿಸಲಾಗಿದೆ. ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಸಂಕ್ರಾಂತಿ, ವ್ಯತೀಪಾತ, ಅಯನ, ವಿಷುವ, ಗ್ರಹಣ, ಮಾಘ ಸಪ್ತಮಿ ಮುಂತಾದ ಕಾಲಗಳ ವಿಧಿವಿಧಾನಗಳು, ಸೂರ್ಯನ ದ್ವಾದಶ ನಾಮಾವಳಿ, ಹಾಗೂ ಶುದ್ಧಿ, ಆರೋಗ್ಯ, ಕಲ್ಯಾಣ ಮತ್ತು ಶುಭ ಸಾಮಾಜಿಕ ಫಲಗಳನ್ನು ನೀಡುವ ಫಲಶ್ರುತಿ ವರ್ಣಿತವಾಗಿದೆ.
Adhyaya 126
अयोनिज-महादेव-तीर्थमाहात्म्य (Glory of the Ayoni-ja Mahādeva Tīrtha)
ಈ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ ಮಾರ್ಕಂಡೇಯನು ‘ಅಯೋನಿಜ’ ಎಂಬ ಪರಮ ತೀರ್ಥದ ಮಹಿಮೆಯನ್ನು ಉಪದೇಶಿಸುತ್ತಾನೆ. ಇದು ‘ಯೋನಿ-ಸಂಕಟ’—ಜನ್ಮಬಂಧನ ಮತ್ತು ದೇಹಧರ್ಮಜನ್ಯ ಕ್ಲೇಶ—ದಿಂದ ಪೀಡಿತರಾದವರಿಗೆ ಶಮನ ಹಾಗೂ ಪಾವನತೆಯನ್ನು ನೀಡುವ ಸ್ಥಳವೆಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ಅಲ್ಲಿ ತೀರ್ಥಸ್ನಾನ ಮಾಡಿದರೆ ಯೋನಿ ಸಂಬಂಧಿತ ದುಃಖಭಾವನೆ ಮತ್ತು ಅದರ ಭಾರ ದೂರವಾಗುತ್ತದೆ. ನಂತರ ಈಶ್ವರ/ಮಹಾದೇವನ ಪೂಜೆಯನ್ನು ಮಾಡಿ “ಸಂಭವ (ಪುನಃಪುನಃ ಜನ್ಮ) ಮತ್ತು ಯೋನಿ-ಸಂಕಟದಿಂದ ನನ್ನನ್ನು ಮುಕ್ತಗೊಳಿಸು” ಎಂಬ ಪ್ರಾರ್ಥನಾ ವಾಕ್ಯದೊಂದಿಗೆ ಬೇಡಿಕೊಳ್ಳಬೇಕು; ಗಂಧ, ಪುಷ್ಪ, ಧೂಪಾದಿ ಅರ್ಪಣಗಳಿಂದ ಪಾಪಕ್ಷಯವಾಗುತ್ತದೆ. ಭಕ್ತಿಯಿಂದ ಲಿಂಗಪೂರಣ/ಲಿಂಗಸೇವೆ ಮಾಡಿದರೆ ದೇವದೇವನ ಸಾನ್ನಿಧ್ಯದಲ್ಲಿ ದೀರ್ಘಕಾಲ ವಾಸಫಲವನ್ನು ‘ಸಿಕ್ಥ-ಸಂಖ್ಯಾ’ (ಮೇಣ/ಬಿಂದುಗಳ ಸಂಖ್ಯೆ) ಎಂಬ ಅತಿಶಯೋಕ್ತಿಯಿಂದ ಸೂಚಿಸಲಾಗಿದೆ. ಸುಗಂಧಿತ ಜಲ, ಜೇನು, ಹಾಲು ಅಥವಾ ಮೊಸರಿನಿಂದ ಮಹಾದೇವನ ಅಭಿಷೇಕ ಮಾಡಿದರೆ ‘ವಿಪುಲ ಶ್ರೀ’—ಸಮೃದ್ಧಿ—ಲಭಿಸುತ್ತದೆ. ಶುಕ್ಲಪಕ್ಷದಲ್ಲಿ, ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಚತುರ್ದಶಿಯಂದು, ಗೀತ-ವಾದ್ಯಗಳೊಂದಿಗೆ ಪೂಜೆ, ಹಾಗೆಯೇ ಪ್ರದಕ್ಷಿಣೆಯೊಂದಿಗೆ ಅದೇ ಪ್ರಾರ್ಥನಾ ಪಂಕ್ತಿಯ ನಿರಂತರ ಜಪ ಶ್ರೇಷ್ಠವೆಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ‘ನಮಃ ಶಿವಾಯ’ ಎಂಬ ಷಡಕ್ಷರದ ಮಹಿಮೆಯನ್ನು ಪ್ರತಿಪಾದಿಸಿ, ಅನೇಕ ಮಂತ್ರವಿಸ್ತಾರಗಳಿಗಿಂತಲೂ ಇದು ಶ್ರೇಷ್ಠ; ಇದರ ಜಪವೇ ಅಧ್ಯಯನ, ಶ್ರವಣ ಮತ್ತು ಕ್ರಿಯಾಸಮಾಪ್ತಿಯ ಸಾರವೆಂದು ಹೇಳುತ್ತದೆ. ಶಿವಯೋಗಿಗಳ ಸೇವೆ, ದಾಂತ-ಜಿತೇಂದ್ರಿಯ ತಪಸ್ವಿಗಳಿಗೆ ಅನ್ನದಾನ, ದಾನ ಮತ್ತು ಜಲಪ್ರದಾನವನ್ನು ಸ್ನಾನ-ಪೂಜೆಗೆ ಪೂರಕವೆಂದು ಕೊಂಡಾಡಿ, ಅದರ ಪುಣ್ಯವನ್ನು ಮೇರೂ-ಸಾಗರಗಳಷ್ಟು ಮಹತ್ತಾಗಿ ಉಪಮಿಸಲಾಗಿದೆ.
Adhyaya 127
अग्नितीर्थ-माहात्म्य तथा कन्यादान-फलश्रुति (Agni Tīrtha Māhātmya and the Merit of Kanyādāna)
ಈ ಅಧ್ಯಾಯವು ರೇವಾಖಂಡದ ಯಾತ್ರಾ-ಉಪದೇಶ ಭಾಗವಾಗಿ, ಮಾರ್ಕಂಡೇಯರು ರಾಜನಿಗೆ—ಅನುತ್ತಮವಾದ ಪವಿತ್ರ ತೀರ್ಥವಾದ ಅಗ್ನಿತೀರ್ಥಕ್ಕೆ ಹೋಗು ಎಂದು ನಿರ್ದೇಶಿಸುತ್ತಾರೆ. ಪಕ್ಷದ ಆರಂಭದಲ್ಲಿ ಅಲ್ಲಿ ತೀರ್ಥಸ್ನಾನ ಮಾಡಬೇಕೆಂದು ವಿಧಿಸಿ, ಆ ಸ್ನಾನದಿಂದ ಎಲ್ಲ ಕಿಲ್ಬಿಷ, ಪಾಪ ಮತ್ತು ಆಚಾರ-ಅಶುದ್ಧಿ ನಿವಾರಣೆಯಾಗುತ್ತದೆ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ನಂತರ ಕನ್ಯಾದಾನ ಧರ್ಮವನ್ನು ಪ್ರಶಂಸಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ—ಯಥಾಶಕ್ತಿ ಅಲಂಕರಿಸಿದ ಕನ್ಯೆಯನ್ನು ದಾನ ಮಾಡಿದರೆ ಮಹಾಪುಣ್ಯ ಲಭಿಸುತ್ತದೆ. ಅದರ ಫಲವನ್ನು ಅಗ್ನೀಷ್ಟೋಮ, ಅತಿರಾತ್ರ ಮೊದಲಾದ ಸೋಮಯಾಗಗಳ ಫಲದೊಂದಿಗೆ ಹೋಲಿಸಿ, ಅದನ್ನು ಅಸಾಧಾರಣವಾಗಿ ಅನೇಕ ಪಟ್ಟು ಅಧಿಕವೆಂದು ಫಲಶ್ರುತಿ ತಿಳಿಸುತ್ತದೆ. ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ದಾತನ ಪುಣ್ಯವು ವಂಶಪರಂಪರೆಯ ಮೂಲಕ ವಿಸ್ತರಿಸುತ್ತದೆ—ಸಂತಾನದ ನಿರಂತರತೆಯ ಪ್ರಮಾಣಕ್ಕೆ ಅನುಗುಣವಾಗಿ (ಕೇಶಸಂಖ್ಯೆಯ ಉಪಮೆಯಿಂದ) ದಾತನು ಶಿವಲೋಕವನ್ನು ಸೇರುತ್ತಾನೆ ಎಂದು ಶೈವಭಾವದಿಂದ ನಿರೂಪಿಸಲಾಗಿದೆ. ಹೀಗೆ ಸಾಮಾಜಿಕ ನಿರಂತರತೆ, ದಾನಕರ್ತವ್ಯ ಮತ್ತು ಮೋಕ್ಷಪ್ರತಿಜ್ಞೆ ಒಂದಾಗಿ ಜೋಡಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿವೆ.
Adhyaya 128
भृकुटेश्वरतीर्थमाहात्म्य (Bhrikuṭeśvara Tīrtha Māhātmya)
ಈ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ ಮಾರ್ಕಂಡೇಯ ಮುನಿಗಳು ರಾಜನಿಗೆ ಭೃಕುಟೇಶ್ವರದ ಕಡೆಗೆ ಗಮಿಸಲು ಉಪದೇಶಿಸಿ, ಆ ತೀರ್ಥವನ್ನು ‘ಶ್ರೇಷ್ಠ’ ಪವಿತ್ರ ಕ್ಷೇತ್ರವೆಂದು ವರ್ಣಿಸುತ್ತಾರೆ. ಸ್ಥಳದ ಪ್ರಾಮಾಣ್ಯವು ಮಹರ್ಷಿ ಭೃಗು ಅವರ ತಪೋಚರಿತ್ರದಿಂದ ಸ್ಥಾಪಿತವಾಗುತ್ತದೆ—ಅವರು ಅಪಾರ ಶಕ್ತಿಶಾಲಿ, ಕಠೋರ ಸ್ವಭಾವದವರು; ಸಂತಾನಪ್ರಾಪ್ತಿಗಾಗಿ ದೀರ್ಘಕಾಲ ಘೋರ ತಪಸ್ಸು ನಡೆಸಿದರು. ಆಗ ‘ಅಂಧಕಘಾತಿನ್’ (ಅಂಧಕನ ಸಂಹಾರಕ) ಎಂಬ ಉಪಾಧಿಯಿಂದ ಪರಮೇಶ್ವರನು ಪ್ರಸನ್ನನಾಗಿ ವರ ನೀಡುತ್ತಾನೆ; ಇದರಿಂದ ತೀರ್ಥದ ಶೈವ ದೈವಾಧಿಷ್ಠಾನ ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗುತ್ತದೆ. ಮುಂದೆ ಕರ್ಮ-ಫಲಗಳನ್ನು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ—ತೀರ್ಥದಲ್ಲಿ ಸ್ನಾನ ಮಾಡಿ ಪರಮೇಶ್ವರ ಪೂಜೆ ಮಾಡಿದರೆ ಅಗ್ನಿಷ್ಟೋಮ ಯಾಗಫಲದ ಎಂಟುಪಟ್ಟು ಫಲ ದೊರೆಯುತ್ತದೆ. ಪುತ್ರಾರ್ಥಿಯು ತುಪ್ಪ ಮತ್ತು ಜೇನಿನಿಂದ ಭೃಕುಟೇಶನ ಸ್ನಾಪನ ಮಾಡಿದರೆ ಇಷ್ಟ ಪುತ್ರನು ಲಭಿಸುತ್ತಾನೆ. ದಾನದ ಮಹಿಮೆಯಾಗಿ ಬ್ರಾಹ್ಮಣನಿಗೆ ಸ್ವರ್ಣದಾನ, ಅಥವಾ ಪರ್ಯಾಯವಾಗಿ ಗೋ-ಭೂಮಿದಾನ, ಸಮುದ್ರ-ಗುಹೆ-ಪರ್ವತ-ಅರಣ್ಯ-ಉಪವನಗಳೊಡನೆ ಸಮಸ್ತ ಭೂಮಿದಾನಕ್ಕೆ ಸಮಾನ ಪುಣ್ಯವೆಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ಅಂತ್ಯದಲ್ಲಿ ದಾತನು ಸ್ವರ್ಗಸೌಖ್ಯಗಳನ್ನು ಅನುಭವಿಸಿ, ಬಳಿಕ ಭೂಮಿಯಲ್ಲಿ ರಾಜನಾಗಲಿ ಅಥವಾ ಅತ್ಯಂತ ಗೌರವಿತ ಬ್ರಾಹ್ಮಣನಾಗಲಿ ಉನ್ನತ ಸ್ಥಾನ ಪಡೆಯುತ್ತಾನೆ—ಸ್ಥಳಸಂಬಂಧಿತ ಭಕ್ತಿ ಮತ್ತು ದಾನಧರ್ಮದ ನೈತಿಕ ಫಲವ್ಯವಸ್ಥೆಯನ್ನು ಇದು ಪ್ರತಿಪಾದಿಸುತ್ತದೆ.
Adhyaya 129
ब्रह्मतीर्थमाहात्म्य (Glory of Brahmatīrtha on the Narmadā)
ಈ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ ಶ್ರೀ ಮಾರ್ಕಂಡೇಯರು ಒಬ್ಬ ರಾಜನಿಗೆ ನರ್ಮದಾ ತೀರದಲ್ಲಿರುವ ಬ್ರಹ್ಮತೀರ್ಥದ ಮಹಿಮೆಯನ್ನು ಉಪದೇಶಿಸುತ್ತಾರೆ. ಇದನ್ನು ಇತರ ಎಲ್ಲ ತೀರ್ಥಗಳಿಗಿಂತಲೂ ಶ್ರೇಷ್ಠವಾದ, ಅಪ್ರತಿಮ ಪವಿತ್ರ ತೀರ್ಥವೆಂದು ವರ್ಣಿಸಲಾಗಿದೆ; ಇಲ್ಲಿ ಬ್ರಹ್ಮದೇವನೇ ಅಧಿಷ್ಠಾತೃ ದೇವತೆ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ಪಾಪಶುದ್ಧಿಯನ್ನು ವಾಣಿ, ಮನಸ್ಸು ಮತ್ತು ಕರ್ಮದಿಂದ ಹುಟ್ಟಿದ ದೋಷಗಳೆಂದು ಕ್ರಮವಾಗಿ ವಿವರಿಸಿ, ಕೇವಲ ದರ್ಶನ/ಸಂದರ್ಶನದಿಂದಲೂ ಶುದ್ಧಿ ಲಭಿಸುತ್ತದೆ ಎಂದು ಪ್ರತಿಪಾದಿಸುತ್ತದೆ. ಸ್ನಾನಮಾಡಿ ಶ್ರುತಿ-ಸ್ಮೃತಿಯ ವಿಧಿಗಳನ್ನು ಅನುಸರಿಸುವವರು ಪ್ರಾಯಶ್ಚಿತ್ತವನ್ನು ನೆರವೇರಿಸಿ ಸ್ವರ್ಗವಾಸ ಪಡೆಯುತ್ತಾರೆ; ಆದರೆ ಕಾಮ-ಲೋಭದಿಂದ ಶಾಸ್ತ್ರವನ್ನು ತ್ಯಜಿಸುವವರು ನಿಂದನೀಯರು, ಯಥಾರ್ಥ ಪ್ರಾಯಶ್ಚಿತ್ತಮಾರ್ಗದಿಂದ ಭ್ರಷ್ಟರಾದವರು ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತದೆ. ಸ್ನಾನದ ನಂತರ ಪಿತೃ ಮತ್ತು ದೇವಪೂಜೆ ಮಾಡಿದರೆ ಅಗ್ನಿಷ್ಟೋಮ ಯಜ್ಞಸಮಾನ ಪುಣ್ಯ ದೊರೆಯುತ್ತದೆ; ಬ್ರಹ್ಮನಿಗೆ ಸಮರ್ಪಿಸಿದ ದಾನ ಅಕ್ಷಯವೆಂದು ಘೋಷಿಸಲಾಗಿದೆ. ಸಂಕ್ಷಿಪ್ತ ಗಾಯತ್ರೀಜಪವೂ ಋಗ್-ಯಜುಃ-ಸಾಮ—ಮೂರು ವೇದಗಳ ಫಲವನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಿದೆ ಎಂದು ಮಹಿಮೆ ಮಾಡಲಾಗಿದೆ. ಫಲಶ್ರುತಿಯಲ್ಲಿ ತೀರ್ಥದಲ್ಲೇ ಮರಣವಾದರೆ ಬ್ರಹ್ಮಲೋಕಪ್ರಾಪ್ತಿ ಮತ್ತು ಪುನರಾಗಮನವಿಲ್ಲದ ಸ್ಥಿತಿ ದೊರೆಯುತ್ತದೆ; ಅಲ್ಲಿನ ದೇಹಾವಶೇಷಸಂಬಂಧವೂ ಪುಣ್ಯಕರವೆಂದು ಹೇಳುತ್ತದೆ. ಈ ಪುಣ್ಯದಿಂದ ವ್ಯಕ್ತಿ ಬ್ರಹ್ಮಜ್ಞಾನಸಂಪನ್ನ, ವಿದ್ಯಾವಂತ, ಗೌರವಾನ್ವಿತ, ಆರೋಗ್ಯವಂತ ಮತ್ತು ದೀರ್ಘಾಯುಷ್ಮಂತನಾಗಿ ಜನ್ಮ ಪಡೆಯುತ್ತಾನೆ; ಮಹಾತ್ಮರು ತಾತ್ತ್ವಿಕಾರ್ಥದಲ್ಲಿ ‘ಅಮೃತತ್ವ’ವನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತಾರೆ ಎಂದು ಉಪಸಂಹಾರ ಮಾಡುತ್ತದೆ.
Adhyaya 130
Devatīrtha Māhātmya (Glory of Devatīrtha on the Southern Bank of the Narmadā)
ಈ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ ಋಷಿ ಮಾರ್ಕಂಡೇಯರು ರೇವಾ/ನರ್ಮದೆಯ ದಕ್ಷಿಣ ತೀರದಲ್ಲಿರುವ ‘ದೇವತೀರ್ಥ’ ಎಂಬ ಅಪ್ರತಿಮ ಪುಣ್ಯತೀರ್ಥದ ಮಹಾತ್ಮ್ಯವನ್ನು ನಿರೂಪಿಸುತ್ತಾರೆ. ಅಲ್ಲಿ ದೇವತೆಗಳು ಸಮಾಗಮಗೊಳ್ಳುತ್ತಾರೆ ಮತ್ತು ಪರಮೇಶ್ವರನು ಆ ಸ್ಥಳದಲ್ಲಿ ಪ್ರಸನ್ನನಾಗಿರುವನೆಂದು ದೈವಪೂರ್ವಪ್ರಸಿದ್ಧಿಯಿಂದ ತೀರ್ಥದ ಪಾವಿತ್ರ್ಯ ಸ್ಥಾಪಿತವಾಗುತ್ತದೆ. ಯಾತ್ರಿಕನ ನೈತಿಕ ಅರ್ಹತೆಯನ್ನೂ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ: ತೀರ್ಥಸ್ನಾನವನ್ನು ಕಾಮ (ಆಸಕ್ತಿ) ಮತ್ತು ಕ್ರೋಧವನ್ನು ತ್ಯಜಿಸಿ, ಶುದ್ಧ ಅಂತಃಕರಣದಿಂದ ಮಾಡಬೇಕು. ಹೀಗೆ ಸ್ನಾನ ಮಾಡಿದವರಿಗೆ ಸಹಸ್ರ ಗೋಧಾನಫಲಕ್ಕೆ ಸಮಾನವಾದ ನಿಶ್ಚಿತ ಪುಣ್ಯ ದೊರೆಯುತ್ತದೆ ಎಂದು ಫಲಶ್ರುತಿ ಹೇಳುತ್ತದೆ; ಹೊರಗಿನ ವಿಧಿಯೊಂದಿಗೆ ಒಳಗಿನ ಸಂಯಮವೂ ಒಂದಾಗಬೇಕೆಂದು ಬೋಧಿಸುತ್ತದೆ.
Adhyaya 131
Nāgatīrtha Māhātmya (Legend of the Nāgas’ Fear and Śiva’s Protection) / नागतीर्थमाहात्म्य
ಅಧ್ಯಾಯ 131 ಋಷಿ ಮಾರ್ಕಂಡೇಯರು ಮತ್ತು ರಾಜ ಯುಧಿಷ್ಠಿರರ ಸಂವಾದರೂಪದಲ್ಲಿ ಸಾಗುತ್ತದೆ. ಆರಂಭದಲ್ಲಿ ನರ್ಮದೆಯ ದಕ್ಷಿಣ ತೀರದಲ್ಲಿರುವ ‘ಅನುತ್ತಮ’ ನಾಗತೀರ್ಥವನ್ನು ಸೂಚಿಸಿ, ತೀವ್ರ ಭಯದಿಂದ ಮಹಾನಾಗರು ಏಕೆ ತಪಸ್ಸು ಕೈಗೊಂಡರು ಎಂಬ ಪ್ರಶ್ನೆ ಎತ್ತಲಾಗುತ್ತದೆ. ನಂತರ ಮಾರ್ಕಂಡೇಯರು ಪುರಾತನ ಇತಿಹಾಸವನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ—ಕಶ್ಯಪನ ಇಬ್ಬರು ಪತ್ನಿಯರಾದ ವಿನತಾ (ಗರುಡ ಸಂಬಂಧ) ಮತ್ತು ಕದ್ರೂ (ನಾಗ ಸಂಬಂಧ) ದಿವ್ಯ ಅಶ್ವ ಉಚ್ಚೈಃಶ್ರವಸನ್ನು ನೋಡಿ ಪಣವಿಡುತ್ತಾರೆ. ಕದ್ರೂ ಕಪಟದಿಂದ ತನ್ನ ನಾಗಪುತ್ರರನ್ನು ಮೋಸಕ್ಕೆ ಒತ್ತಾಯಿಸುತ್ತಾಳೆ; ಕೆಲವರು ತಾಯಿಯ ಶಾಪಭಯದಿಂದ ಒಪ್ಪುತ್ತಾರೆ, ಇನ್ನು ಕೆಲವರು ಬೇರೆ ಶರಣವನ್ನು ಹುಡುಕಿ ದೀರ್ಘ ತಪಸ್ಸು ಮಾಡುತ್ತಾರೆ. ತಪಸ್ಸಿನಿಂದ ಪ್ರಸನ್ನನಾದ ಮಹಾದೇವ ವರ ನೀಡುತ್ತಾನೆ—ವಾಸುಕಿಯನ್ನು ಶಿವಸನ್ನಿಧಿಯಲ್ಲಿ ನಿತ್ಯ ರಕ್ಷಕನಾಗಿ ಪ್ರತಿಷ್ಠಾಪಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ; ನಾಗರಿಗೆ ಅಭಯ ಲಭಿಸುತ್ತದೆ, ವಿಶೇಷವಾಗಿ ನರ್ಮದಾಜಲದಲ್ಲಿ ಸ್ನಾನ/ಅವಗಾಹನದಿಂದ. ಅಂತ್ಯದಲ್ಲಿ ವಿಧಿ ಮತ್ತು ಫಲಶ್ರುತಿ: ಪಂಚಮಿ ತಿಥಿಯಲ್ಲಿ ಈ ತೀರ್ಥದಲ್ಲಿ ಶಿವಪೂಜೆ ಮಾಡಿದರೆ ಎಂಟು ನಾಗವಂಶಗಳು ಉಪಾಸಕನಿಗೆ ಹಾನಿ ಮಾಡುವುದಿಲ್ಲ; ಮೃತನು ಇಚ್ಛಿತ ಅವಧಿವರೆಗೆ ಶಿವಗಣ/ಅನುಚರ ಸ್ಥಾನವನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತಾನೆ.
Adhyaya 132
वाराहतीर्थमाहात्म्यम् (Glory of Varāha Tīrtha on the Northern Bank of the Narmadā)
ಮಾರ್ಕಂಡೇಯನು ರಾಜನಿಗೆ ಉಪದೇಶಿಸುತ್ತಾನೆ: ನರ್ಮದೆಯ ಉತ್ತರ ತೀರದಲ್ಲಿರುವ ‘ವರಾಹ’ ಎಂಬ ತೀರ್ಥಕ್ಕೆ ಹೋಗಬೇಕು; ಅದು ಸರ್ವಪಾಪಹರವೆಂದು ಪ್ರಸಿದ್ಧ. ಅಲ್ಲಿ ಲೋಕಹಿತಾರ್ಥವಾಗಿ ಜಗದ್ದಾತಾ ಸೃಷ್ಟಿಕರ್ತನಾದ ಭಗವಾನ್ ವರಾಹನು ವಾಸಿಸಿ, ಸಂಸಾರಸಾಗರವನ್ನು ದಾಟಿಸುವ ರಕ್ಷಕ ಮಾರ್ಗದರ್ಶಿಯಾಗಿದ್ದಾನೆ ಎಂದು ಅಧ್ಯಾಯವು ಹೇಳುತ್ತದೆ. ವಿಧಿಯಲ್ಲಿ ತೀರ್ಥಸ್ನಾನ, ಧರಣೀಧರ/ವರಾಹನಿಗೆ ಸುಗಂಧ, ಪುಷ್ಪಮಾಲೆಗಳಿಂದ ಪೂಜೆ, ಮಂಗಳಘೋಷ, ಮತ್ತು ಉಪವಾಸ—ವಿಶೇಷವಾಗಿ ದ್ವಾದಶಿಯಂದು—ಅನುಷ್ಠಾನವಿದೆ. ನಂತರ ರಾತ್ರಿಜಾಗರಣೆ ಮಾಡಿ ಪವಿತ್ರ ಕಥಾಶ್ರವಣ/ಕಥನ ಮಾಡಬೇಕೆಂದು ಸೂಚನೆ. ಪಾಪಾಚಾರದಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿರುವವರೊಂದಿಗೆ ಸ್ಪರ್ಶ, ಸಂಗ, ಸಹಭೋಜನವನ್ನು ತ್ಯಜಿಸಬೇಕು; ವಾಣಿ, ಸ್ಪರ್ಶ, ಶ್ವಾಸ ಮತ್ತು ಒಟ್ಟಿಗೆ ಊಟದಿಂದ ಅಶೌಚ ಹರಡುತ್ತದೆ ಎಂದು ಗಡಿ-ನಿಯಮಗಳು ಹೇಳುತ್ತವೆ. ಸಾಮರ್ಥ್ಯಾನುಸಾರ ವಿಧಿಪೂರ್ವಕವಾಗಿ ಬ್ರಾಹ್ಮಣರನ್ನು ಸತ್ಕರಿಸುವುದೂ ವಿಧಿಸಲಾಗಿದೆ. ಫಲಶ್ರುತಿಯಲ್ಲಿ ವರಾಹನ ಮುಖದರ್ಶನ ಮಾತ್ರದಿಂದಲೂ ಕಠಿಣ ಪಾಪಗಳು ಶೀಘ್ರ ನಾಶವಾಗುತ್ತವೆ—ಗರುಡನನ್ನು ಕಂಡು ಸರ್ಪಗಳು ಓಡುವಂತೆ, ಸೂರ್ಯನಿಂದ ಅಂಧಕಾರ ದೂರವಾಗುವಂತೆ—ಎಂದು ಉಪಮೆಗಳು ಬರುತ್ತವೆ. ಮಂತ್ರಸಾರವಾಗಿ ‘ನಮೋ ನಾರಾಯಣಾಯ’ ಸರ್ವಾರ್ಥಸಾಧಕವೆಂದು, ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣನಿಗೆ ಒಂದೇ ಬಾರಿ ಪ್ರಣಾಮವೂ ಮಹಾಯಜ್ಞಫಲಸಮಾನವಾಗಿ ಪುನರ್ಜನ್ಮದಾಚೆಗೆ ಕರೆದೊಯ್ಯುತ್ತದೆ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತದೆ. ನಿಯಮನಿಷ್ಠ ಭಕ್ತರು ಅಲ್ಲಿ ದೇಹತ್ಯಾಗ ಮಾಡಿದರೆ ಕ್ಷರ-ಅಕ್ಷರ ಭೇದಾತೀತವಾದ ವಿಷ್ಣುವಿನ ಪರಮ ನಿರ್ಮಲ ಧಾಮವನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತಾರೆ ಎಂಬುದು ಅಂತಿಮ ಸಾರ.
Adhyaya 133
लोकपालतीर्थचतुष्टयमाहात्म्य तथा भूमिदानपालन-उपदेशः (Glory of the Four Lokapāla Tīrthas and Counsel on Protecting Land-Gifts)
ಮಾರ್ಕಂಡೇಯ ಋಷಿ ಪಾಪಹರವಾದ ಪರಮ ತೀರ್ಥಚತುಷ್ಟಯವನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ—ಕುಬೇರ, ವರುಣ, ಯಮ, ವಾಯು ಎಂಬ ಲೋಕಪಾಲರೊಂದಿಗೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ ಸ್ಥಳಗಳು; ಅವುಗಳ ಕೇವಲ ದರ್ಶನದಿಂದಲೂ ಪಾಪ ನಾಶವಾಗುತ್ತದೆ ಎಂದು ವರ್ಣನೆ. ಯುಧಿಷ್ಠಿರನು, ಲೋಕಪಾಲರು ನರ್ಮದಾ ತೀರದಲ್ಲಿ ಏಕೆ ತಪಸ್ಸು ಮಾಡಿದರೆಂದು ಪ್ರಶ್ನಿಸುತ್ತಾನೆ. ಋಷಿ, ಅಸ್ಥಿರ ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿರ ಆಧಾರವನ್ನು ಹುಡುಕುತ್ತಾ ಅವರು ತಪಸ್ಸಿಗೆ ತೊಡಗಿದರು; ಸಮಸ್ತ ಜೀವಿಗಳ ಧಾರಕ ಆಧಾರ ಧರ್ಮವೇ ಎಂದು ಉಪದೇಶಿಸುತ್ತಾನೆ. ತೀವ್ರ ತಪಸ್ಸಿನ ಫಲವಾಗಿ ಶಿವನು ವರಗಳನ್ನು ನೀಡುತ್ತಾನೆ—ಕುಬೇರನು ಯಕ್ಷಾಧಿಪತಿ ಹಾಗೂ ಧನಾಧಿಪತಿಯಾಗುತ್ತಾನೆ; ಯಮನು ನಿಯಮ-ನ್ಯಾಯದ ಅಧಿಕಾರ ಪಡೆಯುತ್ತಾನೆ; ವರುಣನು ಜಲರಾಜ್ಯದಲ್ಲಿ ಸಾರ್ವಭೌಮತ್ವ ಅನುಭವಿಸುತ್ತಾನೆ; ವಾಯು ಸರ್ವವ്യാപಕತ್ವವನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತಾನೆ. ಅವರು ತಮ್ಮ ತಮ್ಮ ಹೆಸರಿನಲ್ಲಿ ಪ್ರತ್ಯೇಕ ದೇವಾಲಯಗಳನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸಿ ಪೂಜೆ ಮತ್ತು ಅರ್ಪಣೆಗಳನ್ನು ನೆರವೇರಿಸುತ್ತಾರೆ. ನಂತರ ಸಾಮಾಜಿಕ-ನೈತಿಕ ನಿಯಮಗಳು ಬರುತ್ತವೆ—ಪಂಡಿತ ಬ್ರಾಹ್ಮಣರನ್ನು ಆಹ್ವಾನಿಸಿ ದಾನ, ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಭೂಮಿದಾನ ನೀಡಬೇಕು ಮತ್ತು ಅದನ್ನು ರಕ್ಷಿಸಬೇಕು. ಭೂಮಿದಾನವನ್ನು ಕಸಿದುಕೊಳ್ಳುವುದು/ರದ್ದುಮಾಡುವುದು ಮಹಾಪಾಪ; ಅಂಥವರಿಗೆ ದಂಡವಿಧಾನ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ; ದಾನವನ್ನು ಕಾಪಾಡುವುದು ದಾನ ಮಾಡುವುದಕ್ಕಿಂತಲೂ ಶ್ರೇಷ್ಠ ಎಂದು ಪ್ರಶಂಸಿಸಲಾಗಿದೆ. ತೀರ್ಥಫಲಗಳು ನಿರ್ದಿಷ್ಟ—ಕುಬೇರೇಶದಲ್ಲಿ ಪೂಜೆಯಿಂದ ಅಶ್ವಮೇಧಸಮಾನ ಪುಣ್ಯ, ಯಮೇಶ್ವರದಲ್ಲಿ ಜನ್ಮಜನ್ಮಾಂತರ ಪಾಪವಿಮೋಚನೆ, ವರುಣೇಶದಲ್ಲಿ ವಾಜಪೇಯಸಮಾನ ಫಲ, ವಾತೇಶ್ವರದಲ್ಲಿ ಜೀವನದ ಪುರುಷಾರ್ಥಗಳ ಪರಿಪೂರ್ಣತೆ. ಅಂತ್ಯದಲ್ಲಿ ಫಲಶ್ರುತಿ—ಈ ಕಥೆಯನ್ನು ಕೇಳಿ/ಪಠಿಸಿದರೆ ಪಾಪ ನಾಶವಾಗಿ ಮಂಗಳ ವೃದ್ಧಿಯಾಗುತ್ತದೆ.
Adhyaya 134
Rāmeśvara-tīrtha Māhātmya (रामेश्वरतीर्थमाहात्म्य) — The Glory of Rāmeśvara on the Southern Bank of the Narmadā
ಈ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ ಶ್ರೀ ಮಾರ್ಕಂಡೇಯರು ಸಂಕ್ಷಿಪ್ತವಾಗಿ ತೀರ್ಥಮಾಹಾತ್ಮ್ಯವನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ರೇವಾ-ನರ್ಮದೆಯ ದಕ್ಷಿಣ ತೀರದಲ್ಲಿರುವ ‘ರಾಮೇಶ್ವರ’ ಎಂಬ ಅನನ್ಯ ತೀರ್ಥವನ್ನು ಪಾಪಹರ, ಪುಣ್ಯಪ್ರದ ಮತ್ತು ಸರ್ವದುಃಖಘ್ನ ಎಂದು ಪ್ರಶಂಸಿಸಲಾಗಿದೆ. ಈ ತೀರ್ಥದಲ್ಲಿ ಸ್ನಾನ ಮಾಡಿ ಮಹೇಶ್ವರನನ್ನು—ಮಹಾದೇವ, ಮಹಾತ್ಮ—ಪೂಜಿಸುವ ಭಕ್ತನು ಸಮಸ್ತ ಕಿಲ್ಬಿಷಗಳಿಂದ (ದೋಷ/ಅಶುದ್ಧಿ) ಮುಕ್ತನಾಗುತ್ತಾನೆ ಎಂಬ ಫಲಶ್ರುತಿ ಇದೆ. ಹೀಗೆ ಸ್ಥಳ, ಕ್ರಮ (ಸ್ನಾನ→ಪೂಜೆ) ಮತ್ತು ಫಲ (ಅಶುದ್ಧಿಕ್ಷಯ)ಗಳನ್ನು ಸೇರಿಸಿ ಯಾತ್ರಾಧರ್ಮಕ್ಕೆ ಸಂಕ್ಷಿಪ್ತ ಮಾರ್ಗದರ್ಶನ ನೀಡಲಾಗಿದೆ.
Adhyaya 135
सिद्धेश्वरतीर्थमाहात्म्य (Siddheśvara Tīrtha Māhātmya)
ಮಾರ್ಕಂಡೇಯನು ಸಿದ್ಧೇಶ್ವರವೆಂಬ ಮಹಾತೀರ್ಥವನ್ನು ವರ್ಣಿಸುತ್ತಾನೆ—ಅದು ಸರ್ವಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಪೂಜಿತವಾಗಿದ್ದು ಪರಮಸಿದ್ಧಿಯನ್ನು ನೀಡುವ ತೀರ್ಥ. ಈ ಅಧ್ಯಾಯದ ಮುಖ್ಯ ಉಪದೇಶ ಸಂಕ್ಷಿಪ್ತವಾಗಿ: ಆ ತೀರ್ಥದಲ್ಲಿ ಸ್ನಾನ ಮಾಡಿ ಉಮಾ‑ರುದ್ರ (ಉಮಾ‑ಮಹೇಶ್ವರ)ರ ವಿಧಿಪೂರ್ವಕ ಪೂಜೆಯನ್ನು ನೆರವೇರಿಸಬೇಕು. ಇದರಿಂದ ವಾಜಪೇಯ ಯಾಗದ ಫಲಕ್ಕೆ ಸಮಾನವಾದ ಪುಣ್ಯ ಲಭಿಸುತ್ತದೆ ಎಂದು ಫಲಸಮತ್ವವನ್ನು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ಫಲಶ್ರುತಿಯಲ್ಲಿ—ಸಂಚಿತ ಪುಣ್ಯದಿಂದ ಮರಣಾನಂತರ ಸ್ವರ್ಗಾರೋಹಣ, ಅಪ್ಸರೆಯರ ಸಂಗ ಮತ್ತು ಮಂಗಳಘೋಷಗಳಿಂದ ಸತ್ಕಾರ; ದೀರ್ಘಕಾಲ ಸ್ವರ್ಗಭೋಗದ ನಂತರ ಧನ‑ಧಾನ್ಯಸಂಪನ್ನ, ಖ್ಯಾತ ಕುಲದಲ್ಲಿ ಪುನರ್ಜನ್ಮ, ವೇದ‑ವೇದಾಂಗಪಾರಂಗತ್ಯ, ಸಾಮಾಜಿಕ ಗೌರವ, ರೋಗ‑ಶೋಕವಿರಹ ಮತ್ತು ಶತವರ್ಷಾಯುಷ್ಯವನ್ನು ಶೈವಭಕ್ತಿಯ ಫಲಪರಂಪರೆಯಾಗಿ ನಿರೂಪಿಸಲಾಗಿದೆ.
Adhyaya 136
अहल्येश्वरतीर्थमाहात्म्य (Ahalyeśvara Tīrtha Māhātmya)
ಮಾರ್ಕಂಡೇಯರು ‘ಅಹಲ್ಯೇಶ್ವರ’ ಕ್ಷೇತ್ರದ ಹಾಗೂ ಅದರ ಸಮೀಪದ ತೀರ್ಥದ ಮಹಿಮೆಯನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸಲು ಅಹಲ್ಯಾ–ಗೌತಮ–ಇಂದ್ರ ಪ್ರಸಂಗವನ್ನು ಸ್ಥಳಕೇಂದ್ರಿತವಾಗಿ ವರ್ಣಿಸುತ್ತಾರೆ. ಗೌತಮನು ಆದರ್ಶ ಬ್ರಾಹ್ಮಣ-ತಪಸ್ವಿ; ಅಹಲ್ಯಾ ಅಪೂರ್ವ ಸೌಂದರ್ಯಕ್ಕೆ ಪ್ರಸಿದ್ಧಳು. ಕಾಮವಶನಾದ ಇಂದ್ರ (ಶಕ್ರ) ಗೌತಮನ ವೇಷ ಧರಿಸಿ ಆಶ್ರಮದ ಸಮೀಪ ಅಹಲ್ಯೆಯನ್ನು ಸಮೀಪಿಸುತ್ತಾನೆ. ಗೌತಮನು ಬಂದು ಅಪರಾಧವನ್ನು ಅರಿತು ಇಂದ್ರನಿಗೆ ಶಾಪ ನೀಡುತ್ತಾನೆ; ಅವನ ದೇಹದಲ್ಲಿ ಅನೇಕ ‘ಭಗ’ಗಳ ಪ್ರಕಟನೆ ಎಂಬ ಗುರುತು ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ, ಇಂದ್ರನು ರಾಜ್ಯತ್ಯಾಗ ಮಾಡಿ ತಪಸ್ಸಿಗೆ ತೊಡಗುತ್ತಾನೆ. ಅಹಲ್ಯೆಯೂ ಶಾಪದಿಂದ ಶಿಲಾರೂಪಳಾಗುತ್ತಾಳೆ; ಆದರೆ ವಿಮೋಚನೆಗೆ ಕಾಲನಿಯಮ—ಸಾವಿರ ವರ್ಷಗಳ ಬಳಿಕ ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರನೊಂದಿಗೆ ತೀರ್ಥಯಾತ್ರೆಯಲ್ಲಿ ಬಂದ ಶ್ರೀರಾಮನ ದರ್ಶನದಿಂದ ಅವಳು ಶುದ್ಧಳಾಗಿ ಮುಕ್ತಳಾಗುತ್ತಾಳೆ. ನಂತರ ನರ್ಮದಾ ತೀರ್ಥದ ತೀರದಲ್ಲಿ ಸ್ನಾನ ಮಾಡಿ ಚಾಂದ್ರಾಯಣಾದಿ ಕೃಚ್ಛ್ರವ್ರತಗಳೊಂದಿಗೆ ತಪ ಆಚರಿಸುತ್ತಾಳೆ. ಮಹಾದೇವನು ಪ್ರಸನ್ನನಾಗಿ ವರ ನೀಡುತ್ತಾನೆ; ಅಹಲ್ಯಾ ಶಿವನನ್ನು ‘ಅಹಲ್ಯೇಶ್ವರ’ ಎಂಬ ನಾಮದಿಂದ ಪ್ರತಿಷ್ಠಾಪಿಸುತ್ತಾಳೆ. ಫಲಶ್ರುತಿ: ಇಲ್ಲಿ ತೀರ್ಥಸ್ನಾನ ಮಾಡಿ ಪರಮೇಶ್ವರನ ಪೂಜೆ ಮಾಡುವವನು ಸ್ವರ್ಗವನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತಾನೆ; ಮುಂದಿನ ಮಾನವಜನ್ಮದಲ್ಲಿ ಐಶ್ವರ್ಯ, ವಿದ್ಯೆ, ಆರೋಗ್ಯ, ದೀರ್ಘಾಯು ಮತ್ತು ವಂಶವೃದ್ಧಿ ಲಭಿಸುತ್ತದೆ.
Adhyaya 137
कर्कटेश्वरतीर्थमाहात्म्य (Karkaṭeśvara Tīrtha-Māhātmya)
ಈ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ ಮಾರ್ಕಂಡೇಯ ಮುನಿ ರಾಜನಿಗೆ ಸ್ಥಳೋಪದೇಶ ನೀಡಿ, ನರ್ಮದೆಯ ಉತ್ತರ ತೀರದಲ್ಲಿರುವ ಪರಮ ಶೈವ ತೀರ್ಥ ‘ಕರ್ಕಟೇಶ್ವರ’ದ ಮಹಾತ್ಮ್ಯವನ್ನು ವರ್ಣಿಸುತ್ತಾನೆ. ಅದು ಪಾಪನಾಶಕ ಕ್ಷೇತ್ರವೆಂದು ಪ್ರಸಿದ್ಧ. ವಿಧಿಪೂರ್ವಕ ಸ್ನಾನ ಮಾಡಿ ಶಿವಪೂಜೆ ಮಾಡುವವನು ಮರಣಾನಂತರ ರುದ್ರಲೋಕದ ಕಡೆಗೆ ಮರಳಲಾರದ ಸ್ಥಿರ ಗತಿಯನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತಾನೆ. ಈ ತೀರ್ಥದ ಮಹಿಮೆಯನ್ನು ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಸಂಕ್ಷೇಪಿಸಲು ಸಾಧ್ಯವಿಲ್ಲವೆಂದು ಹೇಳಿ, ಮುನಿ ಮುಖ್ಯ ಸಿದ್ಧಾಂತವನ್ನು ತಿಳಿಸುತ್ತಾನೆ—ಅಲ್ಲಿ ಮಾಡಿದ ಶುಭವಾಗಲಿ ಅಶುಭವಾಗಲಿ ಯಾವುದೇ ಕರ್ಮ ‘ಅಕ್ಷಯ’ವಾಗುತ್ತದೆ; ಪವಿತ್ರ ಕ್ಷೇತ್ರದಲ್ಲಿ ಕರ್ಮಫಲದ ಸ್ಥಾಯಿತ್ವ ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಹೆಚ್ಚುತ್ತದೆ. ವಾಲಖಿಲ್ಯ ಋಷಿಗಳು ಹಾಗೂ ಮರೀಚಿ-ಸಂಬಂಧಿತ ತಪಸ್ವಿಗಳು ಸ್ವಇಚ್ಛೆಯಿಂದ ಅಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸಿ ಆನಂದಿಸುತ್ತಾರೆ; ದೇವಿ ನಾರಾಯಣಿಯೂ ಅಲ್ಲಿ ಘೋರ ತಪಸ್ಸನ್ನು ನಿರಂತರವಾಗಿ ಆಚರಿಸುತ್ತಾಳೆ. ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಪಿತೃತರ್ಪಣ ವಿಧಿ—ಅಲ್ಲಿ ಸ್ನಾನ ಮಾಡಿ ತರ್ಪಣ ಮಾಡುವವನು ಹನ್ನೆರಡು ವರ್ಷಗಳವರೆಗೆ ಪಿತೃಗಳನ್ನು ತೃಪ್ತಿಪಡಿಸುತ್ತಾನೆ. ಹೀಗೆ ವೈಯಕ್ತಿಕ ಮೋಕ್ಷ, ಧರ್ಮಾಚರಣೆ ಮತ್ತು ವಂಶಕರ್ತವ್ಯ ಒಂದೇ ತೀರ್ಥಕರ್ಮದಲ್ಲಿ ಏಕೀಕೃತವಾಗುತ್ತವೆ.
Adhyaya 138
Śakratīrtha Māhātmya (The Glory of Śakra-tīrtha) — Indra’s Restoration and the Merit of Śiva-Pūjā
ಮಾರ್ಕಂಡೇಯನು ಉಪದೇಶಿಸುವುದು—ಯಾತ್ರಿಕನು ಅನುತ್ತಮ ಶಕ್ರತೀರ್ಥಕ್ಕೆ ಹೋಗಬೇಕು. ಇದರ ಪಾವಿತ್ರ್ಯವನ್ನು ಕಾರಣಕಥೆಯ ಮೂಲಕ ಹೇಳುತ್ತಾರೆ: ಗೌತಮ ಋಷಿಯ ಶಾಪದಿಂದ ಶಕ್ರ (ಇಂದ್ರ) ತನ್ನ ರಾಜಶ್ರೀವನ್ನು ಕಳೆದುಕೊಂಡನು. ಆಗ ದೇವತೆಗಳೂ ತಪಸ್ವಿ ಮಹರ್ಷಿಗಳೂ ವ್ಯಾಕುಲರಾಗಿ ಗೌತಮನ ಬಳಿಗೆ ವಿನಯವಚನಗಳಿಂದ ಬೇಡಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾರೆ—ಇಂದ್ರನಿಲ್ಲದ ಲೋಕದಲ್ಲಿ ದೇವ-ಮಾನವ ಧರ್ಮವ್ಯವಸ್ಥೆ ಮತ್ತು ಕ್ರಮ ಅಶೋಭನ; ತನ್ನ ದೋಷದಿಂದ ಲಜ್ಜಿಸಿ ಅಡಗಿಕೊಂಡಿರುವ ದೇವನ ಮೇಲೆ ಕರುಣೆ ತೋರಿಸಿರಿ ಎಂದು. ವೇದಜ್ಞರಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠನಾದ ಗೌತಮನು ಪ್ರಸನ್ನನಾಗಿ ವರ ನೀಡುತ್ತಾನೆ—‘ಸಹಸ್ರಚಿಹ್ನ’ವೆಂದು ಇದ್ದ ಅಪಕೀರ್ತಿ ಅವನ ಅನುಗ್ರಹದಿಂದ ‘ಸಹಸ್ರಾಕ್ಷ’ವಾಗಿ ಪರಿವರ್ತಿತವಾಗಿ ಇಂದ್ರನ ಗೌರವ ಪುನಃಸ್ಥಾಪಿತವಾಗುತ್ತದೆ. ನಂತರ ಇಂದ್ರನು ನರ್ಮದೆಯ ಬಳಿಗೆ ಹೋಗಿ ನಿರ್ಮಲ ಜಲದಲ್ಲಿ ಸ್ನಾನ ಮಾಡಿ, ತ್ರಿಪುರಾಂತಕ ಶಿವನನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸಿ ಪೂಜಿಸಿ, ಅಪ್ಸರಸರಿಂದ ಸತ್ಕೃತನಾಗಿ ಸ್ವಧಾಮಕ್ಕೆ ಮರಳುತ್ತಾನೆ. ಫಲಶ್ರುತಿ: ಈ ತೀರ್ಥದಲ್ಲಿ ಸ್ನಾನ ಮಾಡಿ ಪರಮೇಶ್ವರನನ್ನು ಪೂಜಿಸುವವನು ಪರಸ್ತ್ರೀಗಮನದ ಪಾಪದಿಂದ ಮುಕ್ತನಾಗುತ್ತಾನೆ; ಶೈವ ಧರ್ಮದಲ್ಲಿ ಇದು ಶುದ್ಧಿ-ಪ್ರಾಯಶ್ಚಿತ್ತದ ತೀರ್ಥವೆಂದು ಕೀರ್ತಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ.
Adhyaya 139
Somatīrtha Māhātmya (Glory of Somatīrtha) — Ritual Bathing, Solar Contemplation, and Merit of Feeding the Learned
ಅಧ್ಯಾಯ 139ರಲ್ಲಿ ಮಾರ್ಕಂಡೇಯರು ಯಾತ್ರಾ-ಮಾರ್ಗದರ್ಶನದಂತೆ ಸೋಮತೀರ್ಥದ ಮಹಾತ್ಮ್ಯವನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ಇದು ಅಪ್ರತಿಮ ಪುಣ್ಯಕ್ಷೇತ್ರ; ಇಲ್ಲಿ ಸೋಮನು ತಪಸ್ಸು ಮಾಡಿ ದಿವ್ಯ ನಕ್ಷತ್ರಪಥವನ್ನು ಪಡೆದನು. ಇಲ್ಲಿ ಮೊದಲು ತೀರ್ಥಸ್ನಾನ, ನಂತರ ವಿಧಿಪೂರ್ವಕ ಆಚಮನ ಮತ್ತು ಜಪ, ಅಂತಿಮವಾಗಿ ರವಿ (ಸೂರ್ಯ) ಧ್ಯಾನ—ಎಂಬ ಕ್ರಮವನ್ನು ಸೂಚಿಸಲಾಗಿದೆ. ಈ ಸ್ಥಳದಲ್ಲಿ ಮಾಡಿದ ಸಾಧನೆಯ ಫಲ ಋಗ್-ಯಜುಃ-ಸಾಮ ವೇದಪಠಣ ಹಾಗೂ ಗಾಯತ್ರೀಜಪದ ಫಲಕ್ಕೆ ಸಮಾನವೆಂದು ವರ್ಣಿಸಲಾಗಿದೆ. ಬಹ್ವೃಚ, ಅಧ್ವರ್ಯು, ಛಾಂದೋಗ ಮೊದಲಾದ ವೇದವಿದ್ವಾಂಸರು ಮತ್ತು ಅಧ್ಯಯನ-ಸಮಾಪ್ತ ಬ್ರಾಹ್ಮಣರಿಗೆ ಭೋಜನ ಮಾಡಿಸುವುದು, ಹಾಗೂ ಪ್ರಮುಖ ಬ್ರಾಹ್ಮಣರಿಗೆ ಪಾದುಕ/ಚಪ್ಪಲಿ, ಛತ್ರ, ವಸ್ತ್ರ, ಕಂಬಳಿ, ಕುದುರೆ ಮೊದಲಾದ ದಾನಗಳನ್ನು ನೀಡುವುದು ‘ಕೋಟಿ’ ಪುಣ್ಯವೆಂದು ಪ್ರಶಂಸಿಸಲಾಗಿದೆ. ಇಂದ್ರಿಯನಿಗ್ರಹ ಮಾಡುವ ಮುನಿ ಇರುವ ಸ್ಥಳವೇ ಕುರುಕ್ಷೇತ್ರ-ನೈಮಿಷ-ಪುಷ್ಕರ ಸಮಾನವೆಂದು ಸಂನ್ಯಾಸಧರ್ಮವನ್ನು ಬೋಧಿಸಲಾಗಿದೆ; ಗ್ರಹಣ, ಸಂಕ್ರಾಂತಿ ಮತ್ತು ವ್ಯತೀಪಾತ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಯೋಗಿಗಳನ್ನು ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಗೌರವಿಸಬೇಕೆಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ಈ ತೀರ್ಥದಲ್ಲಿ ಸಂನ್ಯಾಸ ಸ್ವೀಕರಿಸಿದವನು ವಿಮಾನದಿಂದ ಸ್ವರ್ಗಕ್ಕೆ ಹೋಗಿ ಸೋಮನ ಪರಿಷದನಾಗಿ, ಸೋಮನ ದಿವ್ಯಸೌಖ್ಯವನ್ನು ಅನುಭವಿಸುತ್ತಾನೆ.
Adhyaya 140
नन्दाह्रदमाहात्म्य (Nandāhrada Māhātmya: The Glory of Nandā Lake)
ಈ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ ರೇವಾಖಂಡದೊಳಗಿನ ತೀರ್ಥಯಾತ್ರೆಗೆ ಮಾರ್ಗದರ್ಶಕ ಉಪದೇಶ ನೀಡಲಾಗಿದೆ. ಮಾರ್ಕಂಡೇಯರು ರಾಜಶ್ರೋತೆಯನ್ನು ನಂದಾಹ್ರದಕ್ಕೆ ಹೋಗುವಂತೆ ನಿರ್ದೇಶಿಸುತ್ತಾರೆ—ಅದು ಅಪ್ರತಿಮ ಪವಿತ್ರ ಸರೋವರ; ಅಲ್ಲಿ ಸಿದ್ಧರು ಸನ್ನಿಧಾನ ಮಾಡುತ್ತಾರೆ, ದೇವಿ ನಂದಾ ವರಪ್ರದಾಯಿನಿಯಾಗಿ ಕೀರ್ತಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿದ್ದಾಳೆ. ಈ ತೀರ್ಥದ ಮಹಿಮೆ ಒಂದು ಪೌರಾಣಿಕ ಘಟನೆಯಿಂದ ಸ್ಥಾಪಿತವಾಗುತ್ತದೆ: ದೇವತೆಗಳನ್ನು ಭಯಪಡಿಸಿದ ಮಹಿಷಾಸುರನನ್ನು ದೇವಿ ಶೂಲಿನೀ-ಸ್ವರೂಪದಲ್ಲಿ ತ್ರಿಶೂಲದಿಂದ ಭೇದಿಸಿ ಸಂಹರಿಸುತ್ತಾಳೆ. ನಂತರ ವಿಶಾಲನೇತ್ರಾ ದೇವಿ ಅಲ್ಲಿ ಸ್ನಾನ ಮಾಡಿದ ಕಾರಣ ಆ ಸರೋವರ “ನಂದಾಹ್ರದ” ಎಂಬ ಹೆಸರಿನಿಂದ ಪ್ರಸಿದ್ಧವಾಯಿತು. ವಿಧಿಯಾಗಿ—ನಂದೆಯನ್ನು ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಧ್ಯಾನಿಸಿ ಅಲ್ಲಿ ಸ್ನಾನ ಮಾಡಿ ಬ್ರಾಹ್ಮಣರಿಗೆ ದಾನ ನೀಡಿದರೆ ಅಶ್ವಮೇಧಸಮಾನ ಪುಣ್ಯ ಲಭಿಸುತ್ತದೆ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ಭೈರವ, ಕೇದಾರ, ರುದ್ರಮಹಾಲಯ ಮೊದಲಾದ ದುರ್ಳಭ ಮಹಾತೀರ್ಥಗಳೊಂದಿಗೆ ಇದರ ಗಣನೆ ಮಾಡಲಾಗಿದೆ; ಆದರೆ ಕಾಮಾಸಕ್ತಿ ಮತ್ತು ಮೋಹದಿಂದ ಅನೇಕರು ಇದರ ಮಹಿಮೆಯನ್ನು ಅರಿಯುವುದಿಲ್ಲ. ಫಲಶ್ರುತಿಯಲ್ಲಿ ಸಮುದ್ರಪರ್ಯಂತ ಭೂಮಿಯೆಲ್ಲೆಡೆ ಸ್ನಾನ-ದಾನಗಳಿಂದ ದೊರಕುವ ಫಲವೆಲ್ಲ ನಂದಾಹ್ರದಸ್ನಾನದಿಂದಲೇ ಸಂಕ್ಷಿಪ್ತವಾಗಿ ದೊರಕುತ್ತದೆ ಎಂದು ಪ್ರತಿಪಾದಿಸುತ್ತದೆ.
Adhyaya 141
Tāpeśvara Tīrtha Māhātmya (The Glory of the Tāpeśvara Ford)
ಮಾರ್ಕಂಡೇಯನು ತಾಪೇಶ್ವರ ತೀರ್ಥದ ಉದ್ಭವಕಥೆಯನ್ನು ವರ್ಣಿಸುತ್ತಾನೆ. ಒಬ್ಬ ವ್ಯಾಧನು ಭಯಗೊಂಡ ಹರಿಣಿ ನೀರಿಗೆ ಹಾರಿ ಭಯಮುಕ್ತಳಾಗಿ ನಂತರ ಆಕಾಶಕ್ಕೆ ಏರಿದುದನ್ನು ನೋಡಿ ಆಶ್ಚರ್ಯಚಕಿತನಾಗಿ ವೈರಾಗ್ಯವನ್ನು ಪಡೆದನು. ಅವನು ಧನುಸ್ಸನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ಸಹಸ್ರ ದಿವ್ಯವರ್ಷಗಳವರೆಗೆ ಘೋರ ತಪಸ್ಸು ಮಾಡಿದನು. ತಪಸ್ಸಿಗೆ ಪ್ರಸನ್ನನಾದ ಮಹೇಶ್ವರನು ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷನಾಗಿ ವರವನ್ನು ನೀಡಲು ಹೇಳಿದಾಗ, ವ್ಯಾಧನು ಶಿವಸನ್ನಿಧಿಯಲ್ಲಿ ನಿವಾಸವನ್ನು ಬೇಡಿದನು; ದೇವರು ಅನುಗ್ರಹಿಸಿ ಅಂತರ್ಧಾನನಾದನು. ನಂತರ ವ್ಯಾಧನು ಮಹೇಶ್ವರನನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸಿ ವಿಧಿವಿಧಾನಗಳಿಂದ ಪೂಜೆ ಮಾಡಿ ಸ್ವರ್ಗವನ್ನು ಪಡೆದನು. ಆ ಕಾಲದಿಂದ ಈ ತೀರ್ಥವು ತ್ರಿಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ “ತಾಪೇಶ್ವರ” ಎಂದು ಪ್ರಸಿದ್ಧವಾಯಿತು—ವ್ಯಾಧನ ಅನುತ್ತಾಪ ಹಾಗೂ ತಪೋತಾಪದ ಸ್ಮರಣೆಯಾಗಿ. ಇಲ್ಲಿ ಸ್ನಾನ ಮಾಡಿ ಶಂಕರನ ಪೂಜಿಸುವವನು ಶಿವಲೋಕವನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತಾನೆ; ನರ್ಮದಾಜಲದಲ್ಲಿ ತಾಪೇಶ್ವರದಲ್ಲಿ ಸ್ನಾನ ಮಾಡಿದರೆ ತಾಪತ್ರಯದಿಂದ ಮುಕ್ತಿ ದೊರೆಯುತ್ತದೆ. ಅಷ್ಟಮಿ, ಚತುರ್ದಶಿ ಮತ್ತು ತೃತೀಯಾ ತಿಥಿಗಳಲ್ಲಿ ವಿಶೇಷ ಸ್ನಾನಾಚರಣೆ ಸರ್ವಪಾಪಶಮನಕ್ಕೆ ಶ್ರೇಷ್ಠವೆಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ।
Adhyaya 142
रुक्मिणीतीर्थमाहात्म्य (Rukmiṇī Tīrtha Māhātmya) and the Naming of Yodhanīpura
ಈ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ ಮಾರ್ಕಂಡೇಯನು ಯುಧಿಷ್ಠಿರನಿಗೆ ರುಕ್ಮಿಣೀ-ತೀರ್ಥದ ಮಹಾತ್ಮ್ಯವನ್ನು ಉಪದೇಶಿಸುತ್ತಾನೆ. ಅಲ್ಲಿ ಸ್ನಾನಮಾತ್ರದಿಂದಲೇ ಸೌಂದರ್ಯ ಮತ್ತು ಸೌಭಾಗ್ಯ ಲಭಿಸುವುದೆಂದು, ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಅಷ್ಟಮಿ, ಚತುರ್ದಶಿ ಮತ್ತು ವಿಶೇಷತಃ ತೃತೀಯಾ ತಿಥಿಗಳಲ್ಲಿ ಸ್ನಾನ-ಪೂಜೆಗೆ ಮಹಾಫಲವೆಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ಮುಂದೆ ತೀರ್ಥದ ಪ್ರಾಮಾಣ್ಯಕ್ಕೆ ಇತಿಹಾಸ—ಕುಂಡಿನದ ರಾಜ ಭೀಷ್ಮಕನ ಪುತ್ರಿ ರುಕ್ಮಿಣೀ; ಅಶರೀರವಾಣಿ ‘ಚತುರ್ಭುಜ ದೇವನಿಗೇ ನೀಡಬೇಕು’ ಎಂದು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. ರಾಜಕೀಯ ಕಾರಣಗಳಿಂದ ಆಕೆಯನ್ನು ಶಿಶುಪಾಲನಿಗೆ ನಿಶ್ಚಯಿಸುತ್ತಾರೆ; ಆಗ ಕೃಷ್ಣ ಮತ್ತು ಸಂಕರ್ಷಣ ಬರುತ್ತಾರೆ, ಹರಿ ವೇಷಾಂತರದಲ್ಲಿ ರುಕ್ಮಿಣಿಯನ್ನು ಭೇಟಿಯಾಗಿ ಕೃಷ್ಣ ಆಕೆಯನ್ನು ಅಪಹರಿಸುತ್ತಾನೆ. ಹಿಂಬಾಲನೆ ಮತ್ತು ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಬಲದೇವನ ಶೌರ್ಯವರ್ಣನೆ, ರುಕ್ಮಿಯೊಂದಿಗೆ ಮುಖಾಮುಖಿ; ರುಕ್ಮಿಣಿಯ ವಿನಂತಿಯಿಂದ ಸುದರ್ಶನಪ್ರಯೋಗ ತಡೆಯಲ್ಪಟ್ಟು, ನಂತರ ಭಗವಾನ್ ದಿವ್ಯರೂಪ ಪ್ರಕಟಿಸಿ ಸಂಧಾನ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ. ಅಂತಿಮವಾಗಿ ಕೃಷ್ಣನು ಮಾನಸಪುತ್ರ ಪರಂಪರೆಯ ಏಳು ಋಷಿಸದೃಶರನ್ನು ಗೌರವಿಸಿ ಗ್ರಾಮದಾನ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ; ದಾನಭೂಮಿಯನ್ನು ಕಸಿದುಕೊಳ್ಳಬಾರದೆಂದು ಕಠೋರ ಉಪದೇಶ ನೀಡಿ ಅದರ ಕರ್ಮಫಲವನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ. ತೀರ್ಥಮಾಹಾತ್ಮ್ಯದಲ್ಲಿ ಸ್ನಾನ, ಬಲದೇವ-ಕೇಶವ ಪೂಜೆ, ಪ್ರದಕ್ಷಿಣೆ, ಕಪಿಲಾದಾನ, ಚಿನ್ನ-ಬೆಳ್ಳಿ, ಪಾದರಕ್ಷೆ, ವಸ್ತ್ರಾದಿ ದಾನಗಳ ಫಲ, ಇತರ ಪ್ರಸಿದ್ಧ ತೀರ್ಥಗಳ ಸಮಪుణ್ಯತೂಲನೆ ಮತ್ತು ಈ ಕ್ಷೇತ್ರದಲ್ಲಿ ಅಗ್ನಿ/ಜಲ/ಉಪವಾಸಮರಣ ಹೊಂದಿದವರ ಪರಲೋಕಗತಿಯ ಫಲಶ್ರುತಿ ವಿವರಿಸಲಾಗಿದೆ.
Adhyaya 143
Yojaneśvara Tīrtha Māhātmya and the Worship of Balakeśava
ಈ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ ಶ್ರೀ ಮಾರ್ಕಂಡೇಯರು ಒಬ್ಬ ರಾಜನಿಗೆ ಯೋಜನೇಶ್ವರ ಎಂಬ ಪರಮ ಪುಣ್ಯತೀರ್ಥದ ಮಹಾತ್ಮ್ಯವನ್ನು ಉಪದೇಶಿಸುತ್ತಾರೆ. ಅಲ್ಲಿ ನರ–ನಾರಾಯಣ ಋಷಿಗಳು ತಪಸ್ಸು ಮಾಡಿ ದೇವ–ದಾನವರ ಆದಿ ಸಂಘರ್ಷದಲ್ಲಿ ದೇವತೆಗಳಿಗೆ ಜಯವನ್ನು ಸಾಧಿಸಿದರೆಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ಯುಗಕ್ರಮದಲ್ಲಿ ಅದೇ ದಿವ್ಯ ತತ್ತ್ವದ ಮಹಿಮೆ ಸಂಕ್ಷಿಪ್ತವಾಗಿ ಪ್ರಕಟವಾಗುತ್ತದೆ—ತ್ರೇತಾಯುಗದಲ್ಲಿ ರಾಮ–ಲಕ್ಷ್ಮಣ ರೂಪವಾಗಿ, ತೀರ್ಥಸ್ನಾನದ ನಂತರ ರಾವಣವಧದಿಂದ ಧರ್ಮಸ್ಥಾಪನೆ ಆಗುತ್ತದೆ. ಕಲಿಯುಗದಲ್ಲಿ ವಾಸುದೇವ ವಂಶದಲ್ಲಿ ಬಲ–ಕೇಶವ (ಬಲರಾಮ–ಕೃಷ್ಣ) ರೂಪವಾಗಿ ಜನಿಸಿ ಕಂಸ, ಚಾಣೂರ, ಮುಷ್ಟಿಕ, ಶಿಶುಪಾಲ, ಜರಾಸಂಧ ಮೊದಲಾದ ಪ್ರಮುಖ ಶತ್ರುಗಳನ್ನು ಸಂಹರಿಸುತ್ತಾರೆ; ಧರ್ಮಕ್ಷೇತ್ರ ಕುರುಕ್ಷೇತ್ರ ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿಯೂ ಪ್ರಮುಖ ವೀರರ ಪತನದಲ್ಲಿ ದೈವೀ ಕಾರ್ಯ ನಿರ್ಣಾಯಕವೆಂದು ಸೂಚಿಸಲಾಗಿದೆ. ನಂತರ ವಿಧಿಗಳು ಹೇಳಲ್ಪಟ್ಟಿವೆ—ತೀರ್ಥಸ್ನಾನ, ಬಲ–ಕೇಶವರ ಪೂಜೆ, ಉಪವಾಸ, ರಾತ್ರಿಜಾಗರಣೆ (ಪ್ರಜಾಗರ), ಭಕ್ತಿಗಾನ/ಕೀರ್ತನೆ ಮತ್ತು ಬ್ರಾಹ್ಮಣರಿಗೆ ಗೌರವಸತ್ಕಾರ. ಫಲಶ್ರುತಿಯಲ್ಲಿ ಇಲ್ಲಿ ಮಾಡಿದ ದಾನ–ಪೂಜೆಯ ಫಲ ಅಕ್ಷಯ, ಮಹಾಪಾತಕಗಳೂ ಸೇರಿದಂತೆ ಪಾಪನಾಶ, ಮತ್ತು ಧರ್ಮನಿಷ್ಠರು ಈ ಅಧ್ಯಾಯವನ್ನು ಕೇಳಿ, ಓದಿ ಅಥವಾ ಪಾರಾಯಣ ಮಾಡಿದರೆ ಪಾಪವಿಮೋಚನೆ ಹಾಗೂ ಕಲ್ಯಾಣ/ಮೋಕ್ಷ ಲಭಿಸುತ್ತದೆ ಎಂದು ಪ್ರತಿಪಾದಿಸಲಾಗಿದೆ.
Adhyaya 144
Cakratīrtha–Dvādaśī Tīrtha Māhātmya (Non-diminishing Merit at Cakratīrtha)
ಈ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ ಶ್ರೀ ಮಾರ್ಕಂಡೇಯರು ರಾಜಶ್ರೋತರಿಗೆ ಸಂಕ್ಷಿಪ್ತವಾಗಿ ಯಾತ್ರಾ-ನಿರ್ದೇಶನದ ಶೈಲಿಯಲ್ಲಿ ಉಪದೇಶಿಸುತ್ತಾರೆ. ಶ್ರೋತೆಯನ್ನು “ಉತ್ತಮ” ದ್ವಾದಶೀ-ತೀರ್ಥಕ್ಕೆ ಹೋಗುವಂತೆ ಪ್ರೇರೇಪಿಸಿ, ಸಾಮಾನ್ಯ ಕರ್ಮಫಲಗಳ ನಿಯಮವನ್ನು ಚಕ್ರತೀರ್ಥದ ಅಪೂರ್ವ ಮಹಿಮೆಯೊಂದಿಗೆ ಹೋಲಿಸಿ ತೋರಿಸುತ್ತಾರೆ. ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ದಾನ, ಜಪ, ಹೋಮ ಮತ್ತು ಬಲಿ/ಅರ್ಪಣಗಳ ಫಲ ಕಾಲಕ್ರಮೇಣ ಕ್ಷೀಣಿಸಬಹುದು ಅಥವಾ ಮುಗಿಯಬಹುದು; ಆದರೆ ಚಕ್ರತೀರ್ಥದಲ್ಲಿ ಮಾಡಿದ ಕರ್ಮಗಳು ಅಕ್ಷಯ—ಅವುಗಳ ಪುಣ್ಯ ಎಂದಿಗೂ ಕಡಿಮೆಯಾಗದು ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಭೂತ-ಭವಿಷ್ಯ ಮಹತ್ವವನ್ನು ಒಳಗೊಂಡ ಈ ತೀರ್ಥದ ಪರಮ ಮಾಹಾತ್ಮ್ಯವನ್ನು ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿ ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ವಿವರಿಸಲಾಗಿದೆ ಎಂಬ ಉಪಸಂಹಾರ ವಾಕ್ಯದಿಂದ ಈ ಸ್ತುತಿ-ಭಾಗ ಮುಕ್ತಾಯಗೊಳ್ಳುತ್ತದೆ.
Adhyaya 145
Śivātīrtha Māhātmya (Glory of the Śiva Tīrtha)
ಈ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ ಮಾರ್ಕಂಡೇಯರು ‘ದೇಶರಕ್ಷಕ/ನಾಯಕ’ನನ್ನು ಉದ್ದೇಶಿಸಿ ಸಂಕ್ಷಿಪ್ತ ತತ್ತ್ವೋಪದೇಶ ನೀಡುತ್ತಾ, ಅನುತ್ತಮ ಶಿವತೀರ್ಥದ ಕಡೆಗೆ ಮಾರ್ಗದರ್ಶನ ಮಾಡುತ್ತಾರೆ. ಆ ಶಿವತೀರ್ಥದಲ್ಲಿ ದೇವದರ್ಶನ ಮಾತ್ರದಿಂದಲೇ ಸರ್ವ ಪಾಪ-ಕಲ್ಮಷಗಳು (ಸರ್ವ-ಕಿಲ್ಬಿಷ) ನಾಶವಾಗುತ್ತವೆ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ಮುಂದೆ ಕ್ರೋಧಜಯ ಮತ್ತು ಇಂದ್ರಿಯನಿಗ್ರಹದೊಂದಿಗೆ ತೀರ್ಥಸ್ನಾನ ಮಾಡಿ ಮಹಾದೇವನ ಪೂಜೆ ಮಾಡುವ ವಿಧಿ ಇದೆ; ಇದರ ಪುಣ್ಯ ಅಗ್ನಿಷ್ಟೋಮ ಯಾಗಕ್ಕೆ ಸಮಾನವೆಂದು ವರ್ಣಿಸಲಾಗಿದೆ. ಇನ್ನೂ ಭಕ್ತಿಯೊಂದಿಗೆ ಉಪವಾಸ (ಸೋಪವಾಸ) ಮಾಡಿ ಶಿವಪೂಜೆ ಮಾಡಿದರೆ ಸಾಧಕನ ಗತಿ ಹಿಂತಿರುಗದಂತೆ ಸ್ಥಿರವಾಗಿ, ಅಂತ್ಯದಲ್ಲಿ ರುದ್ರಲೋಕಪ್ರಾಪ್ತಿ ನಿಶ್ಚಿತ ಫಲವಾಗಿ ಘೋಷಿತವಾಗಿದೆ.
Adhyaya 146
Asmahaka Pitṛtīrtha Māhātmya and Piṇḍodaka-Vidhi (अस्माहक-पितृतीर्थ-माहात्म्य एवं पिण्डोदक-विधि)
ಈ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ ಯುಧಿಷ್ಠಿರನು ‘ಅಸ್ಮಾಹಕ’ ಎಂಬ ಶ್ರೇಷ್ಠ ಪಿತೃತೀರ್ಥದ ಮಹಾತ್ಮ್ಯವನ್ನು ಕೇಳುತ್ತಾನೆ. ಮಾರ್ಕಂಡೇಯ ಮುನಿಯು ಋಷಿ–ದೇವಸಭೆಯಲ್ಲಿ ಹಿಂದೆ ನಡೆದ ಪ್ರಾಮಾಣಿಕ ಪ್ರಶ್ನೋತ್ತರವನ್ನು ಉಲ್ಲೇಖಿಸಿ, ಈ ತೀರ್ಥವು ಇತರ ತೀರ್ಥಸಮೂಹಗಳಿಗಿಂತಲೂ ಉನ್ನತವೆಂದು ವಿವರಿಸುತ್ತಾನೆ. ಇಲ್ಲಿ ಒಂದೇ ಪಿಂಡ ಮತ್ತು ಜಲತರ್ಪಣದಿಂದ ಪಿತೃಗಳು ಪ್ರೇತಪೀಡೆಯಿಂದ ಮುಕ್ತರಾಗಿ ದೀರ್ಘಕಾಲ ತೃಪ್ತರಾಗುತ್ತಾರೆ; ಸಾಧಕನಿಗೆ ಸ್ಥಿರ ಪುಣ್ಯ ಲಭಿಸುತ್ತದೆ. ಶ್ರುತಿ–ಸ್ಮೃತಿ ನಿಯಮಗಳಂತೆ ಮರ್ಯಾದೆ ಪಾಲನೆ, ಕರ್ಮಫಲ ಸಿದ್ಧಾಂತ, ದೇಹಿಯು ‘ಗಾಳಿಯಂತೆ’ ಹೊರಡುವುದು ಇತ್ಯಾದಿಗಳನ್ನು ಹೇಳಿ, ಸ್ನಾನ, ದಾನ, ಜಪ, ಹೋಮ, ಸ್ವಾಧ್ಯಾಯ, ದೇವಾರ್ಚನೆ, ಅತಿಥಿಪೂಜೆ ಮತ್ತು ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಪಿಂಡೋದಕ-ಪ್ರದಾನವನ್ನು ಧರ್ಮಕর্তವ್ಯವಾಗಿ ಪ್ರತಿಷ್ಠಾಪಿಸಲಾಗಿದೆ. ಅಮಾವಾಸ್ಯೆ, ವ್ಯತೀಪಾತ, ಮನ್ವಾದಿ–ಯುಗಾದಿ, ಅಯನ–ವಿಷುವ, ಸೂರ್ಯಸಂಕ್ರಮಣ ಮುಂತಾದ ಕಾಲಗಳಲ್ಲಿ ಇಲ್ಲಿ ಶ್ರಾದ್ಧಾದಿ ಕರ್ಮಗಳು ವಿಶೇಷ ಫಲಪ್ರದವೆಂದು ವಿಧಿ ಹೇಳುತ್ತದೆ. ದೇವಕೃತ ಬ್ರಹ್ಮಶಿಲೆಯನ್ನು ಗಜಕುಂಭಸಮಾನವಾಗಿ ವರ್ಣಿಸಿ, ಕಲಿಯುಗದಲ್ಲಿ ವೈಶಾಖ ಅಮಾವಾಸ್ಯೆಯ ಸುತ್ತ ವಿಶೇಷ ಪ್ರಕಟನೆ ಉಂಟೆಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ಸ್ನಾನದ ನಂತರ ನಾರಾಯಣ/ಕೇಶವ ಮಂತ್ರಸ್ತುತಿ, ಬ್ರಾಹ್ಮಣಭೋಜನ, ದರ್ಭ–ದಕ್ಷಿಣೆಯೊಡನೆ ಶ್ರಾದ್ಧ, ಹಾಗೆಯೇ ಹಾಲು, ಜೇನು, ಮೊಸರು, ತಣ್ಣೀರು ಮುಂತಾದ ಐಚ್ಛಿಕ ಅರ್ಪಣೆಗಳನ್ನು ಪಿತೃಗಳಿಗೆ ನೇರ ಪೋಷಣೆಯೆಂದು ಅರ್ಥೈಸಲಾಗಿದೆ. ದೇವತೆಗಳು, ಪಿತೃಗಳು, ನದಿಗಳು, ಸಮುದ್ರಗಳು ಮತ್ತು ಅನೇಕ ಋಷಿಗಳನ್ನು ಈ ತೀರ್ಥದ ಸಾಕ್ಷಿಗಳೆಂದು ಸೂಚಿಸಲಾಗಿದೆ. ಫಲಶ್ರುತಿಯಲ್ಲಿ ಮಹಾಪಾಪಶುದ್ಧಿ, ಮಹಾವೈದಿಕ ಯಜ್ಞಸಮಾನ ಫಲ, ನರಕಸ್ಥ ಪಿತೃಗಳ ಉದ್ಧಾರ ಮತ್ತು ಲೋಕಿಕ ಸಮೃದ್ಧಿ ಹೇಳಲ್ಪಟ್ಟು, ಬ್ರಹ್ಮಾ–ವಿಷ್ಣು–ಮಹೇಶ್ವರರನ್ನು ಕಾರ್ಯರೂಪದಲ್ಲಿ ಏಕಶಕ್ತಿಯಾಗಿ ಸಮನ್ವಯಗೊಳಿಸಲಾಗಿದೆ.
Adhyaya 147
Siddheśvara-tīrtha-māhātmya (सिद्धेश्वरतीर्थमाहात्म्य) — Merits of Bathing, Śiva Worship, and Śrāddha on the Narmadā’s Southern Bank
ಈ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ ಮಾರ್ಕಂಡೇಯ ಮುನಿಯು ಮಹೀಪಾಲ/ನೃಪಸತ್ತಮನೆಂಬ ರಾಜನಿಗೆ—ರೇವಾ (ನರ್ಮದಾ) ನದಿಯ ದಕ್ಷಿಣ ತೀರದಲ್ಲಿರುವ ಅನನ್ಯ ಸಿದ್ಧೇಶ್ವರ ತೀರ್ಥಕ್ಕೆ ಹೋಗುವಂತೆ ಉಪದೇಶಿಸುತ್ತಾನೆ. ಆ ಸ್ಥಳ ಅತ್ಯಂತ ಪುಣ್ಯಕರ; ಅಲ್ಲಿ ಸ್ನಾನ ಮಾಡಿ ವೃಷಭಧ್ವಜನಾದ ಶ್ರೀಶಿವನನ್ನು ಭಕ್ತಿಯಿಂದ ಪೂಜಿಸಬೇಕು ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ. ಅಲ್ಲಿ ಸ್ನಾನಾನಂತರ ಶಿವಾರಾಧನೆ ಮಾಡಿದರೆ ಸಮಸ್ತ ಪಾಪಗಳು ನಾಶವಾಗಿ, ಅಶ್ವಮೇಧ ಯಾಗ ಮಾಡಿದವರ ಸಮಾನ ಪುಣ್ಯ ಲಭಿಸುತ್ತದೆ ಎಂದು ವರ್ಣನೆ. ಪ್ರಯತ್ನಪೂರ್ವಕವಾಗಿ ಸ್ನಾನ ಮಾಡಿ ಶ್ರಾದ್ಧ ಮಾಡಿದರೆ ಪಿತೃಗಳು ಸಂಪೂರ್ಣ ತೃಪ್ತರಾಗುತ್ತಾರೆ ಎಂಬುದು ತೀರ್ಥಫಲವಾಗಿ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ಈ ತೀರ್ಥದಲ್ಲಿ ಅಥವಾ ಇದರ ಸಂಬಂಧದಿಂದ ಮರಣ ಹೊಂದುವ ಜೀವಿ ಸ್ವಭಾವತಃ ದುಃಖಮಯ ಗರ್ಭವಾಸದ ಪುನರಾವೃತ್ತಿಯಿಂದ ಮುಕ್ತನಾಗುತ್ತಾನೆ ಎಂಬ ಪ್ರತಿಜ್ಞೆ ಇದೆ. ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ತೀರ್ಥಜಲಸ್ನಾನವನ್ನು ಪುನರ್ಭವ ನಿವೃತ್ತಿಗೆ ಸಾಧನವೆಂದು, ಶೈವ ಭಕ್ತಿಯ ಪರಿಪ್ರೇಕ್ಷ್ಯದಲ್ಲಿ ಮೋಕ್ಷೋಪಾಯವಾಗಿ ಪ್ರತಿಪಾದಿಸಲಾಗಿದೆ.
Adhyaya 148
Āṅgāraka-Śiva Tīrtha Vidhi on the Northern Bank of the Narmadā (अङ्गारक-शिवतीर्थविधिः)
ಮಾರ್ಕಂಡೇಯನು ರಾಜನಿಗೆ ನರ್ಮದೆಯ ಉತ್ತರ ತೀರದಲ್ಲಿರುವ ಅಙ್ಗಾರಕ-ಸಂಬಂಧಿತ ಶಿವತೀರ್ಥಕ್ಕೆ ಹೋಗುವಂತೆ ಉಪದೇಶಿಸುತ್ತಾನೆ; ಅದು ಪಾಪಕ್ಷಯಕರ ಸ್ಥಳವೆಂದು ವರ್ಣಿತವಾಗಿದೆ. ಅಲ್ಲಿ ಚತುರ್ಥಿ–ಮಂಗಳವಾರ (ಚತುರ್ಥಿ–ಅಙ್ಗಾರಕ ದಿನ) ನಿಗದಿತಕಾಲ ವ್ರತ—ಸಂಕಲ್ಪ, ಸಾಯಂಕಾಲ ಸ್ನಾನ, ಹಾಗೂ ನಿರಂತರ ಸಂಧ್ಯೋಪಾಸನೆ—ಮುಖ್ಯವಾಗಿ ವಿಧಿಸಲಾಗಿದೆ. ನಂತರ ಪೂಜಾಕ್ರಮ: ಸ್ಥಂಡಿಲದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಾಪನೆ, ರಕ್ತಚಂದನ ಲೇಪನ, ಪದ್ಮ/ಮಂಡಲ ವಿಧಾನದಲ್ಲಿ ಆರಾಧನೆ, ಮತ್ತು ಕುಜ/ಅಙ್ಗಾರಕನ “ಭೂಮಿಪುತ್ರ, ಸ್ವೇದಜ” ಮೊದಲಾದ ನಾಮಗಳಿಂದ ಅರ್ಚನೆ. ತಾಮ್ರಪಾತ್ರದಲ್ಲಿ ರಕ್ತಚಂದನಜಲ, ಕೆಂಪು ಹೂಗಳು, ಎಳ್ಳು, ಅಕ್ಕಿ ಸೇರಿಸಿ ಅರ್ಘ್ಯಾರ್ಪಣೆ ಮಾಡಬೇಕೆಂದು ಹೇಳಿದೆ. ಆಹಾರ ನಿಯಮವಾಗಿ ಹುಳಿ ಮತ್ತು ಉಪ್ಪು ತ್ಯಜಿಸಿ ಮೃದು, ಹಿತಕರ ರುಚಿಗಳನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸಬೇಕು. ವಿಧಿ ಇನ್ನೂ ವಿಸ್ತರಿಸುತ್ತದೆ—ಯಥಾಶಕ್ತಿ ಸ್ವರ್ಣಪ್ರತಿಮೆ, ದಿಕ್ಕುಗಳಂತೆ ಅನೇಕ ಕರಕಗಳ ಸ್ಥಾಪನೆ, ಶಂಖ-ತೂರ್ಯ ಮಂಗಳಧ್ವನಿ, ಮತ್ತು ವಿದ್ಯಾವಂತ, ವ್ರತಶೀಲ, ದಯಾಳು ಬ್ರಾಹ್ಮಣನ ಸತ್ಕಾರ. ದಾನವಾಗಿ ಕೆಂಪು ಹಸು ಮತ್ತು ಕೆಂಪು ಎಮ್ಮೆ/ಕಾಳ, ಪ್ರದಕ್ಷಿಣೆ, ಕುಟುಂಬಸಹಿತ ಭಾಗವಹಿಕೆ, ಕ್ಷಮಾಪಣೆಯೊಂದಿಗೆ ಸಮಾಪನ ಹಾಗೂ ವಿಸರ್ಜನೆ. ಫಲಶ್ರುತಿಯಲ್ಲಿ ಅನೇಕ ಜನ್ಮಗಳಲ್ಲಿ ಸೌಂದರ್ಯ-ಸೌಭಾಗ್ಯ, ಮರಣಾನಂತರ ಅಙ್ಗಾರಕಪುರ ಪ್ರಾಪ್ತಿ, ದಿವ್ಯಭೋಗಗಳು, ಅಂತಿಮವಾಗಿ ಧರ್ಮಯುಕ್ತ ರಾಜ್ಯ, ಆರೋಗ್ಯ ಮತ್ತು ದೀರ್ಘಾಯು ಲಭಿಸುವುದೆಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ.
Adhyaya 149
Liṅgeśvara Tīrtha Māhātmya and Dvādaśī-Māsa-Nāma Kīrtana (लिङ्गेश्वरतीर्थमाहात्म्यं तथा द्वादशी-मासनामकीर्तनम्)
ಮಾರ್ಕಂಡೇಯನು ಲಿಂಗೇಶ್ವರ ಎಂಬ ತೀರ್ಥದ ಮಹಾತ್ಮ್ಯವನ್ನು ವರ್ಣಿಸುತ್ತಾನೆ; ಅಲ್ಲಿ ‘ದೇವದೇವ’ನ ದರ್ಶನದಿಂದ ಪಾಪಕ್ಷಯವಾಗುತ್ತದೆ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ಅಧ್ಯಾಯವು ವಿಷ್ಣು-ಕೇಂದ್ರಿತ ಭಾವದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಳವನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸಿ, ಭಗವಂತನ ರಕ್ಷಣಾಶಕ್ತಿ ಹಾಗೂ ವರಾಹಾವತಾರದ ಸ್ಮರಣೆಯನ್ನು ಉಲ್ಲೇಖಿಸಿ, ತೀರ್ಥಯಾತ್ರೆಯ ಆಚರಣೆಯನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ—ತೀರ್ಥಸ್ನಾನ, ದೇವತೆಗೆ ನಮಸ್ಕಾರ-ಪೂಜೆ, ಮತ್ತು ಬ್ರಾಹ್ಮಣರಿಗೆ ದಾನ, ಗೌರವ, ಭೋಜನದಿಂದ ಸತ್ಕಾರ। ಮುಂದೆ ದ್ವಾದಶಿಯ ವ್ರತವಿಧಾನ: ಉಪವಾಸ/ಸಂಯಮದೊಂದಿಗೆ ಸುಗಂಧ ದ್ರವ್ಯಗಳು, ಪುಷ್ಪಮಾಲೆಗಳಿಂದ ಪ್ರಭುವಿನ ಆರಾಧನೆ, ಪಿತೃ-ದೇವತೆಗಳಿಗೆ ತರ್ಪಣ, ಮತ್ತು ಹನ್ನೆರಡು ದಿವ್ಯನಾಮಗಳ ಕೀರ್ತನೆ. ಚಾಂದ್ರಮಾಸಾನುಸಾರ ಕೇಶವದಿಂದ ದಾಮೋದರವರೆಗೆ ವಿಷ್ಣುನಾಮಗಳನ್ನು ಜೋಡಿಸಿ, ನಾಮಸ್ಮರಣೆ ವಾಕ್-ಮನ-ಕಾಯದ ದೋಷಗಳನ್ನು ಶುದ್ಧಿಗೊಳಿಸುವ ಪಾವನ ಸಾಧನೆ ಎಂದು ಪ್ರತಿಪಾದಿಸಲಾಗಿದೆ। ಅಂತ್ಯದಲ್ಲಿ ಭಕ್ತರ ಭಾಗ್ಯ ಮತ್ತು ಭಕ್ತಿಹೀನ ಜೀವನದ ಆಧ್ಯಾತ್ಮಿಕ ನಷ್ಟವನ್ನು ಹೇಳುತ್ತದೆ. ಗ್ರಹಣ ಹಾಗೂ ಅಷ್ಟಕಾ ಕಾಲಗಳಲ್ಲಿ ತಿಲಮಿಶ್ರಿತ ಜಲದಿಂದ ಪಿತೃತರ್ಪಣ ಮಾಡುವ ಮಾರ್ಗದರ್ಶನ ನೀಡಿ, ಶಾಂತಿದಾಯಕ ವರಾಹರೂಪ ಹರಿಯ ಸ್ತುತಿಯೊಂದಿಗೆ ಅಧ್ಯಾಯ ಮುಕ್ತಾಯಗೊಳ್ಳುತ್ತದೆ।
Adhyaya 150
कुसुमेश्वर-माहात्म्य (Kusumeśvara Māhātmya: Ananga, Kāma, and the Narmadā-bank Liṅga स्थापना)
ಮಾರ್ಕಂಡೇಯನು ರಾಜನಿಗೆ ನರ್ಮದೆಯ ದಕ್ಷಿಣ ತೀರದಲ್ಲಿರುವ ಪ್ರಸಿದ್ಧ ಕುಸುಮೇಶ್ವರ ಕ್ಷೇತ್ರವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತಾನೆ; ಇದು ಉಪಪಾತಕಗಳನ್ನು ನಿವಾರಿಸುವುದು, ಕಾಮದೇವನು ಪ್ರತಿಷ್ಠಾಪಿಸಿದುದರಿಂದ ತ್ರಿಲೋಕದಲ್ಲೂ ಖ್ಯಾತವಾಗಿದೆ. ಆಗ ಯುಧಿಷ್ಠಿರನು—ದೇಹರಹಿತ ಅನಂಗ ಕಾಮನು ಹೇಗೆ ಮತ್ತೆ ‘ಅಂಗಿತ್ವ’ (ದೇಹ/ಅಂಗಗಳ ಪ್ರಾಪ್ತಿ) ಪಡೆದನು ಎಂದು ಪ್ರಶ್ನಿಸುತ್ತಾನೆ. ಕಥೆ ಕೃತಯುಗಕ್ಕೆ ತಿರುಗುತ್ತದೆ: ಮಹಾದೇವನು ಗಂಗಾಸಾಗರದಲ್ಲಿ ಘೋರ ತಪಸ್ಸು ಮಾಡಿದರಿಂದ ಲೋಕಗಳು ಕಳವಳಗೊಳ್ಳುತ್ತವೆ. ದೇವತೆಗಳು ಇಂದ್ರನ ಬಳಿಗೆ ಹೋಗಿ ಅಪ್ಸರಸರು, ವಸಂತ, ಕೋಗಿಲೆ, ದಕ್ಷಿಣ ಗಾಳಿ ಮತ್ತು ಕಾಮನನ್ನು ಶಿವನ ತಪೋಭಂಗಕ್ಕೆ ಕಳುಹಿಸುತ್ತಾರೆ; ವಸಂತದ ಮೋಹಕ ವಾತಾವರಣ ಇದ್ದರೂ ಶಿವನ ತ್ರಿವಿಧ ಭಾವ ವರ್ಣನೆಯ ಅಂತ್ಯದಲ್ಲಿ ತೃತೀಯ ನೇತ್ರಾಗ್ನಿಯಿಂದ ಕಾಮನು ಭಸ್ಮವಾಗುತ್ತಾನೆ, ಜಗತ್ತು ‘ನಿಷ್ಕಾಮ’ವಾಗುತ್ತದೆ. ದೇವತೆಗಳು ಬ್ರಹ್ಮನ ಶರಣು ಹೊಂದುತ್ತಾರೆ; ಬ್ರಹ್ಮನು ವೇದಸ್ತೋತ್ರಗಳಿಂದ ಶಿವನನ್ನು ಸ್ತುತಿಸಿ ಪ್ರಸನ್ನಗೊಳಿಸುತ್ತಾನೆ. ಕಾಮನ ದೇಹಪುನರುತ್ಥಾನ ಕಷ್ಟವೆಂದು ಶಿವನು ಹೇಳಿದರೂ, ಅನಂಗನು ಪ್ರಾಣದಾತನಾಗಿ ಮತ್ತೆ ಪ್ರಕಟನಾಗುತ್ತಾನೆ. ನಂತರ ಕಾಮನು ನರ್ಮದಾ ತೀರದಲ್ಲಿ ತಪಸ್ಸು ಮಾಡಿ ವಿಘ್ನಕಾರಿ ಸತ್ತ್ವಗಳಿಂದ ರಕ್ಷಣೆಗಾಗಿ ಕುಂಡಲೇಶ್ವರನನ್ನು ಆವಾಹಿಸಿ ವರ ಪಡೆಯುತ್ತಾನೆ—ಆ ತೀರ್ಥದಲ್ಲಿ ಶಿವನ ನಿತ್ಯಸನ್ನಿಧಿ ಇರುತ್ತದೆ; ಆಗ ‘ಕುಸುಮೇಶ್ವರ’ ಎಂಬ ಲಿಂಗವನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸುತ್ತಾನೆ. ಅಧ್ಯಾಯವು ತೀರ್ಥಸ್ನಾನ-ಉಪವಾಸ, ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಚೈತ್ರ ಚತುರ್ದಶಿ/ಮದನದಿನದಲ್ಲಿ, ಪ್ರಾತಃ ಸೂರ್ಯಪೂಜೆ, ಎಳ್ಳುಮಿಶ್ರಿತ ಜಲದಿಂದ ತರ್ಪಣ, ಪಿಂಡದಾನಗಳನ್ನು ವಿಧಿಸುತ್ತದೆ. ಫಲಶ್ರುತಿಯಲ್ಲಿ ಇಲ್ಲಿ ಪಿಂಡದಾನವು ಹನ್ನೆರಡು ವರ್ಷದ ಸತ್ರಯಾಗಕ್ಕೆ ಸಮ, ಪಿತೃಗಳಿಗೆ ದೀರ್ಘ ತೃಪ್ತಿದಾಯಕ, ಈ ಸ್ಥಳದಲ್ಲಿ ಸಾಯುವ ಸಣ್ಣ ಜೀವಗಳಿಗೂ ಕಲ್ಯಾಣಕರವೆಂದು ಹೇಳಿ, ಕುಸುಮೇಶ್ವರದಲ್ಲಿ ಭಕ್ತಿ-ವೈರಾಗ್ಯ-ಸಂಯಮದಿಂದ ಶಿವಲೋಕಭೋಗ ಮತ್ತು ಅಂತ್ಯದಲ್ಲಿ ಗೌರವಿತ, ಆರೋಗ್ಯವಂತ, ವಾಗ್ಮಿಯಾದ ರಾಜನಾಗಿ ಪುನರ್ಜನ್ಮ ದೊರೆಯುತ್ತದೆ ಎಂದು ವರ್ಣಿಸುತ್ತದೆ.
Adhyaya 151
जयवाराहतीर्थमाहात्म्य तथा दशावतारकथनम् (Jaya-Vārāha Tīrtha Māhātmya and the Account of the Ten Avatāras)
ಈ ಅಧ್ಯಾಯವು ಸಂವಾದರೂಪದಲ್ಲಿದೆ. ಮಾರ್ಕಂಡೇಯರು ನರ್ಮದೆಯ ಉತ್ತರ ತೀರದಲ್ಲಿರುವ ‘ಜಯ-ವರಾಹ’ ಎಂಬ ಅತ್ಯಂತ ಪ್ರಶಂಸಿತ ತೀರ್ಥವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತಾರೆ. ಅಲ್ಲಿ ಸ್ನಾನಮಾಡಿ ಮಧುಸೂದನನ ದರ್ಶನ ಪಡೆಯುವುದು ಪಾಪನಾಶಕವೆಂದೂ, ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಭಗವಂತನ ದಶಜನ್ಮಗಳ (ದಶಾವತಾರಗಳ) ಸ್ಮರಣೆ ಅಥವಾ ಪಠಣ ಮಹಾಶುದ್ಧಿಕರವೆಂದೂ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ಯುಧಿಷ್ಠಿರನು ಮತ್ಸ್ಯದಿಂದ ಕಲ್ಕಿವರೆಗೆ ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಅವತಾರದಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನು ಮಾಡಿದ ಕಾರ್ಯಗಳೇನು ಎಂದು ಪ್ರಶ್ನಿಸುತ್ತಾನೆ. ಮಾರ್ಕಂಡೇಯರು ಸಂಕ್ಷೇಪವಾಗಿ ವಿವರಿಸುತ್ತಾರೆ—ಮತ್ಸ್ಯನು ಮುಳುಗಿದ ವೇದಗಳನ್ನು ರಕ್ಷಿಸಿದನು; ಕೂರ್ಮನು ಮಥನಕಾರ್ಯಕ್ಕೆ ಆಧಾರವಾಗಿ ಭೂಮಿಯನ್ನು ಸ್ಥಿರಗೊಳಿಸಿದನು; ವರಾಹನು ಪಾತಾಳದಿಂದ ಭೂಮಿಯನ್ನು ಮೇಲಕ್ಕೆತ್ತಿದನು; ನರಸಿಂಹನು ಹಿರಣ್ಯಕಶಿಪುವನ್ನು ಸಂಹರಿಸಿದನು; ವಾಮನನು ಮೂರು ಹೆಜ್ಜೆಗಳಿಂದ ಬಲಿಯನ್ನು ವಶಪಡಿಸಿ ಸರ್ವಭೌಮತ್ವವನ್ನು ಪ್ರಕಟಿಸಿದನು; ಪರಶುರಾಮನು ದುರಾಚಾರಿ ಕ್ಷತ್ರಿಯರನ್ನು ದಂಡಿಸಿ ಭೂಮಿಯನ್ನು ಕಶ್ಯಪನಿಗೆ ಅರ್ಪಿಸಿದನು; ರಾಮನು ರಾವಣನನ್ನು ವಧಿಸಿ ಧರ್ಮರಾಜ್ಯವನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸಿದನು; ಕೃಷ್ಣನು ದುಷ್ಟ ರಾಜರನ್ನು ನಿವಾರಿಸಿ ಯುಧಿಷ್ಠಿರನ ಜಯವನ್ನು ಸೂಚಿಸಿದನು; ಬುದ್ಧನು ಕಲಿಯುಗದಲ್ಲಿ ಮೋಹ/ಗೊಂದಲ ಉಂಟುಮಾಡುವ ರೂಪವೆಂದು ವರ್ಣಿತನು; ಕಲ್ಕಿಯು ದಶಮ ಜನ್ಮವಾಗಿ ಭವಿಷ್ಯದಲ್ಲಿ ಅವತರಿಸುವನೆಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ಅಂತ್ಯದಲ್ಲಿ ದಶಾವತಾರ-ಸ್ಮರಣೆ ಪಾಪಕ್ಷಯಕ್ಕೆ ಕಾರಣವೆಂದು ಪುನರುಚ್ಚರಿಸಿ, ತೀರ್ಥಮಾಹಾತ್ಮ್ಯವನ್ನು ಅವತಾರತತ್ತ್ವ ಹಾಗೂ ಸಮಾಜಧರ್ಮಪತನದ ಎಚ್ಚರಿಕೆಯೊಂದಿಗೆ ಜೋಡಿಸಲಾಗಿದೆ.
Adhyaya 152
भार्गलेश्वर-माहात्म्य (Bhārgaleśvara Māhātmya) — Merit of Worship and Final Passage at the Tīrtha
ಈ ಸಂಕ್ಷಿಪ್ತ ಧಾರ್ಮಿಕ ಸೂಚನೆಯಲ್ಲಿ ಮಾರ್ಕಂಡೇಯನು ಯಾತ್ರಿಕನಿಗೆ ಮಹಿಮೆಯುಳ್ಳ ಭಾರ್ಗಲೇಶ್ವರ ಕ್ಷೇತ್ರಕ್ಕೆ ಮುಂದುವರಿಯಲು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ. ಶಂಕರನನ್ನು “ಜಗತ್ತಿನ ಪ್ರಾಣ” ಎಂದು ವರ್ಣಿಸಿ, ಅವನ ಸ್ಮರಣಮಾತ್ರದಿಂದಲೇ ಪಾಪನಾಶವಾಗುತ್ತದೆ (ಸ್ಮೃತಮಾತ್ರ-ಅಘನಾಶನ) ಎಂದು ಪ್ರತಿಪಾದಿಸುತ್ತಾನೆ. ಮುಂದೆ ಈ ತೀರ್ಥದ ಎರಡು ಫಲಗಳನ್ನು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ—(1) ಅಲ್ಲಿ ಸ್ನಾನ ಮಾಡಿ ಪರಮೇಶ್ವರನ ಪೂಜೆ ಮಾಡುವವನು ಅಶ್ವಮೇಧ ಯಾಗಫಲವನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತಾನೆ; (2) ಅದೇ ತೀರ್ಥದಲ್ಲಿ ಪ್ರಾಣತ್ಯಾಗ ಮಾಡುವವನು “ಅನಿವರ್ತಿಕಾ ಗತಿ” ಪಡೆದು ಸಂಶಯವಿಲ್ಲದೆ ರುದ್ರಲೋಕವನ್ನು ಸೇರುತ್ತಾನೆ. ಭಕ್ತಿ, ಸ್ಥಳ ಮತ್ತು ಸ್ಮರಣೆ—ಇವು ಶೈವ ಮೋಕ್ಷಮಾರ್ಗದಲ್ಲಿ ಮಹಾಶಕ್ತಿಯೆಂದು ಅಧ್ಯಾಯ ಬೋಧಿಸುತ್ತದೆ।
Adhyaya 153
रवितीर्थ-आदित्येश्वर-माहात्म्य (Ravi Tīrtha and Ādityeśvara: Theological Account and Merit Framework)
ಅಧ್ಯಾಯದ ಆರಂಭದಲ್ಲಿ ಮಾರ್ಕಂಡೇಯರು ‘ಅನುತ್ತಮ’ ರವಿತೀರ್ಥವನ್ನು ವರ್ಣಿಸುತ್ತಾರೆ; ಅದರ ದರ್ಶನಮಾತ್ರದಿಂದಲೂ ಪಾಪಕ್ಷಯವಾಗುತ್ತದೆ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ರವಿತೀರ್ಥದಲ್ಲಿ ಸ್ನಾನ ಮಾಡಿ ಭಾಸ್ಕರನ ದರ್ಶನ ಮಾಡಿದರೆ ನಿರ್ದಿಷ್ಟ ಫಲಗಳು ದೊರೆಯುತ್ತವೆ. ರವಿಗೆ ಸಮರ್ಪಿಸಿ ಯೋಗ್ಯ ಬ್ರಾಹ್ಮಣನಿಗೆ ವಿಧಿಪೂರ್ವಕವಾಗಿ ನೀಡಿದ ದಾನ ಅಪಾರ ಫಲದಾಯಕ—ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಅಯನ, ವಿಷುವ, ಸಂಕ್ರಾಂತಿ, ಸೂರ್ಯ/ಚಂದ್ರಗ್ರಹಣ ಮತ್ತು ವ್ಯತೀಪಾತ ಕಾಲಗಳಲ್ಲಿ. ಸಿದ್ಧಾಂತವಾಗಿ ಸೂರ್ಯನು ‘ಪ್ರತಿದಾತ’ನಂತೆ ಅರ್ಪಣೆಗೆ ಕಾಲಾಂತರದಲ್ಲಿ, ಅನೇಕ ಜನ್ಮಗಳವರೆಗೂ ಪ್ರತಿಫಲ ನೀಡುವವನೆಂದು, ಕಾಲಭೇದದಿಂದ ಪುಣ್ಯದಲ್ಲಿ ತಾರತಮ್ಯವಿದೆ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತದೆ. ಯುಧಿಷ್ಠಿರನು ರವಿತೀರ್ಥ ಏಕೆ ಅತ್ಯಂತ ಪುಣ್ಯದಾಯಕ ಎಂದು ಪ್ರಶ್ನಿಸುತ್ತಾನೆ. ಮಾರ್ಕಂಡೇಯರು ಕೃತಯುಗದ ಕಥೆಯನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ: ಜಾಬಾಲಿ ಎಂಬ ಪಂಡಿತ ಬ್ರಾಹ್ಮಣನು ವ್ರತಪಾಲನೆಯ ಕಾರಣದಿಂದ ಪತ್ನಿಯ ಋತುಕಾಲದಲ್ಲಿ ಸಂಯೋಗವನ್ನು ಮರುಮರು ನಿರಾಕರಿಸುತ್ತಾನೆ; ದುಃಖಿತ ಪತ್ನಿ ಉಪವಾಸದಿಂದ ಮೃತಳಾಗುತ್ತಾಳೆ. ಆ ದೋಷದಿಂದ ಜಾಬಾಲಿಗೆ ಕುಷ್ಠಸಮಾನ ರೋಗ ಮತ್ತು ದೇಹಕ್ಷಯ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ. ಅವನು ನರ್ಮದೆಯ ಉತ್ತರ ತೀರದಲ್ಲಿರುವ ಭಾಸ್ಕರತೀರ್ಥ–ಆದಿತ್ಯೇಶ್ವರ ಮಹಿಮೆಯನ್ನು (ಸರ್ವರೋಗನಾಶಕ) ಕೇಳಿ, ಹೋಗಲಾರದೆ ಘೋರ ತಪಸ್ಸಿನಿಂದ ಆದಿತ್ಯೇಶ್ವರನನ್ನು ತನ್ನ ಸ್ಥಳದಲ್ಲೇ ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷಗೊಳಿಸುವ ಸಂಕಲ್ಪ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ. ನೂರು ವರ್ಷಗಳ ತಪಸ್ಸಿನ ಬಳಿಕ ಸೂರ್ಯನು ವರ ನೀಡಿ ಅಲ್ಲಿ ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷನಾಗುತ್ತಾನೆ; ಆ ಸ್ಥಳ ಪಾಪ-ಶೋಕಹರ ತೀರ್ಥವೆಂದು ಘೋಷಿತವಾಗುತ್ತದೆ. ಆಚಾರವಿಧಿ: ಒಂದು ವರ್ಷ ಪ್ರತೀ ಭಾನುವಾರ ಸ್ನಾನ ಮಾಡಿ, ಏಳು ಪ್ರದಕ್ಷಿಣೆ ಮಾಡಿ, ಅರ್ಘ್ಯ-ದಾನಾದಿಗಳನ್ನು ಸಮರ್ಪಿಸಿ ಸೂರ್ಯದರ್ಶನ ಮಾಡಬೇಕು; ಇದರಿಂದ ಚರ್ಮರೋಗಗಳು ಶೀಘ್ರ ಶಮನವಾಗಿ, ಲೋಕಿಕ ಸಮೃದ್ಧಿ ಸಿದ್ಧಿಸುತ್ತದೆ ಎಂದು ಹೇಳಿದೆ. ಸಂಕ್ರಾಂತಿಯಲ್ಲಿ ಅಲ್ಲಿ ಮಾಡುವ ಶ್ರಾದ್ಧ ಪಿತೃಗಳನ್ನು ತೃಪ್ತಿಪಡಿಸುತ್ತದೆ, ಏಕೆಂದರೆ ಭಾಸ್ಕರನು ಪಿತೃದೇವತೆಗಳೊಂದಿಗೆ ಸಂಬಂಧಿತನೆಂದು ನಿರೂಪಿಸಲಾಗಿದೆ. ಅಂತ್ಯದಲ್ಲಿ ಆದಿತ್ಯೇಶ್ವರನ ಶುದ್ಧಿಕರ ಹಾಗೂ ರೋಗನಿವಾರಕ ಮಹಿಮೆಯನ್ನು ಪುನಃ ದೃಢಪಡಿಸಲಾಗಿದೆ.
Adhyaya 154
कलकलेश्वरतीर्थमाहात्म्य (Glory of the Kalakaleśvara Tīrtha)
ಈ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ ಶ್ರೀ ಮಾರ್ಕಂಡೇಯರು ನರ್ಮದೆಯ ದಕ್ಷಿಣ ತೀರದಲ್ಲಿರುವ ಪ್ರಸಿದ್ಧ ‘ಕಲಕಲೇಶ್ವರ’ ತೀರ್ಥದ ಮಹಿಮೆಯನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ; ಅದು ಸ್ವಯಂ ದೇವರಿಂದ ನಿರ್ಮಿತವೆಂದು ಕೀರ್ತಿಸಲಾಗಿದೆ. ಅಂಧಕನ ವಧೆಯ ನಂತರ ಮಹಾದೇವರನ್ನು ದೇವತೆಗಳು, ಗಂಧರ್ವರು, ಕಿನ್ನರರು ಮತ್ತು ಮಹಾಸರ್ಪಗಳು ಶಂಖ, ತೂರ್ಯ, ಮೃದಂಗ, ಪಣವ, ವೀಣೆ, ವೇಣುಗಳ ನಾದದೊಂದಿಗೆ, ಹಾಗೆಯೇ ಸಾಮ, ಯಜುಃ, ಛಂದಸ್, ಋಕ್ ಮಂತ್ರಘೋಷಗಳೊಂದಿಗೆ ಸ್ತುತಿ-ಪೂಜೆ ಮಾಡಿ ಗೌರವಿಸಿದ ಶೈವ ಪ್ರಸಂಗ ಇಲ್ಲಿ ವರ್ಣಿತವಾಗಿದೆ. ಪ್ರಮಥರು ಮತ್ತು ವಂದಿಜನರ ಕಲಕಲ ಧ್ವನಿಯ ಮಧ್ಯೆ ಲಿಂಗ ಪ್ರತಿಷ್ಠೆ ನಡೆದದ್ದರಿಂದ ‘ಕಲಕಲೇಶ್ವರ’ ಎಂಬ ನಾಮವ್ಯುತ್ಪತ್ತಿ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ಈ ತೀರ್ಥದಲ್ಲಿ ಸ್ನಾನ ಮಾಡಿ ಕಲಕಲೇಶ್ವರ ದರ್ಶನ ಮಾಡಿದರೆ ವಾಜಪೇಯ ಯಾಗಕ್ಕಿಂತಲೂ ಅಧಿಕ ಪುಣ್ಯ ಲಭಿಸುತ್ತದೆ ಎಂಬ ವಿಧಿ ಇದೆ. ಫಲಶ್ರುತಿಯಾಗಿ ಪಾಪಶುದ್ಧಿ, ದಿವ್ಯ ವಿಮಾನದಲ್ಲಿ ಸ್ವರ್ಗಾರೋಹಣ, ಅಪ್ಸರೆಯರ ಪ್ರಶಂಸೆ, ಸ್ವರ್ಗೀಯ ಭೋಗಗಳು, ಮತ್ತು ಅಂತ್ಯದಲ್ಲಿ ಶುದ್ಧ ವಂಶದಲ್ಲಿ ದೀರ್ಘಾಯು, ಆರೋಗ್ಯವಂತ, ವಿದ್ಯಾವಂತ ಬ್ರಾಹ್ಮಣನಾಗಿ ಪುನರ್ಜನ್ಮ ಪಡೆಯುವದು ವಿವರಿಸಲಾಗಿದೆ.
Adhyaya 155
शुक्लतीर्थमाहात्म्यम् (The Glory of Śukla Tīrtha on the Narmadā)
ಈ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ ಮಾರ್ಕಂಡೇಯನು ನರ್ಮದೆಯ ಉತ್ತರ ತೀರದಲ್ಲಿರುವ ಶುಕ್ಲತೀರ್ಥವನ್ನು ಅಪ್ರತಿಮವಾದ, ಸರ್ವತೀರ್ಥೋತ್ತಮವೆಂದು ಗುರುತಿಸುತ್ತಾನೆ. ತೀರ್ಥಗಳ ಶ್ರೇಷ್ಠತಾಕ್ರಮವನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸಿ, ಇತರ ಪವಿತ್ರಸ್ಥಳಗಳು ಶುಕ್ಲತೀರ್ಥದ ಫಲಪ್ರಭಾವದ ಅಂಶಕ್ಕೂ ಸಮವಲ್ಲವೆಂದು ನಿರ್ಣಯಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ನರ್ಮದೆಯು ಸರ್ವಪಾಪಹಾರಿಣಿ, ಸರ್ವಲೋಕಪಾವನಿ ಎಂಬ ಮಹಿಮೆಯೂ ಇಲ್ಲಿ ವರ್ಣಿತವಾಗಿದೆ. ಉತ್ಪತ್ತಿಕಥೆಯಲ್ಲಿ ವಿಷ್ಣು ಶುಕ್ಲತೀರ್ಥದಲ್ಲಿ ದೀರ್ಘ ತಪಸ್ಸು ಮಾಡುತ್ತಾನೆ; ಆಗ ಶಿವನು ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷನಾಗಿ ಆ ಕ್ಷೇತ್ರವನ್ನು ಪ್ರತಿಷ್ಠಾಪಿಸಿ, ಭೋಗವೂ ಮೋಕ್ಷವೂ ನೀಡುವ ಪವಿತ್ರ ವಲಯವನ್ನು ಅನುಗ್ರಹಿಸುತ್ತಾನೆ. ನಂತರ ಚಾಣಕ್ಯರಾಜನ ಕಥೆಯಲ್ಲಿ ಶಾಪಗ್ರಸ್ತ ಇಬ್ಬರು ಜೀವಿಗಳು ಕಾಗರೂಪದಲ್ಲಿ ಯಮಲೋಕಕ್ಕೆ ಕಳುಹಿಸಲ್ಪಡುತ್ತಾರೆ; ಯಮನು—ಶುಕ್ಲತೀರ್ಥದಲ್ಲಿ ಮರಣಿಸುವವರು ನನ್ನ ಅಧಿಕಾರಕ್ಕೆ ಅತೀತರು, ವಿಚಾರಣೆ ಇಲ್ಲದೇ ಉನ್ನತ ಗತಿಯನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತಾರೆ ಎಂದು ಘೋಷಿಸುತ್ತಾನೆ. ಆ ಕಾಗಗಳು ಯಮಪುರಿಯ ದರ್ಶನ, ನರಕಗಳ ಭೇದಗಳು ಮತ್ತು ಕರ್ಮಾನುಸಾರ ದಂಡ, ಹಾಗೆಯೇ ದಾನಿಗಳ ದಾನಫಲಭೋಗವನ್ನು ವಿವರಿಸುತ್ತವೆ. ಅಂತ್ಯದಲ್ಲಿ ಚಾಣಕ್ಯನು ಆಸಕ್ತಿಗಳನ್ನು ತ್ಯಜಿಸಿ ಧನದಾನ ಮಾಡಿ, ತೀರ್ಥಸ್ನಾನದಿಂದ ವೈಷ್ಣವ ಗತಿಯನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತಾನೆ; ಹೀಗೆ ಅಧ್ಯಾಯವು ಧರ್ಮ, ದಾನ ಮತ್ತು ಮೋಕ್ಷೋಪಾಯವನ್ನು ದೃಢಪಡಿಸುತ್ತದೆ.
Adhyaya 156
शुक्लतीर्थमाहात्म्य (Śukla-tīrtha Māhātmya) — The Glory of Śukla Tīrtha on the Revā
ಮಾರ್ಕಂಡೇಯರು ರೇವಾತೀರದ ನರ್ಮದೆಯ ಮೇಲಿರುವ ಶುಕ್ಲತೀರ್ಥವನ್ನು ಅಪ್ರತಿಮ, ಸರ್ವೋತ್ತಮ ತೀರ್ಥವೆಂದು ವರ್ಣಿಸುತ್ತಾರೆ. ದಿಕ್ಕಿನತ್ತ ಇಳಿಜಾರಿರುವ ಭೂಭಾಗದಲ್ಲಿ, ಋಷಿಗಳ ಸೇವೆಯಿಂದ ಪಾವನವಾದ ಈ ಸ್ಥಳದಲ್ಲಿ ಸ್ನಾನ ಮಾಡಿದರೆ ಪಾಪಕ್ಷಯವಾಗುತ್ತದೆ—ಧೋಬಿ ಬಟ್ಟೆಯನ್ನು ಶುದ್ಧಗೊಳಿಸುವಂತೆ ದೋಷಗಳು ತೊಲಗುತ್ತವೆ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ವಿಶೇಷವಾಗಿ ವೈಶಾಖದಲ್ಲಿ (ಕಾರ್ತಿಕದಲ್ಲಿಯೂ) ಕೃಷ್ಣಪಕ್ಷ ಚತುರ್ದಶಿಯಂದು ಕೈಲಾಸದಿಂದ ಶಿವನು ಉಮೆಯೊಂದಿಗೆ ಇಲ್ಲಿ ಆಗಮಿಸಿ, ವಿಧಿಪೂರ್ವಕ ಸ್ನಾನದ ನಂತರ ದರ್ಶನ ನೀಡುತ್ತಾನೆ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತದೆ. ಬ್ರಹ್ಮ, ವಿಷ್ಣು, ಇಂದ್ರ, ಗಂಧರ್ವರು, ಅಪ್ಸರಸರು, ಯಕ್ಷರು, ಸಿದ್ಧರು, ವಿದ್ಯಾಧರರು, ನಾಗರು ಮೊದಲಾದ ದಿವ್ಯಪರಿವಾರಗಳು ತೀರ್ಥದ ಪಾವನ ಕರ್ಮಪ್ರವಾಹದಲ್ಲಿ ಪಾಲ್ಗೊಳ್ಳುತ್ತಾರೆ. ರೇವಾಜಲದಿಂದ ತರ್ಪಣ ಹಾಗೂ ಅರ್ಘ್ಯಾದಿಗಳನ್ನು ಅರ್ಪಿಸಿದರೆ ಪಿತೃಗಳಿಗೆ ದೀರ್ಘಕಾಲ ತೃಪ್ತಿ ದೊರೆಯುತ್ತದೆ. ತುಪ್ಪದಲ್ಲಿ ನೆನೆಸಿದ ಕಂಬಳಿ, ಯಥಾಶಕ್ತಿ ಸ್ವರ್ಣದಾನ, ಹಾಗೆಯೇ ಪಾದುಕಾ, ಛತ್ರ, ಶಯನ, ಆಸನ, ಅನ್ನ, ಜಲ, ಧಾನ್ಯ ಇತ್ಯಾದಿ ದಾನಗಳ ವಿಧಿ ಹೇಳಿ, ಫಲವಾಗಿ ಶಿವಲೋಕ/ರುದ್ರಲೋಕ ಪ್ರಾಪ್ತಿ, ಮತ್ತೊಂದು ತಪೋವ್ರತ ಪ್ರಸಂಗದಲ್ಲಿ ವರುಣಪುರಿ ಗತಿಯೂ ಉಲ್ಲೇಖಿಸಲಾಗಿದೆ. ಮಾಸಪೂರ್ತಿ ಉಪವಾಸ, ಪ್ರದಕ್ಷಿಣೆ (ಭೂಪ್ರದಕ್ಷಿಣೆಗೆ ಸಮ), ವೃಷಮೋಕ್ಷ, ಯಥಾಶಕ್ತಿ ಅಲಂಕೃತ ಕನ್ಯಾದಾನ, ಮತ್ತು ರುದ್ರಾರ್ಪಿತ ‘ಸುಂದರ ಯುಗಲ’ ಪೂಜೆ ಜನ್ಮಜನ್ಮಾಂತರ ವಿಭಜನೆ ತಪ್ಪಿಸುವುದೆಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ಅಂತ್ಯ ಫಲಶ್ರುತಿ—ಭಕ್ತಿಯಿಂದ ಕೇಳಿದರೆ ಸಂತಾನ, ಧನ ಅಥವಾ ಮೋಕ್ಷದಂತಹ ಇಷ್ಟಸಿದ್ಧಿ ಲಭಿಸುತ್ತದೆ ಎಂದು ಘೋಷಿಸುತ್ತದೆ.
Adhyaya 157
हुङ्कारतीर्थ-माहात्म्य (Glory of Hūṅkāra Tīrtha and Vāsudeva’s Sacred Site)
ಈ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ ಶುಕ್ಲತೀರ್ಥದ ಸಮೀಪ ರಾಜನಿಗೆ ಮಾರ್ಕಂಡೇಯ ಋಷಿ ಉಪದೇಶಿಸಿ, ನರ್ಮದಾ (ರೇವಾ) ತೀರದಲ್ಲಿರುವ ಪ್ರಸಿದ್ಧ ವಾಸುದೇವ-ತೀರ್ಥವನ್ನು ಪರಿಚಯಿಸುತ್ತಾರೆ. ಕಥೆಯಂತೆ “ಹೂಂಕಾರ” ಎಂಬ ಉಚ್ಚಾರಣೆಯ ಮಾತ್ರದಿಂದ ನದಿ ಒಂದು ಕ್ರೋಶ ದೂರ ಸರಿದಿತೆಂದು ಹೇಳಲಾಗುತ್ತದೆ; ಆದ್ದರಿಂದ ಆ ಸ್ಥಳವು ಪಂಡಿತರಲ್ಲಿ “ಹೂಂಕಾರ” ಹಾಗೂ ಸ್ನಾನಘಟ್ಟವು “ಹೂಂಕಾರತೀರ್ಥ” ಎಂದು ಖ್ಯಾತಿಯಾಯಿತು. ಹೂಂಕಾರತೀರ್ಥದಲ್ಲಿ ಸ್ನಾನ ಮಾಡಿ ಅಕ್ಷಯನಾದ ಅಚ್ಯುತನ ದರ್ಶನ ಮಾಡಿದರೆ ಅನೇಕ ಜನ್ಮಗಳ ಸಂಚಿತ ಪಾಪ ನಾಶವಾಗುತ್ತದೆ ಎಂಬ ವೈಷ್ಣವ ಭಕ್ತಿಯುಕ್ತ ತೀರ್ಥಮಹಿಮೆ ಇಲ್ಲಿ ಪ್ರತಿಪಾದಿತವಾಗಿದೆ. ಸಂಸಾರದಲ್ಲಿ ಮುಳುಗಿದವರಿಗೆ ನಾರಾಯಣನಿಗಿಂತ ಶ್ರೇಷ್ಠ ರಕ್ಷಕನಿಲ್ಲ; ಹರಿಗಾಗಿ ಅರ್ಪಿತವಾದ ನಾಲಿಗೆ, ಮನಸ್ಸು, ಕೈಗಳು ಧನ್ಯ, ಮತ್ತು ಹೃದಯದಲ್ಲಿ ಹರಿಯನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸಿಕೊಂಡವರಿಗೆ ಸರ್ವಮಂಗಳವೆಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ಇತರ ದೇವತಾರಾಧನೆಗಳಿಂದ ಬಯಸುವ ಫಲಗಳು ಹರಿಗೆ ಅಷ್ಟಾಂಗ ನಮಸ್ಕಾರ ಮಾಡಿದರೂ ದೊರೆಯುತ್ತವೆ. ದೇವಾಲಯದ ಧೂಳಿನ ಸ್ಪರ್ಶ, ಗುಡಿಸುವುದು, ನೀರು ಛಿಟಕಿಸುವುದು, ಲೇಪನ ಮುಂತಾದ ಸೇವೆಗಳು ಪಾಪಹರ; ಪೂರ್ಣ ಭಾವವಿಲ್ಲದಿದ್ದರೂ ಮಾಡಿದ ನಮಸ್ಕಾರ ಶೀಘ್ರ ದೋಷಗಳನ್ನು ಕರಗಿಸಿ ವಿಷ್ಣುಲೋಕಪ್ರಾಪ್ತಿಯನ್ನು ನೀಡುತ್ತದೆ ಎಂಬ ಫಲಶ್ರುತಿ ಇದೆ. ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ, ಹೂಂಕಾರತೀರ್ಥದಲ್ಲಿ ಮಾಡಿದ ಶುಭ-ಅಶುಭ ಕರ್ಮಗಳು ತಮ್ಮ ಫಲದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿರವಾಗಿರುತ್ತವೆ ಎಂದು ಹೇಳಿ, ಈ ತೀರ್ಥದ ವಿಶೇಷ ನೈತಿಕ-ಆಚಾರಶಕ್ತಿಯನ್ನು ಒತ್ತಿ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ.
Adhyaya 158
Saṅgameśvara-Tīrtha Māhātmya (Glory of the Saṅgameśvara Confluence Shrine)
ಅಧ್ಯಾಯ 158ರಲ್ಲಿ ಮārkaṇḍೇಯರು ನರ್ಮದೆಯ ದಕ್ಷಿಣ ತೀರದಲ್ಲಿರುವ ಶ್ರೇಷ್ಠ ತೀರ್ಥ ‘ಸಂಗಮೇಶ್ವರ’ದ ಮಹಾತ್ಮ್ಯವನ್ನು ವಿವರಿಸುತ್ತಾರೆ. ಇದು ಪಾಪ ಮತ್ತು ಭಯವನ್ನು ನಿವಾರಿಸುವ ಸ್ಥಳವೆಂದು ಕೀರ್ತಿಸಲಾಗಿದೆ. ವಿಂಧ್ಯ ಪರ್ವತದಿಂದ ಹೊರಹೊಮ್ಮುವ ಪುಣ್ಯಧಾರೆ ಇಲ್ಲಿ ನರ್ಮದೆಯಲ್ಲಿ ಸೇರುವ ಸಂಗಮವೆಂದು ಹೇಳಿ, ಕಪ್ಪು ಕಲ್ಲುಗಳಲ್ಲಿ ಸ್ಫಟಿಕದಂತೆ ಹೊಳೆಯುವ ಗುರುತುಗಳು ಇಂದಿಗೂ ಕಾಣುತ್ತವೆ ಎಂದು ಸ್ಥಳಪ್ರಾಮಾಣ್ಯವನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸುತ್ತಾರೆ. ನಂತರ ಭಕ್ತಿಕ್ರಿಯೆಗಳ ಹಂತಾನುಸಾರ ಫಲಶ್ರುತಿ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ—ಸಂಗಮದಲ್ಲಿ ಸ್ನಾನ ಮಾಡಿ ಸಂಗಮೇಶ್ವರನ ಪೂಜೆ ಮಾಡಿದರೆ ಅಶ್ವಮೇಧ ಯಜ್ಞಫಲ ದೊರೆಯುತ್ತದೆ. ಗಂಟೆ, ಧ್ವಜ/ಪತಾಕೆ, ಛತ್ರ ಇತ್ಯಾದಿ ದಾನ-ಅರ್ಪಣಗಳಿಂದ ದಿವ್ಯವಿಮಾನಪ್ರಾಪ್ತಿ ಮತ್ತು ರುದ್ರಸಾನ್ನಿಧ್ಯ ಲಭಿಸುತ್ತದೆ. ಮೊಸರು, ತೆಂಗಿನಕಾಯಿ ಮುಂತಾದವುಗಳಿಂದ ಲಿಂಗಪೂರಣ, ಹಾಗೂ ಮೊಸರು-ಮಧು-ಘೃತಾದಿಗಳಿಂದ ವಿಧಿಪೂರ್ವಕ ಅಭಿಷೇಕ ಮಾಡಿದರೆ ಶಿವಲೋಕದಲ್ಲಿ ದೀರ್ಘವಾಸ, ಸ್ವರ್ಗ್ಯಫಲಗಳು ಮತ್ತು ‘ಏಳು ಜನ್ಮ’ಗಳವರೆಗೆ ಪುಣ್ಯಪರಂಪರೆ ದೊರೆಯುತ್ತದೆ. ನೀತಿಬೋಧವೂ ಸೇರಿದೆ—ಮಹಾದೇವನು ಪರಮ ‘ಮಹಾಪಾತ್ರ’; ಬ್ರಹ್ಮಚರ್ಯಯುಕ್ತ ಪೂಜೆ ಶ್ರೇಷ್ಠ; ಶಿವಯೋಗಿಗಳ ಸತ್ಕಾರ ಅತ್ಯುತ್ತಮ ಪುಣ್ಯ. ಒಬ್ಬ ಶಿವಯೋಗಿಗೆ ಅನ್ನದಾನ ಮಾಡುವುದು ಅನೇಕ ವೇದಜ್ಞ ಬ್ರಾಹ್ಮಣರಿಗೆ ಭೋಜನ ನೀಡುವುದಕ್ಕಿಂತಲೂ ಅಧಿಕ ಫಲದಾಯಕವೆಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ಅಂತಿಮವಾಗಿ, ಸಂಗಮೇಶ್ವರದಲ್ಲಿ ದೇಹತ್ಯಾಗ ಮಾಡಿದವನು ಶಿವಲೋಕದಿಂದ ಮರಳಿ ಬರುವುದಿಲ್ಲ, ಪುನರ್ಜನ್ಮವಿಲ್ಲ ಎಂಬ ಮೋಕ್ಷವಾಕ್ಯದಿಂದ ಅಧ್ಯಾಯ ಮುಕ್ತಾಯಗೊಳ್ಳುತ್ತದೆ.
Adhyaya 159
नरकेश्वरतीर्थ-माहात्म्यं, वैतरणीदाना-विधानं च (Narakeśvara Tīrtha Glory and the Procedure of Vaitaraṇī-Gift)
ಅಧ್ಯಾಯದ ಆರಂಭದಲ್ಲಿ ಮಾರ್ಕಂಡೇಯನು ರಾಜನಿಗೆ ನರ್ಮದೆಯಲ್ಲಿರುವ ಅಪರೂಪದ, ಅತ್ಯಂತ ಪಾವನವಾದ ‘ನರಕೇಶ್ವರ’ ತೀರ್ಥವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತಾನೆ; ಅದು ಭಯಾನಕ ‘ನರಕದ್ವಾರ’ದ ಭೀತಿಯಿಂದ ರಕ್ಷಿಸುವ ಆಶ್ರಯವೆಂದು ವರ್ಣಿತವಾಗಿದೆ. ನಂತರ ಯುಧಿಷ್ಠಿರನು ಪ್ರಶ್ನಿಸುತ್ತಾನೆ—ಶುಭಾಶುಭ ಕರ್ಮಫಲಗಳನ್ನು ಅನುಭವಿಸಿದ ಬಳಿಕ ಜೀವಿಗಳು ಗುರುತಿಸಬಹುದಾದ ಲಕ್ಷಣಗಳೊಂದಿಗೆ ಹೇಗೆ ಪುನರ್ಜನ್ಮ ಪಡೆಯುತ್ತಾರೆ? ಮಾರ್ಕಂಡೇಯನು ಕರ್ಮನ್ಯಾಯವನ್ನು ಕ್ರಮಬದ್ಧವಾಗಿ ವಿವರಿಸಿ, ನಿರ್ದಿಷ್ಟ ಅಪರಾಧಗಳು ಮತ್ತು ನೈತಿಕ ಪತನಗಳು ದೇಹದೋಷ, ದಾರಿದ್ರ್ಯ, ಸಾಮಾಜಿಕ ವಂಚನೆ ಅಥವಾ ತಿರ್ಯಕ್-ಯೋನಿ ಮುಂತಾದ ಜನ್ಮಗಳೊಂದಿಗೆ ಹೇಗೆ ಸಂಬಂಧಿಸುತ್ತವೆ ಎಂಬುದನ್ನು ಉಪದೇಶಾತ್ಮಕ ಪಟ್ಟಿಯಾಗಿ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ. ಬಳಿಕ ಗರ್ಭದ ಮಾಸಾನುಸಾರ ವಿಕಾಸ, ಪಂಚಭೂತಗಳ ಸಂಯೋಗ, ಇಂದ್ರಿಯ-ಮನ-ಬುದ್ಧಿಯ ಉದಯ—ಇವೆಲ್ಲ ದೈವಾಧೀನ ದೇಹತತ್ತ್ವವಾಗಿ ನಿರೂಪಿತವಾಗುತ್ತವೆ. ಉತ್ತರಾರ್ಧದಲ್ಲಿ ಯಮದ್ವಾರದಲ್ಲಿರುವ ವೈತರಣಿ ನದಿಯ ಭೀಕರ ಸ್ವರೂಪ ವರ್ಣನೆಗೊಳ್ಳುತ್ತದೆ—ಮಲಿನ ಜಲ, ಕ್ರೂರ ಜಲಚರಗಳು, ಪಾಪಿಗಳಿಗೆ ತೀವ್ರ ಯಾತನೆ; ವಿಶೇಷವಾಗಿ ತಾಯಿ, ಆಚಾರ್ಯ, ಗುರುಗಳನ್ನು ಅವಮಾನಿಸುವವರು, ಆಶ್ರಿತರನ್ನು ಹಿಂಸಿಸುವವರು, ದಾನ-ಪ್ರತಿಜ್ಞೆಗಳಲ್ಲಿ ಮೋಸ ಮಾಡುವವರು, ಲೈಂಗಿಕ-ಸಾಮಾಜಿಕ ಧರ್ಮಗಳನ್ನು ಉಲ್ಲಂಘಿಸುವವರಿಗೆ ದುಃಖ ಹೆಚ್ಚುತ್ತದೆ. ಪರಿಹಾರವಾಗಿ ‘ವೈತರಣಿ-ಧೇನು’ ದಾನವಿಧಾನವನ್ನು ಹೇಳುತ್ತದೆ—ವಿಧಿಪೂರ್ವಕ ಅಲಂಕರಿಸಿದ ಹಸುವನ್ನು ನಿರ್ಮಿಸಿ ಮಂತ್ರಗಳೊಂದಿಗೆ ದಾನ ಮಾಡಿ ಪ್ರದಕ್ಷಿಣೆ ಮಾಡಿದರೆ ನದಿ ‘ಸುಖವಾಹಿನಿ’ಯಾಗಿ ಸುಲಭವಾಗಿ ದಾಟಿಸುತ್ತದೆ. ಅಂತಿಮವಾಗಿ ಆಶ್ವಯುಜ ಕೃಷ್ಣ ಚತುರ್ದಶಿ ಮುಂತಾದ ಕಾಲನಿರ್ದೇಶದೊಂದಿಗೆ ನರ್ಮದಾಸ್ನಾನ, ಶ್ರಾದ್ಧ, ರಾತ್ರಿಜಾಗರಣೆ, ತರ್ಪಣ, ದೀಪದಾನ, ಬ್ರಾಹ್ಮಣಭೋಜನ ಮತ್ತು ಶಿವಪೂಜೆಯನ್ನು ವಿಧಿಸಿ, ನರಕನಿವೃತ್ತಿ, ಉತ್ತಮ ಪರಲೋಕಗತಿ ಮತ್ತು ಮುಂದಿನ ಶುಭ ಮಾನವಫಲವನ್ನು ಪ್ರತಿಪಾದಿಸುತ್ತದೆ.
Adhyaya 160
मोक्षतीर्थमाहात्म्य (Mokṣatīrtha Māhātmya) — The Glory of the Liberation-Fording Place
ಮಾರ್ಕಂಡೇಯನು ಪಾಂಡುವಂಶಜನಿಗೆ ಉಪದೇಶಿಸಿ, ದೇವರುಗಳು, ಗಂಧರ್ವರು ಹಾಗೂ ತಪಸ್ವಿ ಋಷಿಗಳು ಸೇವಿಸುವ “ಅನುತ್ತಮ” ಮೋಕ್ಷತೀರ್ಥವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತಾನೆ. ವಿಷ್ಣುವಿನ ಮಾಯೆಯಿಂದ ಮೋಹಿತರಾದ ಅನೇಕರು ಈ ತೀರ್ಥವನ್ನು ಗುರುತಿಸಲಾರರು; ಆದರೆ ಸಿದ್ಧ ಋಷಿಗಳು ಇಲ್ಲಿ ಮೋಕ್ಷವನ್ನು ಪಡೆದಿದ್ದಾರೆ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ಪುಲಸ್ತ್ಯ, ಪುಲಹ, ಕ್ರತು, ಪ್ರಾಚೇತಸ, ವಸಿಷ್ಠ, ದಕ್ಷ, ನಾರದ ಮೊದಲಾದ ಮಹರ್ಷಿಗಳ ಪಟ್ಟಿಯನ್ನು ನೀಡಿ, ಏಳು ಸಾವಿರ ಮಹಾತ್ಮರು ತಮ್ಮ ಪುತ್ರರೊಂದಿಗೆ ಇಲ್ಲಿ ಮುಕ್ತರಾದರು ಎಂದು ಪ್ರತಿಪಾದಿಸಿ, ಈ ತೀರ್ಥದ ಮೋಕ್ಷಪ್ರದತ್ವವನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸುತ್ತಾರೆ. ನಂತರ ಸಂಗಮವನ್ನು ವರ್ಣಿಸುತ್ತಾರೆ—ಪ್ರವಾಹದ ಮಧ್ಯದಲ್ಲಿ ತಮಹಾ ಎಂಬ ನದಿ ಬಂದು ಸೇರುತ್ತದೆ; ಆ ಸಂಗಮವು ಸರ್ವಪಾಪನಾಶಕವೆಂದು ಪ್ರಶಂಸಿತ. ಇಲ್ಲಿ ವಿಧಿಪೂರ್ವಕ ಗಾಯತ್ರೀ ಜಪ ಮಾಡಿದರೆ ಋಗ್/ಯಜುಃ/ಸಾಮ ವೇದಾಧ್ಯಯನದ ಫಲ ಸಮಾನವೆಂದು, ಇಲ್ಲಿ ಮಾಡಿದ ದಾನ, ಹೋಮ, ಜಪ-ಪಠಣಗಳು ಅಕ್ಷಯವಾಗಿ ಮೋಕ್ಷಕ್ಕೆ ಶ್ರೇಷ್ಠ ಸಾಧನವಾಗುತ್ತವೆ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ, ದ್ವಿಜ ಸನ್ಯಾಸಿಗಳು ಈ ತೀರ್ಥದಲ್ಲಿ ದೇಹತ್ಯಾಗ ಮಾಡಿದರೆ ತೀರ್ಥಪ್ರಭಾವದಿಂದ ಅನಿವರ್ತಿಕಾ ಗತಿಯನ್ನು (ಮರುಹಿಂತಿರುಗದ ಸ್ಥಿತಿ) ಪಡೆಯುತ್ತಾರೆ; ವಿಧಿಯನ್ನು ಸಂಕ್ಷೇಪವಾಗಿ ಹೇಳಿ, ವಿಸ್ತಾರವು ಪುರಾಣದಲ್ಲಿ ಬೋಧಿತವೆಂದು ಉಪಸಂಹರಿಸುತ್ತಾರೆ.
Adhyaya 161
सर्पतीर्थमाहात्म्य (Glory of Sarpa-tīrtha)
ಅಧ್ಯಾಯ 161ರಲ್ಲಿ ಮಾರ್ಕಂಡೇಯ ಋಷಿ ರಾಜ ಯುಧಿಷ್ಠಿರನಿಗೆ ಸರ್ಪತೀರ್ಥದ ದರ್ಶನವಿಧಿಯನ್ನು ಉಪದೇಶಿಸುತ್ತಾನೆ. ಇದು ಅತ್ಯಂತ ವಿಶಿಷ್ಟ ತೀರ್ಥವೆಂದು, ಇಲ್ಲಿ ಮಹಾನಾಗರು ಘೋರ ತಪಸ್ಸಿನಿಂದ ಸಿದ್ಧಿಯನ್ನು ಪಡೆದರು ಎಂದು ವರ್ಣಿಸಲಾಗಿದೆ. ವಾಸುಕೀ, ತಕ್ಷಕ, ಐರಾವತ, ಕಾಲಿಯ, ಕರ್ಕೋಟಕ, ಧನಂಜಯ, ಶಂಖಚೂಡ, ಧೃತರಾಷ್ಟ್ರ, ಕುಲಿಕ, ವಾಮನ ಮೊದಲಾದ ನಾಗರು ಹಾಗೂ ಅವರ ವಂಶಪರಂಪರೆಯನ್ನು ಉಲ್ಲೇಖಿಸಿ, ತಪಸ್ಸಿನಿಂದ ಗೌರವವೂ ಭೋಗವೂ ದೊರೆಯುವ ಪವಿತ್ರ ಲೋಕದಂತೆ ಈ ಸ್ಥಳದ ಮಹಿಮೆಯನ್ನು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ಮುಂದೆ ಕರ್ಮ-ಧರ್ಮದ ಸೂಚನೆ: ಸರ್ಪತೀರ್ಥದಲ್ಲಿ ಸ್ನಾನ ಮಾಡಿ ಪಿತೃಗಳಿಗೆ ಮತ್ತು ದೇವತೆಗಳಿಗೆ ತರ್ಪಣ ನೀಡಿದರೆ, ಶಂಕರನ ಪೂರ್ವಘೋಷಣೆಯಂತೆ, ವಾಜಪೇಯ ಯಾಗದ ಸಮಾನ ಪುಣ್ಯ ಲಭಿಸುತ್ತದೆ. ಅಲ್ಲದೆ ಅಲ್ಲಿ ಸ್ನಾನ ಮಾಡಿದ ಯಾತ್ರಿಕರಿಗೆ ಸರ್ಪ-ವೃಶ್ಚಿಕಾದಿಗಳ ಭಯವಿಲ್ಲವೆಂದು ರಕ್ಷಣಾತ್ಮಕ ವಿಧಾನದಂತೆ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ಮಾರ್ಗಶೀರ್ಷ ಕೃಷ್ಣ ಅಷ್ಟಮಿಯ ವಿಶೇಷ ವ್ರತ: ಉಪವಾಸ, ಶುದ್ಧತೆ ಪಾಲಿಸಿ, ಎಳ್ಳಿನಿಂದ ಲಿಂಗವನ್ನು ತುಂಬಿ, ಸುಗಂಧ-ಪುಷ್ಪಗಳಿಂದ ಪೂಜೆ ಮಾಡಿ, ನಂತರ ನಮಸ್ಕರಿಸಿ ಕ್ಷಮಾಪಣೆ/ಪ್ರಾಯಶ್ಚಿತ್ತ ಮಾಡಬೇಕು. ಫಲಶ್ರುತಿಯಲ್ಲಿ ಎಳ್ಳು ಮತ್ತು ಅರ್ಪಣದ ಪ್ರಮಾಣಕ್ಕೆ ತಕ್ಕಂತೆ ಸ್ವರ್ಗಭೋಗ, ನಂತರ ಶುದ್ಧ ಕುಲದಲ್ಲಿ ಜನ್ಮ, ಸೌಂದರ್ಯ, ಶ್ರೀ ಮತ್ತು ಮಹಾಧನಸಂಪತ್ತು ದೊರೆಯುತ್ತದೆ ಎಂದು ಪ್ರತಿಜ್ಞೆ ಮಾಡಲಾಗಿದೆ.
Adhyaya 162
गोपेश्वरतीर्थमाहात्म्य (Gopeśvara Tīrtha-Māhātmya)
ಅಧ್ಯಾಯ 162ರಲ್ಲಿ ಅವಂತೀ ಖಂಡದ ಗೋಪೇಶ್ವರ ತೀರ್ಥದ ಸಂಕ್ಷಿಪ್ತ ಮಹಾತ್ಮ್ಯವನ್ನು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ಸರ್ಪಕ್ಷೇತ್ರದ ನಂತರ ಮುಂದಿನ ಯಾತ್ರಾಸ್ಥಳವಾಗಿ ಗೋಪೇಶ್ವರವನ್ನು ಮಾರ್ಕಂಡೇಯರು ಸೂಚಿಸಿ, ಕರ್ಮಾಚರಣೆ ಮತ್ತು ಉಪಾಸನೆಗೆ ಅನುಗುಣವಾದ ಕ್ರಮಬದ್ಧ ಫಲಸಿದ್ಧಾಂತವನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸುತ್ತಾರೆ. ಈ ತೀರ್ಥದಲ್ಲಿ ಒಂದೇ ಬಾರಿ ಸ್ನಾನ ಮಾಡಿದರೂ ಪಾತಕವಿಮೋಚನೆ ದೊರೆಯುತ್ತದೆ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ಆದರೆ ಸ್ನಾನದ ನಂತರ ಸ್ವಇಚ್ಛೆಯಿಂದ ದೇಹತ್ಯಾಗ ಮಾಡುವುದು ನಿಂದನೀಯ—ಅಂಥವನು ಶಿವಾಲಯವನ್ನು ತಲುಪಿದರೂ ‘ಪಾಪಸಂಬಂಧಿ’ಯಾಗಿಯೇ ಇರುತ್ತಾನೆ ಎಂಬ ಎಚ್ಚರಿಕೆ ನೀಡಲಾಗಿದೆ; ಇದು ತೀರ್ಥಶಕ್ತಿಯ ದುರುಪಯೋಗಕ್ಕೆ ವಿರುದ್ಧವಾದ ಧರ್ಮಮಿತಿ. ಸ್ನಾನದ ನಂತರ ಈಶ್ವರಪೂಜೆ ಮಾಡಿದರೆ ಸರ್ವಪಾಪಮುಕ್ತಿ ಪಡೆದು ರುದ್ರಲೋಕವನ್ನು ಹೊಂದುತ್ತಾನೆ. ರುದ್ರಲೋಕಭೋಗದ ನಂತರ ಧರ್ಮಿಷ್ಠ ರಾಜನಾಗಿ ಪುನರ್ಜನ್ಮ, ಮತ್ತು ಲೋಕಫಲವಾಗಿ ಆನೆ-ಕುದುರೆ-ರಥ, ಪರಿಚಾರಕರು, ಇತರ ರಾಜರಿಂದ ಗೌರವ, ದೀರ್ಘ ಸುಖಮಯ ಜೀವನ ದೊರೆಯುತ್ತದೆ ಎಂದು ಫಲಶ್ರುತಿ ಹೇಳುತ್ತದೆ।
Adhyaya 163
नागतीर्थमाहात्म्य (Nāgatīrtha-māhātmya) — Observances at Nāga Tīrtha
ಮಾರ್ಕಂಡೇಯನು ರಾಜಶ್ರೋತರಿಗೆ ಉಪದೇಶಿಸುತ್ತಾನೆ—ರೇವಾತಟದ ಪರಮ ಪವಿತ್ರ ನಾಗತೀರ್ಥಕ್ಕೆ ಹೋಗಿ ಆಶ್ವಿನ ಶುಕ್ಲಪಕ್ಷದ ಶುಕ್ಲ-ಪಂಚಮಿಯಲ್ಲಿ ನಿಗದಿತ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ವ್ರತ ಆಚರಿಸಬೇಕು. ಶೌಚ ಮತ್ತು ಸಂಯಮವನ್ನು ಪಾಲಿಸಿ ರಾತ್ರಿಯಲ್ಲಿ ಜಾಗರಣ ಮಾಡಿ, ಗಂಧ, ಧೂಪ ಮೊದಲಾದ ಉಪಚಾರಗಳಿಂದ ವಿಧಿಪೂರ್ವಕ ಪೂಜೆ ಸಲ್ಲಿಸಬೇಕು. ಬೆಳಿಗ್ಗೆ ಶುದ್ಧ ಸ್ಥಿತಿಯಲ್ಲಿ ತೀರ್ಥಸ್ನಾನ ಮಾಡಿ ಯಥಾವಿಧಿ ಶ್ರಾದ್ಧ ಮಾಡುವ ವಿಧಿಯಿದೆ. ಫಲಶ್ರುತಿಯಲ್ಲಿ ಈ ಅನುಷ್ಠಾನದಿಂದ ಸರ್ವಪಾಪನಾಶವಾಗುತ್ತದೆ; ಹಾಗೆಯೇ ಆ ತೀರ್ಥದಲ್ಲಿ ದೇಹತ್ಯಾಗ ಮಾಡಿದವನು ಶಿವವಚನಾನುಸಾರ ಅನಿವರ್ತನೀಯ ಗತಿಯನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತಾನೆ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ.
Adhyaya 164
सांवाौरतीर्थमाहात्म्य — The Māhātmya of the Sāṃvaura Tīrtha
ಶ್ರೀ ಮಾರ್ಕಂಡೇಯರು ಸಾಂವೌರ ಎಂಬ ‘ಉತ್ತಮ’ ತೀರ್ಥದ ಮಾಹಾತ್ಮ್ಯವನ್ನು ವರ್ಣಿಸುತ್ತಾರೆ. ಅಲ್ಲಿ ಭಾನು (ಸೂರ್ಯ) ವಿಶೇಷ ಸನ್ನಿಧಾನದಿಂದ ದೇವರುಗಳೂ ಅಸುರರೂ ಆರಾಧಿಸುವಂತೆ ಪ್ರಕಾಶಿಸುತ್ತಾನೆ. ಗಾಢ ದುಃಖಸಾಗರದಲ್ಲಿ ಮುಳುಗಿದವರಿಗೆ—ದೇಹವೈಕಲ್ಯ, ರೋಗಸಮಾನ ಪೀಡೆ, ಪರಿತ್ಯಾಗ, ಸಾಮಾಜಿಕ ಏಕಾಂತದಿಂದ ಬಳಲುವವರಿಗೆ—ಈ ತೀರ್ಥ ಆಶ್ರಯವೆಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ನರ್ಮದಾ ತೀರದಲ್ಲಿರುವ ಸಾಂವೌರನಾಥನು ಅವರ ರಕ್ಷಕ, ಆರ್ಥಿಹರ ಮತ್ತು ದುಃಖನಾಶಕನೆಂದು ಕೀರ್ತಿಸಲಾಗಿದೆ. ಒಂದು ತಿಂಗಳು ನಿರಂತರ ತೀರ್ಥಸ್ನಾನ ಮಾಡಿ ಭಾಸ್ಕರನ ಪೂಜೆ ಮಾಡುವ ವಿಧಿಯನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ಇದರ ಫಲವನ್ನು ದಿಕ್ಕುಗಳ ಸಮುದ್ರಸ್ನಾನಕ್ಕೆ ಸಮಾನವೆಂದು ಹೊಗಳಿ, ಯೌವನ, ಪ್ರೌಢ ಮತ್ತು ವಾರ್ಧಕ್ಯದಲ್ಲಿ ಸಂಚಿತ ಪಾಪಗಳು ಸ್ನಾನಮಾತ್ರದಿಂದಲೇ ನಾಶವಾಗುತ್ತವೆ ಎಂದು ತಿಳಿಸುತ್ತಾರೆ. ರೋಗ, ದಾರಿದ್ರ್ಯ, ಇಷ್ಟವಿಯೋಗ ನಿವಾರಣೆಯಾಗಿ ಏಳು ಜನ್ಮಗಳವರೆಗೆ ಶುಭಫಲ ವಿಸ್ತರಿಸುತ್ತದೆ. ಸಪ್ತಮೀ ತಿಥಿಯಲ್ಲಿ ಉಪವಾಸ ಮತ್ತು ಕೆಂಪು ಚಂದನಯುಕ್ತ ಅರ್ಘ್ಯ ಅರ್ಪಣೆ ವಿಶೇಷ ಪುಣ್ಯಕರ. ನರ್ಮದಾಜಲ ಸರ್ವಪಾಪನಾಶಿನಿ ಎಂದು ಸ್ತುತಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ; ಸ್ನಾನ ಮಾಡಿ ಸಾಂವೌರೇಶ್ವರ ದರ್ಶನ ಮಾಡುವ ಭಕ್ತರು ಧನ್ಯರು, ಪ್ರಳಯದವರೆಗೆ ಸೂರ್ಯಲೋಕವಾಸವನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತಾರೆ ಎಂಬುದು ಉಪಸಂಹಾರ.
Adhyaya 165
सिद्धेश्वरतीर्थमाहात्म्य (Siddheśvara Tīrtha—Glory and Observances)
ಮಾರ್ಕಂಡೇಯರು ನರ್ಮದೆಯ ದಕ್ಷಿಣ ತೀರದಲ್ಲಿರುವ ‘ಸಿದ್ಧೇಶ್ವರ’ ಎಂಬ ಪ್ರಸಿದ್ಧ ತೀರ್ಥದ ಮಹಿಮೆಯನ್ನು ವರ್ಣಿಸುತ್ತಾರೆ. ಇದು ಎಲ್ಲಾ ತೀರ್ಥಗಳಲ್ಲಿಯೂ ಅತ್ಯಂತ ಪಾವನವೆಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ಅಲ್ಲಿ ಸ್ನಾನ ಮಾಡಿ ಪಿತೃಗಳು ಹಾಗೂ ದೇವತೆಗಳಿಗೆ ತರ್ಪಣ ಅರ್ಪಿಸಿ, ಪಿತೃಉದ್ದೇಶದಿಂದ ಶ್ರಾದ್ಧ ಮಾಡಬೇಕೆಂಬ ವಿಧಿ ತಿಳಿಸಲಾಗಿದೆ; ಅಲ್ಲಿನ ಶ್ರಾದ್ಧದಿಂದ ಪಿತೃಗಳಿಗೆ ಹನ್ನೆರಡು ವರ್ಷಗಳ ತನಕ ತೃಪ್ತಿ ದೊರೆಯುತ್ತದೆ ಎಂಬ ಫಲಶ್ರುತಿ ಉಲ್ಲೇಖಿಸಲಾಗಿದೆ. ಮುಂದೆ ಶೈವ ಭಕ್ತಿಯ ಆಚರಣಾಕ್ರಮ—ಭಕ್ತಿಯಿಂದ ಸ್ನಾನ, ಶಿವಪೂಜೆ, ರಾತ್ರಿಜಾಗರಣೆ, ಪುರಾಣಕಥಾ ಪಠಣ/ಶ್ರವಣ, ನಂತರ ನಿಯಮಾನುಸಾರ ಪ್ರಾತಃಕಾಲದಲ್ಲಿ ಪುನಃ ಶುದ್ಧ ಸ್ನಾನ—ಎಂದು ವಿವರಿಸಲಾಗಿದೆ. ಇದರ ಪರಮ ಫಲವಾಗಿ ಭಕ್ತನು ಗಿರಿಜಾಕಾಂತನಾದ ಶಿವನ ದರ್ಶನ ಪಡೆದು ಉನ್ನತ ಸ್ಥಿತಿಯನ್ನು ಹೊಂದುತ್ತಾನೆ ಎಂಬ ಮೋಕ್ಷಪ್ರದ ವಾಗ್ದಾನವಿದೆ. ಅಂತ್ಯದಲ್ಲಿ ಕಪಿಲಾದಿ ಪ್ರಾಚೀನ ಸಿದ್ಧರು ಮತ್ತು ಋಷಿಗಳ ಉಲ್ಲೇಖದಿಂದ ತೀರ್ಥದ ಪ್ರಾಮಾಣ್ಯ ಸ್ಥಾಪಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ; ನರ್ಮದೆಯ ಮಹಿಮಾಬಲದಿಂದ ಅವರು ಯೋಗಸಿದ್ಧರಾಗಿ ಪರಮಸಿದ್ಧಿಯನ್ನು ಪಡೆದರು ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ.
Adhyaya 166
Siddheśvarī-Vaiṣṇavī Tīrtha Māhātmya (सिद्धेश्वरी-वैष्णवी तीर्थमाहात्म्य) — Ritual Merits of Seeing and Worship
ಮಾರ್ಕಂಡೇಯನು ಒಂದು ಪವಿತ್ರ ತೀರ್ಥವನ್ನು ವರ್ಣಿಸುತ್ತಾನೆ; ಅಲ್ಲಿ ದೇವಿ ಸಿದ್ಧೇಶ್ವರೀ ಹಾಗೂ ವೈಷ್ಣವೀ ರೂಪದಲ್ಲಿ ಪ್ರಸಿದ್ಧಳಾಗಿ ಪಾಪನಾಶಿನಿ ಎಂದು ಕೀರ್ತಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿದ್ದಾಳೆ. ಆ ತೀರ್ಥದ ದರ್ಶನ ಮಂಗಳಕರ; ಅಲ್ಲಿ ಸ್ನಾನ ಮಾಡಿ ವಿಧಿಪೂರ್ವಕ ಆಚರಣೆ ಮಾಡಬೇಕೆಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ಸ್ನಾನದ ನಂತರ ಪಿತೃ-ದೇವತೆಗಳಿಗೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಅರ್ಪಿಸಿ, ಭಕ್ತಿ-ಶ್ರದ್ಧೆಯಿಂದ ದೇವಿಯನ್ನು ಸಮೀಪಿಸಿ ಪೂಜೆ ಮಾಡುವ ಕ್ರಮವನ್ನು ವಿವರಿಸಲಾಗಿದೆ. ಫಲಶ್ರುತಿಯಲ್ಲಿ—ಭಕ್ತಿಯಿಂದ ದರ್ಶನ ಮಾಡಿದವರಿಗೆ ಪಾಪವಿಮೋಚನೆ; ಸಂತಾನಶೋಕದಿಂದ ಬಳಲುವ ಅಥವಾ ವಂಧ್ಯೆಯಾದ ಸ್ತ್ರೀಯರಿಗೆ ಸಂತಾನಪ್ರಾಪ್ತಿ; ಸಂಗಮದಲ್ಲಿ ಸ್ನಾನ ಮಾಡುವ ಸ್ತ್ರೀ-ಪುರುಷರಿಗೆ ಪುತ್ರ ಹಾಗೂ ಧನಲಾಭ ಎಂದು ಹೇಳಿದೆ. ದೇವಿ ಗೋತ್ರರಕ್ಷೆ ಮಾಡುತ್ತಾಳೆ; ವಿಧಿವತ್ತಾಗಿ ಪೂಜಿಸಲ್ಪಟ್ಟರೆ ಸಂತಾನ ಮತ್ತು ಸಮುದಾಯವನ್ನು ನಿರಂತರವಾಗಿ ಕಾಪಾಡುತ್ತಾಳೆ. ಅಷ್ಟಮಿ ಮತ್ತು ಚತುರ್ದಶಿಯಲ್ಲಿ ವಿಶೇಷ ವ್ರತಾಚರಣೆ, ನವಮಿಯಲ್ಲಿ ಸ್ನಾನ, ಉಪವಾಸ/ನಿಯಮ ಮತ್ತು ಶ್ರದ್ಧೆಯಿಂದ ಶುದ್ಧವಾದ ಮನಸ್ಸಿನಿಂದ ಪೂಜೆ ಮಾಡುವ ವಿಧಿ ಸೂಚಿಸಲಾಗಿದೆ. ಅಂತ್ಯದಲ್ಲಿ ದೇವತೆಗಳಿಗೂ ದುರ್ಳಭವಾದ ಪರಮ ಲೋಕವನ್ನು ಇಲ್ಲಿ ಉಪಾಸನೆಯಿಂದ ಪಡೆಯಬಹುದು ಎಂದು ಘೋಷಿಸಲಾಗಿದೆ.
Adhyaya 167
Mārkaṇḍeya Tīrtha on the Southern Bank of the Narmadā (Śaiva–Vaiṣṇava Installation and Vrata Protocols)
ಈ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ ತೀರ್ಥ-ಪ್ರಶ್ನೋತ್ತರ ರೂಪದಲ್ಲಿ ಯುಧಿಷ್ಠಿರನು ಮುನಿ ಮಾರ್ಕಂಡೇಯರನ್ನು ನರ್ಮದೆಯ ದಕ್ಷಿಣ ತೀರದಲ್ಲಿರುವ ಲಕ್ಷಣಚಿಹ್ನಿತ ತೀರ್ಥದ ಪರಿಚಯ ಹಾಗೂ ಅದರ ಉದ್ಭವವನ್ನು ಕೇಳುತ್ತಾನೆ. ಮಾರ್ಕಂಡೇಯರು—ತಾವು ಹಿಂದೆ ವಿಂಧ್ಯ–ದಂಡಕಾರಣ್ಯ ಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿ ತಪಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸಿ, ನಂತರ ನರ್ಮದಾತಟಕ್ಕೆ ಮರಳಿ ಬ್ರಹ್ಮಚಾರಿಗಳು, ಗೃಹಸ್ಥರು, ವಾನಪ್ರಸ್ಥರು, ಯತಿಗಳು ಎಂಬ ನಿಯಮಶೀಲ ಆಶ್ರಮವಾಸಿಗಳೊಂದಿಗೆ ಆಶ್ರಮವನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸಿದ್ದಾಗಿ ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ದೀರ್ಘ ತಪಸ್ಸು ಮತ್ತು ವಾಸುದೇವಭಕ್ತಿಯಿಂದ ಪ್ರಸನ್ನರಾಗಿ ಕೃಷ್ಣ ಮತ್ತು ಶಂಕರರು ಸాక్షಾತ್ ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷರಾಗುತ್ತಾರೆ; ದಿವ್ಯ ಪರಿವಾರಗಳೊಂದಿಗೆ ಅಲ್ಲಿಯೇ ಸದಾ, ಯೌವನದಿಂದ, ನಿರಾಮಯವಾಗಿ ವಾಸಿಸಬೇಕೆಂದು ಮಾರ್ಕಂಡೇಯರು ಪ್ರಾರ್ಥಿಸುತ್ತಾರೆ. ದೇವರುಗಳು ಅನುಮತಿಸಿ ಅಂತರ್ಧಾನರಾಗುತ್ತಾರೆ; ಬಳಿಕ ಮಾರ್ಕಂಡೇಯರು ಶಂಕರ ಮತ್ತು ಕೃಷ್ಣರ ಪ್ರತಿಷ್ಠೆ ಮಾಡಿ ಆ ಸ್ಥಳದ ಪೂಜಾವಿಧಾನವನ್ನು ಸ್ಥಿರಗೊಳಿಸುತ್ತಾರೆ. ಮುಂದೆ ವಿಧಿವಿಧಾನಗಳು ವಿವರವಾಗುತ್ತವೆ—ತೀರ್ಥಸ್ನಾನಾನಂತರ ಪರಮೇಶ್ವರನನ್ನು ‘ಮಾರ್ಕಂಡೇಶ್ವರ’ ಎಂಬ ನಾಮದಿಂದ ವಿಶೇಷ ಪೂಜೆ, ವಿಷ್ಣುವನ್ನು ತ್ರಿಲೋಕಾಧಿಪತಿಯಾಗಿ ಆರಾಧನೆ. ತುಪ್ಪ, ಹಾಲು, ಮೊಸರು, ಜೇನು, ನರ್ಮದಾಜಲ, ಸುಗಂಧ, ಧೂಪ, ಪುಷ್ಪ, ನೈವೇದ್ಯ ಇತ್ಯಾದಿ ಅರ್ಪಣೆಗಳು, ರಾತ್ರಿಜಾಗರಣೆ, ಜ್ಯೇಷ್ಠ ಶುಕ್ಲಪಕ್ಷದಲ್ಲಿ ಉಪವಾಸಸಹಿತ ವ್ರತ ಮತ್ತು ದೇವಪೂಜೆ ಸೂಚಿಸಲಾಗಿದೆ. ಶ್ರಾದ್ಧ-ತರ್ಪಣ, ಸಂಧ್ಯೋಪಾಸನೆ, ಋಗ್/ಯಜುಃ/ಸಾಮ ಮಂತ್ರಜಪ, ಹಾಗೆಯೇ ಲಿಂಗದ ದಕ್ಷಿಣಭಾಗದಲ್ಲಿ ಕಲಶ ಸ್ಥಾಪಿಸಿ ‘ರುದ್ರ-ಏಕಾದಶ’ ಮಂತ್ರಗಳಿಂದ ಸ್ನಾನವಿಧಿ—ಇವು ಸಂತಾನ ಮತ್ತು ದೀರ್ಘಾಯುಷ್ಯ ಫಲ ನೀಡುತ್ತದೆ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ಫಲಶ್ರುತಿಯಲ್ಲಿ ಶ್ರವಣ-ಪಠನದಿಂದ ಪಾಪಶುದ್ಧಿ ಮತ್ತು ಶೈವ–ವೈಷ್ಣವ ಎರಡೂ ಭಾವಗಳಲ್ಲಿ ಮೋಕ್ಷಮುಖ ಫಲ ಘೋಷಿಸಲಾಗಿದೆ.
Adhyaya 168
अङ्कूरेश्वरतीर्थमाहात्म्य — The Glory and Origin of Aṅkūreśvara Tīrtha
ಈ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ ಮಾರ್ಕಂಡೇಯರು ನರ್ಮದೆಯ ದಕ್ಷಿಣ ತೀರದಲ್ಲಿರುವ ತ್ರಿಲೋಕಪ್ರಸಿದ್ಧ ಅಂಕೂರೇಶ್ವರ ತೀರ್ಥದ ಮಹಿಮೆಯನ್ನು ವಿವರಿಸುತ್ತಾರೆ. ಯುಧಿಷ್ಠಿರನ ಪ್ರಶ್ನೆಗೆ ಅನುಗುಣವಾಗಿ ಆ ಸ್ಥಳಕ್ಕೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ ರಾಕ್ಷಸನ ವಂಶಕಥೆ ಬರುತ್ತದೆ—ಪುಲಸ್ತ್ಯನಿಂದ ವಿಶ್ರವಾ, ನಂತರ ವೈಶ್ರವಣ (ಕುಬೇರ), ಕೈಕಸಿಯ ಪುತ್ರರಾದ ರಾವಣ-ಕುಂಭಕರ್ಣ-ವಿಭೀಷಣ; ಮುಂದೆ ಕುಂಭಕರ್ಣನ ವಂಶದಲ್ಲಿ ಕುಂಭ ಮತ್ತು ವಿಕುಂಭ, ಹಾಗೂ ಕುಂಭನ ಪುತ್ರ ಅಂಕೂರ. ಅಂಕೂರನು ತನ್ನ ವಂಶವನ್ನು ಅರಿತು, ವಿಭೀಷಣನ ಧರ್ಮನಿಷ್ಠೆಯನ್ನು ನೋಡಿ, ದಿಕ್ಕುದಿಕ್ಕುಗಳಲ್ಲಿ ಹಾಗೂ ಅಂತಿಮವಾಗಿ ನರ್ಮದಾತೀರದಲ್ಲಿ ಘೋರ ತಪಸ್ಸು ಮಾಡುತ್ತಾನೆ. ಶಿವನು ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷನಾಗಿ ವರ ನೀಡುತ್ತಾನೆ. ಅಂಕೂರನು ಮೊದಲು ದುರ್ಳಭ ವರವಾದ ಅಮರತ್ವವನ್ನು ಬೇಡುತ್ತಾನೆ; ನಂತರ ತನ್ನ ಹೆಸರಿನಿಂದ ಈ ತೀರ್ಥದಲ್ಲಿ ಶಿವನ ನಿತ್ಯ ಸಾನ್ನಿಧ್ಯವನ್ನು ಕೋರುತ್ತಾನೆ. ಅಂಕೂರನ ಆಚರಣೆ ವಿಭೀಷಣನ ಧರ್ಮಭಾವಕ್ಕೆ ಹೊಂದಿಕೊಂಡಿರುವವರೆಗೆ ಮಾತ್ರ ಸಮೀಪ ಸಾನ್ನಿಧ್ಯ ಇರುತ್ತದೆ ಎಂದು ಶಿವನು ಷರತ್ತಿನೊಂದಿಗೆ ಅನುಗ್ರಹಿಸುತ್ತಾನೆ. ಬಳಿಕ ಅಂಕೂರನು ವಿಧಿವಿಧಾನಗಳಿಂದ ಅಂಕೂರೇಶ್ವರ ಲಿಂಗವನ್ನು ಪ್ರತಿಷ್ಠಾಪಿಸಿ ಧ್ವಜ-ಛತ್ರ, ಮಂಗಳಘೋಷ ಮತ್ತು ವಿವಿಧ ಉಪಹಾರಗಳಿಂದ ಮಹಾಪೂಜೆ ನೆರವೇರಿಸುತ್ತಾನೆ. ತೀರ್ಥಸೇವೆಯ ಕ್ರಮವೂ ಹೇಳಲ್ಪಡುತ್ತದೆ—ಸ್ನಾನ, ಸಂಧ್ಯಾವಂದನೆ, ಜಪ, ಪಿತೃ-ದೇವ-ಮಾನವ ತರ್ಪಣ, ಅಷ್ಟಮಿ ಅಥವಾ ಚತುರ್ದಶಿಯ ಉಪವಾಸ ಮತ್ತು ನಿಯಮಿತ ಮೌನ. ಇಲ್ಲಿ ಪೂಜೆಯ ಫಲ ಅಶ್ವಮೇಧಸಮ, ಯಥಾವಿಧಿ ದಾನದ ಪುಣ್ಯ ಅಕ್ಷಯ, ಹಾಗೂ ಹೋಮ-ಜಪ-ಉಪವಾಸ-ಸ್ನಾನಗಳ ಫಲ ಬಹುಗುಣಿತವೆಂದು ಹೇಳಿದೆ. ಈ ತೀರ್ಥದಲ್ಲಿ ಮರಣ ಹೊಂದುವ ಪ್ರಾಣಿಗಳಿಗೂ ಉದ್ಧಾರ ದೊರೆಯುತ್ತದೆ. ಅಂತ್ಯದಲ್ಲಿ ಫಲಶ್ರುತಿ—ಶ್ರದ್ಧೆಯಿಂದ ಕೇಳುವವರು ಶಿವಲೋಕವನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತಾರೆ.
Adhyaya 169
माण्डव्यतीर्थमाहात्म्य-प्रस्तावः (Mandavya Tīrtha: Prologue to the Sacred Narrative)
ಅಧ್ಯಾಯದ ಆರಂಭದಲ್ಲಿ ಮಾರ್ಕಂಡೇಯರು ಪಾಪಪ್ರಣಾಶಕವೂ ಪರಮ ಪುಣ್ಯಪ್ರದವೂ ಆದ ಒಂದು ತೀರ್ಥವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತಾರೆ; ಅದು ಮಾಂಡವ್ಯ ಋಷಿಯೊಂದಿಗೆ ಹಾಗೂ ನಾರಾಯಣನೊಂದಿಗೆ ಸಂಬಂಧಿತವಾಗಿದೆ. ‘ಶೂಲಸ್ಥ’ ಸ್ಥಿತಿಯಲ್ಲಿಯೂ ನಾರಾಯಣನಿಗೆ ಭಕ್ತಿಯಿಂದ ಮಾಡಿದ ಶುಶ್ರೂಷೆಯ ಹಿಂದಿನ ಪ್ರಸಂಗವನ್ನು ಕೇಳಿ ಯುಧಿಷ್ಠಿರನು ಆಶ್ಚರ್ಯಪಟ್ಟು ಸಂಪೂರ್ಣ ವೃತ್ತಾಂತವನ್ನು ಕೇಳುತ್ತಾನೆ. ನಂತರ ಮಾರ್ಕಂಡೇಯರು ತ್ರೇತಾಯುಗದ ಪುರಾಕಥೆಯನ್ನು ಆರಂಭಿಸುತ್ತಾರೆ—ದೇವಪನ್ನನೆಂಬ ಧರ್ಮಶೀಲ, ದಾನಶೀಲ, ಪ್ರಜಾರಕ್ಷಕ ರಾಜನು ಸಮೃದ್ಧನಾಗಿದ್ದರೂ ಸಂತಾನಾಭಾವದಿಂದ ದುಃಖಿಸುತ್ತಿದ್ದ. ಅವನು ಪತ್ನಿ ದಾತ್ಯಾಯನಿಯೊಂದಿಗೆ ಹನ್ನೆರಡು ವರ್ಷಗಳ ಕಾಲ ಸ್ನಾನ, ಹೋಮ, ಉಪವಾಸ, ವ್ರತಾದಿ ತಪಸ್ಸು ಮಾಡಿ ಸ್ತೋತ್ರಗಳಿಂದ ದೇವಿ ಚಾಮುಂಡೆಯನ್ನು ಪ್ರಸನ್ನಗೊಳಿಸುತ್ತಾನೆ. ದೇವಿ ದರ್ಶನ ನೀಡಿ, ಯಜ್ಞಪುರುಷಾರಾಧನೆ ಇಲ್ಲದೆ ಸಂತಾನ ದೊರಕದು ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾಳೆ; ರಾಜನು ವಿಧಿವಿಧಾನವಾಗಿ ಯಜ್ಞ ಮಾಡಿ ತೇಜಸ್ವಿನಿಯಾದ ಪುತ್ರಿಯನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತಾನೆ—ಅವಳಿಗೆ ಕಾಮಪ್ರಮೋದಿನಿ ಎಂದು ನಾಮಕರಣವಾಗುತ್ತದೆ. ಅವಳು ಬೆಳೆದಂತೆ ಅವಳ ರೂಪ-ಲಾವಣ್ಯದ ವರ್ಣನೆ ಬರುತ್ತದೆ. ದೇವಿ ಪೂಜೆಗೆ ಹೋಗಿದ್ದ ಅವಳು ಸಖಿಯರೊಂದಿಗೆ ಕೆರೆಯಲ್ಲಿ ಕ್ರೀಡಿಸುತ್ತಿರುವಾಗ ಶಂಬರನೆಂಬ ರಾಕ್ಷಸನು ಪಕ್ಷಿರೂಪ ಧರಿಸಿ ಅವಳನ್ನು ಅಪಹರಿಸಿ ಆಭರಣಗಳನ್ನೂ ಕಸಿದುಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ. ಹೊರಟಾಗ ಕೆಲವು ಆಭರಣಗಳು ನರ್ಮದಾ ತೀರದ ಸಮೀಪದ ಜಲದಲ್ಲಿ ಬೀಳುತ್ತವೆ; ಅಲ್ಲಿ ನಾರಾಯಣನ ಪರಮಸ್ಥಾನಕ್ಕೆ ಅನುಗುಣವಾದ ಮಹೇಶ್ವರಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿ ಮಾಂಡವ್ಯ ಋಷಿ ಗಾಢ ಸಮಾಧಿಯಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿತನಾಗಿದ್ದಾನೆ. ಅಧ್ಯಾಯಾಂತ್ಯದಲ್ಲಿ ಅವರ ಸಹೋದರ/ಪರಿಚಾರಕ ಜನಾರ್ದನಧ್ಯಾನ ಮತ್ತು ಸೇವೆಯಲ್ಲಿ ನಿರತನಾಗಿದ್ದಾನೆ ಎಂದು ಹೇಳಿ, ತೀರ್ಥಮಹಿಮೆಗೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ ಮುಂದಿನ ಘಟನೆಗಳಿಗೆ ಪೀಠಿಕೆ ಇಡುತ್ತದೆ.
Adhyaya 170
कामप्रमोदिनी-हरणं तथा तपस्वि-दण्डविधान-विपर्यासः (Abduction of Kāmapramodinī and the Misapplied Punishment of an Ascetic)
ಮಾರ್ಕಂಡೇಯನು ಪವಿತ್ರ ತೀರ್ಥಜಲಸ್ಥಳದಲ್ಲಿ ಉಂಟಾದ ಸಂಕಟವನ್ನು ವರ್ಣಿಸುತ್ತಾನೆ. ದೈವಸನ್ನಿಧಿಯ ಸಮೀಪದ ಕೆರೆಯಲ್ಲಿ ಕ್ರೀಡಿಸುತ್ತಿದ್ದ ಕಾಮಪ್ರಮೋದಿನಿಯನ್ನು ಅಚಾನಕ್ ‘ಶ್ಯೇನ’ ಎಂಬ ಪಕ್ಷಿ ಹಿಡಿದು ಕೊಂಡೊಯ್ಯುತ್ತದೆ. ಅವಳ ಸಖಿಯರು ರಾಜನಿಗೆ ವಿಷಯ ತಿಳಿಸಿ ಹುಡುಕಾಟಕ್ಕೆ ಬೇಡಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾರೆ; ರಾಜನು ಮಹತ್ತರ ಚತುರಂಗ ಸೇನೆಯನ್ನು ಸಮಾವೇಶಿಸಿ ನಗರವನ್ನೆಲ್ಲ ಯುದ್ಧಸಿದ್ಧತೆಯಿಂದ ಕದಲಿಸುತ್ತಾನೆ. ನಂತರ ನಗರರಕ್ಷಕನು ಅಪಹೃತೆಯ ಆಭರಣಗಳನ್ನು ತಂದು, ಅವು ತಪಸ್ವಿ ಮಾಂಡವ್ಯನ ಆಶ್ರಮದ ಸಮೀಪ ಅನೇಕ ತಪಸ್ವಿಗಳ ನಡುವೆ ಕಂಡವು ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ. ಕೋಪ ಮತ್ತು ತಪ್ಪು ಗ್ರಹಿಕೆಯಿಂದ ರಾಜನು ಸಾಕ್ಷ್ಯವಿಚಾರವಿಲ್ಲದೆ ಮಾಂಡವ್ಯನನ್ನೇ ವೇಷಧಾರಿ ಕಳ್ಳನೆಂದು ಭಾವಿಸಿ—ಪಕ್ಷಿರೂಪ ಧರಿಸಿ ತಪ್ಪಿಸಿಕೊಂಡನೆಂದು—ಕಾರ್ಯ–ಅಕಾರ್ಯ ವಿವೇಕವನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ಬ್ರಾಹ್ಮಣ ತಪಸ್ವಿಯನ್ನು ಶೂಲಾರೋಪಣೆಗೆ ಆದೇಶಿಸುತ್ತಾನೆ. ನಗರಜನರೂ ಗ್ರಾಮಜನರೂ ಅಳುತ್ತಾ ವಿರೋಧಿಸುತ್ತಾರೆ: ತಪೋನಿಷ್ಠ ಬ್ರಾಹ್ಮಣನ ವಧ ಅನ್ಯಾಯ; ಆರೋಪ ಇದ್ದರೂ ಗರಿಷ್ಠವಾಗಿ ನಿರ್ವಾಸನವೇ ದಂಡವಾಗಬೇಕು. ಈ ಅಧ್ಯಾಯವು ರಾಜಧರ್ಮದ ಒತ್ತಡದ ಕ್ಷಣವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ—ಅವಿವೇಕದ ದಂಡ, ಸಾಕ್ಷ್ಯದ ಅನಿಶ್ಚಿತತೆ, ಮತ್ತು ತೀರ್ಥಭೂಮಿಯಲ್ಲಿ ತಪಸ್ವಿಗಳ ಪಾವಿತ್ರ್ಯವನ್ನು ರಕ್ಷಿಸುವ ವಿಶೇಷ ಧರ್ಮ।
Adhyaya 171
माण्डव्य-शूलावस्था, कर्मविपाकोपदेशः, शाण्डिली-सत्यव्रत-प्रसङ्गश्च (Māṇḍavya on the Stake: Karmic Consequence Teaching and the Śāṇḍilī Episode)
ಈ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ ಮಾರ್ಕಂಡೇಯರ ಕಥನದೊಳಗೆ ಅನೇಕ ಋಷಿಗಳು—ನಾರದ, ವಸಿಷ್ಠ, ಜಮದಗ್ನಿ, ಯಾಜ್ಞವಲ್ಕ್ಯ, ಬೃಹಸ್ಪತಿ, ಕಶ್ಯಪ, ಅತ್ರಿ, ಭರದ್ವಾಜ, ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರ ಮೊದಲಾದವರು—ಶೂಲದಲ್ಲಿ ಗೂಡಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ತಪಸ್ವಿ ಮಾಣ್ಡವ್ಯನನ್ನು ನೋಡಿ ನಾರಾಯಣನ ಶರಣಾಗುತ್ತಾರೆ. ರಾಜನಿಗೆ ದಂಡ ವಿಧಿಸಲು ನಾರಾಯಣನು ಮುಂದಾಗುವಾಗ, ಮಾಣ್ಡವ್ಯನು ಅದನ್ನು ತಡೆದು ಕರ್ಮವಿಪಾಕದ ತತ್ತ್ವವನ್ನು ಬೋಧಿಸುತ್ತಾನೆ—ಪ್ರತಿ ಜೀವಿಯೂ ತನ್ನದೇ ಕರ್ಮಫಲವನ್ನು ಅನುಭವಿಸುತ್ತದೆ; ಅನೇಕ ಹಸುಗಳ ನಡುವೆ ಕರು ತನ್ನ ತಾಯಿಯನ್ನು ಕಂಡುಕೊಳ್ಳುವಂತೆ. ಬಾಲ್ಯದಲ್ಲಿ ಮಾಡಿದ ಅಲ್ಪ ದೋಷ—ಜೂನನ್ನು ಮುಳ್ಳು/ಸೂಜಿಯ ತುದಿಯಲ್ಲಿ ಇಡುವುದು—ಇಂದಿನ ವೇದನೆಗೆ ಬೀಜವೆಂದು ಹೇಳಿ, ಸೂಕ್ಷ್ಮ ಕರ್ಮಕ್ಕೂ ಹೊಣೆಗಾರಿಕೆ ಇದೆ ಎಂದು ದೃಢಪಡಿಸುತ್ತಾನೆ. ಮುಂದೆ ದಾನ, ಸ್ನಾನ, ಜಪ, ಹೋಮ, ಅತಿಥಿ-ಸತ್ಕಾರ, ದೇವಾರ್ಚನೆ, ಪಿತೃ-ಶ್ರಾದ್ಧಗಳನ್ನು ನಿರ್ಲಕ್ಷಿಸಿದರೆ ಅಧೋಗತಿ; ದಮ, ದಯೆ, ಶುದ್ಧ ಆಚರಣೆಗಳಿಂದ ಉನ್ನತ ಗತಿ ಎಂಬ ನೈತಿಕೋಪದೇಶ ವಿಸ್ತರಿಸುತ್ತದೆ. ಉತ್ತರಾರ್ಧದಲ್ಲಿ ಪತಿವ್ರತೆ ಶಾಂಡಿಲಿ ಪತಿಯನ್ನು ಹೊತ್ತುಕೊಂಡು ಹೋಗುವಾಗ ಅನಾಯಾಸವಾಗಿ ಶೂಲಸ್ಥ ಮುನಿಗೆ ತಾಗುತ್ತಾಳೆ; ತಪ್ಪಾಗಿ ಗದರಿಸಲ್ಪಟ್ಟಾಗ ತನ್ನ ಪತಿವ್ರತ ಮತ್ತು ಆತಿಥ್ಯಧರ್ಮವನ್ನು ಘೋಷಿಸಿ, ಪತಿ ಸಾಯಬೇಕಾದರೆ ಸೂರ್ಯೋದಯವಾಗಬಾರದೆಂದು ಸಂಕಲ್ಪ ಮಾಡುತ್ತಾಳೆ. ಅದರ ಫಲವಾಗಿ ಜಗತ್ತು ಸ್ಥಂಭಿಸುತ್ತದೆ; ಸ್ವಾಹಾ-ಸ್ವಧಾ, ಪಂಚಯಜ್ಞ, ಸ್ನಾನ-ದಾನ-ಜಪ, ಶ್ರಾದ್ಧಾರ್ಪಣೆಗಳು ವ್ಯತ್ಯಯಗೊಂಡಂತೆ ವರ್ಣನೆ ಬರುತ್ತದೆ—ಕರ್ಮನಿಯಮ ಮತ್ತು ವ್ರತಶಕ್ತಿಯ ಸಮನ್ವಯ ಇಲ್ಲಿ ತೋರುತ್ತದೆ।
Adhyaya 172
माण्डव्यतीर्थमाहात्म्यं — Māṇḍavya Tīrtha Māhātmya (Glory of the Māṇḍavya Sacred Ford)
ಈ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ ಎರಡು ಭಾಗಗಳಿವೆ. ಮೊದಲ ಭಾಗದಲ್ಲಿ ನರ್ಮದಾ ತೀರದ ಮಾಂಡವ್ಯರ ಪುಣ್ಯಾಶ್ರಮದಲ್ಲಿ ದೇವರುಗಳು ಮತ್ತು ಋಷಿಗಳು ಸೇರಿ, ಅವರ ತಪಸ್ಸಿನಿಂದ ದೊರೆತ ಸಿದ್ಧಿಯನ್ನು ಕೊಂಡಾಡಿ ವರಗಳನ್ನು ನೀಡುತ್ತಾರೆ. ನಂತರ ಶಾಪ–ರಾಕ್ಷಸ ಸಂಬಂಧಿತ ಪ್ರಸಂಗ ಬರುತ್ತದೆ; ಮಾಂಡವ್ಯರಿಗೆ ಕನ್ಯಾದಾನವಾಗುತ್ತದೆ, ವಿವಾಹ ನೆರವೇರುತ್ತದೆ, ಮತ್ತು ರಾಜಾಶ್ರಯದಿಂದ ಸತ್ಕಾರ, ದಾನ, ಉಡುಗೊರೆಗಳ ಪರಸ್ಪರ ವಿನಿಮಯ ನಡೆಯುತ್ತದೆ. ಎರಡನೇ ಭಾಗದಲ್ಲಿ ಮಾಂಡವ್ಯೇಶ್ವರ/ಮಾಂಡವ್ಯ-ನಾರಾಯಣ ಹಾಗೂ ದೇವಖಾತಾದಿ ಸ್ಥಳಗಳ ತೀರ್ಥಮಾಹಾತ್ಮ್ಯ ಮತ್ತು ವಿಧಿ-ಫಲಶ್ರುತಿ ವಿವರಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಸ್ನಾನ, ಅಭ್ಯಂಗ, ಪೂಜೆ, ದೀಪಪ್ರಜ್ವಲನ, ಪ್ರದಕ್ಷಿಣೆ, ಬ್ರಾಹ್ಮಣಭೋಜನ, ಶ್ರಾದ್ಧಕಾಲ ನಿಯಮಗಳು, ವ್ರತಾಚರಣೆ—ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಚತುರ್ದಶಿ ರಾತ್ರಿಜಾಗರಣೆ—ಎಲ್ಲವೂ ಹೇಳಲ್ಪಟ್ಟಿವೆ. ಮಹಾಯಜ್ಞಗಳು ಮತ್ತು ಪ್ರಸಿದ್ಧ ತೀರ್ಥಗಳಿಗೆ ಸಮಾನ ಪುಣ್ಯವೆಂದು ಪ್ರತಿಪಾದಿಸಿ, ಪಾಪವಿಮೋಚನೆ ಮತ್ತು ಪರಲೋಕದಲ್ಲಿ ಶುಭಗತಿಯ ಭರವಸೆ ನೀಡುತ್ತದೆ.
Adhyaya 173
शुद्धरुद्रतीर्थ-माहात्म्य (Māhātmya of Śuddharudra Tīrtha / Siddheśvara on the Southern Bank of the Narmadā)
ಮಾರ್ಕಂಡೇಯನು ರಾಜನಿಗೆ ನರ್ಮದೆಯ ದಕ್ಷಿಣ ತೀರದಲ್ಲಿರುವ ಅತ್ಯಂತ ಪುಣ್ಯತೀರ್ಥದ ಮಹಿಮೆಯನ್ನು ಉಪದೇಶಿಸುತ್ತಾನೆ; ಅದು ಎಲ್ಲ ಪಾಪಗಳನ್ನೂ ಮಹಾಪಾತಕಗಳನ್ನೂ ಸಹ ನಾಶಮಾಡುವುದೆಂದು ವರ್ಣಿಸಲಾಗಿದೆ. ಕಾರಣಕಥೆಯಲ್ಲಿ—ಬ್ರಹ್ಮನ ಅಸತ್ಯವಚನದ ಪ್ರಸಂಗದಲ್ಲಿ ಶಿವನು (ತ್ರಿಶೂಲಧಾರಿ) ಬ್ರಹ್ಮನ ಒಂದು ಶಿರಸ್ಸನ್ನು ಛೇದಿಸಿದುದರಿಂದ ಬ್ರಹ್ಮಹತ್ಯಾದೋಷದ ಭಾರವನ್ನು ಹೊಂದಿದನು; ಆ ಕಪಾಲವು ಅವನ ಕೈಗೆ ಅಂಟಿಕೊಂಡು ಯಾವ ಯಾತ್ರೆಯಿಂದಲೂ ಬೀಳಲಿಲ್ಲ. ಶಿವನು ವಾರಾಣಸಿ, ಎಲ್ಲ ದಿಕ್ಕಿನ ಸಮುದ್ರಗಳು ಮತ್ತು ಅನೇಕ ತೀರ್ಥಗಳನ್ನು ಸಂಚರಿಸಿದರೂ ದೋಷ ನಿವಾರಣೆಯಾಗದೆ, ಕೊನೆಗೆ ಕುಲಕೋಟಿಯ ಸಮೀಪದ ನರ್ಮದಾತೀರದ ಈ ತೀರ್ಥದಲ್ಲಿ ಪ್ರಾಯಶ್ಚಿತ್ತ ಮಾಡಿದಾಗ ಮಲಿನತೆಯಿಂದ ಮುಕ್ತನಾದನು. ಆಗಿನಿಂದ ಈ ಸ್ಥಳ ‘ಶುದ್ಧರುದ್ರ’ ಎಂದು ತ್ರಿಲೋಕದಲ್ಲಿ ಪ್ರಸಿದ್ಧಿಯಾಗಿ, ಬ್ರಹ್ಮಹತ್ಯಾದೋಷವನ್ನು ಹರಿಸುವ ಪರಮ ತೀರ್ಥವೆಂದು ಕೀರ್ತಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿತು. ಇಲ್ಲಿ ಆಚರಣಾವಿಧಿ—ಶುಕ್ಲಪಕ್ಷದ ಅಮಾವಾಸ್ಯೆಯಂದು ನಿಯಮವಾಗಿ ಸ್ನಾನ ಮಾಡಿ ಪಿತೃಗಳಿಗೂ ದೇವತೆಗಳಿಗೂ ತರ್ಪಣ ನೀಡಬೇಕು, ಒಳಗಿನ ಶುದ್ಧ ಸಂಕಲ್ಪದಿಂದ ಪಿಂಡಪ್ರದಾನ ಮಾಡಬೇಕು. ಪರಮೇಶ್ವರನನ್ನು ಗಂಧ, ಧೂಪ, ದೀಪಗಳಿಂದ ಪೂಜಿಸಬೇಕು; ದೇವರು ‘ಶುದ್ಧೇಶ್ವರ’ ಎಂಬ ನಾಮದಿಂದ ಪ್ರಸಿದ್ಧನಾಗಿದ್ದು ಶಿವಲೋಕದಲ್ಲಿಯೂ ಪೂಜಿತನೆಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ಈ ತೀರ್ಥದ ಸ್ಮರಣೆ ಮತ್ತು ಅನುಷ್ಠಾನದಿಂದ ಸರ್ವಪಾಪವಿಮೋಚನೆ ಹಾಗೂ ರುದ್ರಲೋಕಪ್ರಾಪ್ತಿ ಫಲವೆಂದು ಅಧ್ಯಾಯವು ಸಾರುತ್ತದೆ.
Adhyaya 174
गोपेश्वरतीर्थमाहात्म्य (Gopeśvara Tīrtha Māhātmya) — Lamp-offering and Śaiva Merit on the Northern Narmadā Bank
ಈ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ ಮಾರ್ಕಂಡೇಯ ಋಷಿ ರಾಜನಿಗೆ ಉಪದೇಶವಾಗಿ, ಅವಂತೀಖಂಡದಲ್ಲಿ ನರ್ಮದೆಯ ಉತ್ತರ ತೀರದಲ್ಲಿರುವ ಗೋಪೇಶ್ವರ ತೀರ್ಥಕ್ಕೆ ಯಾತ್ರೆ ಮಾಡಬೇಕೆಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ಅಲ್ಲಿ ಒಂದೇ ಬಾರಿ ಸ್ನಾನ ಮಾಡಿದರೂ ಪಾಪದೋಷಗಳು ನಿವಾರಣೆಯಾಗುತ್ತವೆ ಮತ್ತು ಮುಕ್ತಿಯ ಮಾರ್ಗ ದೊರೆಯುತ್ತದೆ ಎಂದು ವರ್ಣಿಸಲಾಗಿದೆ. ನಂತರ ಪುಣ್ಯದ ಕ್ರಮ—ಮೊದಲು ತೀರ್ಥಸ್ನಾನ; ಬಳಿಕ ಇಚ್ಛೆಯಿದ್ದರೆ ಪ್ರಾಣಸಂಕ್ಷಯ (ಸ್ವೈಚ್ಛಿಕ ಮರಣ) ಮಾಡಿದವನು ದಿವ್ಯ ವಿಮಾನದಲ್ಲಿ ಶಿವಧಾಮವನ್ನು ಸೇರುತ್ತಾನೆ; ಶಿವಲೋಕದಲ್ಲಿ ಭೋಗಾನುಭವದ ನಂತರ ಶುಭ ಪುನರ್ಜನ್ಮದಿಂದ ದೀರ್ಘಾಯು, ಐಶ್ವರ್ಯ, ಪರಾಕ್ರಮ ಹೊಂದಿದ ರಾಜನಾಗಿ ಜನ್ಮ ಪಡೆಯುತ್ತಾನೆ। ಕಾರ್ತ್ತಿಕ ಮಾಸದ ಶುಕ್ಲ ನವಮಿಯಲ್ಲಿ ವ್ರತವಿಧಾನ—ಉಪವಾಸ, ಶುದ್ಧಾಚಾರ, ದೀಪದಾನ, ಗಂಧ-ಪುಷ್ಪಗಳಿಂದ ಪೂಜೆ ಮತ್ತು ರಾತ್ರಿಜಾಗರಣೆ. ದೀಪಗಳ ಸಂಖ್ಯೆಗೆ ಅನುಗುಣವಾಗಿ ಶಿವಲೋಕದಲ್ಲಿ ಸಾವಿರಾರು ಯುಗಗಳವರೆಗೆ ಗೌರವ ದೊರೆಯುತ್ತದೆ ಎಂಬ ಫಲಶ್ರುತಿ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ಲಿಂಗಪೂರಣ ವಿಧಿ, ಕಮಲಾರ್ಪಣೆ, ದಧ್ಯನ್ನ (ಮೊಸರು-ಅನ್ನ) ದಾನ ಇತ್ಯಾದಿಗಳೂ ಉಲ್ಲೇಖವಾಗಿದ್ದು, ಎಳ್ಳು ಮತ್ತು ಕಮಲಗಳ ಸಂಖ್ಯೆಯಂತೆ ಪುಣ್ಯ ವೃದ್ಧಿಯಾಗುತ್ತದೆ. ಅಂತಿಮವಾಗಿ, ಈ ತೀರ್ಥದಲ್ಲಿ ಮಾಡಿದ ಯಾವುದೇ ದಾನ ಕೋಟಿ ಗುಣವಾಗಿ ಅಳವಡಿಸಲಾಗದ ಫಲ ನೀಡುತ್ತದೆ; ತೀರ್ಥಗಳಲ್ಲಿ ಇದು ಅನುತ್ತಮವೆಂದು ಘೋಷಿಸಲಾಗಿದೆ।
Adhyaya 175
कपिलेश्वरतीर्थमाहात्म्य (Kapileśvara Tīrtha Māhātmya)
ಮಾರ್ಕಂಡೇಯರು ಭೃಗು-ಕ್ಷೇತ್ರದ ಮಧ್ಯದಲ್ಲಿ, ನರ್ಮದೆಯ ಉತ್ತರ ತೀರದಲ್ಲಿರುವ ಕಪಿಲೇಶ್ವರವನ್ನು ಪಾಪನಾಶಕವಾದ ವಿಶಿಷ್ಟ ತೀರ್ಥವೆಂದು ಸೂಚಿಸುತ್ತಾರೆ. ಇಲ್ಲಿ ಕಪಿಲನು ವಾಸುದೇವ/ಜಗನ್ನಾಥನ ಪ್ರಕಟನೆ ಎಂದು ಹೇಳಲ್ಪಡುತ್ತಾನೆ; ಹಾಗೆಯೇ ಅಧೋಲೋಕಗಳ ಕ್ರಮಾವತರಣದ ಮೂಲಕ ಮಹತ್ತಾದ ಏಳನೇ ಪಾತಾಳದಲ್ಲಿ, ಪ್ರಾಚೀನ ಪರಮೇಶ್ವರನು ವಾಸಿಸುವ ಸ್ಥಳದಲ್ಲಿ ದೇವತೆ ಸ್ಥಿತಿಯಿದೆ ಎಂದು ವರ್ಣನೆ ಬರುತ್ತದೆ. ಕಪಿಲನ ಸನ್ನಿಧಿಯಲ್ಲಿ ಸಾಗರಪುತ್ರರು ಅಚಾನಕ್ ನಾಶವಾದ ಘಟನೆಯನ್ನು ಸ್ಮರಿಸಿ, ವೈರಾಗ್ಯಬುದ್ಧಿಯಿಂದ ಕಪಿಲನು ಆ ಮಹಾಸಂಹಾರವನ್ನು ‘ಅನುಚಿತ’ವೆಂದು ಭಾವಿಸಿ ಶೋಕಿಸುತ್ತಾನೆ; ಪ್ರಾಯಶ್ಚಿತ್ತಕ್ಕಾಗಿ ಕಪಿಲ-ತೀರ್ಥವನ್ನು ಆಶ್ರಯಿಸುತ್ತಾನೆ. ನಂತರ ನರ್ಮದಾ ತೀರದಲ್ಲಿ ಘೋರ ತಪಸ್ಸು ಮಾಡಿ ಅಕ್ಷಯ ರುದ್ರನನ್ನು ಆರಾಧಿಸಿ ಪರಮ ನಿರ್ವಾಣಸದೃಶ ಸ್ಥಿತಿಯನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತಾನೆ. ಈ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ ವಿಧಿ-ಫಲಗಳೂ ಹೇಳಲ್ಪಟ್ಟಿವೆ—ಸ್ನಾನ-ಪೂಜೆಯಿಂದ ಸಹಸ್ರ ಗೋದಾನದ ಪುಣ್ಯ; ಜ್ಯೇಷ್ಠ ಶುಕ್ಲ ಚತುರ್ದಶಿಯಲ್ಲಿ ಯೋಗ್ಯ ಬ್ರಾಹ್ಮಣನಿಗೆ ನೀಡಿದ ದಾನ ಅಕ್ಷಯವಾಗುತ್ತದೆ; ನಿರ್ದಿಷ್ಟ ತಿಥಿಗಳಲ್ಲಿ (ಅಂಗಾರಕ ಸಂಬಂಧಿತ ವ್ರತಗಳ ಸಹಿತ) ಉಪವಾಸ-ಸ್ನಾನದಿಂದ ಸೌಂದರ್ಯ, ಸಮೃದ್ಧಿ, ವಂಶವೃದ್ಧಿ ಅನೇಕ ಜನ್ಮಗಳಲ್ಲಿ ಲಭಿಸುತ್ತದೆ. ಪೂರ್ಣಿಮೆ-ಅಮಾವಾಸ್ಯೆಗಳಲ್ಲಿ ಪಿತೃತರ್ಪಣದಿಂದ ಪಿತೃಗಳು ಹನ್ನೆರಡು ವರ್ಷ ತೃಪ್ತರಾಗಿ ಸ್ವರ್ಗಗಾಮಿ ಆಗುತ್ತಾರೆ; ದೀಪದಾನದಿಂದ ದೇಹಕಾಂತಿ ಹೆಚ್ಚುತ್ತದೆ; ಮತ್ತು ಈ ತೀರ್ಥದಲ್ಲಿ ಮರಣ ಹೊಂದಿದವರು ಶಿವಧಾಮದತ್ತ ಪುನರಾಗಮನರಹಿತ ಮಾರ್ಗವನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತಾರೆ.
Adhyaya 176
देवखात-उत्पत्ति एवं पिङ्गलेश्वर-माहात्म्य (Origin of Devakhāta and the Māhātmya of Piṅgaleśvara)
ಮಾರ್ಕಂಡೇಯನು ರಾಜನಿಗೆ ಉಪದೇಶಿಸುತ್ತಾನೆ—ಭೂಮಿಯಲ್ಲಿ ಅಪರೂಪವಾದ ಪುಣ್ಯತೀರ್ಥ ಪಿಂಗಲಾವರ್ತಕ್ಕೆ ಹೋಗಿ ಪಿಂಗಲೇಶ್ವರನ ಸನ್ನಿಧಿಯನ್ನು ಹೊಂದಿದರೆ ವಾಣಿ, ಮನಸ್ಸು ಮತ್ತು ಕರ್ಮಗಳಿಂದ ಹುಟ್ಟಿದ ಪಾಪಗಳು ಕರಗುತ್ತವೆ. ದೇವಖಾತದಲ್ಲಿ ಸ್ನಾನ ಮತ್ತು ದಾನ ಮಾಡಿದರೆ ಅಕ್ಷಯ ಫಲ ದೊರೆಯುತ್ತದೆ ಎಂದು ಹೇಳಿ, ಯುಧಿಷ್ಠಿರನ ಪ್ರಶ್ನೆಗೆ ಅನುಗುಣವಾಗಿ ಆ ಕುಂಡದ ಉತ್ಪತ್ತಿಕಥೆಯನ್ನು ವಿವರಿಸುತ್ತಾನೆ. ಅಂತರಕಥೆಯಲ್ಲಿ ರುದ್ರ (ಶಿವ) ಕಮಂಡಲುವನ್ನು ಧರಿಸಿ ದೇವರೊಂದಿಗೆ ತ್ರಿಶೂಲಶುದ್ಧಿಗಾಗಿ ಸಂಚರಿಸುತ್ತಾನೆ. ದೇವರು ಹಲವು ತೀರ್ಥಗಳಲ್ಲಿ ಸ್ನಾನ ಮಾಡಿ ಜಲವನ್ನು ಒಂದು ಪಾತ್ರದಲ್ಲಿ ಸಂಗ್ರಹಿಸುತ್ತಾರೆ; ತ್ರಿಶೂಲ ಶುದ್ಧವಾದ ಬಳಿಕ ಭೃಗುಕಚ್ಛಕ್ಕೆ ಬಂದು ಅಗ್ನಿಯನ್ನೂ, ರೋಗಪೀಡಿತನಾದ ಕಂದು-ಹಳದಿ ಕಣ್ಣುಗಳ ಪಿಂಗಲನನ್ನೂ ಮಹೇಶ್ವರಧ್ಯಾನದಲ್ಲಿ ಘೋರ ತಪಸ್ಸು ಮಾಡುತ್ತಿರುವುದಾಗಿ ಕಾಣುತ್ತಾರೆ. ದೇವರು ಶಿವನನ್ನು ಬೇಡಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾರೆ—ಪಿಂಗಲನಿಗೆ ಆರೋಗ್ಯ ಕೊಡಿ, ಅವನು ಅರ್ಪಣಗಳನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸಲಿ; ಶಿವ ಆದಿತ್ಯಸಮಾನ ರೂಪವನ್ನು ತಾಳಿ ಅವನ ವ್ಯಾಧಿಯನ್ನು ನಿವಾರಿಸಿ ದೇಹವನ್ನು ನವೀಕರಿಸುತ್ತಾನೆ. ಸಕಲ ಜೀವಿಗಳ ಹಿತಕ್ಕಾಗಿ ಶಿವನು ಅಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿರವಾಗಿ ಇರಬೇಕೆಂದು ಪಿಂಗಲನು ಯಾಚಿಸುತ್ತಾನೆ—ರೋಗಶಮನ, ಪಾಪನಾಶ ಮತ್ತು ಕ್ಷೇಮವೃದ್ಧಿಗಾಗಿ. ಆಗ ಶಿವ ದೇವರಿಗೆ ಆಜ್ಞೆ ನೀಡುತ್ತಾನೆ—ನನ್ನ ಉತ್ತರದಲ್ಲಿ ದಿವ್ಯ ದೇವಖಾತವನ್ನು ತೋಡಿ, ಸಂಗ್ರಹಿತ ತೀರ್ಥಜಲವನ್ನು ಅಲ್ಲಿ ಸುರಿಯಿರಿ; ಅದು ಸರ್ವಪಾವನ ಹಾಗೂ ರೋಗನಾಶಕವಾಗುತ್ತದೆ. ಭಾನುವಾರ ಸ್ನಾನ, ನರ್ಮದಾಜಲಸ್ನಾನ, ಶ್ರಾದ್ಧ-ದಾನ, ಪಿಂಗೇಶಪೂಜೆ ಮುಂತಾದ ವಿಧಿಗಳು ಹಾಗೂ ಜ್ವರ, ಚರ್ಮರೋಗ, ಕುಷ್ಠಸಮಾನ ವ್ಯಾಧಿಗಳ ಶಮನ-ಪ್ರಾಯಶ್ಚಿತ್ತ ಫಲಗಳನ್ನು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ; ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಅನೇಕ ಭಾನುವಾರ ಪುನಃಪುನಃ ಸ್ನಾನ ಮಾಡಿ ದ್ವಿಜನಿಗೆ ತಿಲಪಾತ್ರ ದಾನ ಮಾಡುವ ನಿಯಮವೂ ಇದೆ. ಅಂತ್ಯದಲ್ಲಿ ದೇವಖಾತಸ್ನಾನದ ಶ್ರೇಷ್ಠತೆ ಮತ್ತು ಪಿತೃಕಾರ್ಯಗಳ ನಂತರ ಪಿಂಗಲೇಶ್ವರಪೂಜೆ ಅಶ್ವಮೇಧ-ವಾಜಪೇಯ ಸಮಾನ ಪುಣ್ಯ ನೀಡುತ್ತದೆ ಎಂದು ನಿರ್ಣಯಿಸಲಾಗಿದೆ।
Adhyaya 177
Bhūtīśvara-tīrtha Māhātmya and the Taxonomy of Purificatory Snānas (भूतीश्वरतीर्थमाहात्म्यं स्नानविधिवर्गीकरणं च)
ಈ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ ಮಾರ್ಕಂಡೇಯನು ಯುಧಿಷ್ಠಿರನಿಗೆ ಭೂತೀಶ್ವರ ತೀರ್ಥದ ಮಹಾತ್ಮ್ಯವನ್ನು ಉಪದೇಶಿಸುತ್ತಾನೆ. ಈ ತೀರ್ಥದ ಕೇವಲ ದರ್ಶನವೇ ಪಾಪಕ್ಷಯಕರವೆಂದು, ಶೂಲಧಾರಿ ಶಿವನು ಇಲ್ಲಿ ಉದ್ದೂಲನ (ಭಸ್ಮಲೇಪನ) ಮಾಡಿದ ಕಾರಣದಿಂದ ‘ಭೂತೀಶ್ವರ’ ಎಂಬ ನಾಮ ಉಂಟಾಯಿತು ಎಂಬ ಕಾರಣಕಥನವೂ ಬರುತ್ತದೆ. ಪುಷ್ಯಸಂಬಂಧ ಜನ್ಮನಕ್ಷತ್ರದ ದಿನ ಹಾಗೂ ಅಮಾವಾಸ್ಯೆಯಲ್ಲಿ ಇಲ್ಲಿ ಸ್ನಾನ ಮಾಡಿದರೆ ಪಿತೃಗಳಿಗೆ ಮಹದುದ್ಧಾರವಾಗುತ್ತದೆ ಎಂದು ಫಲಶ್ರುತಿ ಹೇಳುತ್ತದೆ. ಮುಂದೆ ಅಂಗಗುಂಠನ/ಭಸ್ಮಧಾರಣೆಯ ಫಲಕ್ರಮ—ದೇಹಕ್ಕೆ ಅಂಟುವ ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಭಸ್ಮಕಣವೂ ಶಿವಲೋಕದಲ್ಲಿ ದೀರ್ಘಕಾಲ ಮಾನ-ಸತ್ಕಾರವನ್ನು ನೀಡುತ್ತದೆ ಎಂದು ವಿವರಿಸುತ್ತದೆ. ಭಸ್ಮಸ್ನಾನವನ್ನು ಶ್ರೇಷ್ಠ ಶುದ್ಧಿಕ್ರಿಯೆ ಎಂದು ಎತ್ತಿ ಹಿಡಿದು, ಸ್ನಾನಗಳ ವರ್ಗೀಕರಣವನ್ನು ನೀಡುತ್ತದೆ—ಆಗ್ನೇಯ, ವಾರುಣ, ಬ್ರಾಹ್ಮ್ಯ, ವಾಯವ್ಯ, ದಿವ್ಯ. ಆಗ್ನೇಯ ಎಂದರೆ ಭಸ್ಮಸ್ನಾನ; ವಾರುಣ ಜಲಾವಗಾಹನ; ಬ್ರಾಹ್ಮ್ಯ ‘ಆಪೋ ಹಿ ಷ್ಠಾ’ ಮಂತ್ರದಿಂದ; ವಾಯವ್ಯ ಗೋಧೂಳಿಯಿಂದ; ದಿವ್ಯ ಸೂರ್ಯದರ್ಶನ ಸಮಯದ ಸ್ನಾನ—ಗಂಗಾಸ್ನಾನದ ಸಮಾನ ಪುಣ್ಯಪ್ರದ. ಅಂತ್ಯದಲ್ಲಿ ಸ್ನಾನ ಮತ್ತು ಈಶಾನಪೂಜೆ ಬಾಹ್ಯ-ಆಂತರ ಶುದ್ಧಿಯನ್ನು ಕೊಡುತ್ತವೆ; ಜಪ ಪಾಪಶೋಧಕ, ಧ್ಯಾನ ಅನಂತಪದದತ್ತ ನಡೆಸುತ್ತದೆ ಎಂದು ಉಪದೇಶ. ಶಿವಸ್ತೋತ್ರದಲ್ಲಿ ನಿರಾಕಾರ ಪರತತ್ತ್ವದ ಸ್ತುತಿ ಇದೆ; ಭೂತೀಶ್ವರದಲ್ಲಿ ಸ್ನಾನದ ಫಲ ಅಶ್ವಮೇಧಯಜ್ಞದ ಪುಣ್ಯಕ್ಕೆ ಸಮ ಎಂದು ಸಮಾಪ್ತಿ ಮಾಡುತ್ತದೆ.
Adhyaya 178
Gaṅgāvāhaka-tīrtha Māhātmya (The Glory of the Gaṅgāvāhaka Ford)
ಮಾರ್ಕಂಡೇಯರು ನರ್ಮದಾ/ರೇವಾ ನದಿಯಲ್ಲಿ ಭೃಗುತೀರ್ಥದ ಸಮೀಪದಲ್ಲಿರುವ ‘ಗಂಗಾವಾಹಕ’ ಎಂಬ ಶ್ರೇಷ್ಠ ತೀರ್ಥದ ಮಹಿಮೆಯನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತಾರೆ. ಇಲ್ಲಿ ಗಂಗಾ ದೀರ್ಘ ತಪಸ್ಸು ಮಾಡಿ ಜನಾರ್ದನ-ನಾರಾಯಣ ವಿಷ್ಣುವಿನೊಂದಿಗೆ ಧಾರ್ಮಿಕ ಸಂವಾದ ನಡೆಸುತ್ತಾಳೆ. ತನ್ನ ಅವತರಣಕಥೆಯನ್ನು ಹೇಳಿ, ಭಾರೀ ಪಾಪಭಾರದಿಂದ ಬಳಲುವ ಅನೇಕರು ತನ್ನ ಜಲದಿಂದ ಶುದ್ಧಿಯನ್ನು ಬೇಡುತ್ತಾರೆ; ಆ ಪಾಪಸಂಚಯದಿಂದ ತಾನು ಪ್ರತೀಕಾತ್ಮಕವಾಗಿ ‘ತಪ್ತ’ವಾಗಿರುವಂತೆ ನೋವು ವ್ಯಕ್ತಪಡಿಸುತ್ತಾಳೆ. ವಿಷ್ಣು ಅವಳ ದುಃಖವನ್ನು ಶಮನಗೊಳಿಸಿ ಅಲ್ಲಿ ತನ್ನ ವಿಶೇಷ ಸನ್ನಿಧಿಯನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸುತ್ತಾನೆ; ಗಂಗಾಧರನನ್ನು ಸಹಾಯಕನಾಗಿ ನಿಯೋಜಿಸುತ್ತಾನೆ. ಗಂಗೆಯನ್ನು ದೇಹಧಾರಿಣಿಯಾಗಿ ರೇವೆಯಲ್ಲಿ ಪ್ರವೇಶಿಸಬೇಕೆಂದು ಆಜ್ಞಾಪಿಸಿ, ಗಂಗಾ-ರೇವಾ ಮಿಶ್ರಜಲಕ್ಕೆ ಅಪೂರ್ವ ಪಾವಿತ್ರ್ಯವನ್ನು ನೀಡುತ್ತಾನೆ. ಮಳೆಗಾಲದ ಜಲವೃದ್ಧಿ ಮತ್ತು ವಿಷ್ಣುವಿನ ಶಂಖಚಿಹ್ನೆಯ ಸಂಬಂಧದಿಂದ ಒಂದು ವಿಶೇಷ ಪರ್ವವನ್ನು ನಿರ್ಧರಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ; ಅದು ಸಾಮಾನ್ಯ ಕಾಲಸಂಧಿಗಳಿಗಿಂತ ಶ್ರೇಷ್ಠವೆಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ಈ ತೀರ್ಥದಲ್ಲಿ ಮಿಶ್ರಜಲ ಸ್ನಾನ, ತರ್ಪಣ-ಶ್ರಾದ್ಧ, ಬಾಲ-ಕೇಶವ ಪೂಜೆ ಮತ್ತು ರಾತ್ರಿಜಾಗರಣೆ ವಿಧಿಯಾಗಿವೆ. ಫಲವಾಗಿ ಪಾಪಸಮೂಹ ನಾಶ, ಪಿತೃಗಳ ದೀರ್ಘ ತೃಪ್ತಿ, ಹಾಗೂ ಅಲ್ಲಿ ದೇಹತ್ಯಾಗ ಮಾಡುವ ಭಕ್ತರಿಗೆ ಮರಳಲಾಗದ ಶುಭ ಪರಲೋಕಗತಿ ದೊರೆಯುತ್ತದೆ ಎಂದು ಪ್ರತಿಪಾದಿಸಲಾಗಿದೆ.
Adhyaya 179
Gautameśvara-tīrtha Māhātmya (गौतमेश्वरतीर्थमाहात्म्य) — Rituals, Offerings, and Phala
ಮಾರ್ಕಂಡೇಯನು ಯುಧಿಷ್ಠಿರನಿಗೆ ಪ್ರಸಿದ್ಧ ಗೌತಮೇಶ್ವರ ತೀರ್ಥಕ್ಕೆ ಹೋಗುವ ವಿಧಿಯನ್ನು ಉಪದೇಶಿಸುತ್ತಾನೆ. ಈ ತೀರ್ಥವು ಪಾಪಗಳನ್ನು ಶುದ್ಧಿಗೊಳಿಸುವುದಾಗಿ ಲೋಕಪ್ರಸಿದ್ಧ. ಗೌತಮ ಋಷಿಯ ದೀರ್ಘ ತಪಸ್ಸಿನಿಂದ ಮಹೇಶ್ವರನು ಪ್ರಸನ್ನನಾಗಿ ಅಲ್ಲಿ ಪ್ರತಿಷ್ಠಿತನಾದನು; ಆದ್ದರಿಂದ ಆ ದೇವರು ‘ಗೌತಮೇಶ್ವರ’ ಎಂದು ಖ್ಯಾತನಾದನು. ದೇವರುಗಳು, ಗಂಧರ್ವರು, ಋಷಿಗಳು ಹಾಗೂ ಪಿತೃಸಂಬಂಧ ದೇವತೆಗಳು ಈ ಸ್ಥಳದಲ್ಲಿ ಪರಮೇಶ್ವರನನ್ನು ಪೂಜಿಸಿ ಶ್ರೇಷ್ಠ ಸಿದ್ಧಿಯನ್ನು ಪಡೆದರು ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ಮುಂದೆ ಆಚರಣೆಗಳು ಸೂಚಿಸಲ್ಪಡುತ್ತವೆ—ತೀರ್ಥಸ್ನಾನ, ಪಿತೃದೇವತೆಗಳ ಪೂಜೆ ಮತ್ತು ಶಿವಪೂಜೆ ಪಾಪವಿಮೋಚನೆಯ ಮಾರ್ಗಗಳು. ವಿಷ್ಣುಮಾಯೆಯಿಂದ ಮೋಹಿತರಾಗಿ ಅನೇಕರು ಈ ಮಹಿಮೆಯನ್ನು ತಿಳಿಯದಿದ್ದರೂ, ಶಿವನು ಅಲ್ಲಿ ಸನ್ನಿಧನಾಗಿದ್ದಾನೆ ಎಂದು ಗ್ರಂಥವು ಹೇಳುತ್ತದೆ. ಬ್ರಹ್ಮಚರ್ಯದಿಂದ ಕೂಡಿದ ಸ್ನಾನ-ಅರ್ಚನೆ ಮಾಡಿದರೆ ಅಶ್ವಮೇಧಸಮಾನ ಪುಣ್ಯ; ದ್ವಿಜಾತಿಗೆ ನೀಡಿದ ದಾನ ಅಕ್ಷಯಫಲದಾಯಕ ಎಂದು ಘೋಷಿಸಲಾಗಿದೆ. ಕಾಲವಿಧಿಗಳೂ ಇವೆ—ಆಶ್ವಯುಜ ಕೃಷ್ಣ ಚತುರ್ದಶಿಯಲ್ಲಿ ನೂರು ದೀಪಗಳ ದಾನ; ಕಾರ್ತಿಕ ಅಷ್ಟಮಿ ಮತ್ತು ಚತುರ್ದಶಿಯಲ್ಲಿ ಉಪವಾಸ ಮಾಡಿ ತುಪ್ಪ, ಪಂಚಗವ್ಯ, ಜೇನು, ಮೊಸರು ಅಥವಾ ತಣ್ಣೀರುಗಳಿಂದ ಅಭಿಷೇಕ. ಪುಷ್ಪ-ಪತ್ರ ಅರ್ಪಣದಲ್ಲಿ ಮುರಿಯದ ಬಿಲ್ವಪತ್ರಗಳು ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಪ್ರಶಂಸಿತ. ಆರು ತಿಂಗಳು ನಿರಂತರ ಪೂಜೆ ಮಾಡಿದರೆ ಇಷ್ಟಗಳು ಸಿದ್ಧಿಸಿ ಅಂತ್ಯದಲ್ಲಿ ಶಿವಲೋಕಪ್ರಾಪ್ತಿ ದೊರೆಯುತ್ತದೆ.
Adhyaya 180
Daśāśvamedhika Tīrtha Māhātmya (दशाश्वमेधिकतीर्थमाहात्म्यम्) — Merit of Ten Aśvamedhas through Narmadā Worship
ಈ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ ರಾಜರ್ಷಿ-ಮುನಿ ಸಂವಾದದ ಮೂಲಕ ಧರ್ಮತತ್ತ್ವದ ವಿಚಾರಣೆ ನಡೆಯುತ್ತದೆ. ಮಾರ್ಕಂಡೇಯನು ನರ್ಮದಾ ತೀರದಲ್ಲಿರುವ ‘ದಶಾಶ್ವಮೇಧಿಕ’ ತೀರ್ಥವನ್ನು ಸೂಚಿಸಿ, ನಿಯಮಬದ್ಧ ಆಚರಣೆಯಿಂದ ಅಲ್ಲಿ ಉಪಾಸನೆ ಮಾಡಿದರೆ ಹತ್ತು ಅಶ್ವಮೇಧ ಯಾಗಗಳ ಸಮಾನ ಪುಣ್ಯ ಲಭಿಸುತ್ತದೆ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ. ಅಶ್ವಮೇಧವು ಬಹು ವೆಚ್ಚದ ಮತ್ತು ಸಾಮಾನ್ಯರಿಗೆ ದುರ್ಲಭ; ಹಾಗಾದರೆ ಅದರ ಫಲವನ್ನು ಸಾಮಾನ್ಯ ಸಾಧಕರು ಹೇಗೆ ಪಡೆಯುತ್ತಾರೆ? ಎಂದು ಯುಧಿಷ್ಠಿರನು ಪ್ರಶ್ನಿಸುತ್ತಾನೆ. ಉತ್ತರವಾಗಿ ಮಾರ್ಕಂಡೇಯನು ಒಂದು ದೃಷ್ಟಾಂತಕಥೆಯನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ. ಶಿವನು ಪಾರ್ವತಿಯೊಂದಿಗೆ ತೀರ್ಥಕ್ಕೆ ಬಂದು, ಹಸಿದ ತಪಸ್ವಿ-ಬ್ರಾಹ್ಮಣನ ರೂಪ ಧರಿಸಿ ಜನರ ಶ್ರದ್ಧೆ ಮತ್ತು ಆಚರಣೆಯನ್ನು ಪರೀಕ್ಷಿಸುತ್ತಾನೆ. ಅನೇಕರು ನಿರ್ಲಕ್ಷ್ಯ ಮಾಡುತ್ತಾರೆ; ಆದರೆ ಒಬ್ಬ ಪಂಡಿತ ಬ್ರಾಹ್ಮಣನು ವೇದ–ಸ್ಮೃತಿ–ಪುರಾಣ ಪ್ರಮಾಣದಲ್ಲಿ ನಂಬಿಕೆ ಇಟ್ಟು ಸ್ನಾನ, ಜಪ, ಶ್ರಾದ್ಧ, ದಾನ ಮತ್ತು ಕಪಿಲಾ-ದಾನ ಮಾಡಿ, ಅತಿಥಿಧರ್ಮದಿಂದ ಗುಪ್ತ ಶಿವನಿಗೆ ಆತಿಥ್ಯ ನೀಡುತ್ತಾನೆ. ಶಿವನು ಪ್ರಸನ್ನನಾಗಿ ವರ ನೀಡುತ್ತಾನೆ; ಬ್ರಾಹ್ಮಣನು ತೀರ್ಥದಲ್ಲಿ ಶಿವನ ನಿತ್ಯ ಸಾನ್ನಿಧ್ಯವನ್ನು ಬೇಡುತ್ತಾನೆ, ಇದರಿಂದ ತೀರ್ಥದ ಪವಿತ್ರಾಧಿಕಾರ ಸ್ಥಿರವಾಗುತ್ತದೆ. ನಂತರ ಆಶ್ವಿನ ಶುಕ್ಲ ದಶಮಿಯ ವಿಧಿ ಹೇಳಲ್ಪಡುತ್ತದೆ—ಉಪವಾಸ, ತ್ರಿಪುರಾಂತಕ ಶಿವಪೂಜೆ, ತೀರ್ಥದಲ್ಲಿ ಸರಸ್ವತಿಯ ಸಾನ್ನಿಧ್ಯಕ್ಕೆ ಗೌರವ, ಪ್ರದಕ್ಷಿಣೆ, ಗೋ-ದಾನ, ದೀಪಗಳೊಂದಿಗೆ ರಾತ್ರಿಜಾಗರಣೆ, ಪಠಣ-ಸಂಗೀತ, ಮತ್ತು ಬ್ರಾಹ್ಮಣರು ಹಾಗೂ ಶಿವಭಕ್ತರಿಗೆ ಭೋಜನ. ಫಲಶ್ರುತಿಯಲ್ಲಿ ಪಾಪಶುದ್ಧಿ, ರುದ್ರಲೋಕಪ್ರಾಪ್ತಿ, ಶುಭಜನ್ಮ, ಹಾಗೆಯೇ ಅಲ್ಲಿ ವಿಭಿನ್ನ ಪರಿಸ್ಥಿತಿಗಳಲ್ಲಿ ಮರಣವಾದವರಿಗೆ ಆಸ್ತಿಕ್ಯ ಮತ್ತು ವಿಧಿಪಾಲನೆಯಂತೆ ವಿಭಿನ್ನ ಪರಲೋಕಗತಿಗಳು ವರ್ಣಿತವಾಗಿವೆ.
Adhyaya 181
Bhṛgutīrtha–Vṛṣakhāta Māhātmya (भृगुतीर्थ–वृषखात माहात्म्य)
ಈ ಅಧ್ಯಾಯವು ಸಂವಾದರೂಪದಲ್ಲಿದೆ. ಯುಧಿಷ್ಠಿರನ ಪ್ರಶ್ನೆಗೆ ಉತ್ತರವಾಗಿ ಮಾರ್ಕಂಡೇಯನು ನರ್ಮದಾ ತೀರದ ಪ್ರಸಿದ್ಧ ತೀರ್ಥ, ‘ವೃಷಖಾತ’ ಎಂಬ ಸ್ಥಳನಾಮ ಮತ್ತು ಭೃಗುಕಚ್ಛದಲ್ಲಿ ಮಹರ್ಷಿ ಭೃಗುಗಳ ಸಾನ್ನಿಧ್ಯವನ್ನು ವರ್ಣಿಸುತ್ತಾನೆ. ಭೃಗುಗಳ ಘೋರ ತಪಸ್ಸನ್ನು ಹೇಳಿ, ಶಿವ-ಉಮೆಯರು ಆ ತಪಸ್ವಿಯನ್ನು ಅವಲೋಕಿಸುವ ದಿವ್ಯ ಪ್ರಸಂಗವನ್ನು ಪರಿಚಯಿಸುತ್ತಾನೆ. ಉಮೆ ‘ವರ ಏಕೆ ನೀಡಲಾಗುತ್ತಿಲ್ಲ?’ ಎಂದು ಕೇಳಿದಾಗ, ಶಿವನು ‘ಕ್ರೋಧವು ತಪಸ್ಸನ್ನು ಕ್ಷೀಣಗೊಳಿಸಿ ಆಧ್ಯಾತ್ಮಿಕ ಸಿದ್ಧಿಯನ್ನು ಹಾಳುಮಾಡುತ್ತದೆ’ ಎಂಬ ನೀತಿಬೋಧನೆ ನೀಡುತ್ತಾನೆ. ಅದನ್ನು ತೋರಿಸಲು ಶಿವನು ವೃಷರೂಪದ ದೂತನನ್ನು ಪ್ರकट/ಕಳುಹಿಸಿ ಭೃಗುಗಳನ್ನು ಕೆರಳಿಸುತ್ತಾನೆ. ಆ ವೃಷ ಭೃಗುಗಳನ್ನು ನರ್ಮದೆಯಲ್ಲಿ ಎಸೆದುಬಿಡುತ್ತದೆ; ಭೃಗುಗಳು ತೀವ್ರ ಕ್ರೋಧದಿಂದ ಅದನ್ನು ಹಿಂಬಾಲಿಸುತ್ತಾರೆ. ಓಡಿಹೋಗುವ ವೃಷವು ದ್ವೀಪಗಳು, ಪಾತಾಳಗಳು, ಊರ್ಧ್ವಲೋಕಗಳನ್ನು ದಾಟುವುದರಿಂದ ನಿಯಂತ್ರಣರಹಿತ ಕೋಪದ ವ್ಯಾಪಕ ಪರಿಣಾಮಗಳು ಪ್ರಕಟವಾಗುತ್ತವೆ. ಕೊನೆಗೆ ವೃಷವು ಶಿವಶರಣಾಗುತ್ತದೆ; ಉಮೆ ‘ಋಷಿಯ ಕ್ರೋಧ ಶಮನವಾಗುವ ಮೊದಲು ವರ ನೀಡಿರಿ’ ಎಂದು ವಿನಂತಿಸುತ್ತಾಳೆ. ಶಿವನು ಆ ಸ್ಥಳವನ್ನು ‘ಕ್ರೋಧಸ್ಥಾನ’ ಎಂದು ಘೋಷಿಸುತ್ತಾನೆ. ನಂತರ ಭೃಗು ‘ಕರುಣಾಭ್ಯುದಯ’ ಎಂಬ ಹೆಸರಿನ ಸ್ತವ ಸಹಿತ ವಿಸ್ತೃತ ಸ್ತೋತ್ರದಿಂದ ಶಿವನನ್ನು ಸ್ತುತಿಸುತ್ತಾರೆ; ಶಿವನು ವರಗಳನ್ನು ನೀಡುತ್ತಾನೆ. ಆ ಸ್ಥಳವು ತಮ್ಮ ಹೆಸರಿನಿಂದ ಸಿದ್ಧಿಕ್ಷೇತ್ರವಾಗಲಿ ಮತ್ತು ಅಲ್ಲಿ ದೈವಸನ್ನಿಧಿ ಸ್ಥಿರವಾಗಲಿ ಎಂದು ಭೃಗು ಪ್ರಾರ್ಥಿಸುತ್ತಾರೆ; ಅಂತ್ಯದಲ್ಲಿ ಶ್ರೀ (ಲಕ್ಷ್ಮೀ)ಯೊಂದಿಗೆ ಶುಭಸ್ಥಾನ ಪ್ರತಿಷ್ಠೆಯ ಕುರಿತು ಪರಾಮರ್ಶಿಸಿ, ತೀರ್ಥದ ಗುರುತನ್ನು ಭಕ್ತಿ ಮತ್ತು ಸ್ಥಳ-ಸ್ಥಾಪನೆಯ ಧರ್ಮತತ್ತ್ವದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿರಗೊಳಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ.
Adhyaya 182
Bhṛgukaccha-utpattiḥ and Koṭitīrtha Māhātmya (भृगुकच्छोत्पत्तिः / कोटितीर्थमाहात्म्यम्)
ಅಧ್ಯಾಯ 182ರಲ್ಲಿ ಮಾರ್ಕಂಡೇಯರ ಕಥನದ ಮೂಲಕ ರೇವಾ ನದಿಯ ಉತ್ತರ ತೀರದಲ್ಲಿನ ಭೃಗುಕಚ್ಛದ ಉತ್ಪತ್ತಿ ವರ್ಣಿತವಾಗಿದೆ. ಭೃಗು ಋಷಿ ಶ್ರೀ (ಲಕ್ಷ್ಮೀ/ರಮಾ) ಜೊತೆಗೂಡಿ ಕೂರ್ಮಾವತಾರ ಕಚ್ಛಪನ ಬಳಿಗೆ ಹೋಗಿ ಚಾತುರ್ವಿದ್ಯಾ-ಆಧಾರಿತ ವಸತಿಯನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸಲು ಅನುಮತಿ ಕೇಳುತ್ತಾನೆ; ಕೂರ್ಮನು ಒಪ್ಪಿಗೆ ನೀಡಿ ತನ್ನ ಹೆಸರಿನಿಂದ ದೀರ್ಘಕಾಲ ಉಳಿಯುವ ನಗರವಾಗುತ್ತದೆ ಎಂದು ಭವಿಷ್ಯ ನುಡಿದಾನೆ. ನಂತರ ಮಾಘ ಮಾಸ, ಶುಭ ತಿಥಿ-ನಕ್ಷತ್ರಯೋಗಗಳು, ಉತ್ತರ ತೀರದ ಆಳವಾದ ಜಲ, ಕೋಟಿತೀರ್ಥ ಸಂಬಂಧ ಇತ್ಯಾದಿ ಸೂಚನೆಗಳೊಂದಿಗೆ ಕ್ಷೇತ್ರದ ಸ್ಥಾನ ಮತ್ತು ಹೊಸ ವಸತಿಯಲ್ಲಿ ವರ್ಣಧರ್ಮದ ಕರ್ತವ್ಯವ್ಯವಸ್ಥೆ ವಿವರವಾಗುತ್ತದೆ. ಲಕ್ಷ್ಮೀ ದೇವಲೋಕಕ್ಕೆ ಹೋಗಿ ಭೃಗುವಿಗೆ ಕುಂಜಿಕಾ-ಟ್ಟಾಲ (ಚಾವಿ-ತಾಳೆ) ಒಪ್ಪಿಸಿ, ಮರಳಿ ಬಂದಾಗ ಸ್ವಾಮ್ಯ ಕುರಿತು ವಿವಾದ ಎಬ್ಬಿಸುತ್ತಾಳೆ. ತೀರ್ಪಿಗೆ ಕರೆಯಲ್ಪಟ್ಟ ಬ್ರಾಹ್ಮಣರು ಭೃಗುವಿನ ಕೋಪಭಯದಿಂದ ಮೌನವಾಗಿದ್ದು ‘ಚಾವಿ ಯಾರ ಕೈಯಲ್ಲಿದೆಯೋ ಅವನಿಗೇ ಹಕ್ಕು’ ಎಂಬ ನಿಯಮವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತಾರೆ. ಇದರಿಂದ ಲೋಭ ಮತ್ತು ಸತ್ಯತ್ಯಾಗವೇ ಕಾರಣವೆಂದು ಹೇಳಿ ದ್ವಿಜರಲ್ಲಿ ವಿದ್ಯೆ, ಸ್ಥೈರ್ಯ ಮತ್ತು ಧರ್ಮವಿವೇಕ ಕ್ಷಯವಾಗಲಿ ಎಂಬ ಶಾಪವನ್ನು ಲಕ್ಷ್ಮೀ ನೀಡುತ್ತಾಳೆ. ದುಃಖಿತನಾದ ಭೃಗು ಶಂಕರನನ್ನು ಆರಾಧಿಸಿದಾಗ, ಶಿವನು ಈ ಸ್ಥಳವನ್ನು ‘ಕ್ರೋಧಸ್ಥಾನ’ ಎಂದು ಹೇಳಿದರೂ ತನ್ನ ಅನುಗ್ರಹದಿಂದ ಭವಿಷ್ಯದ ಬ್ರಾಹ್ಮಣರ ವಿದ್ಯೆ ಸ್ಥಿರವಾಗುತ್ತದೆ ಎಂದು ಭರವಸೆ ನೀಡಿ, ಇದನ್ನು ಕೋಟಿತೀರ್ಥವೆಂದು ಪಾಪನಾಶಕವಾಗಿ ಪ್ರತಿಷ್ಠಾಪಿಸುತ್ತಾನೆ. ಶಿವನು ಸ್ನಾನ-ಪೂಜೆ ಮಹಾಯಜ್ಞಸಮಾನ ಫಲ ನೀಡುತ್ತದೆ, ತರ್ಪಣದಿಂದ ಪಿತೃಗಳಿಗೆ ತೃಪ್ತಿ, ಹಾಲು-ಮೊಸರು-ತುಪ್ಪ-ಜೇನು ಅಭಿಷೇಕದಿಂದ ಸ್ವರ್ಗವಾಸ ಸಿದ್ಧಿ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ. ಸೂರ್ಯಗ್ರಹಣಾದಿ ಸಂದರ್ಭಗಳಲ್ಲಿ ದಾನ-ವ್ರತಗಳ ಮಹಿಮೆ, ವ್ರತ-ತ್ಯಾಗ-ಸನ್ಯಾಸ ಮತ್ತು ಈ ಕ್ಷೇತ್ರದಲ್ಲಿ ಮರಣವೂ ಶುಭಗತಿದಾಯಕವೆಂದು ವರ್ಣನೆ ಇದೆ. ಶಿವನು ಅಂಬಿಕಾ (ಸೌಭಾಗ್ಯಸುಂದರಿ) ಜೊತೆ ಅಲ್ಲಿ ನಿತ್ಯನಿವಾಸ ಘೋಷಿಸುತ್ತಾನೆ; ಭೃಗು ಅಂತ್ಯದಲ್ಲಿ ಬ್ರಹ್ಮಲೋಕಕ್ಕೆ ತೆರಳುತ್ತಾನೆ. ಶ್ರವಣಮಾತ್ರದಿಂದ ಪಾವನತೆ ಮತ್ತು ಫಲಶ್ರುತಿ ಹೇಳಿ ಅಧ್ಯಾಯ ಮುಕ್ತಾಯಗೊಳ್ಳುತ್ತದೆ.
Adhyaya 183
Kedāra-tīrtha Māhātmya on the Northern Bank of the Narmadā (केदारतीर्थमाहात्म्य)
ಅಧ್ಯಾಯ 183 ಸಂವಾದರೂಪದಲ್ಲಿದೆ. ಮಾರ್ಕಂಡೇಯರು ಯುಧಿಷ್ಠಿರನಿಗೆ ಕೇದಾರ-ಸಂಜ್ಞಕ ತೀರ್ಥದ ಯಾತ್ರಾಕ್ರಮ ಮತ್ತು ವಿಧಿಯನ್ನು ಉಪದೇಶಿಸುತ್ತಾರೆ—ಕೇದಾರಕ್ಕೆ ಹೋಗಿ ಶ್ರಾದ್ಧ ಮಾಡಬೇಕು, ತೀರ್ಥಜಲವನ್ನು ಪಾನ ಮಾಡಬೇಕು, ದೇವದೇವೇಶನನ್ನು ಪೂಜಿಸಬೇಕು; ಇದರಿಂದ ಕೇದಾರಜನ್ಯ ಪುಣ್ಯ ಲಭಿಸುತ್ತದೆ. ನಂತರ ಯುಧಿಷ್ಠಿರನು ನರ್ಮದೆಯ ಉತ್ತರ ತೀರದಲ್ಲಿ ಕೇದಾರ ಹೇಗೆ ಪ್ರತಿಷ್ಠಿತವಾಯಿತು ಎಂದು ವಿವರವಾಗಿ ಕೇಳುತ್ತಾನೆ. ಮಾರ್ಕಂಡೇಯರು ಹೇಳುವಂತೆ, ಕೃತಯುಗದ ಆದಿಯಲ್ಲಿ ಪದ್ಮಾ/ಶ್ರೀ ಸಂಬಂಧಿತ ಶಾಪದಿಂದ ಭೃಗು ಪ್ರದೇಶ ಅಶುದ್ಧವಾಗಿ “ವೇದವಿಹೀನ”ವಾಯಿತು. ಭೃಗು ಸಹಸ್ರ ವರ್ಷಗಳ ಕಾಲ ಘೋರ ತಪಸ್ಸು ಮಾಡಿದಾಗ, ಶಿವನು ಪಾತಾಳಸ್ತರಗಳನ್ನು ಭೇದಿಸಿ ಲಿಂಗರೂಪದಲ್ಲಿ ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷನಾದನು. ಭೃಗು ಸ್ಥಾಣು, ತ್ರ್ಯಂಬಕನನ್ನು ಸ್ತುತಿಸಿ ಕ್ಷೇತ್ರಶುದ್ಧಿಯನ್ನು ಬೇಡಿದನು. ಶಿವನು ‘ಆದಿ-ಲಿಂಗ’ವಾಗಿ ಕೇದಾರನಾಮದಿಂದ ಪ್ರತಿಷ್ಠೆ ಮಾಡಿ, ನಂತರ ಇನ್ನೂ ಹತ್ತು ಲಿಂಗಗಳನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸಿದನು; ಮಧ್ಯದಲ್ಲಿ ಹನ್ನೊಂದನೆಯ ಒಂದು ಅದೃಶ್ಯ ಸಾನ್ನಿಧ್ಯ ಕ್ಷೇತ್ರವನ್ನು ಶುದ್ಧಗೊಳಿಸುತ್ತದೆ ಎಂದು ತಿಳಿಸಿದನು. ಅಲ್ಲಿ ದ್ವಾದಶ ಆದಿತ್ಯರು, ಅಷ್ಟಾದಶ ದುರ್ಗೆಗಳು, ಷೋಡಶ ಕ್ಷೇತ್ರಪಾಲಕರು ಹಾಗೂ ವೀರಭದ್ರಸಂಬಂಧಿತ ಮಾತೃಗಣ ರಕ್ಷಣಾ-ಪಾವನ ವಲಯವಾಗಿ ನೆಲೆಸಿದ್ದಾರೆ. ಫಲಶ್ರುತಿಯಲ್ಲಿ—ನಾಘ ಮಾಸದಲ್ಲಿ ನಿಯಮದಿಂದ ಪ್ರಾತಃಸ್ನಾನ, ಕೇದಾರಪೂಜೆ ಮತ್ತು ತೀರ್ಥದಲ್ಲಿ ವಿಧಿವತ್ ಶ್ರಾದ್ಧ ಮಾಡಿದರೆ ಪಿತೃಗಳು ತೃಪ್ತರಾಗುತ್ತಾರೆ; ಪಾಪ ಕ್ಷಯವಾಗಿ, ಶೋಕ ನಾಶವಾಗಿ, ಮಂಗಳಫಲ ದೊರೆಯುತ್ತದೆ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತದೆ.
Adhyaya 184
धौतपापतीर्थमाहात्म्यम् (Māhātmya of the Dhoutapāpa Tīrtha)
ಈ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ ನರ್ಮದೆಯ ಉತ್ತರ ತೀರದಲ್ಲಿ ಭೃಗು-ತೀರ್ಥದ ಸಮೀಪದಲ್ಲಿರುವ ಧೌತಪಾಪ (ವಿಧೌತಪಾಪ) ತೀರ್ಥದ ಮಹಾತ್ಮ್ಯವನ್ನು ವಿವರಿಸಲಾಗಿದೆ. ಮಾರ್ಕಂಡೇಯರು ಈ ಸ್ಥಳವು ಪಾಪವನ್ನು ತೊಳೆಯುವ ಪ್ರಸಿದ್ಧ ಕ್ಷೇತ್ರವೆಂದು, ಭೃಗು ಮುನಿಯನ್ನು ಗೌರವಿಸಲು ಮಹಾದೇವ ಶಿವನು ಇಲ್ಲಿ ನಿತ್ಯ ಸನ್ನಿಹಿತನಾಗಿರುವನೆಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ಇಲ್ಲಿ ಸ್ನಾನ ಮಾಡಿದರೆ ಸಂಕಲ್ಪದಲ್ಲಿ ದೋಷ ಇದ್ದರೂ ಪಾಪವಿಮೋಚನೆ ದೊರೆಯುತ್ತದೆ; ವಿಧಿವತ್ತಾಗಿ ಸ್ನಾನ ಮಾಡಿ ಶಿವಪೂಜೆ, ದೇವರು ಹಾಗೂ ಪಿತೃಗಳಿಗೆ ತರ್ಪಣ-ದಾನ ಮಾಡಿದರೆ ಸಂಪೂರ್ಣ ಶುದ್ಧಿ ಸಿದ್ಧಿಸುತ್ತದೆ. ಯುಧಿಷ್ಠಿರನು—ಬ್ರಹ್ಮಹತ್ಯೆಯಂತಹ ಮಹಾದೋಷ ಇಲ್ಲಿ ಹೇಗೆ ಪ್ರವೇಶಿಸದು ಅಥವಾ ಹೇಗೆ ನಾಶವಾಗುತ್ತದೆ? ಎಂದು ಪ್ರಶ್ನಿಸುತ್ತಾನೆ. ಮಾರ್ಕಂಡೇಯರು ಪೌರಾಣಿಕ ಕಥೆಯನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ: ಬ್ರಹ್ಮನ ಒಂದು ಶಿರಸ್ಸನ್ನು ಛೇದಿಸಿದ ಕಾರಣ ಶಿವನಿಗೆ ಬ್ರಹ್ಮಹತ್ಯಾ ದೋಷ ಅಂಟಿತು; ಅದು ಹಿಂಬಾಲಿಸಿದಾಗ ಧರ್ಮವು ವೃಷಭರೂಪದಲ್ಲಿ ಅದನ್ನು ಕದಡಿ ದೂರ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ; ಧೌತೇಶ್ವರಿ ದೇವಿ ಬ್ರಹ್ಮಹತ್ಯಾ-ನಾಶಿನೀ ಶಕ್ತಿಯಾಗಿ ಪ್ರತಿಷ್ಠಿತಳಾಗುತ್ತಾಳೆ. ಬ್ರಹ್ಮಹತ್ಯೆಯನ್ನು ಭಯಾನಕ ಸತ್ತೆಯಾಗಿ ವ್ಯಕ್ತೀಕರಿಸಿ, ಅದು ಈ ತೀರ್ಥದಿಂದ ದೂರ ನಿಂತಿರುತ್ತದೆ ಎಂದು ವರ್ಣಿಸಲಾಗಿದೆ. ಕಾಲವಿಧಾನ—ಆಶ್ವಯುಜ ಶುಕ್ಲ ನವಮಿ ಹಾಗೂ ಶುಕ್ಲ ಸಪ್ತಮಿಯಿಂದ ಮೂರು ದಿನಗಳ ಅವಧಿ; ಉಪವಾಸ, ಋಗ್/ಯಜುಃ/ಸಾಮ ಪಠಣ ಮತ್ತು ಗಾಯತ್ರೀ ಜಪ ಪ್ರಾಯಶ್ಚಿತ್ತ ಸಾಧನೆಗಳು. ಫಲಶ್ರುತಿಯಲ್ಲಿ ಘೋರ ಪಾಪವಿಮೋಚನೆ, ಸಂತಾನಸಂಬಂಧ ವರಗಳು, ಮರಣಾನಂತರ ಉತ್ತಮ ಗತಿ; ಹಾಗೆಯೇ ತೀರ್ಥತತ್ತ್ವದ ಪ್ರಕಾರ ಇಲ್ಲಿ ಸ್ವೇಚ್ಛಾಮರಣದಿಂದಲೂ ದಿವ್ಯಲೋಕಪ್ರಾಪ್ತಿ ಎಂಬ ಉಲ್ಲೇಖವಿದೆ.
Adhyaya 185
Ēraṇḍī-tīrtha Māhātmya (एरण्डीतीर्थमाहात्म्य) — Ritual Bathing, Upavāsa, and Tarpaṇa on Āśvayuja Śukla Caturdaśī
ಈ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ ಶ್ರೀ ಮಾರ್ಕಂಡೇಯರು ಸಂಕ್ಷಿಪ್ತವಾಗಿ ಧರ್ಮ-ಕರ್ಮವಿಧಿಯನ್ನು ಉಪದೇಶಿಸುತ್ತಾರೆ. ಅವರು ಮಹೀಪಾಲನಿಗೆ—ಪೂಜ್ಯ ಏರಣ್ಡೀ ತೀರ್ಥಕ್ಕೆ ಹೋಗಿ ಸ್ನಾನ ಮಾಡು; ಅಲ್ಲಿ ಸ್ನಾನಮಾತ್ರದಿಂದಲೇ ಮಹಾಪಾಪಕ್ಷಯವಾಗುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಭಾರೀ ದೋಷಗಳು ನಿವಾರಣೆಯಾಗುತ್ತವೆ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ಮುಂದೆ ಕಾಲನಿಯಮವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತಾರೆ—ಆಶ್ವಯುಜ ಮಾಸದ ಶುಕ್ಲಪಕ್ಷ ಚತುರ್ದಶಿಯಲ್ಲಿ ಉಪವಾಸ ಮಾಡಿ, ನಿಯಮದಿಂದ ಸ್ನಾನ ಮಾಡಿ, ಪಿತೃಗಳಿಗೂ ದೇವತೆಗಳಿಗೂ ತರ್ಪಣ ಮಾಡಬೇಕು. ಫಲಶ್ರುತಿಯಾಗಿ ಐಶ್ವರ್ಯ-ಸೌಂದರ್ಯಯುಕ್ತ ಪುತ್ರಲಾಭ, ದೀರ್ಘಾಯು ಮತ್ತು ದೇಹಾಂತದ ನಂತರ ಶಿವಲೋಕಪ್ರಾಪ್ತಿ ದೊರೆಯುತ್ತದೆ; ಈ ಫಲಗಳಲ್ಲಿ ಸಂಶಯಪಡಬಾರದೆಂದು ದೃಢವಾಗಿ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ।
Adhyaya 186
Garuḍa-tapas, Mahādeva-varadāna, and Cāmuṇḍā–Kanakeśvarī-stuti at a Tīrtha
ಮಾರ್ಕಂಡೇಯನು ತೀರ್ಥಕೇಂದ್ರಿತ ಘಟನೆಯನ್ನು ವರ್ಣಿಸುತ್ತಾನೆ. ಒಂದು ಮಹಾಪವಿತ್ರ ಸ್ಥಳದಲ್ಲಿ ಗರುಡನು ಮಹೇಶ್ವರನಿಗೆ ಘೋರ ತಪಸ್ಸು ಮಾಡಿ ಪೂಜೆ ಸಲ್ಲಿಸುತ್ತಾನೆ; ಆಗ ಶಿವನು ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷನಾಗಿ ವರಪ್ರದಾನದ ಸಂವಾದ ನಡೆಯುತ್ತದೆ. ಗರುಡನು ಎರಡು ಅಪರೂಪದ ವರಗಳನ್ನು ಬೇಡುತ್ತಾನೆ—ವಿಷ್ಣುವಿನ ವಾಹನವಾಗುವುದು ಮತ್ತು ಪಕ್ಷಿಗಳಲ್ಲಿ ‘ಇಂದ್ರತ್ವ/ದ್ವಿಜೇಂದ್ರತ್ವ’ ಅಂದರೆ ಪರಮಾಧಿಪತ್ಯ ಪಡೆಯುವುದು. ನಾರಾಯಣನ ಸರ್ವಾಧಾರ ಸ್ವರೂಪ ಹಾಗೂ ಇಂದ್ರಪದದ ಅನನ್ಯತೆಯನ್ನು ಸೂಚಿಸಿ ಶಿವನು ಈ ಬೇಡಿಕೆಯ ತಾತ್ತ್ವಿಕ ಕಠಿಣತೆಯನ್ನು ಹೇಳಿ, ಆದರೂ ಯುಕ್ತವಾಗಿ ವರ ನೀಡುತ್ತಾನೆ—ಗರುಡನು ಶಂಖಚಕ್ರಗದಾಧಾರಿ ಪ್ರಭುವಿನ ವಾಹಕನಾಗುವನು ಮತ್ತು ಪಕ್ಷಿಗಳ ಅಧಿಪತಿಯಾಗುವನು. ಶಿವನು ಅಂತರ್ಧಾನವಾದ ಬಳಿಕ ಗರುಡನು ಶ್ಮಶಾನಚಿಹ್ನಗಳು ಹಾಗೂ ಯೋಗಿನೀ-ಸಂಬಂಧಗಳಿಂದ ವರ್ಣಿತ ಉಗ್ರ ದೇವಿ ಚಾಮುಂಡೆಯನ್ನು ಪ್ರಸನ್ನಗೊಳಿಸಿ ವಿಸ್ತೃತ ಸ್ತುತಿ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ. ಸ್ತುತಿಯಲ್ಲಿ ಆ ದೇವಿಯೇ ಪ್ರಕಾಶಮಯ ರಕ್ಷಕಿಯಾಗಿ ‘ಕನಕೇಶ್ವರಿ’ ಎಂಬ ಪರಾಶಕ್ತಿರೂಪದಲ್ಲಿ ಸೃಷ್ಟಿ-ಸ್ಥಿತಿ-ಲಯಗಳಲ್ಲಿ ಕ್ರಿಯಾಶೀಲಳಾಗಿ ಕೀರ್ತಿಸಲ್ಪಡುತ್ತಾಳೆ. ಚಾಮುಂಡೆ ಗರುಡನಿಗೆ ಅಭೇದ್ಯತೆ, ಸುರಾಸುರರ ಮೇಲೆ ವಿಜಯ ಮತ್ತು ತೀರ್ಥದ ಸಮೀಪ ವಾಸದ ವರಗಳನ್ನು ನೀಡುತ್ತಾಳೆ. ಅಂತ್ಯದಲ್ಲಿ ತೀರ್ಥಫಲ—ಸ್ನಾನ-ಪೂಜೆಯಿಂದ ಯಜ್ಞಸಮಾನ ಪುಣ್ಯ, ಯೋಗಸಿದ್ಧಿ ಮತ್ತು ಯೋಗಿನೀಗಣಗಳೊಂದಿಗೆ ಶುಭ ಪರಲೋಕಗತಿ ಲಭಿಸುತ್ತದೆ.
Adhyaya 187
कालाग्निरुद्र-स्वयम्भू-लिङ्गमाहात्म्य (Kālāgnirudra Svayambhū Liṅga Māhātmya)
ಈ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ ಮಾರ್ಕಂಡೇಯ ಮುನಿಯು ರಾಜನಿಗೆ ತೀರ್ಥಯಾತ್ರೆಯ ಕ್ರಮವನ್ನೂ, ಪ್ರಸಿದ್ಧ ಲಿಂಗದ ತತ್ತ್ವಮಹಿಮೆಯನ್ನೂ ಉಪದೇಶಿಸುತ್ತಾನೆ. ಭೃಗುಕಚ್ಛದಲ್ಲಿ ಇರುವ ಜಾಲೇಶ್ವರವನ್ನು ಅತಿ ಪ್ರಾಚೀನ ಸ್ವಯಂಭೂ ಲಿಂಗವೆಂದು, ‘ಕಾಲಾಗ್ನಿರುದ್ರ’ ಎಂಬ ಹೆಸರಿನಿಂದ ಖ್ಯಾತವೆಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ಈ ಕ್ಷೇತ್ರವು ‘ಕ್ಷೇತ್ರ-ಪಾಪ’ ನಿವಾರಣೆಗೆ ಕರುಣೆಯಿಂದ ಪ್ರಾದುರ್ಭವಿಸಿದ ಪವಿತ್ರ ಕೇಂದ್ರ; ಪಾಪಶಮನ ಮತ್ತು ದುಃಖನಾಶಕ್ಕೆ ಸಮರ್ಥವೆಂದು ವರ್ಣನೆ ಇದೆ. ಪೂರ್ವಕಲ್ಪದಲ್ಲಿ ಅಸುರರು ತ್ರಿಲೋಕವನ್ನು ಆಕ್ರಮಿಸಿದಾಗ ವೇದಕರ್ಮ-ಧರ್ಮ ಕ್ಷೀಣವಾಯಿತು. ಆಗ ಕಾಲಾಗ್ನಿರುದ್ರನಿಂದ ಆದ್ಯ ಧೂಮ ಉದ್ಭವಿಸಿ, ಆ ಧೂಮದಿಂದಲೇ ಲಿಂಗ ಪ್ರकटವಾಗಿ ಸಪ್ತ ಪಾತಾಳಗಳನ್ನು ಭೇದಿಸಿ ದಕ್ಷಿಣಾವರ್ತ ಗುಂಡಿಯೊಂದಿಗೆ ಪ್ರತಿಷ್ಠಿತವಾಯಿತು ಎಂಬ ಪೌರಾಣಿಕ ಕಥೆ ಬರುತ್ತದೆ. ಶಿವನ ಪುರದಾಹಕ್ಕೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ ಜ್ವಾಲಾಜನ್ಯ ಕುಂಡ ಮತ್ತು ಧೂಮಾವರ್ತ ಎಂಬ ಭ್ರಮರಾಕಾರದ ಸ್ಥಳವೂ ಉಲ್ಲೇಖಿತ. ಆಚರಣೆ—ತೀರ್ಥದಲ್ಲೂ ನರ್ಮದಾ ಜಲದಲ್ಲೂ ಸ್ನಾನ, ಪಿತೃಶ್ರಾದ್ಧ, ತ್ರಿಲೋಚನ (ಶಿವ) ಪೂಜೆ, ಕಾಲಾಗ್ನಿರುದ್ರ ನಾಮಜಪ; ಇದರಿಂದ ‘ಪರಮ ಗತಿ’ ಲಭಿಸುತ್ತದೆ. ಅಲ್ಲದೆ ಇಲ್ಲಿ ಮಾಡಿದ ಕಾಮ್ಯಕರ್ಮಗಳು, ಅಪಾಯನಿವಾರಣ/ಶಾಂತಿಕರ್ಮಗಳು, ಶತ್ರುಕ್ಷಯದ ಉದ್ದೇಶಗಳು ಮತ್ತು ವಂಶಸಂಬಂಧ ಸಂಕಲ್ಪಗಳು ಶೀಘ್ರ ಸಿದ್ಧಿಯಾಗುತ್ತವೆ ಎಂದು ತೀರ್ಥಪ್ರಭಾವವಾಗಿ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ.
Adhyaya 188
Śālagrāma-tīrtha Māhātmya (शालग्रामतीर्थमाहात्म्य) — Observances on the Revā/Narmadā Bank
ಮಾರ್ಕಂಡೇಯನು ರಾಜನಿಗೆ ಉಪದೇಶಿಸುತ್ತಾನೆ—ರೇವಾ/ನರ್ಮದಾ ತೀರದಲ್ಲಿರುವ ಶಾಲಗ್ರಾಮ ಎಂಬ ಪವಿತ್ರ ತೀರ್ಥಕ್ಕೆ ಹೋಗಬೇಕು. ಅದು ಸಮಸ್ತ ದೇವತೆಗಳಿಂದ ಪೂಜಿತವಾದ ಸ್ಥಳ; ಅಲ್ಲಿ ಭಗವಾನ್ ವಾಸುದೇವನು—ತ್ರಿವಿಕ್ರಮ ಮತ್ತು ಜನಾರ್ದನ ರೂಪಗಳಲ್ಲಿ—ಜೀವಿಗಳ ಹಿತಕ್ಕಾಗಿ ವಾಸಿಸುತ್ತಾನೆ ಎಂದು ಪ್ರಸಿದ್ಧ. ತಪಸ್ವಿಗಳ ಪೂರ್ವಪರಂಪರೆ ಹಾಗೂ ದ್ವಿಜರು ಮತ್ತು ಸಾಧಕರಿಗಾಗಿ ಸ್ಥಾಪಿತವಾದ ಧರ್ಮಕರ್ಮ-ಕ್ಷೇತ್ರದಿಂದ ಅದರ ಮಹಿಮೆ ವಿಶಿಷ್ಟವಾಗಿ ವರ್ಣಿತವಾಗಿದೆ. ಮಾರ್ಗಶೀರ್ಷ ಶುಕ್ಲ ಏಕಾದಶಿ ಬಂದಾಗ ರೇವೆಯಲ್ಲಿ ಸ್ನಾನ ಮಾಡಿ ಉಪವಾಸ ವಹಿಸಬೇಕು; ರಾತ್ರಿಜಾಗರಣದೊಂದಿಗೆ ಜನಾರ್ದನನ ಪೂಜೆ ಮಾಡಬೇಕು. ಮುಂದಿನ ದಿನ ದ್ವಾದಶಿಯಲ್ಲಿ ಮತ್ತೆ ಸ್ನಾನ ಮಾಡಿ ದೇವರುಗಳಿಗೂ ಪಿತೃಗಳಿಗೋ ತರ್ಪಣ ಮಾಡಿ ವಿಧಿಪೂರ್ವಕ ಶ್ರಾದ್ಧವನ್ನು ನೆರವೇರಿಸಬೇಕು. ಸಾಮರ್ಥ್ಯಾನುಸಾರ ಬ್ರಾಹ್ಮಣರನ್ನು ಗೌರವಿಸಿ ಚಿನ್ನ, ವಸ್ತ್ರ, ಅನ್ನ ಮೊದಲಾದ ದಾನಗಳನ್ನು ನೀಡಬೇಕು; ಕ್ಷಮೆ ಯಾಚಿಸಬೇಕು; ಖಗಧ್ವಜಾದಿ ನಾಮಗಳಿಂದ ಭಕ್ತಿಯಿಂದ ದೇವರನ್ನು ಸ್ಮರಿಸಬೇಕು. ಫಲಶ್ರುತಿಯಲ್ಲಿ—ಇದರಿಂದ ಶೋಕದುಃಖ ನಾಶವಾಗುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಬ್ರಹ್ಮಹತ್ಯೆ ಸೇರಿದಂತೆ ಘೋರ ಪಾಪಗಳಿಂದ ವಿಮುಕ್ತಿ ದೊರೆಯುತ್ತದೆ. ಶಾಲಗ್ರಾಮದ ಪುನಃಪುನಃ ದರ್ಶನ ಹಾಗೂ ನಾರಾಯಣಸ್ಮರಣದಿಂದ ಮೋಕ್ಷಾಭಿಮುಖ ಸ್ಥಿತಿ ಲಭಿಸುತ್ತದೆ; ಧ್ಯಾನನಿಷ್ಠ ಸಂನ್ಯಾಸಿಗಳೂ ಅಲ್ಲಿ ಮುರಾರಿಯ ಪರಮ ಪದವನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತಾರೆ.
Adhyaya 189
पञ्चवराहदर्शन-व्रत-फलश्रुति (Vision of the Five Varāhas: Vrata Procedure and Promised Fruits)
ಮಾರ್ಕಂಡೇಯನು ಯುಧಿಷ್ಠಿರನಿಗೆ ‘ಪರಮ-ಶೋಭನ’ ತೀರ್ಥವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತಾನೆ; ಅಲ್ಲಿ ವರಾಹರೂಪ ವಿಷ್ಣುವನ್ನು ಧರಣೀಧರ—ಭೂಮಿಯನ್ನು ಉದ್ಧರಿಸಿದವನು—ಎಂದು ಸ್ಮರಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಅಂತರ್ನಿಹಿತ ಸೃಷ್ಟಿಕಥೆಯಲ್ಲಿ ಹರಿ ಕ್ಷೀರಸಾಗರದಲ್ಲಿ ಶೇಷಶಯನದ ಮೇಲೆ ಯೋಗನಿದ್ರೆಯಲ್ಲಿ ಇರುತ್ತಾನೆ; ಭೂಮಿ ಭಾರದಿಂದ ಮುಳುಗಲು ಆರಂಭಿಸಿದಾಗ ದೇವತೆಗಳು ವ್ಯಾಕುಲರಾಗಿ ಜಗತ್ ಸ್ಥೈರ್ಯಕ್ಕಾಗಿ ಪ್ರಾರ್ಥಿಸುತ್ತಾರೆ. ಆಗ ವಿಷ್ಣು ಭಯಂಕರ ದಂಷ್ಟ್ರಾಧಾರಿ ವರಾಹರೂಪವನ್ನು ಧರಿಸಿ ತನ್ನ ದಂಷ್ಟ್ರೆಯ ಮೇಲೆ ಭೂಮಿಯನ್ನು ಎತ್ತಿ ಸ್ಥಿರತೆಯನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸುತ್ತಾನೆ. ನಂತರ ನರ್ಮದೆಯ ಉತ್ತರ ತೀರದಲ್ಲಿ ವರಾಹನ ಪಂಚವಿಧ ಪ್ರಕಟನೆಗಳ ವಿವರಣೆ ಬರುತ್ತದೆ—ಗ್ರಂಥದಲ್ಲಿ ಹೇಳಿದ ಮೊದಲಿನಿಂದ ಐದನೆಯ ಸ್ಥಳಗಳವರೆಗೆ ದರ್ಶನ-ಪೂಜೆಯ ವಿಧಿ; ಐದನೆಯದು ‘ಉದೀರ್ಣ-ವರಾಹ’, ಭೃಗುಕಚ್ಛಕ್ಕೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದೆ. ಜ್ಯೇಷ್ಠ ಮಾಸದ ಶುಕ್ಲಪಕ್ಷದಲ್ಲಿ, ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಏಕಾದಶಿಗೆ, ಯಾತ್ರಿಕ ಹವಿಷ್ಯಾಹಾರ, ರಾತ್ರಿಜಾಗರಣೆ, ನದಿಸ್ನಾನ, ಎಳ್ಳು-ಯವಗಳಿಂದ ಪಿತೃ ಮತ್ತು ದೇವತರಿಗೆ ತರ್ಪಣ, ಹಾಗೂ ಅರ್ಹ ಬ್ರಾಹ್ಮಣರಿಗೆ ಕ್ರಮವಾಗಿ ಗೋ, ಅಶ್ವ, ಸ್ವರ್ಣ, ಭೂದಾನಗಳನ್ನು ನೀಡಿ ಪ್ರತಿಯೊಂದು ವರಾಹಸ್ಥಳದಲ್ಲೂ ಆರಾಧನೆ ಮಾಡಬೇಕು. ಫಲಶ್ರುತಿ ಪ್ರಕಾರ ಐದು ವರಾಹಗಳ ಸಮಕಾಲ ದರ್ಶನ, ನರ್ಮದಾ ವಿಧಿಗಳು ಮತ್ತು ನಾರಾಯಣಸ್ಮರಣೆ ಮಹಾಪಾಪಗಳನ್ನೂ ನಾಶಮಾಡಿ ಮೋಕ್ಷ ನೀಡುತ್ತವೆ; ಶಂಕರಪ್ರಮಾಣವಾಗಿ ಸಮಯೋಚಿತ ಲೋṭಾಣೇಶ್ವರ ದರ್ಶನ ದೇಹಬಂಧ ವಿಮೋಚನೆ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ।
Adhyaya 190
चन्द्रहास-समतीर्थमाहात्म्य (Chandra-hāsa & Somatīrtha Māhātmya)
ಈ ಅಧ್ಯಾಯವು ಸಂವಾದರೂಪದಲ್ಲಿದೆ. ಯುಧಿಷ್ಠಿರನು ಮಾರ್ಕಂಡೇಯ ಋಷಿಯನ್ನು ಕೇಳುತ್ತಾನೆ—ಎಲ್ಲ ದೇವತೆಗಳೂ ಪೂಜಿಸುವ ಸೋಮತೀರ್ಥ, ಚಂದ್ರಹಾಸವೆಂದೂ ಪ್ರಸಿದ್ಧವಾದ ಆ ಕ್ಷೇತ್ರದಲ್ಲಿ ಸೋಮ (ಚಂದ್ರದೇವ) ಪರಮ ಸಿದ್ಧಿಯನ್ನು ಹೇಗೆ ಪಡೆದನು ಎಂದು. ಮಾರ್ಕಂಡೇಯರು ಕಾರಣಕಥೆಯನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ—ಗೃಹಧರ್ಮ ಮತ್ತು ದಾಂಪತ್ಯ ಕರ್ತವ್ಯವನ್ನು ನಿರ್ಲಕ್ಷಿಸಿದ ಕಾರಣ ದಕ್ಷನು ಸೋಮನಿಗೆ ಕ್ಷಯರೋಗದ ಶಾಪ ನೀಡಿದನು; ಈ ಸಂದರ್ಭ ಗೃಹಸ್ಥಧರ್ಮದ ನೀತಿ, ಕರ್ತವ್ಯ-ಅಕರ್ತವ್ಯ ಮತ್ತು ಕರ್ಮಫಲಗಳ ವಿವರಣೆ ವಿಸ್ತರಿಸುತ್ತದೆ. ನಂತರ ತೀರ್ಥಯಾತ್ರೆ ಮತ್ತು ತಪಸ್ಸಿನ ವಿಧಾನ ಬರುತ್ತದೆ. ಸೋಮನು ಅನೇಕ ತೀರ್ಥಗಳನ್ನು ಸಂಚರಿಸಿ ನರ್ಮದಾ ತೀರಕ್ಕೆ ಬಂದು ಹನ್ನೆರಡು ವರ್ಷ ಉಪವಾಸ, ದಾನ, ವ್ರತ, ನಿಯಮ, ಸಂಯಮಗಳನ್ನು ಆಚರಿಸಿ ಕೊನೆಗೆ ರೋಗಮುಕ್ತನಾಗುತ್ತಾನೆ. ಮಹಾದೇವ (ಶಿವ)ರನ್ನು ಮಹಾಪಾಪನಾಶಕನಾಗಿ ಪ್ರತಿಷ್ಠಾಪಿಸಿ ಪೂಜಿಸಿ ಉನ್ನತ ಲೋಕವನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತಾನೆ; ಹಾಗೆಯೇ ಚಂದ್ರಹಾಸ/ಸೋಮತೀರ್ಥದಲ್ಲಿ ಸ್ನಾನ-ಪೂಜೆ, ತಿಥಿಗಳು, ಸೋಮವಾರಗಳು, ಗ್ರಹಣಕಾಲದ ವಿಶೇಷ ಆಚರಣೆಗಳು ಮತ್ತು ಅವುಗಳ ಫಲವಾಗಿ ಶುದ್ಧಿ, ಆರೋಗ್ಯ, ಕ್ಷೇಮ, ದೋಷನಿವಾರಣೆ ವಿವರಿಸಲಾಗಿದೆ।
Adhyaya 191
सिद्धेश्वर-लिङ्गमाहात्म्यं तथा द्वादशादित्य-तपःफल-प्रशंसा (Siddheśvara Liṅga Māhātmya and the Merit of the Twelve Ādityas’ Austerity)
ಅಧ್ಯಾಯದ ಆರಂಭದಲ್ಲಿ ಮಾರ್ಕಂಡೇಯರು ಯಾತ್ರಿಕನಿಗೆ ಸಿದ್ಧೇಶ್ವರ ತೀರ್ಥವನ್ನು ಸೂಚಿಸಿ, ಪಕ್ಕದಲ್ಲಿರುವ ಸ್ವಯಂಭೂ ‘ಅಮೃತ-ಸ್ರಾವಿ’ ಲಿಂಗವನ್ನು ವರ್ಣಿಸುತ್ತಾರೆ; ಅದರ ದರ್ಶನಮಾತ್ರದಿಂದಲೇ ಮಹಾಪುಣ್ಯ ಲಭಿಸುವುದಾಗಿ ತೀರ್ಥಮಹಿಮೆಯನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸುತ್ತಾರೆ. ನಂತರ ಯುಧಿಷ್ಠಿರನು—ದೇವತೆಗಳು ಸಿದ್ಧೇಶ್ವರದಲ್ಲಿ ಸಿದ್ಧಿಯನ್ನು ಹೇಗೆ ಪಡೆದರು? ‘ದ್ವಾದಶ ಆದಿತ್ಯರು’ ಎಂಬ ಉಲ್ಲೇಖದ ಅರ್ಥವೇನು? ಎಂದು ಪ್ರಶ್ನಿಸುತ್ತಾನೆ. ಮಾರ್ಕಂಡೇಯರು ದ್ವಾದಶ ಆದಿತ್ಯರನ್ನು—ಇಂದ್ರ, ಧಾತಾ, ಭಗ, ತ್ವಷ್ಟಾ, ಮಿತ್ರ, ವರುಣ, ಅರ್ಯಮನ್, ವಿವಸ್ವಾನ್, ಸವಿತೃ, ಪೂಷನ್, ಅಂಶುಮಾನ, ವಿಷ್ಣು—ಎಂದು ಗಣಿಸಿ, ಸೂರ್ಯತ್ವವನ್ನು ಬಯಸಿ ಅವರು ನರ್ಮದಾ ತಟದ ಸಿದ್ಧೇಶ್ವರದಲ್ಲಿ ಘೋರ ತಪಸ್ಸು ಮಾಡಿದರೆಂದು ವಿವರಿಸುತ್ತಾರೆ. ತಪಸ್ಸಿನ ಫಲವಾಗಿ ಸೂರ್ಯನ ‘ಅಂಶ’ಗಳ ವಿಭಜನೆಯ ಮೂಲಕ ಆ ತೀರ್ಥದಲ್ಲಿ ದಿವಾಕರನ ಪ್ರತಿಷ್ಠೆ ಸ್ಥಾಪಿತವಾಗಿ ಸ್ಥಳವು ಪ್ರಸಿದ್ಧಿಯಾಯಿತು. ಮುಂದಾಗಿ ಪ್ರಳಯಕಾಲದಲ್ಲಿ ಆದಿತ್ಯರ ವಿಶ್ವಕಾರ್ಯ ಮತ್ತು ದಿಕ್ಕುಗಳಲ್ಲಿ ಸೌರಶಕ್ತಿಗಳ ನಿಯೋಜನೆ (ದಿಕ್-ವ್ಯವಸ್ಥೆ) ಎಂಬ ಬ್ರಹ್ಮಾಂಡ ವಿನ್ಯಾಸವೂ ಹೇಳಲ್ಪಡುತ್ತದೆ. ಅಂತಿಮವಾಗಿ ತೀರ್ಥಾಚಾರ ಮತ್ತು ಫಲಶ್ರುತಿ—ಪ್ರಾತಃಸ್ನಾನ ಮಾಡಿ ದ್ವಾದಶಾದಿತ್ಯ ದರ್ಶನ ಮಾಡಿದರೆ ವಾಣಿ, ಮನಸ್ಸು, ಕರ್ಮಗಳಿಂದಾದ ದೋಷಗಳು ನಾಶವಾಗುತ್ತವೆ; ಪ್ರದಕ್ಷಿಣೆ ಭೂಪರಿಕ್ರಮೆಗೆ ಸಮಾನ; ಈ ತೀರ್ಥದಲ್ಲಿ ಸಪ್ತಮಿಯ ಉಪವಾಸ ಮಹಾಫಲದಾಯಕ; ಪುನಃಪುನಃ ಪ್ರದಕ್ಷಿಣೆಯಿಂದ ರೋಗನಿವಾರಣೆ, ಆರೋಗ್ಯ, ಸಮೃದ್ಧಿ, ಸಂತಾನಪ್ರಾಪ್ತಿ ಇತ್ಯಾದಿ ಫಲಗಳು ನಿಯಮಬದ್ಧ ಭಕ್ತಿಯಿಂದ ದೊರೆಯುತ್ತವೆ।
Adhyaya 192
देवतीर्थ-दर्शनम्, नरनारायण-तपः, उर्वश्युत्पत्तिः (Devatīrtha, the Nara–Nārāyaṇa Austerity, and the Origin of Urvaśī)
ಅಧ್ಯಾಯ ೧೯೨ರಲ್ಲಿ ಮಾರ್ಕಂಡೇಯರು ಪಾಪಹರವಾದ ಮಹತ್ತಾದ ದೇವತೀರ್ಥವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತಾರೆ; ಅದರ ದರ್ಶನದಿಂದ ಪಾಪಕ್ಷಯವಾಗುತ್ತದೆ ಎನ್ನುತ್ತಾರೆ. ಈ ಸಂದರ್ಭ ಯುಧಿಷ್ಠಿರನು “ಶ್ರೀಪತಿ ಯಾರು? ಕೇಶವನು ಭೃಗು ವಂಶದೊಂದಿಗೆ ಹೇಗೆ ಸಂಬಂಧಿತನು?” ಎಂದು ಪ್ರಶ್ನಿಸುತ್ತಾನೆ. ಮಾರ್ಕಂಡೇಯರು ಸಂಕ್ಷಿಪ್ತವಾಗಿ ವಂಶಕ್ರಮವನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ—ನಾರಾಯಣನಿಂದ ಬ್ರಹ್ಮ, ಬ್ರಹ್ಮನಿಂದ ದಕ್ಷ, ನಂತರ ಧರ್ಮ; ಧರ್ಮನ ದಶ ಧರ್ಮಪತ್ನಿಯರ ಹೆಸರುಗಳು ಬರುತ್ತವೆ, ಮತ್ತು ಅವರಿಂದ ಉತ್ಪನ್ನವಾದ ಸಾಧ್ಯರ ಪುತ್ರರಾಗಿ ನರ, ನಾರಾಯಣ, ಹರಿ, ಕೃಷ್ಣರು ಉಲ್ಲೇಖಿತರಾಗುತ್ತಾರೆ—ಇವರು ವಿಷ್ಣುವಿನ ಅಂಶಗಳೆಂದು ಪ್ರತಿಪಾದನೆ. ನರ-ನಾರಾಯಣರು ಗಂಧಮಾದನದಲ್ಲಿ ಘೋರ ತಪಸ್ಸು ಮಾಡುವುದರಿಂದ ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಕಂಪನ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ. ಅವರ ತಪೋಬಲಕ್ಕೆ ಭಯಗೊಂಡ ಇಂದ್ರನು ಕಾಮ ಮತ್ತು ವಸಂತೆಯೊಂದಿಗೆ ಅಪ್ಸರಸರನ್ನು ಕಳುಹಿಸಿ, ನೃತ್ಯ-ಗಾನ, ಸೌಂದರ್ಯ ಮತ್ತು ಇಂದ್ರಿಯ ಆಕರ್ಷಣೆಯಿಂದ ತಪಸ್ಸು ಭಂಗಗೊಳಿಸಲು ಯತ್ನಿಸುತ್ತಾನೆ. ಆದರೆ ಆ ಮಹರ್ಷಿಗಳು ಅಚಲರಾಗಿರುತ್ತಾರೆ—ಗಾಳಿಯಿಲ್ಲದ ದೀಪದಂತೆ, ಅಕ್ಷೋಭ್ಯ ಸಾಗರದಂತೆ. ಅಾಗ ನಾರಾಯಣನು ತನ್ನ ತೊಡೆಯಿಂದ ಅಪೂರ್ವ ಸ್ತ್ರೀಯನ್ನು ಪ್ರಕಟಿಸುತ್ತಾನೆ—ಅವಳು ಉರ್ವಶಿ; ಅವಳ ಸೌಂದರ್ಯ ಅಪ್ಸರಸರನ್ನೂ ಮೀರಿಸುತ್ತದೆ. ದೇವದೂತರು ನರ-ನಾರಾಯಣರನ್ನು ಸ್ತುತಿಸುತ್ತಾರೆ. ನಾರಾಯಣನು ತತ್ತ್ವೋಪದೇಶವಾಗಿ—ಪರಮಾತ್ಮನು ಸರ್ವಭೂತಗಳಲ್ಲಿ ವ್ಯಾಪ್ತನಾಗಿರುವುದರಿಂದ ರಾಗ-ದ್ವೇಷ ಮತ್ತು ವಿಭೇದಭಾವಗಳು ಸಮ್ಯಕ್ ವಿವೇಕಿಗಳಿಗೆ ನೆಲೆಸುವುದಿಲ್ಲ ಎನ್ನುತ್ತಾನೆ. ಉರ್ವಶಿಯನ್ನು ಇಂದ್ರನ ಬಳಿಗೆ ಕರೆದೊಯ್ಯಲು ಹೇಳಿ, ತಮ್ಮ ತಪಸ್ಸು ಭೋಗಕ್ಕಾಗಲಿ ದೇವತೆಗಳೊಂದಿಗೆ ಸ್ಪರ್ಧೆಗಾಗಲಿ ಅಲ್ಲ; ಲೋಕಕ್ಕೆ ಸನ್ಮಾರ್ಗ ತೋರಿಸಿ ರಕ್ಷಿಸುವುದಕ್ಕೇ ಎಂದು ಸ್ಪಷ್ಟಪಡಿಸುತ್ತಾನೆ.
Adhyaya 193
नारायणस्य विश्वरूपदर्शनम् (Nārāyaṇa’s Vision of the Cosmic Form)
ಈ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ ಶ್ರೀ ಮಾರ್ಕಂಡೇಯರ ವಚನಪ್ರಸಂಗವಾಗಿ ತತ್ತ್ವೋಪದೇಶವು ವಿಸ್ತರಿಸುತ್ತದೆ. ವಸಂತಕಾಮಾ, ಉರ್ವಶೀ ಮೊದಲಾದ ಅಪ್ಸರಸರು ಪುನಃಪುನಃ ನಾರಾಯಣನಿಗೆ ನಮಸ್ಕರಿಸಿ ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷ ವಿಶ್ವರೂಪದರ್ಶನವನ್ನು ಬೇಡುತ್ತಾರೆ; ಹಿಂದಿನ ಉಪದೇಶದಿಂದ ತಮ್ಮಿಗೆ ಬೇಕಾದ ಸಿದ್ಧಾಂತ ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿದೆ ಎಂದು ತಿಳಿಸುತ್ತಾರೆ. ಆಗ ನಾರಾಯಣನು ತನ್ನದೇ ದೇಹದಲ್ಲಿ ಸಮಸ್ತ ಲೋಕಗಳೂ ಸಮಸ್ತ ಜೀವಿಗಳೂ ಇರುವುದನ್ನು ಪ್ರಕಟಿಸುತ್ತಾನೆ; ಅಲ್ಲಿ ಬ್ರಹ್ಮ, ಇಂದ್ರ, ರುದ್ರರು, ಆದಿತ್ಯರು, ವಸುಗಳು, ಯಕ್ಷ-ಗಂಧರ್ವ-ಸಿದ್ಧರು, ಮಾನವರು, ಪ್ರಾಣಿಗಳು, ಸಸ್ಯಗಳು, ನದಿಗಳು, ಪರ್ವತಗಳು, ಸಮುದ್ರಗಳು, ದ್ವೀಪಗಳು ಮತ್ತು ಆಕಾಶಮಂಡಲವರೆಗೂ ಕಾಣುತ್ತದೆ. ಅಪ್ಸರಸರು ದೀರ್ಘ ಸ್ತೋತ್ರಗಳಿಂದ ನಾರಾಯಣನನ್ನು ಪಂಚಭೂತ-ಇಂದ್ರಿಯಗಳ ಆಧಾರ, ಏಕೈಕ ಜ್ಞಾತಾ-ದ್ರಷ್ಟಾ, ಎಲ್ಲರ ಪರಮ ಮೂಲ ಎಂದು ಸ್ತುತಿಸುತ್ತಾರೆ—ಯಾವನೊಳಗೆ ಎಲ್ಲ ಜೀವಿಗಳು ಅಂಶರೂಪವಾಗಿ ಪಾಲ್ಗೊಳ್ಳುತ್ತವೆ. ದರ್ಶನದ ತೀವ್ರತೆಯಿಂದ ವಿಸ್ಮಿತರಾಗಿ ವಿಶ್ವರೂಪವನ್ನು ಸಂಹರಿಸಬೇಕೆಂದು ಬೇಡಿದಾಗ, ನಾರಾಯಣನು ಆ ರೂಪವನ್ನು ಲೀನಗೊಳಿಸಿ, ಎಲ್ಲ ಭೂತಗಳೂ ತನ್ನ ಅಂಶವೆಂದು ಬೋಧಿಸಿ, ದೇವ-ಮಾನವ-ಪಶುಗಳ ಮೇಲೆ ಸಮದೃಷ್ಟಿ (ಸಮತಾ) ಇರಲಿ ಎಂದು ಉಪದೇಶಿಸುತ್ತಾನೆ. ಅಂತ್ಯದಲ್ಲಿ ಮಾರ್ಕಂಡೇಯರು ರಾಜನಿಗೆ—ಸರ್ವಭೂತಗಳಲ್ಲಿ ಇರುವ ಕೇಶವನ ಧ್ಯಾನವು ಮೋಕ್ಷಸಾಧನ; ಜಗತ್ತು ವಾಸುದೇವಮಯವೆಂದು ತಿಳಿದರೆ ವೈರ, ದ್ವೇಷ, ಭೇದಭಾವಗಳು ಕ್ಷೀಣಿಸುತ್ತವೆ ಎಂದು ಸಲಹೆ ನೀಡುತ್ತಾರೆ.
Adhyaya 194
मूलश्रीपतिवैश्वानरूपदर्शनम् तथा नारायणगिरि-देवतीर्थ-प्रादुर्भावः (Vision of the Vaiśvarūpa, the cult of Mūlaśrīpati, and the arising of Nārāyaṇagiri & Devatīrtha)
ಮಾರ್ಕಂಡೇಯನು ಯುಧಿಷ್ಠಿರನಿಗೆ ಹೇಳುವಂತೆ—ವೈಷ್ಣವ ವಿಶ್ವರೂಪದ ಘೋಷಣೆಯನ್ನು ಕೇಳಿ ದೇವತೆಗಳು ಆಶ್ಚರ್ಯಗೊಳ್ಳುತ್ತಾರೆ; ಉರ್ವಶಿಯ ಪ್ರಾದುರ್ಭಾವವೂ ಅವರಿಗೆ ವಿಸ್ಮಯ ಉಂಟುಮಾಡುತ್ತದೆ. ಭೃಗು ವಂಶದಲ್ಲಿ ಜನಿಸಿದ ಶ್ರೀ (ಲಕ್ಷ್ಮೀ) ನಾರಾಯಣನನ್ನು ಪತಿಯಾಗಿ ಪಡೆಯಲು ವ್ರತ, ದಾನ, ನಿಯಮ, ಸೇವೆಗಳನ್ನು ಪರಿಗಣಿಸಿ ಸಮುದ್ರತೀರದಲ್ಲಿ ಸಹಸ್ರ ದಿವ್ಯವರ್ಷಗಳ ಕಾಲ ಘೋರ ತಪಸ್ಸು ಮಾಡುತ್ತಾಳೆ. ದೇವತೆಗಳು ತಾವೇ ವಿಶ್ವರೂಪವನ್ನು ಪ್ರಕಟಿಸಲಾರದೆ ನಾರಾಯಣನಿಗೆ ವರದಿ ಮಾಡುತ್ತಾರೆ; ವಿಷ್ಣು ಶ್ರೀಯ ಬಳಿಗೆ ಬಂದು ಅವಳ ಬೇಡಿಕೆಯನ್ನು ಅನುಗ್ರಹಿಸಿ ವಿಶ್ವರೂಪ ದರ್ಶನ ನೀಡುತ್ತಾನೆ. ಅವನು ಪಾಂಚರಾತ್ರ ಭಕ್ತಿಗೆ ಅನುಗುಣವಾದ ಪೂಜೋಪದೇಶವನ್ನು ನೀಡುತ್ತಾನೆ—ನಿತ್ಯಪೂಜೆಯಿಂದ ಐಶ್ವರ್ಯ, ಯಶಸ್ಸು, ಮಾನ ಹೆಚ್ಚುತ್ತದೆ; ಬ್ರಹ್ಮಚರ್ಯವನ್ನು ಮೂಲತಪಸ್ಸೆಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ; ದೇವನ ಉಪನಾಮ “ಮೂಲಶ್ರೀಪತಿ”. ಸಂಯಮದಿಂದ ರೇವಾಜಲದಲ್ಲಿ ಸ್ನಾನ ಮಾಡಿದರೆ ಇಷ್ಟಫಲ ಸಿದ್ಧಿ, ದಾನಪుణ್ಯವು ಬಹುಗುಣವಾಗುತ್ತದೆ ಎಂದು ತಿಳಿಸುತ್ತಾನೆ. ಶ್ರೀ ಧರ್ಮಮಯ ಗೃಹಸ್ಥಾಶ್ರಮದ ಸ್ಥಾಪನೆಯನ್ನು ಬೇಡಿದಾಗ, ನಾರಾಯಣ “ನಾರಾಯಣಗಿರಿ” ಎಂಬ ಸ್ಥಳನಾಮವನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸಿ ಅದರ ಸ್ಮರಣೆ ತಾರಕವೆಂದು ವಿವರಿಸುತ್ತಾನೆ. ನಂತರ ದಿವ್ಯ ವಿವಾಹಯಜ್ಞದ ವರ್ಣನೆ—ಬ್ರಹ್ಮ ಮತ್ತು ಋಷಿಗಳು ಋತ್ವಿಜರಾಗುತ್ತಾರೆ, ಸಮುದ್ರಗಳು ರತ್ನನಿಧಿಗಳನ್ನು ನೀಡುತ್ತವೆ, ಕುಬೇರನು ಧನ ಒದಗಿಸುತ್ತಾನೆ, ವಿಶ್ವಕರ್ಮನು ಮಣಿಮಯ ನಿವಾಸಗಳನ್ನು ನಿರ್ಮಿಸುತ್ತಾನೆ. ನಿಯಮಶೀಲ ಬ್ರಾಹ್ಮಣರ ವಸತಿ ಸ್ಥಾಪಿತವಾಗುತ್ತದೆ. ಅಂತ್ಯದಲ್ಲಿ ಅವಭೃಥ ಸ್ನಾನಾರ್ಥ ತೀರ್ಥ ಪ್ರಾದುರ್ಭವಿಸುತ್ತದೆ—ವಿಷ್ಣುವಿನ ಪಾದೋದಕದಿಂದ ಜಾಹ್ನವಿಯಂತೆಯೇ ಶುದ್ಧ ಧಾರೆ ರೇವೆಯನ್ನು ಸೇರಿ “ದೇವತೀರ್ಥ”ವೆಂದು ಪ್ರಸಿದ್ಧಿಯಾಗುತ್ತದೆ; ಅನೇಕ ಅಶ್ವಮೇಧ ಅವಭೃಥಫಲಗಳಿಗಿಂತಲೂ ಶ್ರೇಷ್ಠ ಪಾವನಫಲದಾಯಕವೆಂದು ಪ್ರಶಂಸಿತವಾಗಿದೆ.
Adhyaya 195
Devatīrtha Māhātmya and Ekādaśī–Nīrājana Observances (देवतीर्थमाहात्म्य तथा एकादशी-नीराजनविधानम्)
ಈ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ ಯುಧಿಷ್ಠಿರನು ದೇವತೀರ್ಥದ ಹೆಸರು, ಮಹಾತ್ಮ್ಯ ಮತ್ತು ಅಲ್ಲಿ ಸ್ನಾನ–ದಾನ ಮಾಡಿದ ಫಲವನ್ನು ಪ್ರಶ್ನಿಸುತ್ತಾನೆ. ಮಾರ್ಕಂಡೇಯನು ವಿವರಿಸುವುದು: ದೇವರುಗಳು ಮತ್ತು ಋಷಿಗಳು ಪೂಜಿಸುವ ಎಲ್ಲ ತೀರ್ಥಗಳು ವಿಷ್ಣುವಿನ ಧ್ಯಾನದಿಂದ ದೇವತೀರ್ಥದಲ್ಲಿ ಏಕೀಭವಿಸುತ್ತವೆ; ಆದ್ದರಿಂದ ಇದು ಪರಮ ವೈಷ್ಣವ ತೀರ್ಥ, ಇಲ್ಲಿ ಸ್ನಾನ ಮಾಡುವುದು ಎಲ್ಲಾ ತೀರ್ಥಗಳಲ್ಲಿ ಸ್ನಾನ ಮಾಡಿದಂತೆ. ಗ್ರಹಣಕಾಲದಲ್ಲಿ ಮಾಡಿದ ಕರ್ಮಗಳು ‘ಅನಂತ’ ಫಲ ನೀಡುತ್ತವೆ ಎಂದು ಹೇಳಿ, ಚಿನ್ನ, ಭೂಮಿ, ಗೋವು ಮುಂತಾದ ದಾನಗಳ ದೇವತಾ-ಸಂಬಂಧಿತ ಮಹಿಮೆಯನ್ನು ಕ್ರಮವಾಗಿ ವರ್ಣಿಸಿ, ದೇವತೀರ್ಥದಲ್ಲಿ ಶ್ರದ್ಧೆಯಿಂದ ಮಾಡಿದ ಯಾವ ದಾನವೂ ಅಕ್ಷಯ ಫಲಪ್ರದವೆಂದು ನಿರ್ಣಯಿಸುತ್ತಾನೆ. ಮುಂದೆ ಏಕಾದಶೀ ವ್ರತ–ಭಕ್ತಿ ವಿಧಾನ: ಸ್ನಾನ (ನರ್ಮದಾಜಲ ಸಹಿತ), ಉಪವಾಸ, ಶ್ರೀಪತಿ ಪೂಜೆ, ರಾತ್ರಿಜಾಗರಣೆ ಮತ್ತು ತುಪ್ಪದ ದೀಪದಿಂದ ನೀರಾಜನ. ದ್ವಾದಶಿಯ ಬೆಳಿಗ್ಗೆ ಬ್ರಾಹ್ಮಣರು ಹಾಗೂ ದಂಪತಿಗಳನ್ನು ವಸ್ತ್ರ, ಆಭರಣ, ತಾಂಬೂಲ, ಪುಷ್ಪ, ಧೂಪ, ಅನುಲೇಪನಗಳಿಂದ ಸತ್ಕರಿಸಿ ದಾನ ಮಾಡಬೇಕೆಂದು ಹೇಳುತ್ತದೆ. ಹಾಲುಜನ್ಯ ಪದಾರ್ಥಗಳು, ತೀರ್ಥಜಲ, ಉತ್ತಮ ವಸ್ತ್ರ, ಸುಗಂಧ, ನೈವೇದ್ಯ, ದೀಪಗಳು ಇತ್ಯಾದಿ ಪೂಜಾಸಾಮಗ್ರಿಯೂ ಸೂಚಿಸಲಾಗಿದೆ; ಹೀಗೆ ಆಚರಿಸುವ ಸಾಧಕನು ವೈಷ್ಣವ ಲಕ್ಷಣಗಳೊಂದಿಗೆ ವಿಷ್ಣುಲೋಕವನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತಾನೆ. ಅಂತ್ಯದಲ್ಲಿ ನಿತ್ಯ ನೀರಾಜನದ ರಕ್ಷಕತ್ವ ಮತ್ತು ಆರೋಗ್ಯಫಲ, ದೀಪಶೇಷವನ್ನು ಕಣ್ಣುಗಳಿಗೆ ಉಪಯೋಗಿಸುವ ವಿಧಿ, ಹಾಗೂ ಮಹಾತ್ಮ್ಯ ಶ್ರವಣ–ಪಠಣದ ಪುಣ್ಯ—ಶ್ರಾದ್ಧದಲ್ಲಿ ಪಠಿಸಿದರೆ ಪಿತೃ ತೃಪ್ತಿ—ಎಂದು ಫಲಶ್ರುತಿ ಹೇಳುತ್ತದೆ.
Adhyaya 196
हंसतीर्थमाहात्म्य (Hamsa Tīrtha Māhātmya) — Merit of Bathing, Donation, and Renunciation
ಅಧ್ಯಾಯ 196ರಲ್ಲಿ ಮಾರ್ಕಂಡೇಯರು ಶ್ರೋತರಿಗೆ ಹಂಸತೀರ್ಥಕ್ಕೆ ಯಾತ್ರೆ ಮಾಡುವಂತೆ ಮಾರ್ಗದರ್ಶನ ನೀಡಿ, ಅದನ್ನು ಅಪ್ರತಿಮವಾದ, ಶ್ರೇಷ್ಠ ಪವಿತ್ರ ತೀರ್ಥವೆಂದು ವರ್ಣಿಸುತ್ತಾರೆ. ತೀರ್ಥದ ಮಹಿಮೆಯನ್ನು ಕಾರಣಕಥೆಯಿಂದ ಸ್ಥಾಪಿಸುತ್ತಾರೆ—ಇಲ್ಲಿಯೇ ಒಂದು ಹಂಸ ತಪಸ್ಸು ಮಾಡಿ ಬ್ರಹ್ಮನ ವಾಹನವಾಗುವ ಸ್ಥಾನ (ಬ್ರಹ್ಮ-ವಾಹನತಾ) ಪಡೆದಿತು; ಆದ್ದರಿಂದ ಈ ಸ್ಥಳದ ಪ್ರಭಾವಶಕ್ತಿ ಪ್ರಸಿದ್ಧವಾಯಿತು. ಮುಂದೆ ವಿಧಿ-ನೀತಿಯನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ—ಹಂಸತೀರ್ಥದಲ್ಲಿ ಸ್ನಾನ ಮಾಡಿ ಸ್ವರ್ಣದಾನ (ಕಾಂಚನ-ದಾನ) ಮಾಡುವ ಯಾತ್ರಿಕನು ಸಮಸ್ತ ಪಾಪಗಳಿಂದ ಮುಕ್ತನಾಗಿ ಬ್ರಹ್ಮಲೋಕವನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತಾನೆ. ಫಲವನ್ನು ದಿವ್ಯ ದೃಶ್ಯರೂಪದಲ್ಲಿ ವರ್ಣಿಸಲಾಗಿದೆ—ಹಂಸಗಳಿಂದ ಜೋಡಿಸಲಾದ ವಿಮಾನದಲ್ಲಿ, ಕಿರಿಯ ಸೂರ್ಯನಂತೆ ಪ್ರಕಾಶಮಾನವಾಗಿ, ಇಷ್ಟಭೋಗಗಳಿಂದ ಸಮೃದ್ಧನಾಗಿ, ಅಪ್ಸರೆಯರ ಗುಂಪುಗಳ ಸೇವೆಯೊಂದಿಗೆ ಅವನು ಪ್ರಯಾಣಿಸುತ್ತಾನೆ. ಇಚ್ಛಾನುಸಾರ ಭೋಗಗಳನ್ನು ಅನುಭವಿಸಿ, ಜಾತಿಸ್ಮರಣದೊಂದಿಗೆ ಮತ್ತೆ ಮಾನವಜನ್ಮ ಪಡೆಯುತ್ತಾನೆ; ಇದರಿಂದ ಜನ್ಮಜನ್ಮಾಂತರಗಳ ನೈತಿಕ ನಿರಂತರತೆ ಸೂಚ್ಯವಾಗುತ್ತದೆ. ಅಂತ್ಯದಲ್ಲಿ ಮೋಕ್ಷೋಪಸಂಹಾರ—ಸಂನ್ಯಾಸದಿಂದ ದೇಹತ್ಯಾಗ ಮಾಡುವವನು ಮೋಕ್ಷವನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತಾನೆ. ಈ ತೀರ್ಥಫಲ ಪಾಪನಾಶಕ, ಪುಣ್ಯಪ್ರದ ಮತ್ತು ಶೋಕನಿವಾರಕವೆಂದು ಸಂಕ್ಷೇಪವಾಗಿ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ.
Adhyaya 197
Mūlasthāna-Sūryatīrtha Māhātmya (Glorification of the Mūlasthāna Solar Tīrtha)
ಈ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ ಮಾರ್ಕಂಡೇಯನು ನರ್ಮದಾ ತೀರದಲ್ಲಿರುವ ‘ಮೂಲಸ್ಥಾನ’ ಎಂಬ ಶ್ರೇಷ್ಠ ಸೂರ್ಯತೀರ್ಥದ ಮಹಿಮೆಯನ್ನು ವರ್ಣಿಸುತ್ತಾನೆ. ಇದು ಶುಭವಾದ ‘ಮೂಲ-ಸ್ಥಳ’; ಪದ್ಮಜ (ಬ್ರಹ್ಮ) ಸಂಬಂಧಿತವಾಗಿದ್ದು, ಇಲ್ಲಿ ಭಾಸ್ಕರ (ಸೂರ್ಯ)ನ ಪ್ರತಿಷ್ಠೆ ನಡೆದಿತೆಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ನಿಯಮಪಾಲಕ ಯಾತ್ರಿಕನು ನಿಯಂತ್ರಿತ ಮನಸ್ಸಿನಿಂದ ಸ್ನಾನ ಮಾಡಿ, ಪಿಂಡ ಮತ್ತು ಜಲದಿಂದ ಪಿತೃಗಳಿಗೂ ದೇವತೆಗಳಿಗೂ ತರ್ಪಣ ಮಾಡಿ, ನಂತರ ಮೂಲಸ್ಥಾನ ದೇವಾಲಯದ ದರ್ಶನ ಮಾಡಬೇಕು. ವಿಶೇಷ ಆಚರಣೆ—ಶುಕ್ಲ ಸಪ್ತಮಿ ಆದಿತ್ಯವಾರ (ಆದಿತ್ಯವಾಸರ)ದೊಂದಿಗೆ ಬಂದರೆ, ರೇವಾಜಲದಲ್ಲಿ ಸ್ನಾನ, ತರ್ಪಣ, ಯಥಾಶಕ್ತಿ ದಾನ, ಕರವೀರ ಪುಷ್ಪಗಳು ಮತ್ತು ಕೆಂಪು ಚಂದನಜಲದಿಂದ ಭಾಸ್ಕರನ ಸ್ಥಾಪನೆ/ಪೂಜೆ, ಕುಂದಾ ಪುಷ್ಪಸಹಿತ ಧೂಪಾರ್ಪಣೆ, ಎಲ್ಲ ದಿಕ್ಕುಗಳಲ್ಲಿ ದೀಪಪ್ರಜ್ವಲನ, ಉಪವಾಸ ಮತ್ತು ಭಕ್ತಿಗೀತೆ-ವಾದ್ಯಗಳೊಂದಿಗೆ ರಾತ್ರಿಜಾಗರಣೆ ಮಾಡಬೇಕು. ಫಲವಾಗಿ ತೀವ್ರ ದುಃಖಗಳ ನಿವಾರಣೆ, ದೀರ್ಘಕಾಲ ಸೂರ್ಯಲೋಕವಾಸ, ಗಂಧರ್ವ-ಅಪ್ಸರೆಯರ ಸೇವೆಯೊಂದಿಗೆ ಸೌಖ್ಯ ಲಭಿಸುತ್ತದೆ ಎಂದು ಫಲಶ್ರುತಿ ಹೇಳುತ್ತದೆ.
Adhyaya 198
Śūlatīrtha–Śūleśvarī–Śūleśvara Māhātmya (Origin of the Shula Tirtha and the Manifestation of Devī and Śiva)
ಮಾರ್ಕಂಡೇಯನು ಶ್ರೋತೆಯನ್ನು ಭದ್ರಕಾಳಿ-ಸಂಗಮದ ಕಡೆಗೆ ದಾರಿತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ; ಅದು ದೇವತೆಗಳಿಂದ ನಿತ್ಯಸೇವಿತ, ದಿವ್ಯವಾಗಿ ಪ್ರತಿಷ್ಠಿತವಾದ ‘ಶೂಲತೀರ್ಥ’ವೆಂದು ಪ್ರಸಿದ್ಧ. ಅಲ್ಲಿ ಕೇವಲ ದರ್ಶನವೂ—ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಸ್ನಾನ ಮತ್ತು ದಾನಗಳೊಂದಿಗೆ—ದುರ್ಭಾಗ್ಯ, ಅಪಶಕುನ, ಶಾಪಪ್ರಭಾವ ಮತ್ತು ಇತರ ಪಾಪದೋಷಗಳನ್ನು ಕರಗಿಸುತ್ತದೆ ಎಂದು ತೀರ್ಥಮಹಿಮೆ ಹೇಳುತ್ತದೆ. ಆಗ ಯುಧಿಷ್ಠಿರನು ನರ್ಮದಾತೀರದಲ್ಲಿ ದೇವಿ ‘ಶೂಲೆಶ್ವರಿ’ಯಾಗಿಯೂ ಶಿವ ‘ಶೂಲೆಶ್ವರ’ನಾಗಿಯೂ ಹೇಗೆ ಖ್ಯಾತರಾದರು ಎಂದು ಪ್ರಶ್ನಿಸುತ್ತಾನೆ. ಮಾರ್ಕಂಡೇಯನು ಮಾಂಡವ್ಯ ಎಂಬ ಬ್ರಾಹ್ಮಣ ತಪಸ್ವಿಯ ಕಥೆಯನ್ನು ವಿವರಿಸುತ್ತಾನೆ. ಅವನು ಮೌನವ್ರತದಿಂದ ಘೋರತಪಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಲೀನನಾಗಿದ್ದಾಗ ಕಳ್ಳರು ಕದ್ದ ವಸ್ತುಗಳನ್ನು ಅವನ ಆಶ್ರಮದಲ್ಲಿ ಅಡಗಿಸುತ್ತಾರೆ. ರಾಜಭಟರು ವಿಚಾರಿಸಿದರೂ ಮೌನಿ ಉತ್ತರಿಸದೆ ಇರುವುದರಿಂದ ಅವನನ್ನು ಶೂಲಕ್ಕೆ ಏರಿಸಿ ದಂಡಿಸುತ್ತಾರೆ. ದೀರ್ಘ ಯಾತನೆಯಲ್ಲಿ ಕೂಡ ಮಾಂಡವ್ಯನು ಶಿವಸ್ಮರಣೆಯಿಂದ ಅಚಲವಾಗಿರುತ್ತಾನೆ. ಶಿವನು ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷವಾಗಿ ಶೂಲವನ್ನು ಕತ್ತರಿಸಿ, ಕರ್ಮವಿಪಾಕವನ್ನು ಬೋಧಿಸುತ್ತಾನೆ—ಪೂರ್ವಕರ್ಮಗಳಿಂದಲೇ ಸುಖದುಃಖಗಳು; ಧರ್ಮನಿಂದೆ ಮಾಡದೆ ಸಹನದಿಂದ ತಾಳುವುದೂ ತಪಸ್ಸೇ. ಮಾಂಡವ್ಯನು ಶೂಲದ ಅಮೃತಸಮಾನ ಪರಿಣಾಮದ ರಹಸ್ಯವನ್ನು ಕೇಳಿ, ಶೂಲದ ಮೂಲ ಮತ್ತು ಅಗ್ರದಲ್ಲಿ ಶಿವ-ಉಮೆಯರು ಸ್ಥಿರವಾಗಿ ನೆಲಸಬೇಕೆಂದು ಪ್ರಾರ್ಥಿಸುತ್ತಾನೆ. ತಕ್ಷಣ ಶೂಲಮೂಲದಲ್ಲಿ ಶಿವಲಿಂಗ ಮತ್ತು ಎಡಭಾಗದಲ್ಲಿ ದೇವೀಮೂರ್ತಿ ಪ್ರಕಟವಾಗಿ, ಶೂಲೆಶ್ವರ-ಶೂಲೆಶ್ವರಿ ಆರಾಧನೆ ಸ್ಥಾಪಿತವಾಗುತ್ತದೆ. ನಂತರ ದೇವಿ ವಿವಿಧ ಕ್ಷೇತ್ರಗಳಲ್ಲಿ ತನ್ನ ಅನೇಕ ನಾಮರೂಪಗಳನ್ನು ಹೇಳಿ ದೇವೀ-ಭೂಗೋಳವನ್ನು ಪ್ರಕಟಿಸುತ್ತಾಳೆ. ಅಂತ್ಯದಲ್ಲಿ ಫಲಶ್ರುತಿ ಹಾಗೂ ವಿಧಿ—ಪೂಜೆ, ನೈವೇದ್ಯ, ಪಿತೃತರ್ಪಣ, ಉಪವಾಸ-ಜಾಗರಣಗಳಿಂದ ಶುದ್ಧಿ ಮತ್ತು ಶಿವಲೋಕಸಾನ್ನಿಧ್ಯ ದೊರೆಯುತ್ತದೆ; ತೀರ್ಥವು ‘ಶೂಲೆಶ್ವರಿ-ತೀರ್ಥ’ವೆಂದು ಚಿರಖ್ಯಾತಿ ಪಡೆಯುತ್ತದೆ.
Adhyaya 199
Aśvinī Tīrtha Māhātmya (The Glory of the Aśvinī Pilgrimage Ford)
ಮಾರ್ಕಂಡೇಯರು ತೀರ್ಥಗಳ ಕ್ರಮಬದ್ಧ ವಿವರಣೆಯಲ್ಲಿ ಅಶ್ವಿನೀ ತೀರ್ಥದ ಮಹಾತ್ಮ್ಯವನ್ನು ತಿಳಿಸುತ್ತಾರೆ. ಈ ತೀರ್ಥವನ್ನು “ಕಾಮಿಕ” ಎಂದು—ಇಷ್ಟಾರ್ಥವನ್ನು ನೆರವೇರಿಸುವುದಾಗಿ—ಮತ್ತು ಜೀವಿಗಳಿಗೆ ಸಿದ್ಧಿಯನ್ನು ನೀಡುವುದಾಗಿ ವರ್ಣಿಸಲಾಗಿದೆ. ಇಲ್ಲಿ ದಿವ್ಯ ವೈದ್ಯರಾದ ಅಶ್ವಿನೀಕುಮಾರರು ನಾಸತ್ಯೌ ಮಹಾತಪಸ್ಸು ಮಾಡಿ ಯಜ್ಞಭಾಗದ ಹಕ್ಕನ್ನು ಪಡೆದರು; ದೇವತೆಗಳ ವ್ಯಾಪಕ ಅನುಮೋದನೆಯನ್ನು ಗಳಿಸಿದರು. ಯುಧಿಷ್ಠಿರರು ಅವರು ಸೂರ್ಯಪುತ್ರರು ಎಂದು ಏಕೆ ಕರೆಯಲ್ಪಡುತ್ತಾರೆ ಎಂಬ ಕಾರಣವನ್ನು ಕೇಳುತ್ತಾರೆ. ಮಾರ್ಕಂಡೇಯರು ಸಂಕ್ಷಿಪ್ತವಾಗಿ ಕಥೆಯನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ—ಒಬ್ಬ ರಾಣಿ ಸೂರ್ಯನ ಅತಿತೇಜಸ್ಸನ್ನು ಸಹಿಸಲಾರದೆ ಮೇರೂಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿ ಕಠೋರ ತಪಸ್ಸು ಮಾಡಿದಳು; ಸೂರ್ಯನು ಕಾಮವಶಾತ್ ಅಶ್ವರূপವನ್ನು ಧರಿಸಿ ಅವಳ ಬಳಿಗೆ ಬಂದನು; ನಾಸಿಕಾಮಾರ್ಗದಿಂದ ಗರ್ಭಾಧಾನ ಸಂಭವಿಸಿ ಪ್ರಸಿದ್ಧ ನಾಸತ್ಯೌ ಜನಿಸಿದರು. ನಂತರ ಕಥೆ ನರ್ಮದಾ ತೀರಕ್ಕೆ ಮರಳುತ್ತದೆ—ಭೃಗುಕಚ್ಛ ಸಮೀಪ ನದಿತೀರದಲ್ಲಿ ಅವರು ದುಷ್ಕರ ತಪಸ್ಸು ಮಾಡಿ ಪರಮ ಸಿದ್ಧಿಯನ್ನು ಪಡೆದರು. ಅಂತಿಮ ಫಲಶ್ರುತಿಯಲ್ಲಿ, ಈ ತೀರ್ಥದಲ್ಲಿ ಸ್ನಾನ ಮಾಡಿ ಪಿತೃಗಳಿಗೂ ದೇವತೆಗಳಿಗೂ ತರ್ಪಣ ಮಾಡುವವನು ಎಲ್ಲೆಲ್ಲಿ ಜನಿಸಿದರೂ ಸೌಂದರ್ಯ ಮತ್ತು ಸೌಭಾಗ್ಯವನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತಾನೆ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ.
Adhyaya 200
Sāvitrī-tīrtha Māhātmya and Sandhyā–Gāyatrī Discipline (सावित्रीतीर्थमाहात्म्यं तथा सन्ध्यागायत्रीविधानम्)
ಈ ಅಧ್ಯಾಯವು ಸಂವಾದರೂಪದಲ್ಲಿದೆ. ಇಲ್ಲಿ ಮārkaṇḍeya ಯುಧಿಷ್ಠಿರನಿಗೆ ಸāvitrī-ತೀರ್ಥದ ಮಹಿಮೆಯನ್ನು ಪ್ರಕಟಿಸಿ ಅದನ್ನು ಅತ್ಯಂತ ಪವಿತ್ರ ತೀರ್ಥವೆಂದು ಸ್ತುತಿಸುತ್ತಾನೆ. ನಂತರ ಯುಧಿಷ್ಠಿರನ ಪ್ರಶ್ನೆಗೆ ಉತ್ತರವಾಗಿ ಸāvitrī ದೇವಿಯ ಸ್ವರೂಪವನ್ನು ವಿವರಿಸುತ್ತಾನೆ—ಅವಳನ್ನು ವೇದಮಾತೆಯಾಗಿ, ಪದ್ಮಚಿಹ್ನಗಳೊಂದಿಗೆ ಧ್ಯಾನಮೂರ್ತಿಯಾಗಿ ಪರಿಗಣಿಸಿ, ಪ್ರಾತಃ, ಮಧ್ಯಾಹ್ನ ಮತ್ತು ಸಾಯಂಕಾಲ ಎಂಬ ಮೂರು ಸಂಧ್ಯಾಕಾಲಗಳಲ್ಲಿ ಕಾಲಭೇದಕ್ಕೆ ತಕ್ಕಂತೆ ವಿಭಿನ್ನ ಧ್ಯಾನ-ಉಪಾಸನಾ ವಿಧಾನಗಳನ್ನು ವಿಧಿಸುತ್ತಾನೆ. ಯಾತ್ರಿಕರ ಶುದ್ಧಿಕ್ರಮವೂ ತಿಳಿಸಲಾಗಿದೆ: ಸ್ನಾನ ಮತ್ತು ಆಚಮನ, ಪ್ರಾಣಾಯಾಮದಿಂದ ಸಂಚಿತ ದೋಷದಹನ, ‘ಆಪೋ ಹಿ ಷ್ಠಾ’ ಮಂತ್ರದಿಂದ ಪ್ರೋಕ್ಷಣ, ಹಾಗೂ ಅಘಮರ್ಷಣ ಮುಂತಾದ ವೈದಿಕ ಮಂತ್ರಗಳಿಂದ ಪಾಪನಿವಾರಣೆ. ಸಂಧ್ಯೆಯ ನಂತರ ನಿಯಮಬದ್ಧವಾಗಿ ಗಾಯತ್ರೀ ಜಪವನ್ನು ಪ್ರಧಾನ ಸಾಧನೆ ಎಂದು ಹೇಳಿ, ಪಾಪಕ್ಷಯ ಮತ್ತು ಉನ್ನತ ಲೋಕಪ್ರಾಪ್ತಿ ಎಂಬ ಫಲಶ್ರುತಿಗಳನ್ನು ಘೋಷಿಸುತ್ತದೆ. ತೀರ್ಥದಲ್ಲಿ ಪಿತೃಕರ್ಮ/ಶ್ರಾದ್ಧ ಮತ್ತು ಅಂತ್ಯಾಚರಣೆ ಮಾಡಿದವರಿಗೆ ವಿಶೇಷ ಫಲ, ಮರಣಾನಂತರ ಉತ್ತಮ ಗತಿ ಮತ್ತು ಮುಂದಿನ ಶುಭಜನ್ಮ ಎಂಬ ಭರವಸೆಯೊಂದಿಗೆ ಅಧ್ಯಾಯವು ವಿಧಿನಿಷ್ಠ ಆಚಾರಧರ್ಮವನ್ನು ಬಲಪಡಿಸುತ್ತದೆ.
Adhyaya 201
देवतीर्थमाहात्म्यम् | Devatīrtha Māhātmya (Glorification of Devatīrtha)
ಈ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ ಶ್ರೀ ಮಾರ್ಕಂಡೇಯರು ಮಹೀಪಾಲನಿಗೆ ತೀರ್ಥೋಪದೇಶವಾಗಿ ದೇವತೀರ್ಥದ ಮಹಾತ್ಮ್ಯವನ್ನು ವಿವರಿಸುತ್ತಾರೆ; ಧರ್ಮನಿಷ್ಠ ರಾಜಧರ್ಮಕ್ಕೆ ಯುಧಿಷ್ಠಿರನನ್ನು ಆದರ್ಶವಾಗಿ ಉಲ್ಲೇಖಿಸುತ್ತಾರೆ. ಈ ದೇವತೀರ್ಥವನ್ನು ‘ಅನನ್ಯ’ವೆಂದು ಕೊಂಡಾಡಲಾಗಿದೆ—ಇಲ್ಲಿ ಸಿದ್ಧರು ಹಾಗೂ ಇಂದ್ರನೊಡನೆ ದೇವತೆಗಳು ಸನ್ನಿಧಾನದಲ್ಲಿರುತ್ತಾರೆ. ಇಲ್ಲಿ ಸ್ನಾನ, ದಾನ, ಜಪ, ಹೋಮ, ಸ್ವಾಧ್ಯಾಯ ಮತ್ತು ದೇವತಾರ್ಚನೆ ಎಂಬ ಪುಣ್ಯಕರ್ಮಗಳು ತೀರ್ಥದ ಸ್ವಭಾವಶಕ್ತಿಯಿಂದ ‘ಅನಂತ’ ಫಲ ನೀಡುತ್ತವೆ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ಭಾದ್ರಪದ ಮಾಸದ ಕೃಷ್ಣಪಕ್ಷ ತ್ರಯೋದಶಿಯನ್ನು ಅತ್ಯಂತ ಪ್ರಧಾನ ತಿಥಿಯಾಗಿ ಸೂಚಿಸಲಾಗಿದೆ; ಪುರಾತನವಾಗಿ ಆ ದಿನ ದೇವತೆಗಳು ವಾಸಿಸಿದ್ದರೆಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ತ್ರಯೋದಶಿಯಲ್ಲಿ ಸ್ನಾನ ಮಾಡಿ ವಿಧಿಪೂರ್ವಕ ಶ್ರಾದ್ಧ ನೆರವೇರಿಸಿ, ದೇವತೆಗಳು ಪ್ರತಿಷ್ಠಾಪಿಸಿದ ವೃಷಭಧ್ವಜ (ಶಿವ)ನನ್ನು ಪೂಜಿಸಬೇಕೆಂದು ಉಪದೇಶ. ಇದರಿಂದ ಸರ್ವಪಾಪಶುದ್ಧಿ ಉಂಟಾಗಿ, ಅಂತ್ಯದಲ್ಲಿ ರುದ್ರಲೋಕಪ್ರಾಪ್ತಿ ದೊರೆಯುತ್ತದೆ ಎಂಬ ಭರವಸೆ ನೀಡಲಾಗಿದೆ.
Adhyaya 202
Śikhitīrtha-māhātmya (The Glory of Śikhitīrtha) / शिखितीर्थमाहात्म्य
ಮಾರ್ಕಂಡೇಯನು ಶಿಖಿತೀರ್ಥವೆಂಬ ಮಹಾಪುಣ್ಯ ತೀರ್ಥದ ಮಹಾತ್ಮ್ಯವನ್ನು ವರ್ಣಿಸುತ್ತಾನೆ—ಇದು ಪ್ರಧಾನ ತೀರ್ಥ, ಹಾಗೂ ಶ್ರೇಷ್ಠ ‘ಪಂಚಾಯತನ’ ಆರಾಧನಾ-ಸಂಕುಲವೆಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ಅಲ್ಲಿ ಹವ್ಯವಾಹನ (ಅಗ್ನಿ) ತಪಸ್ಸು ಮಾಡಿ ‘ಶಿಖಾ’ವನ್ನು ಪಡೆದು ‘ಶಿಖೀ’ ಎಂದು ಪ್ರಸಿದ್ಧನಾದನು; ‘ಶಿಖಾ’ಸಂಬಂಧಿತ ಉಪನಾಮದಿಂದ ‘ಶಿಖಾಖ್ಯ’ ಶಿವಸನ್ನಿಧಿ (ಶಿವಲಿಂಗ)ವನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸಿದನು. ಆಶ್ವಯುಜ ಮಾಸದ ನಿರ್ದಿಷ್ಟ ಚಂದ್ರಕಾಲದಲ್ಲಿ ಯಾತ್ರಿಕನು ತೀರ್ಥಕ್ಕೆ ಹೋಗಿ ನರ್ಮದೆಯಲ್ಲಿ ಸ್ನಾನ ಮಾಡಿ, ದೇವ-ಋಷಿ-ಪಿತೃಗಳಿಗೆ ತಿಲಜಲದಿಂದ ತರ್ಪಣ ಮಾಡಬೇಕು; ಬ್ರಾಹ್ಮಣನಿಗೆ ಸ್ವರ್ಣದಾನ ನೀಡಿ, ಅಗ್ನಿಯನ್ನು ಸತ್ಕರಿಸಿ ತೃಪ್ತಿಪಡಿಸಬೇಕು. ನಂತರ ಸುಗಂಧ, ಹಾರ, ಧೂಪಗಳಿಂದ ಶಿವಪೂಜೆ ಮಾಡಿದರೆ ಫಲಶ್ರುತಿಯಾಗಿ ರುದ್ರಲೋಕಪ್ರಾಪ್ತಿ—ಸೂರ್ಯವರ್ಣ ವಿಮಾನದಲ್ಲಿ ಅಪ್ಸರೆಯರೊಂದಿಗೆ, ಗಂಧರ್ವರ ಸ್ತುತಿಗಳ ನಡುವೆ—ಸಿಗುತ್ತದೆ; ಇಹಲೋಕದಲ್ಲಿ ಶತ್ರುನಾಶ ಮತ್ತು ತೇಜಸ್ಸಿನ ಲಾಭವೂ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ।
Adhyaya 203
कोटितीर्थमाहात्म्य (Koṭitīrtha Māhātmya) — Ritual Efficacy of the Koṭitīrtha
ಮಾರ್ಕಂಡೇಯನು ಕೋಟಿತೀರ್ಥವನ್ನು ‘ಅನನ್ಯ’ ತೀರ್ಥಕ್ಷೇತ್ರವೆಂದು ವರ್ಣಿಸುತ್ತಾನೆ; ಇಲ್ಲಿ ಅಪಾರ ಸಿದ್ಧಸನ್ನಿಧಿ ಇರುವುದೂ, ಅನೇಕ ಮಹರ್ಷಿಗಳ ಸಮಾಗಮದಿಂದ ಕ್ಷೇತ್ರವು ಅತ್ಯಂತ ಪವಿತ್ರವೆಂದೂ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ದೀರ್ಘ ತಪಸ್ಸಿನ ನಂತರ ಋಷಿಗಳು ಇಲ್ಲಿ ಶಿವನನ್ನು ಪ್ರತಿಷ್ಠಾಪಿಸಿದರು; ಜೊತೆಗೆ ದೇವಿಯನ್ನು ಕೋಟೀಶ್ವರಿ ಹಾಗೂ ಚಾಮುಂಡಾ (ಮಹಿಷಾಸುರಮರ್ಧಿನಿ) ರೂಪಗಳಲ್ಲಿ ಸ್ಥಾಪಿಸಿದರು—ಇದು ಶೈವ-ಶಾಕ್ತ ಸಂಯುಕ್ತ ಪಾವನ ಸಂಕೀರ್ಣವೆಂಬ ಸೂಚನೆ. ಭಾದ್ರಪದ ಮಾಸದ ಕೃಷ್ಣಪಕ್ಷ ಚತುರ್ದಶಿಯಂದು, ಹಸ್ತ ನಕ್ಷತ್ರವಿದ್ದಾಗ, ಈ ತೀರ್ಥವು ಸರ್ವಪಾಪನಾಶಕವೆಂದು ನಿರೂಪಿಸಲಾಗಿದೆ. ಆ ದಿನ ತೀರ್ಥಸ್ನಾನ, ತಿಲೋದಕ ಅರ್ಪಣೆ ಮತ್ತು ಶ್ರಾದ್ಧ ಮಾಡಿದರೆ ಮಹಾಫಲ ಲಭಿಸುತ್ತದೆ; ಪಿತೃಗಳು ತೃಪ್ತರಾಗುತ್ತಾರೆ, ನಿರ್ದಿಷ್ಟ ಸಂಖ್ಯೆಯವರಿಗೆ ನರಕದಿಂದ ಶೀಘ್ರ ಉದ್ಧಾರವಾಗುತ್ತದೆ ಎಂಬ ಫಲಶ್ರುತಿಯೂ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಸಾಮಾನ್ಯ ತತ್ತ್ವ—ಈ ತೀರ್ಥಮಹಿಮೆಯಿಂದ ಸ್ನಾನ, ದಾನ, ಜಪ, ಹೋಮ, ಸ್ವಾಧ್ಯಾಯ ಮತ್ತು ದೇವತಾರ್ಚನೆ ‘ಕೋಟಿ-ಗುಣ’ ಫಲ ನೀಡುತ್ತವೆ; ಸ್ಥಳಪ್ರಭಾವದಿಂದ ಧಾರ್ಮಿಕ ಕರ್ಮಗಳ ಪರಿಣಾಮಕಾರಿತ್ವ ಬಹುಗುಣ ವೃದ್ಧಿಯಾಗುತ್ತದೆ ಎಂದು ಬೋಧಿಸುತ್ತದೆ.
Adhyaya 204
Paitāmaha Tīrtha (Bhṛgu Tīrtha) Māhātmya — ब्रह्मशाप-शमनं, श्राद्ध-फलश्रुति, रुद्रलोक-गति
ಈ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ ಮಾರ್ಕಂಡೇಯನು ಭೃಗು ತೀರ್ಥವನ್ನು ಅತ್ಯಂತ ಪುಣ್ಯಕರವಾದ ‘ಪೈತಾಮಹ ತೀರ್ಥ’ವೆಂದು ವರ್ಣಿಸುತ್ತಾನೆ; ಅದು ಪಾಪಕ್ಷಯಕಾರಿಯಾಗಿದೆ. ಯುಧಿಷ್ಠಿರನು—ಪಿತಾಮಹ ಬ್ರಹ್ಮನು ಏಕೆ ಮಹೇಶ್ವರನನ್ನು ತೀವ್ರ ಭಕ್ತಿಯಿಂದ ಆರಾಧಿಸಿದನು? ಎಂದು ಕೇಳುತ್ತಾನೆ. ಮಾರ್ಕಂಡೇಯನು ಪ್ರಾಚೀನ ಇತಿಹಾಸವನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ—ತನ್ನದೇ ಪುತ್ರಿಯತ್ತ ಆಸಕ್ತಿ ಉಂಟಾದ ಕಾರಣ ಶಿವನು ಬ್ರಹ್ಮನಿಗೆ ಶಾಪ ನೀಡಿದನು; ಪರಿಣಾಮವಾಗಿ ವೇದವಿದ್ಯೆ ಕ್ಷೀಣಿಸಿ, ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಪೂಜ್ಯತೆ ಕಡಿಮೆಯಾಯಿತು. ದುಃಖಿತ ಬ್ರಹ್ಮನು ರೇವಾ (ನರ್ಮದಾ) ನದಿಯ ಉತ್ತರ ತೀರದಲ್ಲಿ ಮೂರು ನೂರು ವರ್ಷ ತಪಸ್ಸು ಮಾಡಿ, ಸ್ನಾನಮಾಡಿ ಶಿವನನ್ನು ಪ್ರಸನ್ನಗೊಳಿಸಿದನು. ಶಂಕರನು ಸಂತೋಷಗೊಂಡು ಪರ್ವಕಾಲಗಳಲ್ಲಿ ಬ್ರಹ್ಮನ ಪೂಜ್ಯತೆಯನ್ನು ಪುನಃ ಸ್ಥಾಪಿಸಿ, ದೇವತೆಗಳು ಮತ್ತು ಪಿತೃಗಳೊಂದಿಗೆ ಅಲ್ಲಿ ತನ್ನ ನಿತ್ಯ ಸಾನ್ನಿಧ್ಯವನ್ನು ಘೋಷಿಸಿದನು. ಆದ್ದರಿಂದ ಆ ತೀರ್ಥವು ‘ಪೈತಾಮಹ’ ಎಂಬ ಹೆಸರಿನಿಂದ ತೀರ್ಥಗಳಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠವೆಂದು ಪ್ರಸಿದ್ಧವಾಯಿತು. ಮುಂದೆ ಕಾಲನಿರ್ದೇಶ ಮತ್ತು ಫಲಶ್ರುತಿ—ಭಾದ್ರಪದ ಕೃಷ್ಣಪಕ್ಷ ಅಮಾವಾಸ್ಯೆಯಲ್ಲಿ ಸ್ನಾನ ಮಾಡಿ ಪಿತೃ-ದೇವತೆಗಳಿಗೆ ತರ್ಪಣ ಮಾಡಿದರೆ, ಅಲ್ಪ ಅರ್ಪಣದಿಂದಲೂ (ಒಂದು ಪಿಂಡ ಅಥವಾ ಎಳ್ಳುನೀರು) ಪಿತೃಗಳು ದೀರ್ಘಕಾಲ ತೃಪ್ತರಾಗುತ್ತಾರೆ. ಸೂರ್ಯನು ಕನ್ಯಾ ರಾಶಿಯಲ್ಲಿ ಇರುವಾಗ ಶ್ರಾದ್ಧಾಚರಣೆಯ ವಿಶೇಷ ಮಹಿಮೆ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ; ಎಲ್ಲ ಪಿತೃತೀರ್ಥಗಳ ಶ್ರಾದ್ಧಫಲವೂ ಇಲ್ಲಿ ಅಮಾವಾಸ್ಯೆಯಲ್ಲಿ ದೊರೆಯುತ್ತದೆ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತದೆ. ಅಂತ್ಯದಲ್ಲಿ—ಸ್ನಾನ ಮಾಡಿ ಶಿವಪೂಜೆ ಮಾಡುವವನು ಮಹಾ-ಲಘು ದೋಷಗಳಿಂದ ಮುಕ್ತನಾಗುತ್ತಾನೆ; ನಿಯಮಿತ ಮನಸ್ಸಿನಿಂದ ಈ ತೀರ್ಥದಲ್ಲಿ ದೇಹತ್ಯಾಗ ಮಾಡಿದವನು ರುದ್ರಲೋಕವನ್ನು ಪಡೆದು ಪುನರಾಗಮನವಿಲ್ಲ.
Adhyaya 205
कुर्कुरीतीर्थमाहात्म्य (Kurkuri Tīrtha Māhātmya)
ಈ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ ಶ್ರೀ ಮಾರ್ಕಂಡೇಯರು ರಾಜನಿಗೆ ‘ಕುರ್ಕುರೀ’ ಎಂಬ ಅತ್ಯಂತ ಶುಭ ತೀರ್ಥಕ್ಕೆ ಹೋಗುವಂತೆ ಉಪದೇಶಿಸುತ್ತಾರೆ. ಅದು ಸರ್ವಪಾಪಪ್ರಣಾಶಕ, ಮಹಾಪುಣ್ಯದಾಯಕ ಸ್ಥಳವೆಂದು ವರ್ಣಿಸಲಾಗಿದೆ. ಅಲ್ಲಿ ತೀರ್ಥದೇವತೆ ‘ಕುರ್ಕುರೀ’ ಇಷ್ಟಾರ್ಥಪ್ರದಾತೆಯೆಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ—ಭಕ್ತಿಯಿಂದ ಪ್ರಸನ್ನಳಾಗಿ ಪಶುಸಂಪತ್ತು, ಪುತ್ರ, ಧನ ಇತ್ಯಾದಿ ಬೇಡಿದ ಫಲಗಳನ್ನು ನೀಡುತ್ತಾಳೆ. ಅಲ್ಲದೆ ‘ಢೌಂಡೇಶ’ ಎಂಬ ಕ್ಷೇತ್ರಪಾಲನು ನಿವಾಸಿಸುವುದಾಗಿ, ಸ್ತ್ರೀ-ಪುರುಷರು ಇಬ್ಬರೂ ಅವನ ಪೂಜೆಯನ್ನು ಮಾಡುವುದು ಹಿತಕರವೆಂದು ಸೂಚಿಸಲಾಗಿದೆ. ಫಲಶ್ರುತಿಯಲ್ಲಿ ದರ್ಶನ-ಆರಾಧನೆಯಿಂದ ಅನಿಷ್ಟ ಕಡಿಮೆಯಾಗುವುದು, ಸಂತಾನಹೀನತೆ ನಿವಾರಣೆಯಾಗುವುದು, ದಾರಿದ್ರ್ಯ ದೂರವಾಗುವುದು ಮತ್ತು ಅಭೀಷ್ಟಸಿದ್ಧಿ ದೊರಕುವುದು ಎಂದು ಹೇಳಿದೆ. ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ವಿಧಿಪೂರ್ವಕವಾಗಿ ತೀರ್ಥವನ್ನು ಸ್ಪರ್ಶಿಸಿ ದರ್ಶನ ಮಾಡುವುದೇ ಫಲಪ್ರಾಪ್ತಿಯ ಮಾರ್ಗವೆಂದು ಒತ್ತಿ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ.
Adhyaya 206
Daśakanyā-Tīrtha Māhātmya (The Glory of the ‘Ten Maidens’ Sacred Ford)
ಮಾರ್ಕಂಡೇಯನು ಕ್ಷೋಣಿನಾಥ/ನರಾದಿಪ ರಾಜನನ್ನು ಉದ್ದೇಶಿಸಿ ‘ದಶಕನ್ಯಾ’ ಎಂಬ ಅತ್ಯಂತ ಶುಭ ತೀರ್ಥವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತಾನೆ—ಅದು ಪರಮ ಸುಂದರ, ಸರ್ವಪಾಪಹರ ಎಂದು ವರ್ಣಿತವಾಗಿದೆ. ಈ ತೀರ್ಥದ ಮಹಿಮೆ ಶೈವ ಕಾರಣಕಥೆಯಿಂದ ಸ್ಥಾಪಿತವಾಗುತ್ತದೆ: ಇಲ್ಲಿ ಮಹಾದೇವನು ಹತ್ತು ಸದ್ಗುಣವಂತ ಕನ್ಯೆಗಳೊಂದಿಗೆ ಸಂಬಂಧಿತನಾಗಿದ್ದು, ಬ್ರಹ್ಮನೊಂದಿಗೆ ಅವರ ವಿವಾಹ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯ ಪ್ರಸಂಗವೂ ಬರುತ್ತದೆ; ಅದರಿಂದಲೇ ಈ ಸ್ಥಳ ‘ದಶಕನ್ಯಾ’ ಎಂಬ ಹೆಸರಿನಿಂದ ಪ್ರಸಿದ್ಧಿಯಾಯಿತು. ಮುಂದೆ ವಿಧಿನಿರ್ದೇಶ: ಈ ತೀರ್ಥದಲ್ಲಿ ಅಲಂಕೃತ ಕನ್ಯೆಯನ್ನು ವಿವಾಹದಲ್ಲಿ ದಾನ ಮಾಡುವುದು (ಕನ್ಯಾದಾನ) ಅಪಾರ ಪುಣ್ಯವನ್ನು ನೀಡುತ್ತದೆ—ಕೇಶಗಳ ಸಂಖ್ಯೆಯಷ್ಟು ವರ್ಷಗಳು ಶಿವಸಾನ್ನಿಧ್ಯದಲ್ಲಿ ವಾಸ, ನಂತರ ದುರ್ಲಭ ಮಾನವಜನ್ಮ, ಅಂತಿಮವಾಗಿ ಮಹಾಧನ-ಸಂಪತ್ತು. ಹಾಗೆಯೇ ಭಕ್ತಿಯಿಂದ ಸ್ನಾನ ಮಾಡಿ ಶಾಂತ ಬ್ರಾಹ್ಮಣನಿಗೆ ಸ್ವರ್ಣದಾನ ಮಾಡಬೇಕು; ಸ್ವರ್ಣ ಅಲ್ಪಮಾತ್ರವಾದರೂ ವಾಕ್, ಮನ, ದೇಹದ ಪೂರ್ವದೋಷಗಳನ್ನು ಕರಗಿಸುತ್ತದೆ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ಫಲಶ್ರುತಿಯಲ್ಲಿ ಸ್ವರ್ಗಾರೋಹಣ, ವಿದ್ಯಾಧರ-ಸಿದ್ಧರ ನಡುವೆ ಗೌರವ, ಪ್ರಳಯವರೆಗೆ ನಿವಾಸ—ಕರ್ಮ, ನೈತಿಕ ಉದ್ದೇಶ ಮತ್ತು ಬ್ರಹ್ಮಾಂಡೀಯ ಫಲ ಒಂದಾಗುವ ತೀರ್ಥವೆಂದು ಪ್ರತಿಪಾದನೆ ಇದೆ.
Adhyaya 207
स्वर्णबिन्दुतीर्थमाहात्म्य (Glory of the Svarṇabindu Tīrtha)
ಮಾರ್ಕಂಡೇಯನು ‘ಸ್ವರ್ಣಬಿಂದು’ ಎಂಬ ಪವಿತ್ರ ತೀರ್ಥವನ್ನು ಸೂಚಿಸಿ, ಅದರ ವಿಧಿವಿಧಾನಗಳು ಮತ್ತು ಫಲಶ್ರುತಿಯನ್ನು ವಿವರಿಸುತ್ತಾನೆ. ಈ ಅಧ್ಯಾಯದ ಕೇಂದ್ರವು ತೀರ್ಥಸ್ನಾನ ಮತ್ತು ಬ್ರಾಹ್ಮಣನಿಗೆ ಕಾಂಚನ (ಬಂಗಾರ) ದಾನ; ಇದನ್ನು ಮಹಾಪುಣ್ಯಕರ ಕರ್ಮವೆಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ಬಂಗಾರವನ್ನು ಅಗ್ನಿತೇಜಸ್ಸಿನಿಂದ ಜನಿಸಿದ ‘ಶ್ರೇಷ್ಠ ರತ್ನ’ ಎಂದು ಧಾರ್ಮಿಕವಾಗಿ ಸ್ಥಾಪಿಸಿ, ದಾನದಲ್ಲಿ ಅದರ ವಿಶಿಷ್ಟ ಶಕ್ತಿಯನ್ನು ತಿಳಿಸಲಾಗಿದೆ. ಕೇಶಾಗ್ರಮಾತ್ರವಾದ ಅಲ್ಪ ಬಂಗಾರವನ್ನೂ ಈ ತೀರ್ಥಸಂಬಂಧವಾಗಿ ವಿಧಿಪೂರ್ವಕ ದಾನ ಮಾಡಿದರೆ, ಅಲ್ಲಿ ಮರಣವಾದಾಗ ಸ್ವರ್ಗಾರೋಹಣ ದೊರೆಯುತ್ತದೆ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತದೆ. ದಾತನು ವಿದ್ಯಾಧರರು ಮತ್ತು ಸಿದ್ಧರ ನಡುವೆ ಗೌರವ ಪಡೆಯುತ್ತಾನೆ, ಶ್ರೇಷ್ಠ ವಿಮಾನದಲ್ಲಿ ಕಲ್ಪಾಂತವರೆಗೆ ವಾಸಿಸಿ, ನಂತರ ಧನಿಕ ಕುಲದಲ್ಲಿ ದ್ವಿಜನಾಗಿ ಉತ್ತಮ ಮಾನವಜನ್ಮ ಪಡೆಯುತ್ತಾನೆ. ಮನಸ್ಸು-ವಾಣಿ-ಕಾಯದಿಂದ ಮಾಡಿದ ದೋಷಗಳು ಈ ಸ್ವರ್ಣದಾನದಿಂದ ಶೀಘ್ರ ನಾಶವಾಗುತ್ತವೆ ಎಂಬ ಕರ್ಮಶುದ್ಧಿಯ ಉಪದೇಶವೇ ಅಧ್ಯಾಯದ ನೀತಿಸಾರ.
Adhyaya 208
पितृऋणमोचनतीर्थप्रशंसा — Praise of the Tīrtha that Releases Ancestral Debt (Pitṛ-ṛṇa-mocana)
ಈ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ ಮಾರ್ಕಂಡೇಯ ಋಷಿ ಒಬ್ಬ ರಾಜನಿಗೆ ‘ಪಿತೃಣಾಂ ಋಣಮೋಚನಂ’ ಎಂದು ತ್ರಿಲೋಕಪ್ರಸಿದ್ಧವಾದ ತೀರ್ಥದ ಮಹಿಮೆಯನ್ನು ಉಪದೇಶಿಸುತ್ತಾನೆ. ವಿಧಿವಿಧಾನವಾಗಿ ಸ್ನಾನ ಮಾಡಿ, ಪಿತೃದೇವತೆಗಳಿಗೆ ತರ್ಪಣ ಅರ್ಪಿಸಿ, ದಾನ ಮಾಡುವ ಕ್ರಮದಿಂದ ಮನುಷ್ಯನು ‘ಅನೃಣ’—ಅಂದರೆ ಋಣ/ಬಾಧ್ಯತೆಯಿಂದ ಮುಕ್ತ—ನಾಗುತ್ತಾನೆ ಎಂದು ವಿವರಿಸಲಾಗಿದೆ. ಪುತ್ರಪ್ರಾಪ್ತಿ ಮತ್ತು ಕರ್ಮಪರಂಪರೆಯ ನಿರಂತರತೆಗೆ ತಾತ್ತ್ವಿಕ ಕಾರಣವೂ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ—ಪಿತೃಗಳು ಪುತ್ರನನ್ನು ಬಯಸುತ್ತಾರೆ, ಏಕೆಂದರೆ ಪುತ್ರನು ‘ಪುಣ್ಣಾಮಾ’ ನರಕದಿಂದ ಉದ್ಧಾರಕನೆಂದು ಪುರಾಣಗಳಲ್ಲಿ ಕಲ್ಪಿಸಲಾಗಿದೆ; ಆದ್ದರಿಂದ ಶ್ರಾದ್ಧ-ತರ್ಪಣಾದಿ ಕರ್ಮಗಳು ಮುಂದುವರಿಯಬೇಕು. ನಂತರ ಋಣತ್ರಯದ ವರ್ಗೀಕರಣ: ಪಿತೃಋಣ ಪಿಂಡದಾನ ಮತ್ತು ಜಲತರ್ಪಣದಿಂದ, ದೇವಋಣ ಅಗ್ನಿಹೋತ್ರ ಮತ್ತು ಯಜ್ಞಗಳಿಂದ, ಮತ್ತು ಮಾನವ/ಸಾಮಾಜಿಕ ಋಣ ಬ್ರಾಹ್ಮಣರಿಗೆ ವಾಗ್ದಾನಿತ ದಾನ, ತೀರ್ಥಸೇವೆ ಹಾಗೂ ದೇವಾಲಯಕಾರ್ಯಗಳಲ್ಲಿ ಕರ್ತವ್ಯಪಾಲನೆಯಿಂದ ತೀರಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಅಂತಿಮ ಫಲಶ್ರುತಿಯಲ್ಲಿ—ಈ ತೀರ್ಥದಲ್ಲಿ ಮಾಡಿದ ದಾನ-ತರ್ಪಣಗಳು ಮತ್ತು ಗುರುಗಳನ್ನು ತೃಪ್ತಿಪಡಿಸುವುದು ಅಕ್ಷಯ ಫಲ ನೀಡುತ್ತದೆ; ಅದರ ಪುಣ್ಯವು ಏಳು ಜನ್ಮಗಳವರೆಗೆ ದಿವಂಗತ ಪಿತೃಗಳಿಗೆ ಸಹ ಉಪಕಾರವಾಗುತ್ತದೆ ಎಂದು ಹೇಳಿ ವಂಶಹಿತ ಮತ್ತು ಧರ್ಮಕರ್ತವ್ಯವನ್ನು ದೃಢಪಡಿಸುತ್ತದೆ.
Adhyaya 209
भारभूतीतीर्थ-माहात्म्य / The Māhātmya of Bhārabhūti Tīrtha (Bhāreśvara) on the Revā (Narmadā)
ಮಾರ್ಕಂಡೇಯರು ಕ್ರಮವಾಗಿ ನರ್ಮದಾ ತೀರದ ಪುಷ್ಕಲೀ, ಕ್ಷಮಾನಾಥ ಮೊದಲಾದ ತೀರ್ಥಗಳನ್ನು ಸೂಚಿಸಿ, ರೇವಾ (ನರ್ಮದಾ) ಯಲ್ಲಿ ರುದ್ರ-ಮಹೇಶ್ವರ ರೂಪದಲ್ಲಿ ಶಿವನು ಸನ್ನಿಹಿತನಾಗಿರುವ ಭಾರಭೂತಿ ತೀರ್ಥದ ಉದ್ಭವವನ್ನು ವರ್ಣಿಸುತ್ತಾರೆ. ‘ಭಾರಭೂತಿ’ ಎಂಬ ಹೆಸರಿನ ಕಾರಣವನ್ನು ಯುಧಿಷ್ಠಿರನು ಕೇಳುತ್ತಾನೆ. ಮೊದಲ ದೃಷ್ಟಾಂತದಲ್ಲಿ ಧರ್ಮಶೀಲ ಬ್ರಾಹ್ಮಣ ವಿಷ್ಣುಶರ್ಮ ಶೌಚ, ಸಂಯಮ, ತಪಸ್ಸಿನಿಂದ ಜೀವನ ನಡೆಸುತ್ತಾನೆ; ಮಹಾದೇವನು ಬಟು (ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿ) ರೂಪದಲ್ಲಿ ಬಂದು ಅವನ ಬಳಿ ಅಧ್ಯಯನ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ. ಆಹಾರ ತಯಾರಿಕೆಯ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ಇತರ ಶಿಷ್ಯರೊಂದಿಗೆ ಕಲಹವಾಗಿ ಪಣ ನಿಶ್ಚಯವಾಗುತ್ತದೆ; ಶಿವನು ಅಪಾರ ಅನ್ನವನ್ನು ಪ್ರಕಟಿಸಿ, ನಂತರ ನದಿ ತೀರದಲ್ಲಿ ಪಣದಂತೆ ಶಿಷ್ಯರನ್ನು ‘ಭಾರ’ ಸಹಿತ ನರ್ಮದೆಯಲ್ಲಿ ಎಸೆದು ತಾನೇ ರಕ್ಷಿಸುತ್ತಾನೆ. ಅಲ್ಲಿ ‘ಭಾರಭೂತಿ’ ಎಂಬ ಲಿಂಗವನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸಿ ಬ್ರಾಹ್ಮಣನ ಪಾಪಭಯವನ್ನು ನಿವಾರಿಸುತ್ತಾನೆ. ಎರಡನೇ ದೃಷ್ಟಾಂತದಲ್ಲಿ ಒಬ್ಬ ವ್ಯಾಪಾರಿ ನಂಬಿದ ಮಿತ್ರನನ್ನು ಕೊಂದು ದ್ರೋಹ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ; ಮರಣಾನಂತರ ಘೋರ ಶಿಕ್ಷೆಗಳನ್ನು ಅನುಭವಿಸಿ ಅನೇಕ ಯೋನಿಗಳಲ್ಲಿ ಸಂಚರಿಸಿ, ಧರ್ಮಿಷ್ಠ ರಾಜನ ಮನೆಯಲ್ಲಿ ಭಾರ ಹೊರುವ ಎಮ್ಮೆಯಾಗಿ ಜನ್ಮ ಪಡೆಯುತ್ತಾನೆ. ಕಾರ್ತಿಕ ಶಿವರಾತ್ರಿಯಲ್ಲಿ ಭಾರೇಶ್ವರ ಕ್ಷೇತ್ರದಲ್ಲಿ ರಾಜನು ಸ್ನಾನ, ಅರ್ಪಣೆ, ರಾತ್ರಿಯ ಪ್ರಹರಗಳಲ್ಲಿ ಚತುರ್ವಿಧ ಲಿಂಗ-ಪೂರಣ, ಚಿನ್ನ-ಎಳ್ಳು-ವಸ್ತ್ರ-ಗೋದಾನ ಮೊದಲಾದ ದಾನ ಮತ್ತು ಜಾಗರಣೆ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ; ಅದರಿಂದ ಆ ಎಮ್ಮೆ ಶುದ್ಧಿಯಾಗಿ ಉತ್ತಮ ಗತಿಯನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತದೆ. ಫಲಶ್ರುತಿ—ಭಾರಭೂತಿಯಲ್ಲಿ ಸ್ನಾನ-ವ್ರತಾಚರಣೆಯಿಂದ ಮಹಾಪಾಪಗಳೂ ನಾಶವಾಗುತ್ತವೆ, ಅಲ್ಪ ದಾನವೂ ಅಕ್ಷಯ ಪುಣ್ಯ ನೀಡುತ್ತದೆ; ಇಲ್ಲಿ ಮರಣವಾದರೆ ನಿರಂತರ ಶಿವಲೋಕ, ಅಥವಾ ಶುಭಜನ್ಮದಿಂದ ಮತ್ತೆ ಮೋಕ್ಷಮಾರ್ಗ ಲಭಿಸುತ್ತದೆ.
Adhyaya 210
पुङ्खतीर्थमाहात्म्य (Puṅkha Tīrtha Māhātmya)
ಈ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ ಶ್ರೀ ಮಾರ್ಕಂಡೇಯರು ಪುಂಖ ತೀರ್ಥದ ಮಹಾತ್ಮ್ಯವನ್ನು ಉಪದೇಶಿಸಿ ಅದನ್ನು “ಉತ್ತಮ” ತೀರ್ಥವೆಂದು ಪ್ರತಿಷ್ಠಾಪಿಸುತ್ತಾರೆ. ಪೂರ್ವಕಾಲದಲ್ಲಿ ಇದೇ ತೀರ್ಥದಲ್ಲಿ ಪುಂಖನಿಗೆ ಸಿದ್ಧಿ ಲಭಿಸಿದ ಪ್ರಸಂಗವನ್ನು ಸ್ಮರಿಸಿ, ತೀರ್ಥದ ಪಾವಿತ್ರ್ಯವನ್ನು ದೃಢಪಡಿಸುತ್ತಾರೆ. ನಂತರ ಈ ಸ್ಥಳದ ಖ್ಯಾತಿಯನ್ನು ಜಾಮದಗ್ನ್ಯ (ಪರಶುರಾಮ)ರ ತಪಸ್ಸಿನೊಂದಿಗೆ ಸಂಪರ್ಕಿಸುತ್ತಾರೆ—ಕ್ಷತ್ರಿಯ ಪ್ರಾಬಲ್ಯವನ್ನು ಕೊನೆಗೊಳಿಸಿದ ಮಹಾಬಲಶಾಲಿ ಅವರು ನರ್ಮದೆಯ ಉತ್ತರ ತೀರದಲ್ಲಿ ದೀರ್ಘಕಾಲ ಘೋರ ತಪಸ್ಸು ಮಾಡುತ್ತಾರೆ. ಮುಂದೆ ಫಲಶ್ರುತಿ ಕ್ರಮವಾಗಿ ಹೇಳಲ್ಪಡುತ್ತದೆ—ತೀರ್ಥಸ್ನಾನ ಮಾಡಿ ಪರಮೇಶ್ವರನ ಪೂಜೆ ಮಾಡಿದರೆ ಇಹಲೋಕದಲ್ಲಿ ಬಲ, ಪರಲೋಕದಲ್ಲಿ ಮೋಕ್ಷ ದೊರೆಯುತ್ತದೆ; ದೇವರುಗಳು ಮತ್ತು ಪಿತೃಗಳಿಗೆ ತರ್ಪಣ/ಪೂಜೆ ಮಾಡಿದರೆ ಪಿತೃಋಣದಿಂದ ಮುಕ್ತಿ; ಅಲ್ಲಿ ಪ್ರಾಣತ್ಯಾಗ ಮಾಡಿದರೆ ರುದ್ರಲೋಕದವರೆಗೆ ಮರಳದ ಗತಿ; ಸ್ನಾನದಿಂದ ಅಶ್ವಮೇಧ ಯಜ್ಞಫಲ; ಬ್ರಾಹ್ಮಣಭೋಜನದಿಂದ ಅಪಾರ ಪುಣ್ಯವೃದ್ಧಿ (ಒಬ್ಬನಿಗೆ ಭೋಜನ ನೀಡಿದರೂ ಬಹುಜನ ಸಮಾನ ಫಲ); ವೃಷಭಧ್ವಜ (ಶಿವ) ಆರಾಧನೆಯಿಂದ ವಾಜಪೇಯ ಯಜ್ಞಫಲ ಲಭಿಸುತ್ತದೆ. ಹೀಗೆ, ಸ್ಥಳಾಧಾರಿತ ಶೈವ ಆಚರಣೆಯನ್ನು ಮಹಾಫಲದ ಧರ್ಮಮಾರ್ಗವಾಗಿ ಈ ಅಧ್ಯಾಯ ಬೋಧಿಸುತ್ತದೆ।
Adhyaya 211
Atithi-dharma Parīkṣā on the Narmadā Bank and the Māheśvara Āyatana ‘Muṇḍināma’ (अतिथिधर्मपरीक्षा तथा ‘मुण्डिनाम’ आयतनमाहात्म्यम्)
ಮಾರ್ಕಂಡೇಯನು ಯುಧಿಷ್ಠಿರನಿಗೆ ನರ್ಮದಾ ತೀರದಲ್ಲಿ ಶ್ರಾದ್ಧಕಾಲದಲ್ಲಿ ನಡೆದ ಘಟನೆಯನ್ನು ವರ್ಣಿಸುತ್ತಾನೆ. ಒಬ್ಬ ಬ್ರಾಹ್ಮಣ ಗೃಹಸ್ಥನು ಬ್ರಾಹ್ಮಣರನ್ನು ಭೋಜನಕ್ಕೆ ಕೂಡಿ ಕುಳ್ಳಿರಿಸಿದಾಗ, ಮಹೇಶ್ವರನು ಕುಷ್ಠರೋಗಿ, ದುರ್ಗಂಧಯುಕ್ತ ಬ್ರಾಹ್ಮಣನ ವೇಷದಲ್ಲಿ ಬಂದು ಅವರೊಂದಿಗೆ ಭೋಜನ ಮಾಡುವಂತೆ ಬೇಡಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ. ಆದರೆ ಗೃಹಸ್ಥನೂ ಸಭೆಯವರೂ ಅವನ ರೂಪವನ್ನು ಅಪವಿತ್ರವೆಂದು ಭಾವಿಸಿ ಕಠಿಣ ಮಾತುಗಳಿಂದ ತಿರಸ್ಕರಿಸುತ್ತಾರೆ. ದೇವನು ಹೊರಟ ತಕ್ಷಣ ಭೋಜನ ಅಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿ ಹಾಳಾಗುತ್ತದೆ—ಪಾತ್ರಗಳಲ್ಲಿ ಹುಳುಗಳು ಕಾಣಿಸಿ ಎಲ್ಲರೂ ಆಶ್ಚರ್ಯಪಡುತ್ತಾರೆ. ಆಗ ಒಬ್ಬ ವಿವೇಕಿ ಬ್ರಾಹ್ಮಣನು ಇದು ಅತಿಥಿ-ಅಪಮಾನದಿಂದ ಬಂದ ವಿಪಾಕವೆಂದು ಹೇಳಿ, ಬಂದವನು ಧರ್ಮಪರೀಕ್ಷೆಗೆ ಬಂದ ಪರಮೇಶ್ವರನೇ ಎಂದು ಗುರುತಿಸುತ್ತಾನೆ. ಅತಿಥಿಯನ್ನು ರೂಪ (ಸುಂದರ/ಕುರುಪ), ಸ್ಥಿತಿ (ಶುದ್ಧ/ಅಶುದ್ಧ) ಅಥವಾ ಹೊರಗಿನ ಗುರುತುಗಳಿಂದ ತೀರ್ಮಾನಿಸಬಾರದು; ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಶ್ರಾದ್ಧದಲ್ಲಿ ನಿರ್ಲಕ್ಷ್ಯ ಮಾಡಿದರೆ ವಿನಾಶಕಾರಿ ಶಕ್ತಿಗಳು ಅರ್ಪಣವನ್ನು ಗ್ರಸಿಸುತ್ತವೆ ಎಂದು ನಿಯಮವನ್ನು ನೆನಪಿಸುತ್ತಾನೆ. ಎಲ್ಲರೂ ಹುಡುಕಿ, ಸ್ತಂಭದಂತೆ ನಿಶ್ಚಲವಾಗಿ ನಿಂತ ಆ ರೂಪವನ್ನು ಕಂಡು ಪ್ರಾರ್ಥಿಸುತ್ತಾರೆ. ಮಹೇಶ್ವರನು ಕರುಣೆಯಿಂದ ಪ್ರಸನ್ನನಾಗಿ ಭೋಜನವನ್ನು ಮರುಸಿದ್ಧ/ಪ್ರದಾನ ಮಾಡಿ, ತನ್ನ ಮಂಡಲಪೂಜೆಯನ್ನು ನಿರಂತರವಾಗಿ ಮಾಡಲು ಉಪದೇಶಿಸುತ್ತಾನೆ. ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ತ್ರಿಶೂಲಧಾರಿ ಪ್ರಭುವಿನ ‘ಮುಂಡಿನಾಮ’ ಎಂಬ ಆಯತನದ ಮಹಿಮೆ ಹೇಳಲ್ಪಡುತ್ತದೆ—ಇದು ಮಂಗಳಕರ, ಪಾಪನಾಶಕ, ಕಾರ್ತಿಕದಲ್ಲಿ ವಿಶೇಷ ಫಲದಾಯಕ ಮತ್ತು ಪುಣ್ಯದಲ್ಲಿ ಗಯಾತೀರ್ಥಸಮಾನ.
Adhyaya 212
Dīṇḍimeśvaranāmotpattiḥ (Origin of the Name Dīṇḍimeśvara) / The Etiology of Dindimeshvara
ಮಾರ್ಕಂಡೇಯನು ಹೇಳುವಂತೆ—ಮಹೇಶ್ವರನು ಭಿಕ್ಷುರೂಪವನ್ನು ಧರಿಸಿ ಹಸಿವು-ಬಾಯಾರಿಕೆಯಿಂದ ಬಳಲುತ್ತಾ ಒಂದು ಗ್ರಾಮಕ್ಕೆ ಪ್ರವೇಶಿಸುತ್ತಾನೆ. ದೇಹ ಭಸ್ಮಲೇಪಿತ, ಕಂಠದಲ್ಲಿ ಅಕ್ಷಸೂತ್ರ, ಕೈಯಲ್ಲಿ ತ್ರಿಶೂಲ, ಜಟೆ ಮತ್ತು ಆಭರಣಗಳಿಂದ ಅಲಂಕರಿತನಾಗಿ, ಡಮರುವನ್ನು ಮಿಡಿಯುತ್ತಾನೆ; ಅದರ ನಾದವನ್ನು ದಿಂಡಿಮ (ನಗಾರೆ) ಧ್ವನಿಗೆ ಹೋಲಿಸಲಾಗಿದೆ. ಮಕ್ಕಳು ಮತ್ತು ಗ್ರಾಮಸ್ಥರು ಸುತ್ತುವರಿದಾಗ, ಅವನು ಕೆಲವೊಮ್ಮೆ ಹಾಡು, ಕೆಲವೊಮ್ಮೆ ನಗು, ಕೆಲವೊಮ್ಮೆ ಮಾತು, ಕೆಲವೊಮ್ಮೆ ನೃತ್ಯ—ಎಂದು ಕ್ರೀಡಿಸುತ್ತಾ ನೋಡುವವರಿಗೆ ಕೆಲಕ್ಷಣ ಕಾಣಿಸಿ, ಕೆಲಕ್ಷಣ ಅಡಗಿಹೋಗುತ್ತಾನೆ. ಇಲ್ಲಿ ಒಂದು ಎಚ್ಚರಿಕೆಯೂ ಇದೆ—ಅವನು ಆಟವಾಗಿ ಆ ವಾದ್ಯವನ್ನು ಎಲ್ಲಿ ಇಡುತ್ತಾನೋ, ಆ ಮನೆ ‘ಭಾರಗ್ರಸ್ತ’ವಾಗಿ ನಾಶವಾಗುತ್ತದೆ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ; ಇದು ದೇವರ ಅವಮಾನ, ಗುರುತಿಸುವಲ್ಲಿ ತಪ್ಪು, ಅಥವಾ ನಿಯಂತ್ರಣವಿಲ್ಲದ ದೈವಸನ್ನಿಧಿಯ ಅಸ್ಥಿರ ಶಕ್ತಿಯ ನೈತಿಕ-ಆಚಾರ ಸೂಚನೆ. ಜನರು ಭಕ್ತಿಯಿಂದ ಶಂಕರನನ್ನು ಸ್ತುತಿಸಲು ಆರಂಭಿಸಿದಾಗ, ಪ್ರಭು ‘ದಿಂಡಿಮರೂಪ’ದಲ್ಲಿ ಪ್ರಕಟನಾಗಿ, ಆಮೇಲೆ ದಿಂಡಿಮೇಶ್ವರನೆಂದು ಪ್ರಸಿದ್ಧನಾಗುತ್ತಾನೆ. ಈ ರೂಪ/ಸ್ಥಳದ ದರ್ಶನ-ಸ್ಪರ್ಶಗಳಿಂದ ಸರ್ವಪಾಪ ವಿಮೋಚನೆ ಎಂಬ ಫಲಶ್ರುತಿ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ.
Adhyaya 213
Āmaleśvara-Māhātmya: Śambhu in Child-Form and the Fruit of Worship (आमलेश्वर-माहात्म्य)
ಶ್ರೀ ಮಾರ್ಕಂಡೇಯರು ಸಂಕ್ಷಿಪ್ತವಾದರೂ ತತ್ತ್ವೋಪದೇಶಯುಕ್ತ ತೀರ್ಥಮಾಹಾತ್ಮ್ಯವನ್ನು ವರ್ಣಿಸುತ್ತಾರೆ. ದೇವನ “ಮಹತ್ ಚರಿತ”ವನ್ನು ಹೇಳಿ, ಅದನ್ನು ಕೇಳುವ ಮಾತ್ರದಿಂದಲೇ ಸರ್ವಪಾಪನಾಶವಾಗುತ್ತದೆ ಎಂಬ ಫಲಶ್ರುತಿಯನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸುತ್ತಾರೆ. ಕಥೆಯಲ್ಲಿ ಶಂಭು (ಶಿವ) ಬಾಲರೂಪದಲ್ಲಿ ಗ್ರಾಮಬಾಲಕರೊಂದಿಗೆ ಆಮಲಕ (ನೆಲ್ಲಿಕಾಯಿ) ಫಲಗಳಿಂದ ಆಟವಾಡುತ್ತಾನೆ. ಬಾಲಕರು ಫಲಗಳನ್ನು ಎಸೆದರೆ, ಶಿವ ಕ್ಷಣದಲ್ಲೇ ಅವನ್ನು ತಂದು ಮತ್ತೆ ಎಸೆಯುತ್ತಾನೆ; ಆಟ ದಿಕ್ಕುದಿಕ್ಕಿಗೂ ವಿಸ್ತರಿಸಿದಾಗ, ಆ ಆಮಲಕವೇ ಪರಮೇಶ್ವರಸ್ವರೂಪ ಎಂದು ಅವರು ಅರಿಯುತ್ತಾರೆ. ಅಂತ್ಯದಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲ ಸ್ಥಳಗಳಲ್ಲಿಯೂ ಶ್ರೇಷ್ಠ ಕ್ಷೇತ್ರ “ಆಮಲೇಶ್ವರ” ಎಂದು ಘೋಷಿಸಿ, ಅಲ್ಲಿ ಒಂದೇ ಬಾರಿ ಭಕ್ತಿಯಿಂದ ಪೂಜೆ ಮಾಡಿದರೂ ಪರಮಪದಪ್ರಾಪ್ತಿ ಲಭಿಸುತ್ತದೆ ಎಂದು ಪ್ರತಿಪಾದಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ.
Adhyaya 214
Devamārga–Balākeśvara Māhātmya (कन्थेश्वर–बलाकेश्वर–देवमार्ग माहात्म्य)
ಈ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ ಮಾರ್ಕಂಡೇಯರು ಶೈವ ಪುಣ್ಯಕ್ಷೇತ್ರದ ಉದ್ಭವ ಮತ್ತು ಮಹಾತ್ಮ್ಯವನ್ನು ವಿವರಿಸುತ್ತಾರೆ. ಆರಂಭದಲ್ಲಿ ಫಲಶ್ರುತಿ—ಈ ಕಥೆಯನ್ನು ಕೇಳುವುದರಿಂದ ಮಾತ್ರವೇ ಸರ್ವಪಾಪ ವಿಮೋಚನೆ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ಶಿವನು ಕಪಾಲೀ/ಕಾಂಥಿಕ ರೂಪದಲ್ಲಿ ಭೈರವಸ್ವರೂಪನಾಗಿ, ಪಿಶಾಚ-ರಾಕ್ಷಸ-ಭೂತ-ಡಾಕಿನೀ-ಯೋಗಿನಿಗಳಿಂದ ಆವರಿತನಾಗಿ, ಪ್ರೇತಾಸನದಲ್ಲಿ ಆಸೀನನಾಗಿ ಘೋರ ತಪಸ್ಸು ಮಾಡುವವನಾಗಿಯೂ ತ್ರಿಲೋಕಕ್ಕೆ ಅಭಯ ನೀಡುವವನಾಗಿಯೂ ವರ್ಣಿತನಾಗಿದ್ದಾನೆ. ಆಷಾಢೀ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ ಶಿವನ ಕಂಥಾ (ಚೋಗ) ಎಲ್ಲಿ ಬೀಳುತ್ತದೋ ಅಲ್ಲಿ ಅವನು ‘ಕಂಥೇಶ್ವರ’ ಎಂದು ಪ್ರಸಿದ್ಧನಾಗುತ್ತಾನೆ; ಅವನ ದರ್ಶನ ಅಶ್ವಮೇಧಸಮಾನ ಪುಣ್ಯವನ್ನು ನೀಡುತ್ತದೆ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ಮುಂದೆ ದೇವಮಾರ್ಗದಲ್ಲಿ ಆಸೆ ಮತ್ತು ಕೃಪೆಯ ಕುರಿತು ಬೋಧಕ ಪ್ರಸಂಗ ಬರುತ್ತದೆ. ಶಿವನು ಒಬ್ಬ ವಣಿಕನನ್ನು ಭೇಟಿಯಾಗಿ ‘ಬಲಾಕ’ಗಳ ಮೂಲಕ ಲಿಂಗವನ್ನು ತುಂಬಿಸುವ/ಎತ್ತಿಸುವ ಪರೀಕ್ಷೆ ಇಡುತ್ತಾನೆ; ಲೋಭ-ಮೋಹಗಳಿಂದ ವಣಿಕನು ತನ್ನ ಸಂಚಿತ ಸಂಪತ್ತನ್ನು ಖರ್ಚುಮಾಡಿ ತೀರಿಸುತ್ತಾನೆ. ಶಿವನು ಹಾಸ್ಯದಿಂದ ಲಿಂಗವನ್ನು ಖಂಡಿಸಿ ‘ಪೂರ್ಣತೆ’ ಎಂಬ ಕಲ್ಪನೆಯ ಅಹಂಕಾರವನ್ನು ಪ್ರಶ್ನಿಸುತ್ತಾನೆ; ವಣಿಕನು ತಪ್ಪು ಒಪ್ಪಿ ಪಶ್ಚಾತ್ತಾಪಪಟ್ಟಾಗ ಅವನಿಗೆ ಅಕ್ಷಯಧನದ ವರ ನೀಡುತ್ತಾನೆ. ಬಲಾಕಗಳಿಂದ ಅಲಂಕರಿತ ಆ ಲಿಂಗವು ಲೋಕಹಿತಕ್ಕಾಗಿ ‘ಪ್ರತ್ಯಯ’ವಾಗಿ ಅಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿರವಾಗಿ, ಸ್ಥಳ ‘ದೇವಮಾರ್ಗ’ ಹಾಗೂ ದೇವತೆ ‘ಬಲಾಕೇಶ್ವರ’ ಎಂದು ಖ್ಯಾತಿಯಾಗುತ್ತದೆ. ಅಲ್ಲಿ ದರ್ಶನ-ಪೂಜೆಯಿಂದ ಪಾಪಕ್ಷಯ; ಪಂಚಾಯತನ ಭಾವದಿಂದ ಬಲಾಕೇಶ್ವರಾರಾಧನೆ ರುದ್ರಲೋಕಪ್ರಾಪ್ತಿ; ದೇವಮಾರ್ಗದಲ್ಲಿ ಮುಮುಕ್ಷುವಿನ ಮರಣವಾದರೆ ರುದ್ರಲೋಕದಿಂದ ಪುನರಾಗಮನವಿಲ್ಲ ಎಂದು ನಿಶ್ಚಯಿಸಲಾಗಿದೆ.
Adhyaya 215
Śṛṅgitīrtha-Māhātmya (Glory of Śṛṅgī Tīrtha): Mokṣa and Piṇḍadāna
ಈ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ ಶ್ರೀ ಮಾರ್ಕಂಡೇಯರು ಸಂಕ್ಷಿಪ್ತವಾಗಿ ಉಪದೇಶಿಸಿ, ದೇಹಧಾರಿಗಳಾದ ಜೀವಿಗಳಿಗೆ ಮೋಕ್ಷಪ್ರದವಾದ ಶೃಂಗಿತೀರ್ಥ ಯಾತ್ರೆಯನ್ನು ಶಿಫಾರಸು ಮಾಡುತ್ತಾರೆ. ಆ ತೀರ್ಥವನ್ನು “ಮೋಕ್ಷದ” ಎಂದು ಕೀರ್ತಿಸಿ, ಅಲ್ಲಿ ದೇಹತ್ಯಾಗ ಮಾಡುವವರು ನಿಸ್ಸಂದೇಹವಾಗಿ ಮೋಕ್ಷವನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತಾರೆ ಎಂಬ ದೃಢ ಭರವಸೆ ನೀಡಲಾಗಿದೆ. ಅದೇ ಸ್ಥಳವನ್ನು ಪಿತೃಕರ್ತವ್ಯದೊಂದಿಗೆ ಕೂಡ ಸಂಪರ್ಕಿಸಲಾಗಿದೆ. ಅಲ್ಲಿ ಪಿಂಡದಾನ ಮಾಡಿದರೆ ಮನುಷ್ಯನು ಪಿತೃಋಣದಿಂದ ಮುಕ್ತನಾಗಿ (ಅನೃಣ) ಆಗುತ್ತಾನೆ; ಸಂಚಿತ ಪುಣ್ಯದಿಂದ ಶುದ್ಧನಾಗಿ “ಗಾಣೇಶ್ವರಿ ಗತಿ” ಎಂಬ, ಶೈವ ಪರಲೋಕ-ವ್ಯವಸ್ಥೆಯಲ್ಲಿನ ಉನ್ನತ ಸ್ಥಿತಿಯನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತಾನೆ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ಹೀಗೆ ಮೋಕ್ಷ, ಪಿತೃಧರ್ಮ ಮತ್ತು ತೀರ್ಥಾಚರಣೆ ಒಂದೇ ಸ್ಥಳಾಧಾರಿತ ಮಾರ್ಗದರ್ಶನವಾಗಿ ಏಕೀಕೃತವಾಗುತ್ತವೆ.
Adhyaya 216
Aṣāḍhī Tīrtha Māhātmya (Glory of the Aṣāḍhī Sacred Ford)
ಮಾರ್ಕಂಡೇಯನು ರಾಜನನ್ನು ಉದ್ದೇಶಿಸಿ—ಅಷಾಢೀ ತೀರ್ಥಕ್ಕೆ ಹೋಗು; ಅಲ್ಲಿ ಮಹೇಶ್ವರನು “ಕಾಮಿಕ” (ಇಷ್ಟಸಿದ್ಧಿ ನೀಡುವ) ರೂಪದಲ್ಲಿ ಸನ್ನಿಹಿತನಾಗಿದ್ದಾನೆ ಎಂದು ಉಪದೇಶಿಸುತ್ತಾನೆ. ನಂತರ ಆ ತೀರ್ಥವನ್ನು “ಚಾತುರ್ಯುಗ”ವೆಂದು, ನಾಲ್ಕೂ ಯುಗಗಳಲ್ಲಿ ಫಲಪ್ರದವೆಂದು, ಪವಿತ್ರ ಸ್ಥಳಗಳಲ್ಲಿ ಅನುತ್ತಮವೆಂದು ಮಹಿಮೆಯಿಂದ ವರ್ಣಿಸುತ್ತಾನೆ. ಫಲಶ್ರುತಿಯಲ್ಲಿ—ಈ ತೀರ್ಥದಲ್ಲಿ ಸ್ನಾನ ಮಾಡಿದವನು ರುದ್ರನ ಪರಿಚಾರಕನಾಗುತ್ತಾನೆ, ಅಂದರೆ ಶಿವಸನ್ನಿಧಿ ಮತ್ತು ಸೇವಾಭಾಗ್ಯವನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತಾನೆ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ಹಾಗೆಯೇ ಇಲ್ಲಿ ದೇಹತ್ಯಾಗ ಮಾಡಿದವನ ಗತಿ ಮರಳದಂತದ್ದು; ಸಂಶಯವಿಲ್ಲದೆ ಅವನು ರುದ್ರಲೋಕವನ್ನು ಸೇರುತ್ತಾನೆ. ಈ ಅಧ್ಯಾಯವು ತೀರ್ಥಯಾತ್ರೆ, ಸ್ನಾನಕರ್ಮ ಮತ್ತು ಮೋಕ್ಷ-ನಿಶ್ಚಯವನ್ನು ಧರ್ಮನಿಷ್ಠ ಭಕ್ತರಿಗೆ ಸಂಕ್ಷಿಪ್ತ ಮಾರ್ಗದರ್ಶನವಾಗಿ ಒಗ್ಗೂಡಿಸುತ್ತದೆ.
Adhyaya 217
एरण्डीसङ्गमतīर्थमाहात्म्य (Glory of the Eraṇḍī Confluence Tīrtha)
ಈ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ ಋಷಿ ಮಾರ್ಕಂಡೇಯರು ಸಂಕ್ಷಿಪ್ತವಾಗಿ ತೀರ್ಥೋಪದೇಶವನ್ನು ನೀಡುತ್ತಾರೆ. ದೇವರೂ ಅಸುರರೂ ಸಮಾನವಾಗಿ ಪೂಜಿಸುವ ಅತ್ಯಂತ ಪವಿತ್ರ ಸಂಗಮತೀರ್ಥವೆಂದು ಏರಣ್ಡೀ-ಸಂಗಮವನ್ನು ವರ್ಣಿಸಿ ಅದರ ವಿಶಿಷ್ಟ ಮಹಿಮೆಯನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸುತ್ತಾರೆ. ಯಾತ್ರಿಕನು ಇಂದ್ರಿಯ-ಮನ ನಿಯಮದಿಂದ ಉಪವಾಸ ಮಾಡಬೇಕು ಮತ್ತು ವಿಧಿಪೂರ್ವಕವಾಗಿ ಸ್ನಾನ ಆಚರಿಸಬೇಕು ಎಂದು ನಿಯಮ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ಈ ಸ್ಥಳದಲ್ಲಿ ಇಂತಹ ಆಚರಣೆಯಿಂದ ಶುದ್ಧಿ ಉಂಟಾಗಿ, ಬ್ರಹ್ಮಹತ್ಯೆಯಂತಹ ಘೋರ ಪಾಪಭಾರದಿಂದಲೂ ವಿಮುಕ್ತಿ ದೊರೆಯುತ್ತದೆ ಎಂಬ ತತ್ತ್ವವನ್ನು ಪ್ರಕಟಿಸಲಾಗಿದೆ. ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಫಲಶ್ರುತಿ: ಈ ತೀರ್ಥದಲ್ಲಿ ದೇಹತ್ಯಾಗ ಮಾಡುವ ಭಕ್ತನು ನಿಸ್ಸಂದೇಹವಾಗಿ ರುದ್ರಲೋಕವನ್ನು ಸೇರಿ, ಅನಿವರ್ತಿಕಾ ಗತಿ—ಮರುಬರುವಿಕೆ ಇಲ್ಲದ ಮಾರ್ಗ—ಯನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತಾನೆ.
Adhyaya 218
जमदग्नितीर्थ-माहात्म्यं तथा कार्तवीर्यार्जुन-परशुराम-चरितम् (Jamadagni Tīrtha Māhātmya and the Kārtavīrya–Paraśurāma Narrative)
ಮಾರ್ಕಂಡೇಯನು ಯುಧಿಷ್ಠಿರನಿಗೆ ಅತ್ಯಂತ ಪ್ರಶಂಸಿತ ಜಮದಗ್ನಿ-ತೀರ್ಥವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತಾನೆ; ಜನಾರ್ದನ/ವಾಸುದೇವನು ಮಾನವರೂಪದಲ್ಲಿ ಮಾಡಿದ ಹಿತಕರ ಲೀಲೆಯಿಂದ ಅಲ್ಲಿ ‘ಸಿದ್ಧಿ’ಯ ಮಹಿಮೆ ಪ್ರಸಿದ್ಧವೆಂದು ಹೇಳಲಾಗುತ್ತದೆ. ನಂತರ ಹೈಹಯ ರಾಜ ಸಹಸ್ರಬಾಹು ಕಾರ್ತವೀರ್ಯ ಅರ್ಜುನನು ಬೇಟೆಯ ವೇಳೆ ಜಮದಗ್ನಿಯ ಆಶ್ರಮಕ್ಕೆ ಬರುತ್ತಾನೆ. ಕಾಮಧೇನು/ಸುರಭಿಯ ಅದ್ಭುತ ಶಕ್ತಿಯಿಂದ ಋಷಿ ಆತಿಥ್ಯ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ; ಆ ಸಮೃದ್ಧಿಯ ಮೂಲ ತಿಳಿದ ರಾಜನು ಆ ಹಸುವನ್ನು ಬೇಡುತ್ತಾನೆ, ಅನೇಕ ಸಾಮಾನ್ಯ ಹಸುಗಳನ್ನು ಬದಲಾಗಿ ಕೊಟ್ಟರೂ ಜಮದಗ್ನಿ ನಿರಾಕರಿಸುತ್ತಾನೆ. ಅದರಿಂದ ಸಂಘರ್ಷ ಆರಂಭ—ಜಮದಗ್ನಿ ತಪೋಬಲದಿಂದ ‘ಬ್ರಹ್ಮದಂಡ’ ಪ್ರಯೋಗಿಸುತ್ತಾನೆ; ಕಾಮಧೇನುವಿನ ದೇಹದಿಂದ ಶಸ್ತ್ರಧಾರಿ ಗಣಗಳು ಉದ್ಭವಿಸಿ ಯುದ್ಧ ತೀವ್ರಗೊಳ್ಳುತ್ತದೆ. ಕೊನೆಗೆ ಕಾರ್ತವೀರ್ಯ ಮತ್ತು ಅವನ ಸಹಾಯಕ ಕ್ಷತ್ರಿಯರು ಜಮದಗ್ನಿಯನ್ನು ಹತ್ಯೆಮಾಡುತ್ತಾರೆ; ಇದರಿಂದ ಪರಶುರಾಮ ಪ್ರತೀಕಾರ ವ್ರತವನ್ನು ತೆಗೆದುಕೊಂಡು, ಪುನಃಪುನಃ ಕ್ಷತ್ರಿಯ ವಂಶಗಳನ್ನು ನಿರ್ಮೂಲ ಮಾಡಿ ಸಮಂತಪಂಚಕದಲ್ಲಿ ಐದು ರಕ್ತಸರೋವರಗಳನ್ನು ನಿರ್ಮಿಸಿ ಪಿತೃಕಾರ್ಯವನ್ನು ತೀರಿಸುತ್ತಾನೆ. ನಂತರ ಪಿತೃಗಳು ಮತ್ತು ಋಷಿಗಳು ಸಂಯಮವನ್ನು ಉಪದೇಶಿಸುತ್ತಾರೆ; ಆ ಸರೋವರಗಳ ಸುತ್ತಲಿನ ಪ್ರದೇಶ ಪುಣ್ಯಕ್ಷೇತ್ರವಾಗಿ ಪಾವನಗೊಳ್ಳುತ್ತದೆ. ಅಧ್ಯಾಯಾಂತ್ಯದಲ್ಲಿ ನರ್ಮದಾ–ಸಾಗರ ಸಂಗಮದ ವಿಧಿಗಳು—ನೇರ ಸ್ಪರ್ಶದ ಬಗ್ಗೆ ಎಚ್ಚರಿಕೆ, ಸ್ಪರ್ಶನ ಮಂತ್ರಗಳು, ಸ್ನಾನ, ಅರ್ಘ್ಯಪ್ರದಾನ, ವಿಸರ್ಜನ—ವಿವರಿಸಿ, ಜಮದಗ್ನಿ-ರೆಣುಕೆಯ ದರ್ಶನ ಮಾಡಿ ಭಕ್ತಿಯಿಂದ ಈ ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಮಾಡುವವರಿಗೆ ಶುದ್ಧಿ, ಪಿತೃಉದ್ಧಾರ ಮತ್ತು ದಿವ್ಯಲೋಕದಲ್ಲಿ ಶುಭವಾಸ ದೊರೆಯುತ್ತದೆ ಎಂದು ಫಲಶ್ರುತಿ ಹೇಳುತ್ತದೆ।
Adhyaya 219
Koṭīśvara Tīrtha Māhātmya (कोटीश्वरतीर्थमाहात्म्य) — Multiplication of Merit at Koṭīśvara on the Narmadā
ಈ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ ಮುನಿ ಮಾರ್ಕಂಡೇಯರು ನರ್ಮದೆಯ ದಕ್ಷಿಣ ತೀರದಲ್ಲಿರುವ ಪರಮ ತೀರ್ಥವಾದ ಕೋಟೀಶ್ವರದ ಮಹಾತ್ಮ್ಯವನ್ನು ತತ್ತ್ವೋಪದೇಶವಾಗಿ ವಿವರಿಸುತ್ತಾರೆ. ಅಲ್ಲಿ ಸ್ನಾನ, ದಾನ ಹಾಗೂ ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ಯಾವುದೇ ಕರ್ಮ—ಶುಭವಾಗಲಿ ಅಶುಭವಾಗಲಿ—‘ಕೋಟಿ-ಗುಣ’ವಾಗಿ, ಅಂದರೆ ಕೋಟಿ ಪಟ್ಟು ಫಲ ನೀಡುತ್ತದೆ ಎಂಬುದು ಮುಖ್ಯ ನಿಯಮವಾಗಿ ಪ್ರತಿಪಾದಿತವಾಗಿದೆ. ಕೋಟಿತೀರ್ಥದ ಪ್ರಾಮಾಣ್ಯಕ್ಕೆ ಪೂರ್ವಪ್ರಸಂಗಗಳನ್ನು ಉಲ್ಲೇಖಿಸುತ್ತಾರೆ—ದೇವರು, ಗಂಧರ್ವರು ಮತ್ತು ಶುದ್ಧ ಋಷಿಗಳು ಅಲ್ಲಿ ದುರ್ಲಭ ಸಿದ್ಧಿಯನ್ನು ಪಡೆದರು. ಆ ಸ್ಥಳದಲ್ಲಿ ಮಹಾದೇವರು ‘ಕೋಟೀಶ್ವರ’ ರೂಪದಲ್ಲಿ ಪ್ರತಿಷ್ಠಿತರಾಗಿದ್ದಾರೆ; ದೇವಾಧಿದೇವೇಶನ ಕೇವಲ ದರ್ಶನವೂ ಅನುತ್ತರ ಸಾಧನೆಗೆ ಕಾರಣವೆಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ಇದಲ್ಲದೆ ದಿಕ್ಕು-ಆಧಾರಿತ ಧಾರ್ಮಿಕ ಭೂಗೋಳವನ್ನೂ ನಿರ್ಧರಿಸಲಾಗಿದೆ—ದಕ್ಷಿಣ ಮಾರ್ಗದ ತಪಸ್ವಿಗಳು ಪಿತೃಲೋಕಸಂಬಂಧಿಗಳು, ನರ್ಮದೆಯ ಉತ್ತರ ತೀರದ ಶ್ರೇಷ್ಠ ಮುನಿಗಳು ದೇವಲೋಕಸಂಬಂಧಿಗಳು—ಇದು ಶಾಸ್ತ್ರೀಯ ನಿರ್ಣಯವೆಂದು ವರ್ಣಿಸಲಾಗಿದೆ. ಹೀಗೆ ಸ್ಥಳಮಹಿಮೆ, ಸ್ಥಳದಲ್ಲಿ ಕರ್ಮಫಲವೃದ್ಧಿ ಮತ್ತು ನದೀತೀರ-ಲೋಕವ್ಯವಸ್ಥೆ ಒಂದಾಗಿ ಸಂಯೋಜಿತವಾಗಿವೆ.
Adhyaya 220
लोटणेश्वर-रेवासागर-सङ्गम-माहात्म्य (Lotaneśvara at the Revā–Sāgara Confluence: Ritual Procedure and Merit)
ಮಾರ್ಕಂಡೇಯನು ರಾಜಶ್ರೋತೆಯನ್ನು ಲೋಟಣೇಶ್ವರ ತೀರ್ಥದ ಕಡೆಗೆ ದಾರಿತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ. ನರ್ಮದೆಯ ಉತ್ತರ ತೀರದಲ್ಲಿರುವ ಈ ಪರಮ ಶೈವ ತೀರ್ಥದಲ್ಲಿ ದರ್ಶನ‑ಪೂಜೆಯಿಂದ ಅನೇಕ ಜನ್ಮಗಳ ಸಂಚಿತ ಪಾಪವೂ ಕರಗುತ್ತದೆ. ನರ್ಮದೆಯ ಶುದ್ಧಿಕರ ಮಹಿಮೆಯನ್ನು ಕೇಳಿ ಯುಧಿಷ್ಠಿರನು ‘ಎಲ್ಲ ತೀರ್ಥಗಳ ಫಲವನ್ನು ನೀಡುವ ಏಕೈಕ ಶ್ರೇಷ್ಠ ತೀರ್ಥ ಯಾವುದು?’ ಎಂದು ಪ್ರಶ್ನಿಸುತ್ತಾನೆ; ಉತ್ತರ ರೇವಾ–ಸಾಗರ ಸಂಗಮದ ಮಹಾತ್ಮ್ಯಕ್ಕೆ ಕೇಂದ್ರೀಕೃತ—ಸಮುದ್ರವು ಭಕ್ತಿಯಿಂದ ರೇವೆಯನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸುತ್ತದೆ, ಸಮುದ್ರದಲ್ಲಿ ಲಿಂಗ ಪ್ರಾದುರ್ಭಾವವಾಗುತ್ತದೆ ಎಂಬ ಕಥನ ನರ್ಮದೆಯ ಪಾವಿತ್ರ್ಯವನ್ನು ಲಿಂಗೋತ್ಪತ್ತಿ ತತ್ತ್ವದೊಂದಿಗೆ ಜೋಡಿಸುತ್ತದೆ. ಅಧ್ಯಾಯವು ಆಚರಣಾ ಕ್ರಮವನ್ನು ಬೋಧಿಸುತ್ತದೆ—ಕಾರ್ತಿಕ ವ್ರತ, ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಚತುರ್ದಶಿಯ ಉಪವಾಸ, ನರ್ಮದಾ ಸ್ನಾನ, ತರ್ಪಣ ಮತ್ತು ಶ್ರಾದ್ಧ, ರಾತ್ರಿ ಜಾಗರಣದೊಂದಿಗೆ ಲೋಟಣೇಶ್ವರ ಪೂಜೆ, ಮತ್ತು ಬೆಳಿಗ್ಗೆ ಸಮುದ್ರ ಆವಾಹನ‑ಸ್ನಾನ ಮಂತ್ರಗಳೊಂದಿಗೆ ಸ್ನಾನವಿಧಿ. ಸ್ನಾನದ ನಂತರ ‘ಲೋಟಣ/ಲುಠಣ’ ಎಂಬ ವಿಶಿಷ್ಟ ಪರೀಕ್ಷೆ—ಯಾತ್ರಿಕನು ಉರುಳಿಕೊಂಡು ತನ್ನಲ್ಲಿ ಪಾಪಕರ್ಮವೋ ಧರ್ಮಕರ್ಮವೋ ಎಂಬ ಸೂಚನೆ ತಿಳಿದುಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ; ಬಳಿಕ ಪಂಡಿತ ಬ್ರಾಹ್ಮಣರು ಹಾಗೂ ಲೋಕಪಾಲ ಪ್ರತಿನಿಧಿಗಳ ಮುಂದೆ ಹಿಂದಿನ ದುಷ್ಕೃತ್ಯಗಳನ್ನು ಅಂಗೀಕರಿಸಿ ಮತ್ತೆ ಸ್ನಾನ ಮಾಡಿ ಯಥಾವಿಧಿ ಶ್ರಾದ್ಧವನ್ನು ನೆರವೇರಿಸುತ್ತಾನೆ. ಫಲಶ್ರುತಿಯಲ್ಲಿ ಸಂಗಮಸ್ನಾನ‑ಲೋಟಣೇಶ್ವರ ಪೂಜೆಯಿಂದ ಅಶ್ವಮೇಧ ಸಮಾನ ಪುಣ್ಯ, ದಾನ‑ಶ್ರಾದ್ಧಗಳಿಂದ ಮಹಾ ಸ್ವರ್ಗಫಲ, ಮತ್ತು ಭಕ್ತಿಯಿಂದ ಶ್ರವಣ‑ಪಠಣ ಮಾಡಿದವರಿಗೆ ರುದ್ರಲೋಕ ಪ್ರಾಪ್ತಿ ಹಾಗೂ ಮೋಕ್ಷಮುಖ ಫಲವೆಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ।
Adhyaya 221
Haṃseśvara-Tīrtha Māhātmya (The Glory of the Haṃseśvara Sacred Ford)
ಮಾರ್ಕಂಡೇಯನು ಯುಧಿಷ್ಠಿರನಿಗೆ ರೇವಾ (ನರ್ಮದೆ) ನದಿಯ ದಕ್ಷಿಣ ತೀರದಲ್ಲಿ, ಮಾತೃತೀರ್ಥದಿಂದ ಎರಡು ಕ್ರೋಶ ದೂರದಲ್ಲಿರುವ ಶ್ರೇಷ್ಠ ತೀರ್ಥವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತಾನೆ—ಹಂಸೇಶ್ವರ ತೀರ್ಥ; ಇದು ಮನಸ್ಸಿನ ವೈಮನಸ್ಯ ಮತ್ತು ವಿಷಾದವನ್ನು ನಾಶಮಾಡುವುದೆಂದು ವರ್ಣಿಸಲಾಗಿದೆ. ಈ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ ಆ ತೀರ್ಥದ ಕಾರಣಕಥೆ ಬರುತ್ತದೆ. ಕಶ್ಯಪ ವಂಶದಲ್ಲಿ ಜನಿಸಿ ಬ್ರಹ್ಮನ ವಾಹನವೆಂದು ಪ್ರಸಿದ್ಧನಾದ ಹಂಸನು, ದಕ್ಷಯಜ್ಞದ ಗೊಂದಲದ ವೇಳೆ ಭಯದಿಂದ ಆಜ್ಞೆಯಿಲ್ಲದೆ ಓಡಿಹೋಗುತ್ತಾನೆ. ಬ್ರಹ್ಮನು ಕರೆಯಿಸಿದರೂ ಮರಳದೆ ಇದ್ದುದರಿಂದ ಕೋಪಗೊಂಡು ಶಾಪ ನೀಡುತ್ತಾನೆ; ಹಂಸನಿಗೆ ಪತನ ಸಂಭವಿಸುತ್ತದೆ. ಶಾಪಪೀಡಿತ ಹಂಸನು ಬ್ರಹ್ಮನ ಶರಣಿಗೆ ಹೋಗಿ ಪ್ರಾಣಿಸ್ವಭಾವದ ಮಿತಿಗಳನ್ನು ಹೇಳಿ ತನ್ನ ತಪ್ಪನ್ನು ಒಪ್ಪಿಕೊಂಡು ಸ್ವಾಮಿಯನ್ನು ತ್ಯಜಿಸಿದ ದೋಷಕ್ಕೆ ಕ್ಷಮೆ ಬೇಡುತ್ತಾನೆ. ಬಳಿಕ ಬ್ರಹ್ಮನನ್ನು ದೀರ್ಘವಾಗಿ ಸ್ತುತಿಸಿ—ಏಕೈಕ ಸೃಷ್ಟಿಕರ್ತ, ಜ್ಞಾನಮೂಲ, ಧರ್ಮಾಧರ್ಮಗಳ ನಿಯಂತ, ಶಾಪ-ಅನುಗ್ರಹಶಕ್ತಿಗಳ ಆಧಾರ ಎಂದು ವಂದಿಸುತ್ತಾನೆ. ಆಗ ಬ್ರಹ್ಮನು ಉಪದೇಶಿಸುತ್ತಾನೆ: ತಪಸ್ಸಿನಿಂದ ಶುದ್ಧನಾಗಿ, ರೇವೆಯಲ್ಲಿ ಸ್ನಾನಸೇವೆಯನ್ನು ಮಾಡಿ, ತೀರದಲ್ಲಿ ಮಹಾದೇವ/ತ್ರ್ಯಂಬಕನನ್ನು ಪ್ರತಿಷ್ಠಿಸು. ಅಲ್ಲಿ ಶಿವಪ್ರತಿಷ್ಠೆಯಿಂದ ಅನೇಕ ಯಜ್ಞಗಳ ಹಾಗೂ ಮಹಾದಾನಗಳ ಫಲ ದೊರೆಯುತ್ತದೆ; ಭಾರೀ ಪಾಪಗಳೂ ನಿವಾರಣೆಯಾಗುತ್ತವೆ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ಹಂಸನು ತಪಸ್ಸು ಮಾಡಿ ತನ್ನ ಹೆಸರಿನಿಂದ ಶಂಕರನನ್ನು ‘ಹಂಸೇಶ್ವರ’ ಎಂದು ಪ್ರತಿಷ್ಠಿಸಿ ಪೂಜಿಸಿ ಉನ್ನತ ಗತಿಯನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತಾನೆ. ಅಂತ್ಯದ ಫಲಶ್ರುತಿಯಲ್ಲಿ ಹಂಸೇಶ್ವರ ತೀರ್ಥಯಾತ್ರೆಯ ವಿಧಿ—ಸ್ನಾನ, ಪೂಜೆ, ಸ್ತುತಿ, ಶ್ರಾದ್ಧ, ದೀಪದಾನ, ಬ್ರಾಹ್ಮಣಭೋಜನ ಮತ್ತು ಇಚ್ಛೆಯಿದ್ದರೆ ಕಾಲನಿಯಮದಿಂದ ಶಿವಪೂಜೆ. ಇದರಿಂದ ಪಾಪವಿಮೋಚನೆ, ನಿರಾಶೆಯ ನಿವಾರಣೆ, ಸ್ವರ್ಗದಲ್ಲಿ ಗೌರವ ಮತ್ತು ಯೋಗ್ಯ ದಾನಗಳೊಂದಿಗೆ ಶಿವಲೋಕದಲ್ಲಿ ದೀರ್ಘವಾಸ ಎಂಬ ಫಲವನ್ನು ಘೋಷಿಸಲಾಗಿದೆ.
Adhyaya 222
तिलादा-तीर्थमाहात्म्य / Tilādā Tīrtha Māhātmya (The Glory of the Tilādā Pilgrimage Site)
ಮಾರ್ಕಂಡೇಯನು ಒಂದು ಕ್ರೋಶ ವ್ಯಾಪ್ತಿಯೊಳಗೆ ಇರುವ ಶ್ರೇಷ್ಠ ತೀರ್ಥ ‘ತಿಲಾದಾ’ಯ ಮಹಾತ್ಮ್ಯವನ್ನು ವರ್ಣಿಸುತ್ತಾನೆ. ಅಲ್ಲಿ ಜಾಬಾಲಿ ‘ತಿಲಪ್ರಾಶನ’ ಮತ್ತು ದೀರ್ಘ ತಪಸ್ಸಿನಿಂದ ಶುದ್ಧಿಯನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತಾನೆ. ಆದರೆ ಅವನ ಪೂರ್ವಜೀವನ ದೋಷಪೂರ್ಣ—ತಂದೆತಾಯಿಗಳ ತ್ಯಾಗ, ಅನಾಚಾರಕಾಮ, ವಂಚನೆ, ಸಮಾಜನಿಂದ್ಯ ಕರ್ಮಗಳಿಂದ ಜನನಿಂದೆಗೆ ಗುರಿಯಾಗಿ ಸಮಾಜದಿಂದ ಬಹಿಷ್ಕೃತನಾಗಿದ್ದನು. ನಂತರ ಅವನು ತೀರ್ಥಯಾತ್ರೆ ಮಾಡಿ ನರ್ಮದೆಯಲ್ಲಿ ಪುನಃಪುನಃ ಸ್ನಾನಮಾಡಿ, ಅಣಿವಾಪಾಂತ ಸಮೀಪದ ದಕ್ಷಿಣ ತೀರದಲ್ಲಿ ನೆಲೆಸುತ್ತಾನೆ. ಅಲ್ಲಿ ತಿಲ (ಎಳ್ಳು) ಆಧಾರವಾಗಿ ಕ್ರಮಕ್ರಮವಾಗಿ ಕಠೋರ ವ್ರತಗಳನ್ನು ಆಚರಿಸುತ್ತಾನೆ—ಏಕಭಕ್ತ, ಏಕಾಂತರ ನಿಯಮ, ಮೂರು/ಆರು/ಹನ್ನೆರಡು ದಿನಗಳ ಕ್ರಮ, ಪಕ್ಷ ಮತ್ತು ಮಾಸ ವ್ರತಗಳು, ಹಾಗೆಯೇ ಕೃಚ್ಛ್ರ, ಚಾಂದ್ರಾಯಣ ಮಹಾವ್ರತಗಳು; ಅನೇಕ ವರ್ಷಗಳ ತನಕ ಈ ಸಾಧನೆ ಮುಂದುವರಿಯುತ್ತದೆ. ಅಂತಿಮವಾಗಿ ಈಶ್ವರ ಪ್ರಸನ್ನನಾಗಿ ಶುದ್ಧಿ ಮತ್ತು ಸಾಲೋಕ್ಯ (ದೈವಲೋಕದಲ್ಲಿ ಸಹವಾಸ)ವನ್ನು ನೀಡುತ್ತಾನೆ. ಜಾಬಾಲಿ ಸ್ಥಾಪಿಸಿದ ದೇವರು ‘ತಿಲಾದೇಶ್ವರ’ ಎಂದು ಪ್ರಸಿದ್ಧನಾಗುತ್ತಾನೆ; ತಿಲಾದಾ ತೀರ್ಥ ಪಾಪಹರ ಎಂದು ಘೋಷಿತವಾಗುತ್ತದೆ. ವಿಧಿಗಳೂ ಹೇಳಲ್ಪಟ್ಟಿವೆ—ಚತುರ್ದಶಿ, ಅಷ್ಟಮಿ ಮತ್ತು ಹರಿದಿನದಲ್ಲಿ ವಿಶೇಷ ಪೂಜೆ; ತಿಲಹೋಮ, ತಿಲಲೇಪನ, ತಿಲಸ್ನಾನ, ತಿಲೋದಕ ಪ್ರಯೋಗ. ಲಿಂಗದಲ್ಲಿ ತಿಲ ತುಂಬಿ ತಿಲತೈಲದ ದೀಪ ಹಚ್ಚಿದರೆ ರುದ್ರಲೋಕಪ್ರಾಪ್ತಿ ಮತ್ತು ಏಳು ತಲೆಮಾರುಗಳ ಶುದ್ಧಿ ಫಲವೆಂದು ಹೇಳಿದೆ. ಶ್ರಾದ್ಧದಲ್ಲಿ ತಿಲಪಿಂಡ ನೀಡಿದರೆ ಪಿತೃಗಳು ದೀರ್ಘಕಾಲ ತೃಪ್ತರಾಗುತ್ತಾರೆ; ಪಿತೃಕುಲ, ಮಾತೃಕುಲ ಮತ್ತು ಪತ್ನೀಕುಲ—ಈ ಕುಲತ್ರಯದ ಉದ್ಧಾರವೂ ಉಲ್ಲೇಖಿತವಾಗಿದೆ.
Adhyaya 223
Vāsava Tīrtha Māhātmya (वसवतीर्थमाहात्म्य) — Foundation by the Eight Vasus and the Merit of Śiva-Pūjā
ಮಾರ್ಕಂಡೇಯನು ನರ್ಮದಾ ತೀರದಲ್ಲಿ ಒಂದು ಕ್ರೋಶ ವ್ಯಾಪ್ತಿಯೊಳಗಿನ ‘ವಾಸವ’ ಎಂಬ ಪರಮ ತೀರ್ಥದ ಮಹಾತ್ಮ್ಯವನ್ನು ವರ್ಣಿಸುತ್ತಾನೆ; ಇದನ್ನು ಅಷ್ಟವಸುಗಳು ಪ್ರತಿಷ್ಠಾಪಿಸಿದ್ದಾರೆ. ಧರ, ಧ್ರುವ, ಸೋಮ, ಆಪ, ಅನಿಲ, ಅನಲ, ಪ್ರತ್ಯೂಷ, ಪ್ರಭಾಸ—ಈ ವಸುಗಳು ಪಿತೃಶಾಪದಿಂದ ಪೀಡಿತರಾಗಿ ‘ಗರ್ಭವಾಸ’ ಎಂಬ ದುಃಖಸ್ಥಿತಿಗೆ ಒಳಗಾದರು. ವಿಮೋಚನೆಗಾಗಿ ಅವರು ನರ್ಮದಾ ತೀರ್ಥಕ್ಕೆ ಬಂದು ಭವಾನೀಪತಿ ಮಹಾದೇವನನ್ನು ಕಠೋರ ತಪಸ್ಸಿನಿಂದ ಆರಾಧಿಸಿದರು. ಹನ್ನೆರಡು ವರ್ಷಗಳ ನಂತರ ಶಿವನು ಸాక్షಾತ್ ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷನಾಗಿ ಇಷ್ಟವರವನ್ನು ದಯಪಾಲಿಸಿದನು; ವಸುಗಳು ತಮ್ಮ ಹೆಸರಿನಲ್ಲಿ ಅಲ್ಲಿ ಶಿವಪ್ರತಿಷ್ಠೆ ಮಾಡಿ ಆಕಾಶಮಾರ್ಗವಾಗಿ ತೆರಳಿದರು, ಆದ್ದರಿಂದ ಆ ಸ್ಥಳ ‘ವಾಸವ-ತೀರ್ಥ’ವೆಂದು ಪ್ರಸಿದ್ಧವಾಯಿತು. ಈ ಅಧ್ಯಾಯವು ಭಕ್ತಿನೀತಿಯನ್ನೂ ಹೇಳುತ್ತದೆ—ಈ ತೀರ್ಥದಲ್ಲಿ ಯಥಾಶಕ್ತಿ ಶಿವಪೂಜೆ ಮಾಡಬೇಕು; ಎಲೆ, ಹೂ, ಹಣ್ಣು, ನೀರು ಮುಂತಾದ ಲಭ್ಯ ಅರ್ಪಣಗಳಿಂದ ಅರ್ಚನೆ, ವಿಶೇಷವಾಗಿ ದೀಪದಾನ ಮಹಾಪುಣ್ಯಕರ. ಶುಕ್ಲಪಕ್ಷ ಅಷ್ಟಮಿಯಲ್ಲಿ ವಿಶೇಷ ಫಲ, ಅಥವಾ ಸಾಮರ್ಥ್ಯಾನುಸಾರ ನಿಯಮಿತ ಪೂಜೆ. ಫಲಶ್ರುತಿಯಲ್ಲಿ ಶಿವಸಾನ್ನಿಧ್ಯ, ಗರ್ಭವಾಸ ನಿವಾರಣೆ, ದಾರಿದ್ರ್ಯ-ಶೋಕ ನಾಶ, ಸ್ವರ್ಗದಲ್ಲಿ ಗೌರವ, ಮತ್ತು ಒಂದು ದಿನ ವಾಸಿಸಿದರೂ ಪಾಪಕ್ಷಯವೆಂದು ಹೇಳಿದೆ. ಅಂತ್ಯದಲ್ಲಿ ಬ್ರಾಹ್ಮಣಭೋಜನ, ವಸ್ತ್ರದಾನ, ದಕ್ಷಿಣಾದಾನ ಕರ್ತವ್ಯಗಳನ್ನೂ ಸೂಚಿಸಿದೆ.
Adhyaya 224
Koṭīśvara Tīrtha Māhātmya (कोटीश्वरतीर्थमाहात्म्य) — The Merit of Koṭīśvara at the Revā–Ocean Confluence
ಮಾರ್ಕಂಡೇಯನು ಯುಧಿಷ್ಠಿರನಿಗೆ ರೇವಾ (ನರ್ಮದಾ)–ಸಾಗರ ಸಂಗಮದ ಸಮೀಪ, ಒಂದು ಕ್ರೋಶ-ಪರಿಧಿಯಲ್ಲಿ ಇರುವ ಪರಮ ತೀರ್ಥ ‘ಕೋಟೀಶ್ವರ’ದ ಮಹಾತ್ಮ್ಯವನ್ನು ವರ್ಣಿಸುತ್ತಾನೆ. ಇಲ್ಲಿ ಭಕ್ತಿಯಿಂದ ಸ್ನಾನ, ದಾನ, ಜಪ, ಹೋಮ ಮತ್ತು ಅರ್ಚನೆ ಮಾಡಿದರೆ ಅದರ ಫಲ ‘ಕೋಟಿ-ಗುಣ’ವಾಗಿ ವೃದ್ಧಿಯಾಗುತ್ತದೆ—ಇದೇ ಅಧ್ಯಾಯದ ಕೇಂದ್ರ ತತ್ತ್ವ. ನದಿ–ಸಮುದ್ರ ಸಂಗಮದ ಅಪೂರ್ವ ದರ್ಶನಕ್ಕಾಗಿ ದೇವರು, ಗಂಧರ್ವರು, ಋಷಿಗಳು, ಸಿದ್ಧರು, ಚಾರಣರು ಅಲ್ಲಿ ಸಮಾಗಮಗೊಳ್ಳುತ್ತಾರೆ. ಸ್ನಾನದ ನಂತರ ಭಕ್ತಿಗೆ ತಕ್ಕಂತೆ ಶಿವ (ಕೋಟೀಶ್ವರ)ನನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸಿ, ಬಿಲ್ವಪತ್ರ, ಅರ್ಕಪುಷ್ಪ, ಋತುವಿಗೆ ತಕ್ಕ ಅರ್ಪಣೆ, ಧತ್ತೂರ, ಕುಶ ಇತ್ಯಾದಿ ದ್ರವ್ಯಗಳಿಂದ ಮಂತ್ರಪೂರ್ವಕ ಉಪಚಾರ, ಧೂಪ-ದೀಪ-ನೈವೇದ್ಯಗಳೊಂದಿಗೆ ಪೂಜೆ ಮಾಡಬೇಕೆಂದು ವಿಧಿ ಹೇಳುತ್ತದೆ. ಈ ತೀರ್ಥವನ್ನು ಆಶ್ರಯಿಸಿದ ಯಾತ್ರಿಕರು ಹಾಗೂ ತಪಸ್ವಿಗಳಿಗೆ ಪಿತೃಲೋಕ, ದೇವಲೋಕಾದಿ ಉನ್ನತ ಗತಿಯ ಭರವಸೆ ನೀಡಲಾಗಿದೆ. ಪೌಷ ಕೃಷ್ಣ ಅಷ್ಟಮಿ ವಿಶೇಷ ಪುಣ್ಯದಿನ; ಜೊತೆಗೆ ಚತುರ್ದಶಿ ಮತ್ತು ಅಷ್ಟಮಿಯಲ್ಲಿ ನಿಯಮಪೂಜೆ ಮಾಡಿ ಯೋಗ್ಯ ಬ್ರಾಹ್ಮಣರಿಗೆ ಭೋಜನ ನೀಡುವುದು ಪ್ರಶಸ್ತವೆಂದು ಹೇಳಿದೆ.
Adhyaya 225
Alikā’s Austerity at Revā–Sāgara Saṅgama and the Manifestation of Alikeśvara (अलिकेश्वर-माहात्म्य)
ಮಾರ್ಕಂಡೇಯನು ಯುಧಿಷ್ಠಿರನಿಗೆ ಒಂದು ತೀರ್ಥಕೇಂದ್ರಿತ ಧರ್ಮಸಂಕಟ ಮತ್ತು ಅದರ ಪರಿಹಾರವನ್ನು ವರ್ಣಿಸುತ್ತಾನೆ. ಚಿತ್ರಸೇನ ವಂಶಕ್ಕೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ ಗಂಧರ್ವಿ ಅಲಿಕಾ ಋಷಿ ವಿದ್ಯಾನಂದನೊಂದಿಗೆ ಹತ್ತು ವರ್ಷ ವಾಸಿಸಿದ ಬಳಿಕ, ಕಾರಣ ಸ್ಪಷ್ಟವಲ್ಲದ ಸ್ಥಿತಿಯಲ್ಲಿ ನಿದ್ರಿಸುತ್ತಿದ್ದ ಪತಿಯನ್ನು ಹತ್ಯೆಮಾಡುತ್ತಾಳೆ. ಅವಳು ತಂದೆ ರತ್ನವಲ್ಲಭನಿಗೆ ತಿಳಿಸಿದಾಗ, ತಂದೆ-ತಾಯಿ ಕಠೋರವಾಗಿ ದೂಷಿಸಿ ಅವಳನ್ನು ಹೊರಹಾಕುತ್ತಾರೆ; ಪತಿಘ್ನೀ, ಗರ್ಭಘ್ನೀ, ಬ್ರಹ್ಮಘ್ನೀ ಎಂಬ ಪಾಪದೋಷಗಳನ್ನು ಆಪಾದಿಸುತ್ತಾರೆ. ದುಃಖದಿಂದ ಕುಗ್ಗಿದ ಅಲಿಕಾ ಬ್ರಾಹ್ಮಣರನ್ನು ಸಂಪರ್ಕಿಸಿ ಪ್ರಾಯಶ್ಚಿತ್ತ ತೀರ್ಥವನ್ನು ಕೇಳುತ್ತಾಳೆ. ಅವರು ರೇವಾ–ಸಾಗರ ಸಂಗಮದ ಪಾಪಹರ ತೀರ್ಥವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತಾರೆ. ಅಲ್ಲಿ ಅವಳು ನಿರಾಹಾರ, ವ್ರತನಿಯಮ, ಕೃಚ್ಛ್ರ/ಅತಿಕೃಚ್ಛ್ರ ಮತ್ತು ಚಾಂದ್ರಾಯಣಾದಿ ತಪಸ್ಸುಗಳು, ಶಿವಧ್ಯಾನ-ಪೂಜೆಗಳನ್ನು ದೀರ್ಘಕಾಲ ಆಚರಿಸುತ್ತಾಳೆ. ಪಾರ್ವತಿಯ ಪ್ರೇರಣೆಯಿಂದ ಪ್ರಸನ್ನನಾದ ಶಿವನು ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷವಾಗಿ ಅವಳನ್ನು ಶುದ್ಧಳಾಗಿ ಘೋಷಿಸಿ, “ಇಲ್ಲಿ ನನ್ನನ್ನು ನಿನ್ನ ಹೆಸರಿನಿಂದ ಸ್ಥಾಪಿಸು; ನಂತರ ಸ್ವರ್ಗವನ್ನು ಪಡೆಯುವೆ” ಎಂದು ವರ ನೀಡುತ್ತಾನೆ. ಅಲಿಕಾ ಸ್ನಾನ ಮಾಡಿ ಶಂಕರನ ಪ್ರತಿಷ್ಠೆ ಮಾಡುತ್ತಾಳೆ; ಆ ಕ್ಷೇತ್ರ ‘ಅಲಿಕೇಶ್ವರ’ ಎಂದು ಪ್ರಸಿದ್ಧವಾಗುತ್ತದೆ. ಅವಳು ಬ್ರಾಹ್ಮಣರಿಗೆ ದಾನ ನೀಡಿ, ನಂತರ ಕುಟುಂಬದೊಂದಿಗೆ ಸಮ್ಮಿಲನವಾಗುತ್ತದೆ; ಅಂತಿಮವಾಗಿ ದಿವ್ಯ ವಿಮಾನದಲ್ಲಿ ಗೌರೀಲೋಕವನ್ನು ಸೇರುತ್ತಾಳೆ. ಫಲಶ್ರುತಿಯಲ್ಲಿ—ಇಲ್ಲಿ ಸ್ನಾನ ಮಾಡಿ ಉಮಾಸಹಿತ ಮಹಾದೇವನ ಪೂಜೆ ಮಾಡಿದರೆ ಮನ-ವಾಕ್ಕಾಯ ಪಾಪಗಳು ನಾಶವಾಗುತ್ತವೆ; ದ್ವಿಜಭೋಜನ ಮತ್ತು ದೀಪದಾನ ರೋಗಶಮನಕರ; ಧೂಪಪಾತ್ರ, ವಿಮಾನಪ್ರತಿಮೆ, ಗಂಟೆ, ಕಲಶದಾನಗಳು ಉನ್ನತ ಸ್ವರ್ಗಫಲವನ್ನು ನೀಡುತ್ತವೆ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ.
Adhyaya 226
Vimaleśvara-Tīrtha Māhātmya (विमलेश्वरतीर्थमाहात्म्य) — The Glory of the Vimaleśvara Sacred Site
ಮಾರ್ಕಂಡೇಯನು ಅವಂತೀ ಖಂಡದಲ್ಲಿ ‘ವಿಮಲೇಶ್ವರ’ ಎಂಬ ಪುಣ್ಯತೀರ್ಥದ ಮಹಿಮೆಯನ್ನು ವರ್ಣಿಸುತ್ತಾನೆ. ಒಂದು ಕ್ರೋಶ-ಪರಿಧಿಯಲ್ಲಿ ಇರುವ ಈ ಕ್ಷೇತ್ರವು ಸ್ನಾನ, ಪೂಜೆ, ತಪಸ್ಸುಗಳ ಮೂಲಕ ಪಾಪಶುದ್ಧಿ ಹಾಗೂ ಇಷ್ಟಸಿದ್ಧಿಯನ್ನು ನೀಡುವ ಪವಿತ್ರ ಸಾಧನವೆಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ಉದಾಹರಣೆಗಳ ಸರಣಿಯಲ್ಲಿ—ತ್ವಷ್ಟೃನ ಪುತ್ರ ತ್ರಿಶಿರಸನ ವಧೆಯ ನಂತರ ಇಂದ್ರನು ಇಲ್ಲಿ ಸ್ನಾನಮಾಡಿ ಶುದ್ಧನಾದನು; ಒಬ್ಬ ತಪಸ್ವಿ ಬ್ರಾಹ್ಮಣನು ತಪಸ್ಸಿನಿಂದ ತೇಜಸ್ವಿ ಮತ್ತು ನಿರ್ಮಲನಾದನು; ಭಾನು ಕಠಿಣ ತಪಸ್ಸು ಮತ್ತು ಶಿವಾನುಗ್ರಹದಿಂದ ವಿಕೃತ ರೋಗದಿಂದ ಮುಕ್ತನಾದನು. ವಿಭಾಂಡಕನ ಪುತ್ರ (ಋಷ್ಯಶೃಂಗ) ಸಾಮಾಜಿಕ ಬಂಧಗಳಿಂದ ಹುಟ್ಟುವ ಅಶೌಚವನ್ನು ಅರಿತು ಪತ್ನಿ ಶಾಂತೆಯೊಂದಿಗೆ ರೇವಾ–ಸಾಗರ ಸಂಗಮದಲ್ಲಿ ಹನ್ನೆರಡು ವರ್ಷ ನಿಯಮಾಚರಣೆ ಮಾಡಿದನು; ಕೃಚ್ಛ್ರ ಮತ್ತು ಚಾಂದ್ರಾಯಣ ವ್ರತಗಳಿಂದ ತ್ರ್ಯಂಬಕನನ್ನು ತೃಪ್ತಿಪಡಿಸಿ ‘ವೈಮಲ್ಯ’ವನ್ನು ಪಡೆದನು. ದಾರುವನ ಪ್ರಸಂಗದಲ್ಲಿ ಶರ್ವಾಣಿಯ ಪ್ರೇರಣೆಯಿಂದ ಶಿವನು ನರ್ಮದಾ–ಸಾಗರ ಸಂಗಮದಲ್ಲಿ ಶುದ್ಧಸ್ಥಾನವನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸಿ, ಲೋಕಹಿತಕರ-ಜಗದ್ಧಾರಕ ಸ್ವರೂಪದಿಂದ ‘ವಿಮಲೇಶ್ವರ’ ಎಂಬ ನಾಮಾರ್ಥವನ್ನು ವಿವರಿಸುತ್ತಾನೆ. ಬ್ರಹ್ಮನು ತಿಲೋತ್ತಮೆಯನ್ನು ಸೃಷ್ಟಿಸಿದಾಗ ಉಂಟಾದ ನೈತಿಕ ಅಶಾಂತಿ ಮೌನ, ತ್ರಿವಾರ ಸ್ನಾನ, ಶಿವಸ್ಮರಣೆ ಮತ್ತು ಸಂಗಮಪೂಜೆಯಿಂದ ಶಮನಗೊಂಡು ಪುನಃ ಪವಿತ್ರತೆ ದೊರಕುತ್ತದೆ. ಅಂತಿಮವಾಗಿ ವಿಧಿಗಳು—ಇಲ್ಲಿ ಸ್ನಾನ ಮತ್ತು ಶಿವಪೂಜೆ ಪಾಪವನ್ನು ನಾಶಮಾಡಿ ಬ್ರಹ್ಮಲೋಕಪ್ರಾಪ್ತಿಯನ್ನು ನೀಡುತ್ತವೆ; ಅಷ್ಟಮಿ, ಚತುರ್ದಶಿ ಹಾಗೂ ಉತ್ಸವದಿನಗಳಲ್ಲಿ ಉಪವಾಸ-ದರ್ಶನದಿಂದ ದೀರ್ಘಕಾಲದ ಪಾಪ ತ್ಯಜಿಸಿ ಶಿವಧಾಮ ಲಭಿಸುತ್ತದೆ; ನಿಯಮಬದ್ಧ ಶ್ರಾದ್ಧದಿಂದ ಪಿತೃಋಣ ನಿವಾರಣೆ. ಚಿನ್ನ, ಧಾನ್ಯ, ವಸ್ತ್ರ, ಛತ್ರ, ಪಾದುಕಾ, ಕಮಂಡಲು ದಾನ, ಭಕ್ತಿಗೀತೆ-ನೃತ್ಯ-ಪಠಣ ಮತ್ತು ದೇವಾಲಯ ನಿರ್ಮಾಣ (ರಾಜರಿಗೆ ವಿಶೇಷ ಪುಣ್ಯ) ಶ್ರೇಷ್ಠವೆಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ.
Adhyaya 227
Revā-Māhātmya and Narmadā-Yātrā Vidhi (Expiatory Rules and Yojana Measure)
ಈ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ ಸಂವಾದರೂಪದಲ್ಲಿ ಮಾರ್ಕಂಡೇಯನು ಯುಧಿಷ್ಠಿರನಿಗೆ ರೇವಾ/ನರ್ಮದೆಯ ಅಪೂರ್ವ ಪಾವಿತ್ರ್ಯವನ್ನು ವಿವರಿಸುತ್ತಾನೆ. ರೇವೆಯನ್ನು ಮಹಾದೇವನ ಪ್ರಿಯೆ, ‘ಮಾಹೇಶ್ವರಿ ಗಂಗಾ’ ಹಾಗೂ ‘ದಕ್ಷಿಣ ಗಂಗಾ’ ಎಂದು ಮಹಿಮಾಪಡಿಸಿ, ಅವಿಶ್ವಾಸ, ನಿಂದೆ, ಅವಮಾನ ಇವು ಸಾಧನೆಯ ಫಲವನ್ನು ಹಾಳುಮಾಡುತ್ತವೆ ಎಂದು ಎಚ್ಚರಿಸುತ್ತಾನೆ. ಶ್ರದ್ಧೆಯೊಂದಿಗೆ ಶಾಸ್ತ್ರಾನುಸಾರ ನಡೆದು ಮಾಡಿದ ಕರ್ಮವೇ ಫಲಪ್ರದ; ಇಚ್ಛಾಪ್ರೇರಿತ ಸ್ವೇಚ್ಛಾಚಾರ ನಿರ್ಫಲ ಎಂದು ತತ್ತ್ವವನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸುತ್ತಾನೆ. ಮುಂದೆ ನರ್ಮದಾ-ಯಾತ್ರೆಯ ಆಚಾರಸಂಹಿತೆ—ಬ್ರಹ್ಮಚರ್ಯ, ಮಿತಾಹಾರ, ಸತ್ಯವಚನ, ವಂಚನೆ ತ್ಯಾಗ, ವಿನಯ, ಹಾನಿಕರ ಸಂಗತ್ಯಾಗ. ತೀರ್ಥಕರ್ಮಗಳಲ್ಲಿ ಸ್ನಾನ, ದೇವಪೂಜೆ, ಯೋಗ್ಯಸ್ಥಳದಲ್ಲಿ ಶ್ರಾದ್ಧ/ಪಿಂಡದಾನ, ಸಾಮರ್ಥ್ಯಾನುಸಾರ ಬ್ರಾಹ್ಮಣಭೋಜನ/ದಾನ ವಿಧಿಸಲಾಗಿದೆ. ನಂತರ ಪ್ರಾಯಶ್ಚಿತ್ತದ ಕ್ರಮದಲ್ಲಿ ಯಾತ್ರಾದೂರ (ವಿಶೇಷವಾಗಿ 24 ಯೋಜನ) ಕೃಚ್ಛ್ರಾದಿ ಫಲಗಳೊಂದಿಗೆ ಸಂಬಂಧಿಸಲ್ಪಡುತ್ತದೆ; ಸಂಗಮಗಳು ಮತ್ತು ಪ್ರಸಿದ್ಧ ಸ್ಥಳಗಳಲ್ಲಿ ಫಲವೃದ್ಧಿ ಗುಣಿತವಾಗಿ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ಅಂತಿಮವಾಗಿ ಅಂಗುಲ, ವಿತಸ್ತಿ, ಹಸ್ತ, ಧನು, ಕ್ರೋಶ, ಯೋಜನ ಇತ್ಯಾದಿ ಪ್ರಮಾಣಗಳ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನ ಮತ್ತು ನದಿಗಳ ಅಗಲ/ಪರಿಮಾಣ ಕ್ರಮೀಕರಣ ನೀಡಿ, ರೇವಾ-ಯಾತ್ರೆಯನ್ನು ನಿಯಮಬದ್ಧ ಶುದ್ಧೀಕರಣ ಮಾರ್ಗವಾಗಿ ದೃಢಪಡಿಸಲಾಗಿದೆ।
Adhyaya 228
परार्थतीर्थयात्राफलनिर्णयः | Determining the Merit of Pilgrimage Performed for Another
ಅಧ್ಯಾಯ 228 ಧರ್ಮಸಂಬಂಧಿತ ಸಂವಾದವಾಗಿದೆ. ಯುಧಿಷ್ಠಿರನು ಮಾರ್ಕಂಡೇಯ ಮುನಿಯನ್ನು—ಇತರರ ಹಿತಾರ್ಥ (ಪರಾರ್ಥ)ವಾಗಿ ಮಾಡಿದ ತೀರ್ಥಯಾತ್ರೆಯ ಫಲ ಎಷ್ಟು, ಅದನ್ನು ಹೇಗೆ ನಿರ್ಣಯಿಸಬೇಕು—ಎಂದು ಪ್ರಶ್ನಿಸುತ್ತಾನೆ. ಮುನಿ ಕರ್ಮಕರ್ತೃತ್ವದ ಕ್ರಮವನ್ನು ವಿವರಿಸುತ್ತಾನೆ: ಶ್ರೇಷ್ಠವೆಂದರೆ ಸ್ವಯಂ ಧರ್ಮಾಚರಣೆ; ಅಸಮರ್ಥನಾದರೆ ಸವರ್ಣ ಅಥವಾ ಸಮೀಪ ಬಂಧುಗಳ ಮೂಲಕ ವಿಧಿಪೂರ್ವಕವಾಗಿ ಮಾಡಿಸಬೇಕು; ಅಸಂಗತ ಪ್ರತಿನಿಧಿಗೆ ಒಪ್ಪಿಸಿದರೆ ಫಲಹಾನಿ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ ಎಂದು ಎಚ್ಚರಿಸುತ್ತಾನೆ. ಮುಂದೆ ಪ್ರತಿನಿಧಿ ಯಾತ್ರೆ ಮತ್ತು ಆಕಸ್ಮಿಕ ಯಾತ್ರೆಗಳ ಫಲವನ್ನು ಅನುಪಾತವಾಗಿ ಹೇಳಿ, ಸಂಪೂರ್ಣ ಯಾತ್ರೆಯ ಫಲ ಮತ್ತು ಕೇವಲ ಸ್ನಾನದ ಫಲ ವಿಭಿನ್ನವೆಂದು ಸ್ಪಷ್ಟಪಡಿಸುತ್ತಾನೆ. ಪೋಷಕರು, ಹಿರಿಯರು, ಗುರುಗಳು ಹಾಗೂ ವಿಸ್ತೃತ ಬಂಧುಗಳು ಅರ್ಹ ಫಲಭೋಗಿಗಳು ಎಂದು ಹೇಳಿ, ಸಂಬಂಧದ ಸಮೀಪತೆಯಂತೆ ಪುಣ್ಯದ ಭಾಗಗಳನ್ನು ನಿಗದಿಪಡಿಸುತ್ತಾನೆ—ಪೋಷಕರಿಗೆ ಹೆಚ್ಚು, ದೂರಬಂಧುಗಳಿಗೆ ಕಡಿಮೆ. ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಕೆಲವು ಋತು/ಕಾಲಗಳಲ್ಲಿ ನದಿಗಳನ್ನು ‘ರಜಸ್ವಲಾ’ ಎಂದು ಪರಿಗಣಿಸುವ ನಿಯಮ, ಜಲಕರ್ಮದಲ್ಲಿ ಕಾಲಸೂಕ್ಷ್ಮತೆ, ಹಾಗೂ ಕೆಲವು ಅಪವಾದಗಳನ್ನು ಹೆಸರಿನಿಂದ ಸೂಚಿಸಲಾಗಿದೆ.
Adhyaya 229
नर्मदाचरितश्रवणफलप्रशंसा | Praise of the Fruits of Hearing the Narmadā Narrative
ಈ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ ಋಷಿ ಮಾರ್ಕಂಡೇಯನು ರಾಜ/ಭೂಪಾಲನಿಗೆ ಉಪಸಂಹಾರರೂಪವಾಗಿ ಧರ್ಮತತ್ತ್ವವನ್ನು ಉಪದೇಶಿಸುತ್ತಾನೆ. ದಿವ್ಯಸಭೆಯಲ್ಲಿ ಉಚ್ಚರಿಸಲ್ಪಟ್ಟ, ಶಿವಪ್ರಿಯವಾದ ಪುರಾಣವೃತ್ತಾಂತವನ್ನು ಈಗ ಸಂಕ್ಷೇಪವಾಗಿ ನಿನಗೆ ವರ್ಗಾಯಿಸಲಾಗಿದೆ ಎಂದು ಹೇಳಿ, ನರ್ಮದೆಯ ಆದಿ, ಮಧ್ಯ, ಅಂತ್ಯ ಭಾಗಗಳಲ್ಲೆಲ್ಲಾ ಅಸಂಖ್ಯ ತೀರ್ಥಗಳು ವ್ಯಾಪಿಸಿರುವುದನ್ನು ವರ್ಣಿಸುತ್ತಾನೆ. ಮುಂದೆ ಫಲಶ್ರುತಿ—ನರ್ಮದಾಚರಿತವನ್ನು ಕೇಳುವುದು ವಿಸ್ತೃತ ವೇದಪಠಣ ಮತ್ತು ಮಹಾಯಾಗಗಳಿಗಿಂತಲೂ ಅಧಿಕ ಪುಣ್ಯಕರ; ಅನೇಕ ತೀರ್ಥಸ್ನಾನಗಳಿಗೆ ಸಮಾನ ಫಲ ನೀಡುತ್ತದೆ. ಇದರಿಂದ ಶಿವಲೋಕಪ್ರಾಪ್ತಿ, ರುದ್ರಗಣಸಾಂಗತ್ಯ ದೊರೆಯುತ್ತದೆ; ತೀರ್ಥದರ್ಶನ, ಸ್ಪರ್ಶ, ಸ್ತುತಿ ಅಥವಾ ಕೇವಲ ಶ್ರವಣದಿಂದಲೂ ಪಾಪಕ್ಷಯವಾಗುತ್ತದೆ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ವರ್ಣಗಳಿಗೂ ಸ್ತ್ರೀಯರಿಗೂ ಫಲಗಳನ್ನು ಸೂಚಿಸಿ, ಭಾರೀ ಅಪರಾಧಗಳೂ ನರ್ಮದಾಮಾಹಾತ್ಮ್ಯ ಶ್ರವಣದಿಂದ ಶುದ್ಧಿಯಾಗುತ್ತವೆ ಎಂದು ಪ್ರತಿಪಾದಿಸಲಾಗಿದೆ. ಅಂತ್ಯದಲ್ಲಿ ಪೂಜೋಪಹಾರಗಳಿಂದ ಆರಾಧನೆ, ಗ್ರಂಥವನ್ನು ಬರೆದು ದ್ವಿಜನಿಗೆ ದಾನ ಮಾಡುವ ಮಹಿಮೆ, ಹಾಗೂ ಸರ್ವಜನ ಹಿತಕ್ಕಾಗಿ ಮಂಗಳಪ್ರಾರ್ಥನೆ—ಇವುಗಳೊಂದಿಗೆ ರೇವಾ/ನರ್ಮದೆಯನ್ನು ಜಗತ್ಪಾವನಿ, ಧರ್ಮಪ್ರದೆಯೆಂದು ಸ್ತುತಿಸಲಾಗಿದೆ.
Adhyaya 230
Revā-Tīrthāvalī-Prastāvaḥ (Introduction to the Catalogue of Revā Tīrthas)
ಅಧ್ಯಾಯ 230 ರೇವಾ-ತೀರ್ಥಗಳ ಮಹಾ ಪಟ್ಟಿಗೆ ಮುನ್ನುಡಿ ಹಾಗೂ ಸಂಕ್ಷಿಪ್ತ ಸೂಚ್ಯಂಕದಂತೆ ಇದೆ. ಸೂತನು ಮಾರ್ಕಂಡೇಯನಿಗೆ ಆಪಾದಿತವಾದ ಉಪದೇಶವನ್ನು ಸಾರುತ್ತಾ ಹಿಂದಿನ ಕಥನವನ್ನು ಸಮಾಪಿಸಿ, ರೇವಾಮಾಹಾತ್ಮ್ಯವು ಸಾರರೂಪದಲ್ಲಿ ಈಗಾಗಲೇ ತಿಳಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ ಎಂದು ಸ್ಥಾಪಿಸಿ, ಓಂಕಾರದಿಂದ ಆರಂಭವಾಗುವ ಶುಭ ‘ತೀರ್ಥಾವಳಿ’ಯನ್ನು ಮುಂದಾಗಿ ಪ್ರಕಟಿಸುತ್ತಾನೆ. ಆರಂಭದಲ್ಲಿ ಸೋಮ, ಮಹೇಶ, ಬ್ರಹ್ಮ, ಅಚ್ಯುತ, ಸರಸ್ವತಿ, ಗಣೇಶ ಮತ್ತು ದೇವಿಯನ್ನು ವಂದಿಸಿ, ದಿವ್ಯ ಪಾವನಕಾರಿಣಿ ನರ್ಮದೆಯನ್ನು ವಿಶೇಷವಾಗಿ ನಮಸ್ಕರಿಸುತ್ತಾನೆ. ನಂತರ ಕಥಾವಿಸ್ತಾರವಲ್ಲ; ತೀರ್ಥನಾಮಗಳು, ಸಂಗಮಸ್ಥಳಗಳು, ಆವರ್ತಗಳು, ಲಿಂಗಸ್ಥಾನಗಳು, ಪವಿತ್ರ ವನ-ಆಶ್ರಮಗಳು ಇತ್ಯಾದಿಗಳನ್ನು ದಟ್ಟವಾಗಿ ವೇಗವಾಗಿ ಪಟ್ಟಿ ಮಾಡಲಾಗಿದೆ—ಇದು ಯಾತ್ರೆಗೆ ದಿಕ್ಕು ತೋರಿಸುವ ದಾಖಲೆಯಂತೆ. ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಪಠನ ವಿಧಾನ ಮತ್ತು ಫಲಶ್ರುತಿ ಹೇಳಲ್ಪಡುತ್ತದೆ: ಸಜ್ಜನರ ಹಿತಾರ್ಥ ಈ ತೀರ್ಥಾವಳಿ ರಚಿತ; ಇದರ ಪಠಣದಿಂದ ದಿನ, ತಿಂಗಳು, ಋತು, ವರ್ಷಗಳಲ್ಲಿ ಸಂಚಿತ ಪಾಪಕ್ಷಯವಾಗುತ್ತದೆ; ಶ್ರಾದ್ಧ-ಪೂಜಾದಿಗಳಲ್ಲಿ ವಿಶೇಷ ಫಲ, ಕುಟುಂಬಶುದ್ಧಿ ಮತ್ತು ಪ್ರಸಿದ್ಧ ಕರ್ಮಕಾಂಡಗಳಿಗೆ ಸಮಾನ ಪುಣ್ಯ ದೊರಕುತ್ತದೆ ಎಂದು ಪ್ರತಿಪಾದಿಸುತ್ತದೆ.
Adhyaya 231
Revātīrtha-stabaka-nirdeśaḥ (Enumeration of Tīrtha Clusters on the Revā)
ಈ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ ಸೂತನು, ಪಾರ್ಥನಿಗೆ ಮಾರ್ಕಂಡೇಯರು ಸಂಕ್ಷೇಪವಾಗಿ ಉಪದೇಶಿಸಿದ ‘ರೇವಾ-ತೀರ್ಥ-ಸ್ತಬಕ’—ಅಂದರೆ ರೇವಾ (ನರ್ಮದಾ) ನದಿಯ ಎರಡೂ ದಡಗಳಲ್ಲಿರುವ ತೀರ್ಥಗಳ ಗುಚ್ಛಗಳು—ಬಗ್ಗೆ ಪಟ್ಟಿಮಾಡುವ ಶೈಲಿಯಲ್ಲಿ ತಾಂತ್ರಿಕವಾಗಿ ವಿವರಿಸುತ್ತಾನೆ. ರೇವೆಯನ್ನು ‘ಕಲ್ಪಲತೆ’ಯಂತೆ ವರ್ಣಿಸಿ, ಅದರ ಪುಷ್ಪಗಳೇ ತೀರ್ಥಗಳು ಎಂದು ಹೇಳಿ, ಓಂಕಾರತೀರ್ಥದಿಂದ ಪಶ್ಚಿಮ ಸಮುದ್ರದವರೆಗೆ ಸಂಗಮಗಳ ಸಂಖ್ಯೆಯನ್ನು ಕ್ರಮಬದ್ಧವಾಗಿ ಸೂಚಿಸುತ್ತಾನೆ; ಉತ್ತರ ದಡ–ದಕ್ಷಿಣ ದಡ ವಿಭಜನೆಯೊಂದಿಗೆ ರೇವಾ–ಸಮುದ್ರ ಸಂಗಮವೇ ಶ್ರೇಷ್ಠವೆಂದು ಪ್ರತಿಪಾದಿಸುತ್ತಾನೆ. ಮುಂದೆ ಒಟ್ಟು ಸಂಖ್ಯೆಗಳು (ಪ್ರಸಿದ್ಧ ನಾಲ್ಕುನೂರು ತೀರ್ಥಗಳು ಇತ್ಯಾದಿ) ಮತ್ತು ದೇವತಾ-ಪ್ರಕಾರದಂತೆ ವರ್ಗೀಕರಣ ಬರುತ್ತದೆ—ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಮಹತ್ತರ ಶೈವ ಸಮೂಹಗಳು, ಜೊತೆಗೆ ವೈಷ್ಣವ, ಬ್ರಾಹ್ಮ ಮತ್ತು ಶಾಕ್ತ ಗುಂಪುಗಳು. ನಂತರ ಅನೇಕ ಸಂಗಮಗಳು, ವನಗಳು, ಗ್ರಾಮಗಳು ಮತ್ತು ಪ್ರಸಿದ್ಧ ಕ್ಷೇತ್ರಗಳಲ್ಲಿ ಗುಪ್ತ ಹಾಗೂ ಪ್ರಕಟ ತೀರ್ಥಗಳ ಪ್ರಮಾಣವನ್ನು (ನೂರರಿಂದ ಲಕ್ಷ-ಕೋಟಿವರೆಗೆ) ನಿರ್ದಿಷ್ಟಪಡಿಸುತ್ತಾನೆ—ಕಪಿಲಾ ಸಂಗಮ, ಅಶೋಕವನಿಕಾ, ಶುಕ್ಲತೀರ್ಥ, ಮಹೀಷ್ಮತಿ, ಲುಂಕೇಶ್ವರ, ವೈದ್ಯನಾಥ, ವ್ಯಾಸದ್ವೀಪ, ಕರಂಜಾ ಸಂಗಮ, ಧೂತಪಾಪ, ಸ್ಕಂದತೀರ್ಥ ಮುಂತಾದವು—ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಈ ತೀರ್ಥವಿಸ್ತಾರ ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ವರ್ಣನಾತೀತವೆಂದು ಹೇಳಿ ಮುಕ್ತಾಯಗೊಳ್ಳುತ್ತದೆ.
Adhyaya 232
रेवामाहात्म्य-समापनम् (Conclusion of the Revā/Narmadā Māhātmya and Phalaśruti)
ಈ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ ರೇವಾಖಂಡದ ನರ್ಮದಾ-ಮಾಹಾತ್ಮ್ಯದ ವಿಧಿವತ್ತಾದ ಸಮಾಪ್ತಿ ಮಾಡಲಾಗಿದೆ. ಸೂತನು ಬ್ರಾಹ್ಮಣರನ್ನು ಉದ್ದೇಶಿಸಿ—ಮಾರ್ಕಂಡೇಯನು ಹಿಂದೆ ಪಾಂಡುಪುತ್ರನಿಗೆ ಬೋಧಿಸಿದಂತೆ ರೇವಾಮಾಹಾತ್ಮ್ಯವನ್ನು ತಾನು ಯಥಾಕ್ರಮವಾಗಿ ಹೇಳಿದ್ದೇನೆ, ತೀರ್ಥಸಮೂಹಗಳನ್ನೂ ಕ್ರಮಬದ್ಧವಾಗಿ ವರ್ಣಿಸಲಾಗಿದೆ ಎಂದು ತಿಳಿಸುತ್ತಾನೆ. ರೇವಾಕಥೆ ಮತ್ತು ರೇವಾಜಲ ಅತ್ಯಂತ ಪವಿತ್ರ, ಪಾಪನಾಶಕವೆಂದು ಪ್ರತಿಪಾದಿಸಿ, ನರ್ಮದೆಯನ್ನು ಶೈವಪ್ರಭವವಾಗಿ ಲೋಕಹಿತಾರ್ಥ ಸ್ಥಾಪಿತವಾದ ದಿವ್ಯ ನದಿಯೆಂದು ವರ್ಣಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ರೇವಾ ತೀರ್ಥಗಳ ಘನತೆ ಮತ್ತು ಶ್ರೇಷ್ಠತೆಯನ್ನು ಅತಿಶಯವಾಗಿ ಹೇಳಿ, ಕಲಿಯುಗದಲ್ಲಿ ರೇವಾಸ್ಮರಣೆ, ಪಠಣ ಮತ್ತು ಸೇವೆ ವಿಶೇಷ ಫಲಪ್ರದವೆಂದು ಸೂಚಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಫಲಶ್ರುತಿಯಲ್ಲಿ ಶ್ರವಣ-ಪಠಣವು ವೇದಾಧ್ಯಯನ ಹಾಗೂ ದೀರ್ಘ ಯಾಗಗಳಿಗಿಂತಲೂ ಅಧಿಕ ಫಲ ನೀಡುತ್ತದೆ; ಕುರುಕ್ಷೇತ್ರ, ಪ್ರಯಾಗ, ವಾರಾಣಸಿ ಮುಂತಾದ ಪ್ರಸಿದ್ಧ ತೀರ್ಥಗಳ ಸಮಾನ ಪುಣ್ಯವನ್ನು ನೀಡುತ್ತದೆ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತದೆ. ಗ್ರಂಥಪೂಜೆಯ ಧರ್ಮವೂ ವಿಧಿಸಲಾಗಿದೆ—ಲಿಖಿತ ಗ್ರಂಥವನ್ನು ಮನೆಯಲ್ಲಿ ಇಟ್ಟುಕೊಳ್ಳುವುದು, ವಾಚಕನನ್ನೂ ಗ್ರಂಥವನ್ನೂ ದಾನ-ಅರ್ಪಣಗಳಿಂದ ಗೌರವಿಸುವುದು; ಇದರಿಂದ ಐಹಿಕ ಸಮೃದ್ಧಿ, ಸಾಮಾಜಿಕ ಕ್ಷೇಮ ಮತ್ತು ಪರಲೋಕದಲ್ಲಿ ಶಿವಲೋಕಸಾನ್ನಿಧ್ಯ ಲಭಿಸುತ್ತದೆ. ಘೋರ ಪಾಪಗಳೂ ದೀರ್ಘಕಾಲ ಶ್ರವಣದಿಂದ ಶಮನವಾಗುತ್ತವೆ ಎಂದು ಹೇಳಿ, ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಶಿವನಿಂದ ವಾಯು, ಋಷಿಗಳು ಮತ್ತು ಸೂತ ತನಕದ ಪರಂಪರೆಯನ್ನು ಪುನಃ ದೃಢಪಡಿಸುತ್ತದೆ.
FAQs about Reva Khanda
The section emphasizes the glory of the Revā/Narmadā as a purifying sacred presence whose banks and waters are treated as tīrtha-space, integrating hymn, doctrine, and pilgrimage cartography.
The discourse repeatedly frames Revā’s waters and riverbanks as instruments of removing dūrīta (moral and ritual impurity), presenting bathing, remembrance, and reverential approach as merit-generating ethical guidelines.
Chapter 1 introduces the inquiry into Revā’s location and Rudra-linked origin (śrī-rudra-sambhavā), setting up subsequent tīrtha narratives; it also embeds a meta-legend on Purāṇic authority and compilation attributed to Vyāsa and earlier divine transmission.