
Reva Khanda
A Narmadā (Revā)–centered sacred-geography unit mapping tīrthas and devotional memory along the river’s banks. The chapter’s frame situates narration at Naimiṣāraṇya (a classical Purāṇic recitation landscape), from which the Revā region is described through hymnic praise, origin inquiry, and tīrtha-oriented questioning.
232 chapters to explore.

Revā-stutiḥ, Naimiṣa-saṃvādaḥ, Purāṇa-prāmāṇya-nirdeśaḥ (Invocation to Revā; Naimiṣa Dialogue; On the Authority of Purāṇa)
ଅଧ୍ୟାୟଟି ମଙ୍ଗଳାଚରଣରୁ ଆରମ୍ଭ ହୋଇ ରେବା/ନର୍ମଦାଙ୍କ ଉପରେ ବିସ୍ତୃତ ସ୍ତୁତି ପ୍ରଦାନ କରେ। ନର୍ମଦାକୁ ଦୁରିତ-ନାଶିନୀ, ଦେବ-ଋଷି-ମାନବଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ବନ୍ଦ୍ୟ, ଏବଂ ତପସ୍ବୀମାନେ ମଧ୍ୟ ଯାହାଙ୍କ ତଟକୁ ଆକାଂକ୍ଷା କରନ୍ତି—ଏମିତି ପରମ ପାବନ ନଦୀ ଭାବେ ବର୍ଣ୍ଣନା କରାଯାଇଛି। ତାପରେ କଥା ନୈମିଷାରଣ୍ୟର ପୁରାଣୀୟ ସଂବାଦରେ ପ୍ରବେଶ କରେ। ଯଜ୍ଞସତ୍ରରେ ଉପବିଷ୍ଟ ଶୌନକ ସୂତଙ୍କୁ ପଚାରନ୍ତି—ବ୍ରାହ୍ମୀ ଓ ବିଷ୍ଣୁ-ନଦୀ ପରେ ‘ତୃତୀୟ’ ମହାନଦୀ ଭାବେ ପରିଚିତ ରୌଦ୍ରୀ ନଦୀ ରେବା କେଉଁଠି ଅଛି, ତାଙ୍କର ରୁଦ୍ର-ସମ୍ବନ୍ଧୀୟ ଉତ୍ପତ୍ତି କ’ଣ, ଏବଂ ତାଙ୍କ ସହିତ ସଂପୃକ୍ତ ତୀର୍ଥଗୁଡ଼ିକ କେଉଁଗୁଡ଼ିକ। ସୂତ ପ୍ରଶ୍ନକୁ ପ୍ରଶଂସା କରି ଶ୍ରୁତି-ସ୍ମୃତି-ପୁରାଣକୁ ପରସ୍ପର ପୂରକ ପ୍ରମାଣ ଭାବେ ସ୍ଥାପନ କରନ୍ତି; ପୁରାଣକୁ ‘ପଞ୍ଚମ ବେଦ’ ସଦୃଶ ମହାପ୍ରମାଣ କହି ପଞ୍ଚଲକ୍ଷଣ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରନ୍ତି। ପରେ ଅଷ୍ଟାଦଶ ମହାପୁରାଣର ନାମ ଓ ଶ୍ଲୋକସଂଖ୍ୟା, ଉପପୁରାଣର ତାଲିକା ଦେଇ, ଶେଷରେ ଶ୍ରବଣ-ପାଠର ମହାଫଳ, ପୁଣ୍ୟବୃଦ୍ଧି ଓ ଶୁଭ ପରଲୋକପ୍ରାପ୍ତି ଘୋଷଣା କରନ୍ତି।

रेवातीर्थकथाप्रस्तावः — Janamejaya’s Inquiry and the Vindhya Āśrama Prelude
ଦ୍ୱିତୀୟ ଅଧ୍ୟାୟରେ ସୂତ ନର୍ମଦା-ତୀର୍ଥମାନଙ୍କର ବିସ୍ତୃତ ମାହାତ୍ମ୍ୟ ଆରମ୍ଭ କରି, ସେଗୁଡ଼ିକୁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ବର୍ଣ୍ଣନା କରିବା ଅତ୍ୟନ୍ତ କଠିନ ବୋଲି କହନ୍ତି। ପରେ ସେ ଏକ ପୂର୍ବପ୍ରସଙ୍ଗ ସ୍ମରଣ କରାନ୍ତି—ମହାଯଜ୍ଞର ମଧ୍ୟରେ ରାଜା ଜନମେଜୟ, ଦ୍ୟୁତପରାଜୟ ପରେ ବନବାସକୁ ଯାଇଥିବା ପାଣ୍ଡବମାନଙ୍କର ତୀର୍ଥସେବନ ବିଷୟରେ ବ୍ୟାସଶିଷ୍ୟ ବୈଶମ୍ପାୟନଙ୍କୁ ପ୍ରଶ୍ନ କରନ୍ତି। ବୈଶମ୍ପାୟନ ବିରୂପାକ୍ଷ ଶିବ ଓ ବ୍ୟାସଙ୍କୁ ପ୍ରଣାମ କରି କଥା କହିବାକୁ ସମ୍ମତ ହୁଅନ୍ତି। ପାଣ୍ଡବମାନେ ଦ୍ରୌପଦୀ ଓ ବ୍ରାହ୍ମଣ ସହଚରମାନଙ୍କ ସହ ଅନେକ ତୀର୍ଥରେ ସ୍ନାନ କରି ବିନ୍ଧ୍ୟ ପ୍ରଦେଶକୁ ପହଞ୍ଚନ୍ତି। ସେଠାରେ ପୁଷ୍ପ-ଫଳସମୃଦ୍ଧ ଅରଣ୍ୟାଶ୍ରମ, ନିର୍ମଳ ଜଳଧାରା, ଶାନ୍ତ ପରିବେଶ ଓ ଅହିଂସକ ପଶୁ-ପକ୍ଷୀମାନଙ୍କ ସହବାସ—ତପସ୍ୟା ଓ ପ୍ରକୃତିର ସମନ୍ୱୟକୁ ବିସ୍ତାରରେ ଚିତ୍ରିତ କରାଯାଇଛି। ସେଇ ଅରଣ୍ୟରେ ଶିଷ୍ଟ ଋଷିମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ମୁନି ମାର୍କଣ୍ଡେୟ ବିଭିନ୍ନ ତପରେ ନିରତ ଦେଖାଯାନ୍ତି। ଯୁଧିଷ୍ଠିର ଶ୍ରଦ୍ଧାସହିତ ନିକଟକୁ ଯାଇ ପଚାରନ୍ତି—ପ୍ରଳୟମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ମଧ୍ୟ ଆପଣଙ୍କ ଅଦ୍ଭୁତ ଦୀର୍ଘାୟୁର ରହସ୍ୟ କ’ଣ? ପ୍ରଳୟକାଳେ କେଉଁ ନଦୀ ରହେ, କେଉଁ ନଶ୍ଟ ହୁଏ? ମାର୍କଣ୍ଡେୟ ରୁଦ୍ରଭାଷିତ ପୁରାଣର ମହିମା କହି ଭକ୍ତିସହିତ ଶ୍ରବଣର ମହାଫଳ ଘୋଷଣା କରନ୍ତି, ପ୍ରମୁଖ ନଦୀମାନଙ୍କ ଉଲ୍ଲେଖ କରନ୍ତି ଏବଂ କହନ୍ତି ଯେ ସମୁଦ୍ର ଓ ନଦୀମାନେ କାଳଚକ୍ରରେ କ୍ଷୟ ପାଉଥାନ୍ତି; କିନ୍ତୁ ନର୍ମଦା ସାତ କଳ୍ପାନ୍ତ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ମଧ୍ୟ ଅବିନାଶୀ ରହେ—ଏହିପରି ଆଗାମୀ ବ୍ୟାଖ୍ୟାର ପ୍ରସ୍ତାବ ହୁଏ।

Mārkaṇḍeya’s Account of Yuga-Dissolution and the Matsya-Form Encounter (युगक्षय-वर्णनं मत्स्यरूप-समागमश्च)
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ଯୁଧିଷ୍ଠିର ମୁନି ମାର୍କଣ୍ଡେୟଙ୍କୁ ପଚାରନ୍ତି—ସେ ପୁନଃପୁନଃ ଦେଖିଥିବା ଯୁଗକ୍ଷୟର ଭୟଙ୍କର ଅବସ୍ଥା କିପରି ହୁଏ। ମାର୍କଣ୍ଡେୟ ଦୀର୍ଘ ଖରା, ଔଷଧି‑ଲତାର କ୍ଷୟ, ନଦୀ‑ସରୋବର ଶୁଷ୍କ ହେବା, ଏବଂ ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କର ଉଚ୍ଚ ଲୋକକୁ ଗମନ—ଏସବୁ ବର୍ଣ୍ଣନା କରନ୍ତି। ପରେ ସେ ପୁରାଣ ପ୍ରସାରର ଅଧିକାର‑ପରମ୍ପରା ଦେଖାନ୍ତି—ଶମ୍ଭୁ → ବାୟୁ → ସ୍କନ୍ଦ → ବସିଷ୍ଠ → ପରାଶର → ଜାତୂକର୍ଣ୍ୟ → ଅନ୍ୟ ଋଷି—ଏବଂ କହନ୍ତି ଯେ ପୁରାଣ‑ଶ୍ରବଣ ଜନ୍ମଜନ୍ମାନ୍ତରର ସଞ୍ଚିତ ମଳ ହରି ମୋକ୍ଷପଥରେ ସାହାଯ୍ୟ କରେ। ତାପରେ ପ୍ରଳୟ ଦୃଶ୍ୟ: ଦ୍ୱାଦଶ ସୂର୍ଯ୍ୟର ତାପରେ ଜଗତ ଦଗ୍ଧ ହୋଇ ଏକମାତ୍ର ମହାସମୁଦ୍ର ହୋଇଯାଏ। ଜଳମଧ୍ୟରେ ଭ୍ରମଣ କରି ସେ ଆଦ୍ୟ ତେଜୋମୟ ପରମ ସତ୍ତାଙ୍କ ଦର୍ଶନ କରନ୍ତି, ଏବଂ ଅନ୍ଧକାର ସମୁଦ୍ରରେ ଅନ୍ୟ ଜଣେ ମନୁଙ୍କୁ ସନ୍ତତି ସହ ଗତି କରୁଥିବା ଦେଖନ୍ତି। ଭୟ ଓ କ୍ଳାନ୍ତିରେ ସେ ଏକ ବିଶାଳ ମତ୍ସ୍ୟରୂପ ସହ ସାକ୍ଷାତ କରନ୍ତି; ତାହାକୁ ମହେଶ୍ୱର ବୋଲି ଚିହ୍ନି, ତାଙ୍କ ଡାକରେ ନିକଟକୁ ଯାଆନ୍ତି। ସମୁଦ୍ର ମଧ୍ୟରେ ନଦୀ ପରି ଅଦ୍ଭୁତ ଧାରା ଦେଖାଯାଏ; ‘ଅବଳା’ ନାମକ ଦିବ୍ୟ ନାରୀ ନିଜ ଉତ୍ପତ୍ତି ଈଶ୍ୱରଦେହରୁ ବୋଲି କହି, ଶଙ୍କର ସାନ୍ନିଧ୍ୟ ସହ ଯୁକ୍ତ ନୌକାରେ ନିରାପତ୍ତା ଥିବା ବୁଝାନ୍ତି। ମାର୍କଣ୍ଡେୟ ମନୁ ସହ ନୌକାରେ ଚଢ଼ି ଶୈବ ସ୍ତୋତ୍ର ପାଠ କରନ୍ତି—ସଦ୍ୟୋଜାତ, ବାମଦେବ, ଭଦ୍ରକାଳୀ, ରୁଦ୍ରାଦି ରୂପରେ ଜଗତ୍କାରଣ ଶିବଙ୍କୁ ସ୍ତୁତି କରନ୍ତି। ଶେଷରେ ମହାଦେବ ପ୍ରସନ୍ନ ହୋଇ ବର ମାଗିବାକୁ କହନ୍ତି; ଅନିତ୍ୟତା ମଧ୍ୟରେ ଭକ୍ତି ଓ ପ୍ରମାଣିକ ଶ୍ରବଣ ହିଁ ଶରଣ—ଏହି ଅଧ୍ୟାୟର ସାର।

Origin and Boons of Revā (Narmadā) as Rudra-born River
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ସଂବାଦ-ପରମ୍ପରା ମାଧ୍ୟମରେ ରେବା (ନର୍ମଦା) ନଦୀର ଉତ୍ପତ୍ତି ଓ ମହିମା ବର୍ଣ୍ଣିତ। ମାର୍କଣ୍ଡେୟ ତ୍ରିକୂଟ ଶିଖରରେ ମହାଦେବଙ୍କୁ ସମୀପ ଯାଇ ବନ୍ଦନ-ପୂଜା କରନ୍ତି। ପରେ ଯୁଧିଷ୍ଠିର ପଚାରନ୍ତି—ଅନ୍ଧକାରମୟ ମହାସାଗରରେ ଭ୍ରମଣ କରୁଥିବା, ପଦ୍ମଲୋଚନା ଜଣେ ନାରୀ କିଏ, ଯିଏ ନିଜକୁ ରୁଦ୍ରଜା ବୋଲି କହୁଛି? ମାର୍କଣ୍ଡେୟ କହନ୍ତି ଯେ ସେ ପୂର୍ବେ ଏହି ପ୍ରଶ୍ନ ମନୁଙ୍କୁ କରିଥିଲେ; ମନୁ କହିଲେ—ଉମା ସହିତ ଶିବ ଋକ୍ଷଶୈଳରେ ଘୋର ତପ କଲେ, ଶିବଙ୍କ ସ୍ୱେଦରୁ ଏକ ପରମ ପୁଣ୍ୟବତୀ ନଦୀ ଉଦ୍ଭବ ହେଲା; ସେଇ ପଦ୍ମଲୋଚନା ଦେବୀ ରେବା। କୃତଯୁଗରେ ସେ ନଦୀ ନାରୀରୂପେ ରୁଦ୍ରଙ୍କୁ ଆରାଧନା କରି ବର ମାଗେ—ପ୍ରଳୟରେ ମଧ୍ୟ ଅକ୍ଷୟତା, ଭକ୍ତିସହ ସ୍ନାନରେ ମହାପାପ ନାଶ କରିବା ଶକ୍ତି, ‘ଦକ୍ଷିଣ ଗଙ୍ଗା’ ପଦ, ତାଙ୍କ ସ୍ନାନଫଳ ମହାଯାଗାଦି କର୍ମଫଳ ସମାନ ହେବା, ଏବଂ ତଟରେ ଶିବଙ୍କ ନିତ୍ୟ ସାନ୍ନିଧ୍ୟ। ଶିବ ବରଦାନ ଦେଇ ଉତ୍ତର-ଦକ୍ଷିଣ ତଟବାସୀଙ୍କ ପାଇଁ ଭିନ୍ନ ଫଳ ନିର୍ଦ୍ଦେଶ କରନ୍ତି ଓ ସର୍ବଜନଙ୍କ ପାଇଁ ମୋକ୍ଷୋପକାରକ ପୁଣ୍ୟ ବିସ୍ତାର କରନ୍ତି। ଶେଷରେ ରୁଦ୍ରୋତ୍ପତ୍ତି ସମ୍ବନ୍ଧିତ ନଦୀ/ଧାରାର ନାମତାଲିକା ଓ ଫଳଶ୍ରୁତି—ନାମ ସ୍ମରଣ, ପାଠ, ଶ୍ରବଣ କଲେ ମହାପୁଣ୍ୟ ଓ ଉତ୍ତମ ପରଲୋକଗତି ମିଳେ।

नर्मदाया उत्पत्तिः, नामकरणं च (Origin and Naming of Narmadā; Kalpa-Framing Discourse)
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟ ପ୍ରଶ୍ନୋତ୍ତର ଆଧାରିତ ତତ୍ତ୍ୱଚର୍ଚ୍ଚାରେ ଗଠିତ। ଯୁଧିଷ୍ଠିର ଋଷିସଭା ସହ ନର୍ମଦାର ପବିତ୍ରତାରେ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ହୋଇ ପଚାରନ୍ତି—ସାତ କଳ୍ପର କ୍ଷୟ ସମୟରେ ମଧ୍ୟ ଦେବୀ-ନଦୀ କାହିଁକି ନଶ୍ଟ ହୁଏ ନାହିଁ? ସେ ପ୍ରଳୟ, ଜଗତର ଜଳରୂପ ଅବସ୍ଥା, ପୁନଃସୃଷ୍ଟି ଓ ପାଳନ—ଏହି ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡୀୟ ପ୍ରକ୍ରିୟାର ସିଦ୍ଧାନ୍ତ ମଧ୍ୟ ସ୍ପଷ୍ଟ କରିବାକୁ ଅନୁରୋଧ କରନ୍ତି। ନର୍ମଦା, ରେବା ଆଦି ଅନେକ ନାମର ଅର୍ଥ ଓ ଉପାସନାଗତ କାରଣ, ଏବଂ ପୁରାଣବିଦ୍ମାନେ ‘ବୈଷ୍ଣବୀ’ ବୋଲି କାହିଁକି କହନ୍ତି—ତାହା ମଧ୍ୟ ପଚାରନ୍ତି। ମାର୍କଣ୍ଡେୟ ମହେଶ୍ୱରଙ୍କଠାରୁ ବାୟୁ ମାଧ୍ୟମରେ ଆସିଥିବା ପରମ୍ପରା ଉଲ୍ଲେଖ କରି କଳ୍ପଭେଦ ସଂକ୍ଷେପରେ କହନ୍ତି। ପରେ ଆଦି ତମସରୁ ତତ୍ତ୍ୱୋଦ୍ଭବ, ହିରଣ୍ୟାଣ୍ଡ ସୃଷ୍ଟି, ଓ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ପ୍ରାଦୁର୍ଭାବ ଭଳି ସୃଷ୍ଟିର ରୂପରେଖା ଦିଅନ୍ତି। ତାପରେ ନର୍ମଦାର ଦିବ୍ୟ ଉତ୍ପତ୍ତିକଥା: ଉମା-ରୁଦ୍ରସମ୍ବନ୍ଧିତ ତେଜସ୍ୱିନୀ କନ୍ୟା ଦେବ-ଦାନବଙ୍କୁ ମୋହିତ କରେ; ଶିବ ଏକ କ୍ରୀଡାନିୟମ ସ୍ଥାପନ କରନ୍ତି, ସେ କନ୍ୟା ଦୂରଦୂରେ ତିରୋଭାବ ଓ ପୁନଃପ୍ରକାଶ କରେ; ଶେଷରେ ‘ନର୍ମ’ (ହାସ୍ୟ) ଓ ଦିବ୍ୟ ଲୀଳାର ଅର୍ଥରେ ଶିବ ତାଙ୍କୁ ‘ନର୍ମଦା’ ନାମ ଦିଅନ୍ତି। ଅନ୍ତେ ତାଙ୍କୁ ମହୋଦଧିଙ୍କୁ ସମର୍ପଣ, ପର୍ବତପ୍ରଦେଶରୁ ସମୁଦ୍ରରେ ପ୍ରବେଶ, ଏବଂ ବିଶେଷ କଳ୍ପପରିପ୍ରେକ୍ଷ୍ୟ (ବ୍ରାହ୍ମ/ମତ୍ସ୍ୟ ସୂଚନା ସହ) ଉଲ୍ଲେଖିତ।

Narmadā–Revā Utpatti and Nāma-Nirukti (Origin and Etymologies of the River’s Names)
ମାର୍କଣ୍ଡେୟ କହନ୍ତି—ୟୁଗାନ୍ତ ମହାପ୍ରଳୟରେ ମହାଦେବ ପ୍ରଥମେ ଅଗ୍ନିରୂପ, ପରେ ମେଘସଦୃଶ ବିଶ୍ୱରୂପ ଧାରଣ କରି ସମଗ୍ର ଜଗତକୁ ଏକ ମହାସାଗରରେ ନିମଜ୍ଜିତ କରନ୍ତି। ସେଇ ଅନ୍ଧକାରମୟ ଆଦିଜଳରେ ଶିବଶକ୍ତିର କାର୍ଯ୍ୟରୂପେ ଦୀପ୍ତିମାନ ମୟୂରାକୃତି ପ୍ରକଟ ହୁଏ ଏବଂ ତାହାରୁ ପୁନଃସୃଷ୍ଟିର କ୍ରମ ଆରମ୍ଭ ହୁଏ। ସେତେବେଳେ ନର୍ମଦା ପୁଣ୍ୟନଦୀ-ଦେବୀ ଭାବେ ଦର୍ଶନ ଦିଅନ୍ତି; ଦିବ୍ୟ କୃପାରେ ପ୍ରଳୟରେ ମଧ୍ୟ ସେ ନଶ୍ଟ ହୁଅନ୍ତି ନାହିଁ। ଶିବାଜ୍ଞାରେ ଜଗତ ପୁନଃପ୍ରତିଷ୍ଠିତ ହୁଏ; ମୟୂରର ପଖାରୁ ଦେବ ଓ ଅସୁରଗଣ ଉଦ୍ଭବ ହୁଅନ୍ତି, ତ୍ରିକୂଟ ପର୍ବତ ପ୍ରକଟିତ ହୁଏ, ଏବଂ ପରେ ନଦୀପ୍ରବାହ ଦ୍ୱାରା ଭୂଗୋଳ ପୁନଃସ୍ଥାପିତ ହୁଏ। ତାପରେ ନର୍ମଦାଙ୍କ ନାମ ଓ ନାମନିରୁକ୍ତିର ସଂଗ୍ରହ ଦିଆଯାଏ—ମହତୀ, ଶୋଣା, କୃପା, ମନ୍ଦାକିନୀ, ମହାର୍ଣ୍ଣବା, ରେବା, ବିପାପା, ବିପାଶା, ବିମଲା, ରଞ୍ଜନା ଆଦି—ଯାହା ଶୁଦ୍ଧି, କରୁଣା, ସଂସାରତରଣ ଓ ମଙ୍ଗଳଦର୍ଶନ ଗୁଣ ସୂଚାଏ। ଶେଷରେ କୁହାଯାଏ ଯେ ଏହି ନାମ ଓ ତାହାର ଉତ୍ପତ୍ତିଜ୍ଞାନ ପାପମୋଚନ କରେ ଏବଂ ରୁଦ୍ରଲୋକ ପ୍ରାପ୍ତି ଦିଏ।

Kūrma-Prādurbhāva and the Epiphany of Devī Narmadā (Revā’s Manifestation)
ମାର୍କଣ୍ଡେୟ ପ୍ରଳୟର ଦୃଶ୍ୟ ବର୍ଣ୍ଣନା କରନ୍ତି—ସ୍ଥାବର-ଜଙ୍ଗମ ସମସ୍ତ ଜଗତ୍ ଅନ୍ଧକାରରେ ଲୀନ ହୋଇ ଭୟଙ୍କର ‘ଏକାର୍ଣ୍ଣବ’ ଏକମାତ୍ର ମହାସମୁଦ୍ର ରହିଯାଏ। ସେହି ଜଳରାଶି ମଧ୍ୟରେ ଏକାକୀ ବ୍ରହ୍ମା କୂର୍ମ-ରୂପରେ ମହାତେଜସ୍ବୀ, ବିଶ୍ୱବ୍ୟାପୀ ପରମ ଦେବତାଙ୍କୁ ଦର୍ଶନ କରନ୍ତି; ତାଙ୍କ ରୂପ ଅତିଶୟ କୋସ୍ମିକ ଗୁଣରେ ବର୍ଣ୍ଣିତ। ବ୍ରହ୍ମା ଦେବତାଙ୍କୁ ସୌମ୍ୟଭାବେ ଜାଗ୍ରତ କରି, ବେଦ-ବେଦାଙ୍ଗ ଶୈଳୀରେ ମଙ୍ଗଳ ସ୍ତୁତି କରି, ପୂର୍ବେ ସଂହୃତ ଲୋକମାନଙ୍କୁ ପୁନଃ ପ୍ରକାଶ କରିବାକୁ ପ୍ରାର୍ଥନା କରନ୍ତି। ଦେବତା ଉଠି ତ୍ରିଲୋକକୁ, ଦେବ-ଦାନବ-ଗନ୍ଧର୍ବ-ଯକ୍ଷ-ନାଗ-ରାକ୍ଷସ ଆଦି ସମସ୍ତ ଜୀବବର୍ଗକୁ ଏବଂ ସୂର୍ଯ୍ୟ-ଚନ୍ଦ୍ର-ନକ୍ଷତ୍ରାଦିକୁ ପୁନଃ ପ୍ରସାରିତ କରନ୍ତି। ତାପରେ ପୃଥିବୀ ପର୍ବତ, ଦ୍ୱୀପ, ସମୁଦ୍ର ଓ ଲୋକାଲୋକ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ବିସ୍ତୃତ ଦେଖାଯାଏ। ଏହି ନବସୃଷ୍ଟିରେ ଜଳରୁ ଦିବ୍ୟ ଆଭୂଷଣରେ ଭୂଷିତ ନାରୀରୂପେ ଦେବୀ ନର୍ମଦା (ରେବା) ପ୍ରାଦୁର୍ଭବ କରନ୍ତି; ଭକ୍ତିରେ ସ୍ତୁତି କରି ନମସ୍କାର ସହ ନିକଟ ହୁଅନ୍ତି। ଶେଷରେ ଫଳଶ୍ରୁତିରୂପେ କୁହାଯାଏ—ଏହି କୂର୍ମ-ପ୍ରାଦୁର୍ଭାବ କଥା ଶ୍ରବଣ କିମ୍ବା ଅଧ୍ୟୟନ କଲେ କିଲ୍ବିଷ, ଅର୍ଥାତ୍ ପାପ, ନଶ୍ଟ ହୁଏ।

बकरूपेण महेश्वरदर्शनं तथा नर्मदामाहात्म्योपदेशः | Mahādeva as the Crane and the Instruction on Narmadā’s Sanctity
ମାର୍କଣ୍ଡେୟ କହନ୍ତି—ପ୍ରଳୟକାଳେ ସମଗ୍ର ଜଗତ ଜଳରେ ଡୁବିଯାଇଥିବାବେଳେ ସେ ଦୀର୍ଘକାଳ ମହାସମୁଦ୍ର ମଧ୍ୟରେ କ୍ଲାନ୍ତ ହୋଇ ପଡ଼ି, ମହାପ୍ଲାବନରୁ ପାର କରାଇବା ଦେବତାଙ୍କୁ ଧ୍ୟାନ କଲେ। ସେତେବେଳେ ବକ/କୋକିଳା ସଦୃଶ ଦିବ୍ୟ ତେଜରେ ଦୀପ୍ତ ଏକ ପକ୍ଷୀ ଦେଖିଲେ ଏବଂ ଭୟଙ୍କର ସମୁଦ୍ରରେ ଏମିତି ଦିବ୍ୟ ସତ୍ତା କିପରି ପ୍ରକଟ ହେଲା ବୋଲି ପଚାରିଲେ। ପକ୍ଷୀ ନିଜକୁ ମହାଦେବ ବୋଲି ପରିଚୟ ଦେଇ—ବ୍ରହ୍ମା-ବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ଆବରଣ କରୁଥିବା ପରତତ୍ତ୍ୱ—ବିଶ୍ୱ ସଂହୃତ ହୋଇଛି ବୋଲି କହିଲା। ମହେଶ୍ୱର ତାଙ୍କୁ ପକ୍ଷପୁଟରେ ବିଶ୍ରାମ ପାଇଁ ଆମନ୍ତ୍ରଣ କଲେ; ମୁନିଙ୍କୁ କାଳାତୀତ ଅନୁଭବ ହେଲା। ପରେ ନୂପୁର ଧ୍ୱନି ସହ ଦିଗ୍ଦିଗନ୍ତରୁ ଆସିଥିବା ଦଶ ଅଲଙ୍କୃତ କନ୍ୟା ପକ୍ଷୀଙ୍କୁ ପୂଜା କରି ଗୁପ୍ତ ପର୍ବତଗର୍ଭ ସଦୃଶ ଅନ୍ତର୍ଲୋକକୁ ପ୍ରବେଶ କଲେ। ସେଠାରେ ଅଦ୍ଭୁତ ନଗରୀ, ଦିବ୍ୟ ନଦୀ ଏବଂ ବହୁବର୍ଣ୍ଣ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟକର ଲିଙ୍ଗ ଦେଖାଗଲା; ସଂହାରାବସ୍ଥାରେ ଦେବଗଣ ତାହାକୁ ଘେରି ରହିଥିଲେ। ତାପରେ ଏକ ତେଜସ୍ୱିନୀ କନ୍ୟା ନିଜକୁ ନର୍ମଦା (ରେବା) ବୋଲି—ରୁଦ୍ରଦେହଜା—ପରିଚୟ ଦେଇ, ସେଇ ଦଶ କନ୍ୟା ହେଉଛନ୍ତି ଦିଗମାନେ ବୋଲି କହିଲେ। ମହାଯୋଗୀ ମହାଦେବ ସଂକୋଚକାଳରେ ମଧ୍ୟ ପୂଜାର୍ଥେ ଲିଙ୍ଗକୁ ପ୍ରତିଷ୍ଠା କରିଛନ୍ତି; ‘ଲିଙ୍ଗ’ ମାନେ ଯେଉଁଠି ଚରାଚର ଜଗତ ଲୟ ହୁଏ ସେଇ ଆଧାରତତ୍ତ୍ୱ। ଦେବତାମାନେ ବର୍ତ୍ତମାନ ମାୟାରେ ସଂକୁଚିତ, ସୃଷ୍ଟିକାଳେ ପୁନଃ ପ୍ରକଟ ହେବେ। ଶେଷ ଉପଦେଶ—ନର୍ମଦାଜଳରେ ମନ୍ତ୍ରବିଧିରେ ମହାଦେବଙ୍କ ସ୍ନାନ-ପୂଜା କଲେ ପାପ ନାଶ ହୁଏ; ନର୍ମଦା ମନୁଷ୍ୟଲୋକର ମହାପାବନୀ।

युगान्तप्रलयः, वेदापहारः, मत्स्यावतारः, नर्मदामाहात्म्यम् (Yugānta-Pralaya, Veda-Abduction, Matsya Intervention, and Narmadā Māhātmya)
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ଶ୍ରୀ ମାର୍କଣ୍ଡେୟ ଯୁଗାନ୍ତ-ପ୍ରଳୟର ଚିତ୍ର ଦେଖାନ୍ତି। ସମଗ୍ର ଜଗତ ଜଳମଗ୍ନ ହୁଏ; ଦେବର୍ଷି ଓ ଦିବ୍ୟଗଣ ଦେଖନ୍ତି—ପରମେଶ୍ୱର ଶିବ ପ୍ରକୃତିର ଆଶ୍ରୟରେ ଯୋଗସମାଧିରେ ଶୟନ କରୁଛନ୍ତି, ଏବଂ ସମସ୍ତେ ତାଙ୍କୁ ସ୍ତୁତି କରନ୍ତି। ତାପରେ ବ୍ରହ୍ମା ଚାରି ବେଦ ହରାଇଯିବାରେ ଶୋକ କରି କହନ୍ତି—ସୃଷ୍ଟିକାର୍ଯ୍ୟ, କାଳସ୍ମୃତି (ଭୂତ-ବର୍ତ୍ତମାନ ଆଦି) ଓ ଶାସ୍ତ୍ରୀୟ ଜ୍ଞାନର କ୍ରମ ପାଇଁ ବେଦ ଅନିବାର୍ୟ। ଶିବଙ୍କ ପ୍ରଶ୍ନରେ ନର୍ମଦା କାରଣ କହନ୍ତି—ମଧୁ ଓ କୈଟଭ ନାମକ ଦୈତ୍ୟ ଦେବନିଦ୍ରାର ସୁଯୋଗ ନେଇ ବେଦକୁ ସମୁଦ୍ରଗର୍ଭରେ ଲୁଚାଇ ରଖିଥିଲେ। ପରେ ବୈଷ୍ଣବ ହସ୍ତକ୍ଷେପ ସ୍ମରଣ ହୁଏ: ଭଗବାନ ମତ୍ସ୍ୟରୂପ ଧାରଣ କରି ପାତାଳରେ ବେଦ ଖୋଜି, ଦୈତ୍ୟଦ୍ୱୟକୁ ବଧ କରି ବେଦକୁ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କୁ ଫେରାଇ ଦିଅନ୍ତି; ତେଣୁ ପୁନଃ ସୃଷ୍ଟି ଚାଲିଥାଏ। ଶେଷରେ ଗଙ୍ଗା, ରେବା (ନର୍ମଦା) ଓ ସରସ୍ୱତୀକୁ ଏକ ପବିତ୍ର ଶକ୍ତିର ତିନି ପ୍ରକାଶ ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ନର୍ମଦାକୁ ସୂକ୍ଷ୍ମ, ବ୍ୟାପକ, ପାବନକାରିଣୀ ଓ ସଂସାରତରଣର ଉପାୟ ଭାବେ ସ୍ତୁତି କରି—ତାଙ୍କ ଜଳସ୍ପର୍ଶ ଓ ତଟରେ ଶିବପୂଜା ଶୁଦ୍ଧି ଏବଂ ଉଚ୍ଚ ଆଧ୍ୟାତ୍ମିକ ଫଳ ଦେଇଥାଏ ବୋଲି ଘୋଷଣା କରାଯାଏ।

Revātīra-āśrayaḥ: Kalpānta-anāvṛṣṭi, Ṛṣi-saṅgama, and Narmadā’s Salvific Efficacy (रेवातीराश्रयः)
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ଯୁଧିଷ୍ଠିର କଳ୍ପକାଳର ସ୍ୱରୂପ ଓ ନର୍ମଦା-କ୍ଷେତ୍ରର ବିଭାଗ-କ୍ରମ ବିଷୟରେ ପ୍ରଶ୍ନ କରନ୍ତି। ମାର୍କଣ୍ଡେୟ ପୂର୍ବ କଳ୍ପାନ୍ତର ଭୟଙ୍କର ଅନାବୃଷ୍ଟି ବର୍ଣ୍ଣନା କରନ୍ତି—ନଦୀ ଓ ସମୁଦ୍ର ଶୁଷ୍କ, କ୍ଷୁଧାର୍ତ୍ତ ଲୋକ ଭ୍ରମଣଶୀଳ, ହୋମ-ବଳିର କ୍ରମ ଭଙ୍ଗ, ଶୌଚ-ଶୁଦ୍ଧି ଆଚାରର ଅବକ୍ଷୟ। ସେତେବେଳେ କୁରୁକ୍ଷେତ୍ରବାସୀ, ବୈଖାନସ, ଗୁହାବାସୀ ତପସ୍ବୀ ଆଦି ଅନେକ ଋଷି ମାର୍ଗଦର୍ଶନ ଚାହିଁ ଆସିଲେ; ସେ ତାଙ୍କୁ ଉତ୍ତରଦିଗ ଛାଡ଼ି ଦକ୍ଷିଣକୁ, ବିଶେଷତଃ ସିଦ୍ଧସେବିତ ପରମ ପୁଣ୍ୟ ନର୍ମଦା-ତୀରକୁ ଯିବାକୁ କହନ୍ତି। ରେବା-ତଟକୁ ଅଦ୍ଭୁତ ଆଶ୍ରୟ ଭାବେ ଦେଖାଯାଇଛି—ଦେବାଳୟ ଓ ଆଶ୍ରମ ସମୃଦ୍ଧ, ଅଗ୍ନିହୋତ୍ର ଅବିରତ, ଏବଂ ପଞ୍ଚାଗ୍ନି, ଉପବାସ, ଚାନ୍ଦ୍ରାୟଣ, କୃଚ୍ଛ୍ର ଆଦି ବିଭିନ୍ନ ବ୍ରତ-ତପ ଅନୁଷ୍ଠିତ ହୁଏ। ମହେଶ୍ୱରଙ୍କ ଶୈବ-ପୂଜା ସହ ନିତ୍ୟ ନାରାୟଣ-ସ୍ମରଣର ସମନ୍ୱୟ ଉପଦେଶ ହୁଏ; ସ୍ୱଭାବାନୁସାରେ ଭକ୍ତି ତଦନୁସାରେ ଫଳ ଦିଏ, କିନ୍ତୁ ବୃକ୍ଷକୁ ଛାଡ଼ି ଶାଖାରେ ଆସକ୍ତି (ଅଂଶିକ ଆଶ୍ରୟ) ସଂସାର ବଢ଼ାଏ। ଫଳଶ୍ରୁତିରେ କୁହାଯାଇଛି ଯେ ରେବା-ତୀରରେ ନିୟମିତ ନିବାସ ଓ ଉପାସନା ଅପୁନରାବୃତ୍ତି ଦିଏ; ନର୍ମଦା-ଜଳରେ ଦେହାନ୍ତ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ଉଚ୍ଚ ଗତି ମିଳେ। ଶେଷରେ ଏହି ଅଧ୍ୟାୟର ପାଠ-ଶ୍ରବଣକୁ ରୁଦ୍ରବଚନାନୁସାରେ ପବିତ୍ର ଜ୍ଞାନଦାୟକ ବୋଲି ପ୍ରଶଂସା କରାଯାଇଛି।

Śraddhā, Narmadā-tīra Sādhanā, and the Pāśupata-Oriented Ethical Code (श्रद्धा–रेवातीरसाधना–पाशुपतधर्मः)
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ଯୁଧିଷ୍ଠିର ପ୍ରଶ୍ନ କରନ୍ତି—ଯୁଗାନ୍ତ ସମୟର ଭୟଙ୍କର ପରିସ୍ଥିତିରେ ମଧ୍ୟ କିଛି ତୀର୍ଥ ଓ ସାଧନା କାହିଁକି ଫଳଦାୟକ ରହେ, ଏବଂ ଋଷିମାନେ ନିର୍ଦ୍ଧାରିତ ନିୟମ (ନିୟମ-ନିଷ୍ଠା) ଦ୍ୱାରା ମୋକ୍ଷ କିପରି ପାଆନ୍ତି। ମାର୍କଣ୍ଡେୟ କହନ୍ତି—ଶ୍ରଦ୍ଧା ହିଁ ଅନିବାର୍ଯ୍ୟ କାରଣ; ଶ୍ରଦ୍ଧା ବିନା କର୍ମ ନିଷ୍ଫଳ, ଏବଂ ଅନେକ ଜନ୍ମର ପୁଣ୍ୟସଞ୍ଚୟ ପକ୍କ ହେଲେ ଶଙ୍କରଭକ୍ତି ସୁଲଭ ହୁଏ। ତାପରେ ରେବାତୀର/ନର୍ମଦାତୀରକୁ ଶୀଘ୍ର ସିଦ୍ଧିଦାୟକ ତୀର୍ଥ ଭାବେ ବର୍ଣ୍ଣନା କରାଯାଇଛି। ଶିବପୂଜା, ବିଶେଷକରି ଲିଙ୍ଗପୂଜା, ନିୟମିତ ସ୍ନାନ ଓ ଭସ୍ମଧାରଣ ପାପକ୍ଷୟକର—ପୂର୍ବରୁ ଦୋଷାଚାର ଥିଲେ ମଧ୍ୟ ଶୀଘ୍ର ଶୁଦ୍ଧି ଦେଇଥାଏ ବୋଲି କୁହାଯାଇଛି। ପରେ ଅନୁଚିତ ଅନ୍ନାଶ୍ରୟ, ବିଶେଷତଃ ‘ଶୂଦ୍ରାନ୍ନ’ ଇତ୍ୟାଦି ପ୍ରସଙ୍ଗରେ, ଭୋଜନ-ନିର୍ଭରତାକୁ କର୍ମଫଳ ଓ ଆଧ୍ୟାତ୍ମିକ ପତନ ସହ ଯୋଡ଼ି ସତର୍କ କରାଯାଇଛି। ପାଶୁପତ-ସମ୍ମତ ସତ୍ୟନିଷ୍ଠ ଆଚରଣକୁ ପ୍ରଶଂସା କରି କପଟ, ଲୋଭ, ଦମ୍ଭକୁ ତୀର୍ଥଫଳ ନାଶକ ଦୋଷ ବୋଲି କୁହାଯାଇଛି। ନନ୍ଦୀଙ୍କ ଉପଦେଶରୂପ ଅଂଶରେ ଲୋଭତ୍ୟାଗ, ଶିବଭକ୍ତିରେ ସ୍ଥିରତା, ପଞ୍ଚାକ୍ଷରୀ ମନ୍ତ୍ରଜପ ଓ ରେବାର ପାବନତାରେ ଆଶ୍ରୟ ଦେବାକୁ ଆହ୍ୱାନ ଅଛି। ଶେଷରେ ରୁଦ୍ରାଧ୍ୟାୟ ପାଠ, ବେଦପାଠ, ନର୍ମଦାତୀରେ ପୁରାଣପାଠ/ଶ୍ରବଣ ଓ ନିୟମବଦ୍ଧ ସାଧନା ଶୁଦ୍ଧି ଓ ଉଚ୍ଚ ଗତି ଦେଇଥାଏ; ଯୁଗାନ୍ତ ଦୁର୍ଭିକ୍ଷରେ ଋଷିମାନେ ନର୍ମଦାତୀରକୁ ଶରଣ ନେଇଥିବା ଦୃଷ୍ଟାନ୍ତ ରେବାକୁ ‘ନଦୀଶ୍ରେଷ୍ଠା’ ଓ ନିତ୍ୟ ଆଶ୍ରୟ ଭାବେ ପ୍ରତିଷ୍ଠା କରେ।

नर्मदास्तोत्रम् (Narmadā-Stotra) — Hymn of Praise to the Revā
ମାର୍କଣ୍ଡେୟ ରାଜଶ୍ରୋତୃ-ପରିପ୍ରେକ୍ଷ୍ୟରେ କହନ୍ତି ଯେ ପୂର୍ବ ଉପଦେଶ ଶୁଣି ସମବେତ ଋଷିମାନେ ଆନନ୍ଦିତ ହୋଇ କୃତାଞ୍ଜଳି ହୋଇ ନର୍ମଦା (ରେବା) ଦେବୀଙ୍କ ସ୍ତୁତି ଆରମ୍ଭ କରନ୍ତି। ଏହି ଅଧ୍ୟାୟ ଏକ ଅବିରତ ସ୍ତୋତ୍ର; ଏଥିରେ ନର୍ମଦାଙ୍କୁ ପାବନ ଜଳଶକ୍ତି, ପାପହାରିଣୀ, ତୀର୍ଥମାନଙ୍କ ଶରଣ, ଏବଂ ରୁଦ୍ରାଙ୍ଗସମୁଦ୍ଭବା (ରୁଦ୍ରଙ୍କ ଅଙ୍ଗରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ) ଭାବେ ସମ୍ବୋଧନ କରାଯାଇଛି। ସ୍ତୋତ୍ରରେ ଦୁଃଖ ଓ ଧର୍ମଦୋଷରେ ପୀଡିତ ଜୀବମାନଙ୍କୁ ଶୁଦ୍ଧି ଓ ରକ୍ଷା ଦେବାର ସାମର୍ଥ୍ୟ, କ୍ଲେଶମୟ ଅବସ୍ଥାରେ ଭ୍ରମଣର ବିପରୀତରେ ନର୍ମଦାଜଳସ୍ପର୍ଶର ମୋକ୍ଷଦାୟକତା, ଏବଂ କଳିଯୁଗରେ ଅନ୍ୟ ଜଳ ହ୍ରାସ/ଦୂଷିତ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ନର୍ମଦାଙ୍କ ସ୍ଥିର ପବିତ୍ରତା ପ୍ରତିପାଦିତ। ଶେଷରେ ଫଳଶ୍ରୁତି କହେ—ନର୍ମଦାସ୍ନାନ ପରେ ଯେ ଏହି ସ୍ତୋତ୍ର ପଢ଼େ କିମ୍ବା ଶୁଣେ, ସେ ଶୁଦ୍ଧ ଗତି ପାଇ ଦିବ୍ୟ ଯାନ ଓ ଅଲଙ୍କାରରେ ଭୂଷିତ ହୋଇ ମହେଶ୍ୱର/ରୁଦ୍ରଙ୍କ ସାନ୍ନିଧ୍ୟକୁ ପହଞ୍ଚେ।

नर्मदाया दिव्यदर्शनं कल्पान्तरस्थैर्यं च (Narmadā’s Divine Epiphany and Her Continuity Across Kalpas)
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ମାର୍କଣ୍ଡେୟ ନର୍ମଦା/ରେବାଙ୍କୁ ରକ୍ଷାକାରିଣୀ ଓ ଚିରସ୍ଥାୟୀ ଦିବ୍ୟଶକ୍ତି ଭାବେ ବର୍ଣ୍ଣନା କରନ୍ତି। ଋଷିମାନଙ୍କ ସ୍ତୁତିରେ ପ୍ରସନ୍ନ ହୋଇ ଦେବୀ ବର ଦେବାକୁ ସଙ୍କଳ୍ପ କରନ୍ତି ଏବଂ ରାତିରେ ସ୍ୱପ୍ନରେ ପ୍ରକଟିତ ହୋଇ—“ମୋ ତଟରେ ନିର୍ଭୟ ରୁହ; ଅଭାବ କିମ୍ବା କ୍ଲେଶ ହେବ ନାହିଁ” ବୋଲି ଆଶ୍ୱାସନ ଦିଅନ୍ତି। ପରେ ଆଶ୍ରମ ନିକଟରେ ପ୍ରଚୁର ମାଛ ଆଦି ଅଦ୍ଭୁତ ପ୍ରକଟତା ଦେବୀକୃପାର ସଙ୍କେତ ହୋଇ ତପସ୍ବୀ ସମୁଦାୟକୁ ପୋଷଣ କରେ। ଦୀର୍ଘ ଦୃଶ୍ୟରେ ଋଷିମାନେ ନର୍ମଦାତଟରେ ଜପ, ତପ, ପିତୃ-ଦେବକର୍ମ କରନ୍ତି; ତଟ ଅନେକ ଲିଙ୍ଗ-ସ୍ଥାନ ଓ ନିୟମଶୀଳ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଶୋଭିତ ହୁଏ। ପରେ ମଧ୍ୟରାତ୍ରିରେ ଜଳରୁ ତେଜୋମୟୀ କନ୍ୟାରୂପ ଦେବୀ ପ୍ରକଟ ହୋଇ—ତ୍ରିଶୂଳଧାରିଣୀ, ସର୍ପ-ଯଜ୍ଞୋପବୀତଧାରିଣୀ—ପ୍ରଳୟ ସମୀପ ଆସୁଛି ବୋଲି କହି, ପରିବାରସହିତ ଋଷିମାନଙ୍କୁ ରକ୍ଷା ପାଇଁ ନିଜ ଭିତରକୁ (ନଦୀରେ) ପ୍ରବେଶ କରିବାକୁ ଆହ୍ୱାନ କରନ୍ତି। ଶେଷରେ ନର୍ମଦାଙ୍କ ଅନେକ କଳ୍ପରେ ଅବିନାଶୀ ନିରନ୍ତରତା ଘୋଷିତ ହୁଏ; ତାଙ୍କୁ ଶଙ୍କରୀ-ଶକ୍ତି ଭାବେ ଚିହ୍ନଟ କରି, ଯେଉଁ କଳ୍ପଗୁଡ଼ିକରେ ସେ ନଶ୍ଟ ହୁଅନ୍ତି ନାହିଁ ସେଗୁଡ଼ିକର ନାମ ଉଲ୍ଲେଖ କରି, ନଦୀକୁ ପବିତ୍ର ଭୂଗୋଳ ଓ ବିଶ୍ୱତତ୍ତ୍ୱ—ଦୁଇ ରୂପେ ପ୍ରତିଷ୍ଠା କରାଯାଏ।

नीललोहितप्रवेशः तथा रौद्रदेव्याः जगत्संहारवर्णनम् | Entry into the Śaiva State and the Description of the Fierce Devī in Cosmic Dissolution
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟ ରାଜର୍ଷି-ସଂବାଦ ରୂପେ ଗଠିତ। ଯୁଧିଷ୍ଠିର ପଚାରନ୍ତି—ନର୍ମଦାତଟର ଋଷିମାନେ ପରଲୋକକୁ ଗଲାପରେ କେଉଁ ଅଦ୍ଭୁତ ଘଟଣା ଘଟିଲା। ମାର୍କଣ୍ଡେୟ ‘ରୌଦ୍ର-ସଂହାର’ ନାମକ ଏକ ମହାଜାଗତିକ ସଙ୍କଟର ବର୍ଣ୍ଣନା କରନ୍ତି; ବ୍ରହ୍ମା-ବିଷ୍ଣୁ ଆଦି ଦେବଗଣ କୈଲାସରେ ନିତ୍ୟ ମହାଦେବଙ୍କୁ ସ୍ତୁତି କରି ମହାକଳ୍ପାନ୍ତେ ଲୟ ପାଇଁ ପ୍ରାର୍ଥନା କରନ୍ତି। ଏଠାରେ ତ୍ରିବିଧ ଦେବତତ୍ତ୍ୱ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ ହୁଏ—ଏକେ ପରମ ସତ୍ତା ବ୍ରାହ୍ମୀ (ସୃଷ୍ଟି), ବୈଷ୍ଣବୀ (ସ୍ଥିତି/ପାଳନ) ଓ ଶୈବୀ (ସଂହାର) ରୂପେ ପ୍ରକାଶିତ; ଶେଷରେ ଭୂତତତ୍ତ୍ୱାତୀତ ଶୈବ ‘ପଦ’ରେ ପ୍ରବେଶ କଥା କୁହାଯାଏ। ତାପରେ ସଂହାରକ୍ରିୟା ଆରମ୍ଭ ହୁଏ। ମହାଦେବ ଦେବୀଙ୍କୁ ସୌମ୍ୟ ରୂପ ତ୍ୟାଗ କରି ରୁଦ୍ରସମ୍ବନ୍ଧୀୟ ଉଗ୍ର ରୂପ ଧାରଣ କରିବାକୁ ଆଜ୍ଞା ଦିଅନ୍ତି; କରୁଣାବଶେ ଦେବୀ ପ୍ରଥମେ ଅସ୍ୱୀକାର କରନ୍ତି, କିନ୍ତୁ ଶିବଙ୍କ କ୍ରୋଧବାକ୍ୟରେ ସେ କାଳରାତ୍ରି ସଦୃଶ ରୌଦ୍ରୀ ରୂପ ନେନ୍ତି। ତାଙ୍କ ଭୟଙ୍କର ମୂର୍ତ୍ତି, ଅସଂଖ୍ୟ ରୂପରେ ବିସ୍ତାର, ଗଣମାନଙ୍କ ସହଚର୍ଯ୍ୟ, ଏବଂ ତ୍ରିଲୋକର କ୍ରମବଦ୍ଧ ଅସ୍ଥିରତା ଓ ଦହନ—ଏହା ସଂହାରକୁ ଅନିୟମିତ ବିପର୍ଯ୍ୟୟ ନୁହେଁ, ଦେବୀୟ ବ୍ୟବସ୍ଥାନୁସାରେ ଘଟୁଥିବା ପ୍ରକ୍ରିୟା ବୋଲି ଦର୍ଶାଏ।

Amarāṅkaṭa at the Narmadā: Kālarātri, the Mātṛgaṇas, and Śiva’s Yuga-End Vision (अमरंकट-माहात्म्य तथा संहारा-दर्शनम्)
ମାର୍କଣ୍ଡେୟ ଯୁଗାନ୍ତ-ସଦୃଶ ଏକ ମହାବିନାଶ ଦର୍ଶନ ବର୍ଣ୍ଣନା କରନ୍ତି। କ୍ରୂର ମାତୃଗଣ ଘେରା କାଳରାତ୍ରି ଲୋକମାନଙ୍କୁ ଆବର୍ତ୍ତ କରେ। ବ୍ରହ୍ମ-ବିଷ୍ଣୁ-ଶିବଶକ୍ତିର ଛାୟାରୂପ ଏବଂ ଭୂତ-ଦିକ୍ପାଳ ତତ୍ତ୍ୱ ସହ ସମ୍ବନ୍ଧିତ ମାତୃଦେବୀମାନେ ଅସ୍ତ୍ରଧାରୀ ହୋଇ ଦଶଦିଗରେ ସଞ୍ଚରନ୍ତି; ତାଙ୍କର ନାଦ ଓ ପଦଘାତରେ ତ୍ରିଲୋକ ଦହିଯାଏ। ଧ୍ୱଂସ ସପ୍ତଦ୍ୱୀପ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ପ୍ରସାରିତ ହୋଇ ରକ୍ତପାନ-ଜୀବଭକ୍ଷଣ ଚିତ୍ରଣରେ ପ୍ରଳୟଭାବ ପ୍ରକାଶ ପାଏ। ତାପରେ କଥା ପୁଣ୍ୟକେନ୍ଦ୍ରକୁ ଫେରେ—ନର୍ମଦାତଟରେ ଅମରାଙ୍କଟରେ ଶିବଙ୍କ ସାନ୍ନିଧ୍ୟ। “ଅମରା” ଓ “କଟ” ଶବ୍ଦ ଆଧାରେ ସ୍ଥାନନାମର ବ୍ୟୁତ୍ପତ୍ତି କୁହାଯାଏ। ଉମାସହିତ ଶଙ୍କର ଗଣ, ମାତୃଗଣ ଏବଂ ବ୍ୟକ୍ତିରୂପେ ଉପସ୍ଥିତ ମୃତ୍ୟୁ ସହ ଉଲ୍ଲାସ ତାଣ୍ଡବରେ ଲୀନ ହୁଅନ୍ତି—ରୁଦ୍ରଙ୍କ ଭୟଙ୍କରତା ଓ ଶରଣ୍ୟତା ଏକାସାଥି ପ୍ରକାଶିତ ହୁଏ। ନର୍ମଦାକୁ ଜଗଦ୍ବନ୍ଦ୍ୟ ମାତୃନଦୀ ଭାବେ ସ୍ତୁତି କରାଯାଇ ତାଙ୍କର ପ୍ରଚଣ୍ଡ ରୂପମାନେ ମଧ୍ୟ ବର୍ଣ୍ଣିତ। ଶେଷରେ ଦିବ୍ୟଦର୍ଶନ ଅଧିକ ତୀବ୍ର ହୁଏ—ରୁଦ୍ରମୁଖରୁ ସଂବର୍ତ୍ତ ବାୟୁ ଉଠି ସମୁଦ୍ରମାନଙ୍କୁ ଶୁଷ୍କ କରେ। ଶ୍ମଶାନଚିହ୍ନଧାରୀ, ମହାତେଜସ୍ବୀ ଶିବ ସଂହାର କରିଥିଲେ ମଧ୍ୟ କାଳରାତ୍ରି, ମାତୃଗଣ ଓ ଗଣମାନଙ୍କର ପରମାରାଧ୍ୟ ସେଇ। ଉପସଂହାରରେ ହରିହର/ଶିବଙ୍କ ରକ୍ଷାକରୀ ସ୍ତୁତି—ସେ ହିଁ ବିଶ୍ୱକାରଣ ଓ ନିତ୍ୟସ୍ମରଣୀୟ—ବୋଲି ଘୋଷିତ।

Saṃvartaka-Kāla Nṛtya and Mahādeva-Stotra (Cosmic Dissolution Motif)
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ମାର୍କଣ୍ଡେୟ ଉଚ୍ଚ-ତତ୍ତ୍ୱମୟ ଘଟଣାକ୍ରମ ବର୍ଣ୍ଣନା କରନ୍ତି। ଶୂଳଧାରୀ ହର/ଶମ୍ଭୁ ଭୟଙ୍କର ଭୂତଗଣମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଗଜଚର୍ମ ପରିଧାନ କରି, ଧୂଆଁ ଓ ସ୍ଫୁଲିଙ୍ଗର ଭୀଷଣ ଚିତ୍ରଣ ସହ, ବଡ଼ବାମୁଖ ପରି ଖୋଲା ମୁଖରେ ସଂହାରକାଳର ପରିବେଶ ସୂଚାଇ ନୃତ୍ୟ କରନ୍ତି। ତାଙ୍କ ଦିବ୍ୟ ଅଟ୍ଟହାସର ଗର୍ଜନ ଦିଗଦିଗନ୍ତରେ ପ୍ରତିଧ୍ୱନିତ ହୋଇ ସମୁଦ୍ରକୁ କ୍ଷୁବ୍ଧ କରେ ଏବଂ ବ୍ରହ୍ମଲୋକ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ପହଞ୍ଚି ଋଷିମାନଙ୍କୁ ଉଦ୍ବିଗ୍ନ କରେ; ସେମାନେ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କୁ କାରଣ ପଚାରନ୍ତି। ବ୍ରହ୍ମା ଏହାକୁ ‘କାଳ’ର ସ୍ୱରୂପ ବୋଲି ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରନ୍ତି—ସଂବତ୍ସର, ପରିବତ୍ସର ଆଦି ବର୍ଷଚକ୍ର, ସୂକ୍ଷ୍ମ/ଅଣୁ ପରିମାଣ ଓ ପରମ ଅଧିପତ୍ୟ ଦ୍ୱାରା କାଳତତ୍ତ୍ୱ ନିରୂପିତ। ପରେ ସ୍ତୋତ୍ରଭାଗରେ ବ୍ରହ୍ମା ମନ୍ତ୍ରମୟ ବାଣୀରେ ମହାଦେବଙ୍କୁ ସ୍ତୁତି କରନ୍ତି—ଯିଏ ଶଙ୍କର, ବିଷ୍ଣୁ ଓ ସୃଷ୍ଟିତତ୍ତ୍ୱକୁ ଆବର୍ତ୍ତିତ କରନ୍ତି ଏବଂ ବାକ୍‑ମନ ଅତୀତ। ମହାଦେବ ଆଶ୍ୱାସନ ଦେଇ, ଅନେକ ମୁଖ ଦ୍ୱାରା ‘ଦହୁଥିବା’ ଜଗତ ଆକୃଷ୍ଟ ହେଉଥିବା ଦର୍ଶନ ଦେଖିବାକୁ କହି ଅନ୍ତର୍ଧାନ ହୁଅନ୍ତି। ଫଳଶ୍ରୁତିରେ ଏହି ସ୍ତୋତ୍ର ଶ୍ରବଣ‑ପାଠରେ ଶୁଭଗତି, ଭୟନାଶ ଓ ଯୁଦ୍ଧ, ଚୋରି, ଅଗ୍ନି, ବନ, ସମୁଦ୍ର ଆଦି ବିପଦରେ ରକ୍ଷା ମିଳେ; ଶିବ ନିଶ୍ଚିତ ରକ୍ଷକ ବୋଲି କୁହାଯାଇଛି।

रुद्रवक्त्रप्रलयवर्णनम् (Description of the Dissolution Imagery from Rudra’s Mouth)
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ମୁନି ମାର୍କଣ୍ଡେୟ ରାଜାଙ୍କୁ ପ୍ରଳୟର ଅତ୍ୟନ୍ତ ତୀବ୍ର ଓ ଭୟାନକ ଚିତ୍ର ଦେଖାନ୍ତି। ପରମେଶ୍ୱର ପ୍ରକଟ ଜଗତକୁ ସଂହାର କରୁଥିବାବେଳେ ଦେବ-ଋଷିମାନେ ତାଙ୍କୁ ସ୍ତୁତି କରନ୍ତି। ବିଶେଷକରି ମହାଦେବଙ୍କ ଦକ୍ଷିଣ ମୁଖର ଘୋର ରୂପ—ଜ୍ୱଳନ୍ତ ନେତ୍ର, ବିଶାଳ ଦଂଷ୍ଟ୍ରା, ସର୍ପଚିହ୍ନ ଓ ଗ୍ରାସକାରୀ ଜିହ୍ୱା—ଯାହାରେ ଜଗତ ନଦୀମାନେ ସମୁଦ୍ରରେ ମିଶିବା ପରି ଲୟ ପାଏ। ସେହି ମୁଖରୁ ପ୍ରଚଣ୍ଡ ଜ୍ୱାଳା ନିର୍ଗତ ହୋଇ ପରେ ଦ୍ୱାଦଶ ଆଦିତ୍ୟରୂପ ତେଜ ପ୍ରକଟିତ ହୁଏ, ଯାହା ପୃଥିବୀ, ପର୍ବତ, ସମୁଦ୍ର ଓ ଅଧୋଲୋକକୁ ଦଗ୍ଧ କରେ; ସପ୍ତ ପାତାଳ ଓ ନାଗଲୋକ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ତାପ ବ୍ୟାପେ। ଶେଷରେ ସର୍ବଦାହ ଓ ପର୍ବତଶ୍ରେଣୀର ବିଘଟନ ମଧ୍ୟରେ ମଧ୍ୟ ରେବା-ନର୍ମଦା ତୀର୍ଥ ନଷ୍ଟ ହୁଏ ନାହିଁ ବୋଲି ବିଶେଷ ସ୍ମରଣ କରାଯାଇ, ତୀର୍ଥକେନ୍ଦ୍ରିତ ପବିତ୍ର ଭୂଗୋଳର ମହିମା ଦୃଢ଼ ହୁଏ।

Saṃvartaka-megha-prādurbhāvaḥ (The Manifestation of the Saṃvartaka Clouds) / Cosmic Inundation and the Search for Refuge
ଅଧ୍ୟାୟ ୧୮ରେ ଶ୍ରୀ ମାର୍କଣ୍ଡେୟ ପ୍ରଳୟର ଭୟାନକ ଚିତ୍ରଣ କରନ୍ତି। ସୂର୍ଯ୍ୟତେଜରେ ଜଗତ ଦଗ୍ଧ ହେଲା ପରି ଲାଗେ; ପରେ ଦିବ୍ୟ ସ୍ରୋତରୁ ସଂବର୍ତ୍ତକ ମେଘମାନେ ପ୍ରାଦୁର୍ଭାବ ହୁଅନ୍ତି—ବହୁବର୍ଣ୍ଣ, ପର୍ବତ-ହାତୀ-ଦୁର୍ଗ ସଦୃଶ ବିଶାଳ, ବିଦ୍ୟୁତ୍ ଓ ଗର୍ଜନ ସହିତ। ସଂବର୍ତ୍ତକ ଦଳର ନାମ ଉଲ୍ଲେଖ କରି କୁହାଯାଏ ଯେ ତାଙ୍କର ବର୍ଷା ସମସ୍ତ ଲୋକକୁ ପୂରିଦିଏ ଏବଂ ସମୁଦ୍ର, ଦ୍ୱୀପ, ନଦୀ, ପୃଥିବୀମଣ୍ଡଳ ସବୁ ଏକ ମହାଜଳରାଶି—ଏକାର୍ଣ୍ଣବ—ରେ ଲୀନ ହୋଇଯାଏ। ସେତେବେଳେ ଦୃଶ୍ୟତା ନଷ୍ଟ; ସୂର୍ଯ୍ୟ-ଚନ୍ଦ୍ର-ତାରା ଦେଖାଯାଆନ୍ତି ନାହିଁ, ଘୋର ଅନ୍ଧକାର ଛାଏ, ପବନ ମଧ୍ୟ ନିଷ୍ପନ୍ଦ ଲାଗେ—ସବୁଠି ଦିଗ୍ଭ୍ରମ। ଏହି ମହାପ୍ଲାବନରେ ବକ୍ତା ସ୍ତୁତି କରି ‘ସତ୍ୟ ଶରଣ କେଉଁଠି?’ ବୋଲି ଚିନ୍ତା କରନ୍ତି ଏବଂ ଶରଣ୍ୟ ଦେବଙ୍କ ସ୍ମରଣ-ଧ୍ୟାନରେ ଅନ୍ତର୍ମୁଖ ହୁଅନ୍ତି। ବାହ୍ୟ ଆଧାର ନଷ୍ଟ ହେଲେ ଶିଷ୍ଟ ସ୍ମୃତି, ଭକ୍ତି ଓ ଧ୍ୟାନାଶ୍ରୟ ହିଁ ଧର୍ମମୟ ପ୍ରତିକ୍ରିୟା; ଦେବକୃପାରେ ସ୍ଥିରତା ଓ ଜଳରାଶି ପାର କରିବାର ଶକ୍ତି ମିଳେ।

एकोर्णवप्रलये नर्मदागोरूपिण्या रक्षणम् तथा वाराहावतारवर्णनम् | Markandeya’s Rescue by Narmadā (Cow-Form) and the Varāha Cosmogony
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ମାର୍କଣ୍ଡେୟ ଋଷି ନିଜ ଅନୁଭବକୁ ପ୍ରଥମ ପୁରୁଷରେ କହି ଦୁଇ ଭାଗର ଧାର୍ମିକ କଥା ଦେଇଛନ୍ତି। ଏକାର୍ଣ୍ଣବ-ପ୍ରଳୟରେ ସବୁଠାରେ ଜଳମୟ; ଋଷି ଅତ୍ୟନ୍ତ କ୍ଳାନ୍ତ, ଭୁଖ-ତୃଷ୍ଣାରେ ପୀଡିତ ଓ ମୃତ୍ୟୁସନ୍ନିକଟ। ସେତେବେଳେ ଜଳ ଉପରେ ଚାଲୁଥିବା ତେଜୋମୟୀ ଗୋମାତା ପ୍ରକଟ ହୁଅନ୍ତି। ସେ ଆଶ୍ୱାସନ ଦେଇ କହନ୍ତି—ମହାଦେବଙ୍କ କୃପାରେ ମୃତ୍ୟୁ ହେବ ନାହିଁ; ପୁଛ ଧରିବାକୁ କହି ଦିବ୍ୟ ଦୁଧ ପିଆନ୍ତି, ଯାହାରେ ଭୁଖ-ତୃଷ୍ଣା ନିବୃତ୍ତ ହୋଇ ଅଦ୍ଭୁତ ପ୍ରାଣଶକ୍ତି ଫେରେ। ସେ ନିଜକୁ ନର୍ମଦା ବୋଲି ପରିଚୟ ଦେଇ, ରୁଦ୍ର ତାଙ୍କୁ ବ୍ରାହ୍ମଣ ରକ୍ଷା ପାଇଁ ପଠାଇଛନ୍ତି ବୋଲି କହନ୍ତି—ନର୍ମଦାକୁ ଚେତନ ଉଦ୍ଧାରକ ଓ ଶୈବ କୃପାର ବାହକ ଭାବେ ସ୍ଥାପନ କରେ। ପରେ ସୃଷ୍ଟି-ଦର୍ଶନ: ବକ୍ତା ଜଳରେ ପରମେଶ୍ୱରଙ୍କୁ ଉମା ଓ ବିଶ୍ୱଶକ୍ତି ସହ ଦେଖନ୍ତି। ଦେବ ଜାଗ୍ରତ ହୋଇ ବରାହ ଅବତାର ଧାରଣ କରି ନିମଗ୍ନ ପୃଥିବୀକୁ ଉଦ୍ଧାର କରନ୍ତି। ଏଠାରେ ରୁଦ୍ର-ହରି-ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତା କାର୍ଯ୍ୟ ପରମାର୍ଥରେ ଅଭେଦ ବୋଲି କହି, ବିଭେଦଜନିତ ବିଦ୍ୱେଷରୁ ସତର୍କ କରାଯାଏ। ଶେଷରେ ଫଳଶ୍ରୁତି—ନିତ୍ୟ ପାଠ/ଶ୍ରବଣ ପବିତ୍ରତା ଓ ଶୁଭ ପରଲୋକ ପ୍ରାପ୍ତି ଦେଇଥାଏ।

Pralaya-lakṣaṇa, Dvādaśa-Āditya Vision, and the Revelation of Revā (Narmadā) as Refuge
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ଯୁଧିଷ୍ଠିର ମାର୍କଣ୍ଡେୟଙ୍କୁ ଶାର୍ଙ୍ଗଧନ୍ୱା (ବିଷ୍ଣୁ)ଙ୍କ ଅନୁଭୂତ ପ୍ରଭାବ ବର୍ଣ୍ଣନା କରିବାକୁ ଅନୁରୋଧ କରନ୍ତି। ମାର୍କଣ୍ଡେୟ ପ୍ରଳୟର ଲକ୍ଷଣ—ଉଲ୍କାପାତ, ଭୂକମ୍ପ, ଧୂଳିବର୍ଷା, ଭୟଙ୍କର ନାଦ—ଏବଂ ପ୍ରାଣୀ ଓ ଭୂଦୃଶ୍ୟର ଲୟକୁ ଚିତ୍ରଣ କରନ୍ତି। ପରେ ଦ୍ୱାଦଶ ଆଦିତ୍ୟଙ୍କ ଦର୍ଶନ ହୁଏ; ତାଙ୍କ ତାପରେ ଲୋକ ଦଗ୍ଧ ହୁଅନ୍ତି, କିନ୍ତୁ ଅଦଗ୍ଧ ଭାବେ କେବଳ ରେବା ଓ ସେ ନିଜେ ଦେଖାଯାନ୍ତି। ତୃଷାର୍ତ୍ତ ହୋଇ ସେ ଉର୍ଦ୍ଧ୍ୱକୁ ଯାଇ ଅଲଙ୍କୃତ ବିଶାଳ ବିଶ୍ୱଧାମରେ ଶଙ୍ଖ-ଚକ୍ର-ଗଦାଧାରୀ ପୁରୁଷୋତ୍ତମଙ୍କୁ ଶୟନସ୍ଥ ଦେଖନ୍ତି। ଦୀର୍ଘ ସ୍ତବ କରି ବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ ଲୋକାଧାର, କାଳ-ଯୁଗ, ସୃଷ୍ଟି ଓ ପ୍ରଳୟର କାରଣ ଭାବେ ସ୍ତୁତି କରନ୍ତି। ତାପରେ ହର (ଶିବ) ପ୍ରକଟ ହୁଅନ୍ତି ଏବଂ ଦେବୀର ଆବିର୍ଭାବରେ ଧର୍ମସଙ୍କଟ ଉଠେ—ଶିଶୁର ମୃତ୍ୟୁ ରୋକିବାକୁ ସ୍ତନ୍ୟପାନ କରାଇବା ଉଚିତ କି? ବ୍ରାହ୍ମଣ ସଂସ୍କାର ନିୟମ (ଶେଷରେ ଅଠଚାଳିଶ ସଂସ୍କାର) ଉଲ୍ଲେଖ ହୁଏ, କିନ୍ତୁ ଦେବୀ ଶିଶୁ-ଅବହେଳାକୁ ମହାପାପ ବୋଲି ସତର୍କ କରନ୍ତି। ଦୀର୍ଘ ସ୍ୱପ୍ନସଦୃଶ କାଳ ପରେ ଦେବୀ ପରିଚୟ ଖୋଲନ୍ତି—ଶୟନସ୍ଥ ପୁରୁଷ କୃଷ୍ଣ/ବିଷ୍ଣୁ, ଦ୍ୱିତୀୟ ହର, ଚାରି କଳଶ ସମୁଦ୍ର, ଶିଶୁ ବ୍ରହ୍ମା, ଏବଂ ସେ ନିଜେ ସପ୍ତଦ୍ୱୀପବତୀ ପୃଥିବୀ; ରେବାଙ୍କ ନାମ ନର୍ମଦା ଓ ସେ ନଶ୍ୱର ନୁହେଁ। ଶେଷରେ ଏହି କଥାଶ୍ରବଣର ପାବନତା ପୁନଃ ପ୍ରତିପାଦିତ ହୋଇ ଆଗକୁ ପ୍ରଶ୍ନ କରିବାକୁ ଆମନ୍ତ୍ରଣ ମିଳେ।

अमरकण्टक-रेवा-माहात्म्य तथा कपिला-नदी-उत्पत्ति (Amarakantaka and Revā Māhātmya; Origin of the Kapilā River)
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ଯୁଧିଷ୍ଠିର ଓ ମାର୍କଣ୍ଡେୟଙ୍କ ପ୍ରଶ୍ନୋତ୍ତର ଆଲୋଚନାରେ ରେବା/ନର୍ମଦାଙ୍କ ଅତିଶୟ ପାବନ ମହିମା ପ୍ରତିପାଦିତ ହୋଇଛି। ଗଙ୍ଗା ଆଦି ନଦୀର ପବିତ୍ରତା କେତେକ ସ୍ଥାନବିଶେଷରେ ଅଧିକ ପ୍ରକାଶିତ ହୁଏ, କିନ୍ତୁ ରେବା ସର୍ବତ୍ର ସ୍ୱଭାବତଃ ଶୁଦ୍ଧିଦାୟିନୀ—ଏହି ବିଶେଷତା କୁହାଯାଇଛି। ଅମରକଣ୍ଟକକୁ ସିଦ୍ଧି-କ୍ଷେତ୍ର ଭାବେ ଦର୍ଶାଇ, ସେଠାରେ ଦେବ, ଗନ୍ଧର୍ବ ଓ ଋଷିମାନଙ୍କ ନିତ୍ୟ ଗମନାଗମନ; ଉଭୟ ତଟରେ ତୀର୍ଥର ଘନତା ଓ ପ୍ରାୟ ଅକ୍ଷୟତା ବର୍ଣ୍ଣିତ। ପରେ ଉତ୍ତର ଓ ଦକ୍ଷିଣ ତଟର ତୀର୍ଥନାମ ଉଲ୍ଲେଖ ହୁଏ—ଉତ୍ତର ତଟରେ ଚରୁକା-ସଙ୍ଗମ, ଚରୁକେଶ୍ୱର, ଦାରୁକେଶ୍ୱର, ବ୍ୟତୀପାତେଶ୍ୱର, ପାତାଳେଶ୍ୱର, କୋଟିଯଜ୍ଞ ଓ ଅମରେଶ୍ୱର ସମୀପର ଲିଙ୍ଗସମୂହ; ଦକ୍ଷିଣ ତଟରେ କେଦାର-ତୀର୍ଥ, ବ୍ରହ୍ମେଶ୍ୱର, ରୁଦ୍ରାଷ୍ଟକ, ସାବିତ୍ର ଓ ସୋମ-ତୀର୍ଥ। ନିୟମ ଦିଆଯାଇଛି—ସଂଯମସହ ସ୍ନାନ, ଉପବାସ, ବ୍ରହ୍ମଚର୍ଯ୍ୟ ଓ ପିତୃକର୍ମ; ତିଲୋଦକରେ ତର୍ପଣ ଓ ପିଣ୍ଡଦାନ କଲେ ଦୀର୍ଘ ସ୍ୱର୍ଗସୁଖ ଓ ଶୁଭ ପୁନର୍ଜନ୍ମ ଫଳ ମିଳେ। ଈଶ୍ୱରାନୁଗ୍ରହରେ ସେଠାରେ କୃତ କର୍ମ ‘କୋଟି-ଗୁଣ’ ହୁଏ; ନର୍ମଦାଜଳ ସ୍ପର୍ଶରେ ବୃକ୍ଷ ଓ ପଶୁମାନେ ମଧ୍ୟ ପୁଣ୍ୟଭାଗୀ ହୁଅନ୍ତି ବୋଲି କୁହାଯାଇଛି; ବିଶଲ୍ୟା ଆଦି ପବିତ୍ର ଜଳର ସୂଚନା ମଧ୍ୟ ଅଛି। ଶେଷରେ କପିଲା ନଦୀର ଉତ୍ପତ୍ତିକଥା—ଶିବଙ୍କ ସହ ନର୍ମଦାରେ କ୍ରୀଡା କରୁଥିବା ଦାକ୍ଷାୟଣୀ (ପାର୍ବତୀ)ଙ୍କ ସ୍ନାନବସ୍ତ୍ରରୁ ନିଷ୍ପିଡ଼ିତ ଜଳ କପିଲା ନାମେ ପ୍ରବାହିତ ହେଲା; ଏହାଦ୍ୱାରା ତାହାର ନାମ, ସ୍ୱଭାବ ଓ ବିଶେଷ ପୁଣ୍ୟତ୍ୱ ସ୍ଥାପିତ ହୁଏ।

Viśalyā–Kapilā-hrada Māhātmya (The Etiology of the ‘Arrowless/Healed’ Tīrtha)
ମାର୍କଣ୍ଡେୟ ବିଶଲ୍ୟା ଓ କପିଲା-ହ୍ରଦର ଉତ୍ପତ୍ତି ଏବଂ ମାହାତ୍ମ୍ୟ କଥା କହନ୍ତି। ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ମାନସପୁତ୍ର ଏବଂ ବେଦୀୟ ଅଗ୍ନିମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ପ୍ରଧାନ ଅଗ୍ନି ନଦୀତଟରେ ତପ କରେ। ମହାଦେବଙ୍କ ବରରେ ନର୍ମଦା ସହ ପନ୍ଦରଟି ନଦୀ ତାଙ୍କର ପତ୍ନୀ ହୁଅନ୍ତି; ସେମାନେ ସମୁହରେ ‘ଧୀଷ୍ଣୀ’ (ନଦୀ-ପତ୍ନୀ) ଭାବେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ। ସେମାନଙ୍କ ସନ୍ତାନ ଯଜ୍ଞାଗ୍ନି (ଅଧ୍ୱର-ଅଗ୍ନି) ରୂପେ ପ୍ରଳୟ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ରହେ; ନର୍ମଦାରୁ ପ୍ରବଳ ଧୀଷ୍ଣୀନ୍ଦ୍ର ଜନ୍ମ ନେଇଥାଏ। ପରେ ମୟତାରକ ସମ୍ବନ୍ଧୀୟ ଦେବାସୁର ଯୁଦ୍ଧରେ ଦେବମାନେ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ଶରଣ ନେନ୍ତି। ବିଷ୍ଣୁ ପାବକ (ଅଗ୍ନି) ଓ ମାରୁତ (ବାୟୁ)କୁ ଡାକି ଧୀଷ୍ଣୀ/ପାବକେନ୍ଦ୍ରଙ୍କୁ ନର୍ମଦେୟ ଦାନବମାନଙ୍କୁ ଦହିବାକୁ ଆଜ୍ଞା ଦିଅନ୍ତି। ଶତ୍ରୁମାନେ ଦିବ୍ୟାସ୍ତ୍ରରେ ଅଗ୍ନିକୁ ଘେରିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କଲେ ମଧ୍ୟ, ଅଗ୍ନି ଓ ବାୟୁ ସେମାନଙ୍କୁ ଭସ୍ମ କରି ଅନେକଙ୍କୁ ପାତାଳ ଜଳରେ ନିକ୍ଷେପ କରନ୍ତି। ବିଜୟ ପରେ ଦେବମାନେ ଯୁବ ନର୍ମଦା-ପୁତ୍ର ଅଗ୍ନିଙ୍କୁ ସମ୍ମାନ କରନ୍ତି। ଯୁଦ୍ଧରେ ଅସ୍ତ୍ରରେ ବିଦ୍ଧ ହୋଇ ‘ସଶଲ୍ୟ’ ଅବସ୍ଥାରେ ସେ ମାତାଙ୍କ ପାଖକୁ ଆସିଲେ, ନର୍ମଦା ତାଙ୍କୁ ଆଲିଙ୍ଗନ କରି କପିଲା-ହ୍ରଦରେ ପ୍ରବେଶ କରନ୍ତି; ସେଠାର ଜଳ କ୍ଷଣେ ଶଲ୍ୟ-ବେଦନା ହରି ତାଙ୍କୁ ‘ବିଶଲ୍ୟ’ କରେ। ଏହି ତୀର୍ଥରେ ସ୍ନାନ କଲେ ‘ପାପ-ଶଲ୍ୟ’ ନାଶ ହୁଏ, ଏବଂ ସେଠାରେ ଦେହତ୍ୟାଗ କଲେ ସ୍ୱର୍ଗଗତି ମିଳେ—ଏହିପରି ନାମ ଓ ମୋକ୍ଷଦାୟି ମାହାତ୍ମ୍ୟ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ ହୁଏ।

Viśalyā–Saṅgama Māhātmya (Glory of the Viśalyā Confluence) — Chapter 23
ମାର୍କଣ୍ଡେୟ ରାଜାଙ୍କୁ ଉପଦେଶ ଦେଇ କହନ୍ତି—ପୁଣ୍ୟ ସଙ୍ଗମରେ ପରମ ଭକ୍ତି ସହ ଦେହତ୍ୟାଗ କରିବା ମୋକ୍ଷଦାୟକ, ଏବଂ ବିଶେଷତଃ ରେବା (ନର୍ମଦା) ଜଳର ଶୋଧନ-ମହିମା ଅତ୍ୟନ୍ତ ଶ୍ରେଷ୍ଠ। ଅଧ୍ୟାୟରେ କ୍ରମେ ଫଳ କୁହାଯାଇଛି—(୧) ବିଶଲ୍ୟା-ସଙ୍ଗମରେ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଭକ୍ତିରେ ପ୍ରାଣତ୍ୟାଗ କରୁଥିବା ଲୋକ ପରମ ଗତି ପାଆନ୍ତି; (୨) ସନ୍ନ୍ୟାସଭାବରେ ସମସ୍ତ ସଙ୍କଳ୍ପ ତ୍ୟାଗ କରି ଦେହ ଛାଡ଼ିଲେ ଅମରେଶ୍ୱରଙ୍କ ସାନ୍ନିଧ୍ୟ ପାଇ ସ୍ୱର୍ଗଲୋକରେ ବାସ ମିଳେ; (୩) ଶୈଲେନ୍ଦ୍ରରେ ଦେହତ୍ୟାଗ କରୁଥିବା ଭକ୍ତ ସୂର୍ଯ୍ୟବର୍ଣ୍ଣ ବିମାନରେ ଅମରାବତୀକୁ ଯାଆନ୍ତି, ଅପ୍ସରାମାନେ ତାଙ୍କ କୀର୍ତ୍ତି ଗାନ କରନ୍ତି। ତାପରେ ଜଳମାନଙ୍କ ତାରତମ୍ୟ କୁହାଯାଏ—କେହି ପଣ୍ଡିତ ସରସ୍ୱତୀ ଓ ଗଙ୍ଗାକୁ ସମାନ କହିଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ତତ୍ତ୍ୱଜ୍ଞମାନେ ରେବାଜଳକୁ ତାହାଠାରୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ମାନନ୍ତି; ଏହାର ଶ୍ରେଷ୍ଠତା ନେଇ ବିତର୍କ ନ କରିବାକୁ କୁହାଯାଏ। ରେବା-ପ୍ରଦେଶ ବିଦ୍ୟାଧର ଓ କିନ୍ନରସଦୃଶ ଦିବ୍ୟଜନରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ; ଶ୍ରଦ୍ଧାରେ ରେବାଜଳ ଶିରେ ଧାରଣ କରୁଥିବା ଲୋକ ଇନ୍ଦ୍ରଲୋକ ସମୀପକୁ ପହଞ୍ଚନ୍ତି ବୋଲି ଭାବ ଦିଆଯାଏ। ଯେ ପୁଣି ସଂସାରସାଗର ଦେଖିବାକୁ ଚାହେଁନି, ସେ ନର୍ମଦାସେବା ନିତ୍ୟ କରୁ; ସେ ତ୍ରିଲୋକକୁ ପବିତ୍ର କରନ୍ତି, ଏବଂ ତାଙ୍କ କ୍ଷେତ୍ରରେ ଯେଉଁଠି ମୃତ୍ୟୁ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ଗଣେଶ୍ୱରୀ (ଦିବ୍ୟ ପରିଚର) ଗତି ମିଳେ। ତଟ ଯଜ୍ଞସ୍ଥଳରେ ଘେରା; ପାପୀମାନେ ମଧ୍ୟ ସେଠାରେ ମରିଲେ ସ୍ୱର୍ଗ ପାଆନ୍ତି। କପିଲା ଓ ବିଶଲ୍ୟାକୁ ଈଶ୍ୱରଙ୍କ ପୂର୍ବସୃଷ୍ଟି—ଲୋକହିତାର୍ଥ—ବୋଲି କୁହାଯାଇଛି; ଉପବାସ ଓ ଇନ୍ଦ୍ରିୟନିଗ୍ରହ ସହ ସ୍ନାନ ଅଶ୍ୱମେଧଫଳ ସମାନ। ଏହି ତୀର୍ଥରେ ଅନାଶକ ବ୍ରତ ସର୍ବପାପହର ଓ ଶିବଧାମପ୍ରଦ, ଏବଂ ବିଶଲ୍ୟା-ସଙ୍ଗମରେ ଏକମାତ୍ର ସ୍ନାନ ପୃଥିବୀରେ ସମୁଦ୍ରପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ସ୍ନାନ-ଦାନଫଳ ସମାନ ବୋଲି ଘୋଷିତ।

Kara–Narmadā Saṅgama Māhātmya (The Glory of the Kara–Narmadā Confluence at Māndhātṛpura)
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ଶ୍ରୀ ମାର୍କଣ୍ଡେୟ ମାନ୍ଧାତୃପୁରରେ କରା ନଦୀ ଓ ନର୍ମଦା (ରେବା)ର ସଙ୍ଗମକୁ ଏକ ବିଶେଷ ତୀର୍ଥ ଭାବେ ନିର୍ଦ୍ଦେଶ କରନ୍ତି। ସେଠାକୁ ଯାଇ ସଙ୍ଗମ-ସ୍ନାନ କରି, ବିଷ୍ଣୁପରାୟଣ ଭକ୍ତି—ପୂଜା, ସ୍ମରଣ ଇତ୍ୟାଦି ଶୁଦ୍ଧିକର ଆଚରଣ—ରେ ଲଗ୍ନ ହେବାକୁ ସଂକ୍ଷିପ୍ତ ବିଧି ଦିଆଯାଇଛି। ପରେ ତୀର୍ଥର ପବିତ୍ରତାର କାରଣକଥା ଆସେ। ଏକ ଦୈତ୍ୟବଧ ପାଇଁ ଭଗବାନ ବିଷ୍ଣୁ ଚକ୍ର ଧାରଣ କଲେ; ତାଙ୍କ ସ୍ୱେଦରୁ ଏକ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ନଦୀ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୋଇ, ସେହି ସ୍ଥାନରେ ରେବାରେ ମିଶି ସଙ୍ଗମ ଗଢ଼େ। ତେଣୁ ସେଠାରେ ସ୍ନାନ କଲେ ପାପନାଶ ହୋଇ ଶୁଦ୍ଧି ଲାଭ ହୁଏ—ଏହି ଫଳଶ୍ରୁତି ସହ ଅଧ୍ୟାୟ ସମାପ୍ତ।

Revā–Nīlagāṅgā Saṅgama Māhātmya (Confluence Theology and Ritual Fruits)
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ମାର୍କଣ୍ଡେୟ କହନ୍ତି ଯେ ଓଂକାରର ପୂର୍ବଭାଗରେ ଏକ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ତୀର୍ଥ ଅଛି, ଯେଉଁଠାରେ ରେବା ନଦୀ ନୀଳଗଙ୍ଗା ସହ ସଙ୍ଗମ କରେ। ସେହି ସଙ୍ଗମରେ ସ୍ନାନ ଓ ଜପ କଲେ ଲୋକିକ ଲକ୍ଷ୍ୟ ସାଧ୍ୟ ହୁଏ ବୋଲି କୁହାଯାଇ, ସ୍ଥାନଟିକୁ ବିଶେଷ କର୍ମଫଳଦାୟକ ଭାବେ ନିର୍ଦ୍ଦେଶ କରାଯାଇଛି। ଆଉ କୁହାଯାଏ ଯେ ସେଠାରେ ସେବା କଲେ ମୃତ୍ୟୁ ପରେ ନୀଳକଣ୍ଠପୁରରେ ସାଠି ହଜାର ବର୍ଷ ପବିତ୍ର ନିବାସ ମିଳେ, ଯାହା ଏହି ଭୂଗୋଳକୁ ଶୈବ ଧାମ ସହ ଯୋଡ଼େ। ଶ୍ରାଦ୍ଧକାଳେ ତିଳମିଶ୍ରିତ ଜଳରେ ପିତୃତର୍ପଣ କଲେ ସାଧକ ନିଜ ସହ ଏକୋଇଶ ଜଣଙ୍କୁ ଉଦ୍ଧାର କରେ—ଫଳ ବ୍ୟକ୍ତିଗତ ଓ ବଂଶଗତ ଦୁହେଁ।

Jāleśvara Tīrtha-प्रशंसा, Tripura-उपद्रवः, तथा Madhūkā (Lalitā) Vrata-विधानम् | Praise of Jāleśvara, the Tripura crisis, and the Madhūkā vow
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ଯୁଧିଷ୍ଠିର ମାର୍କଣ୍ଡେୟଙ୍କୁ ପଚାରନ୍ତି—ପୂର୍ବେ ଉଲ୍ଲେଖିତ ଜାଲେଶ୍ୱର ତୀର୍ଥ କିପରି ଅପୂର୍ବ ପୁଣ୍ୟ ଦେଉଛି ଏବଂ ସିଦ୍ଧ‑ଋଷିମାନେ କାହିଁକି ଏହାକୁ ପୂଜନ୍ତି। ମାର୍କଣ୍ଡେୟ ଜାଲେଶ୍ୱରକୁ ଅନନ୍ୟ ତୀର୍ଥ ଭାବେ ମହିମା କରି, ତାହାର ପୃଷ୍ଠଭୂମିରେ ପୁରାଣବୃତ୍ତାନ୍ତ କହନ୍ତି—ବାଣ ଓ ଚଳନଶୀଳ ତ୍ରିପୁରା ସହ ସଂପୃକ୍ତ ଅସୁରମାନେ ଦେବତା ଓ ଋଷିମାନଙ୍କୁ ପୀଡ଼ା ଦେଉଛନ୍ତି। ସେମାନେ ପ୍ରଥମେ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଶରଣ ନେନ୍ତି; ବ୍ରହ୍ମା କହନ୍ତି ବାଣ ପ୍ରାୟଃ ଅବଧ୍ୟ, ତାଙ୍କ ନିଗ୍ରହ କେବଳ ଶିବଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ସମ୍ଭବ। ପରେ ଦେବଗଣ ମହାଦେବଙ୍କୁ ସ୍ତୁତି କରନ୍ତି; ସ୍ତୋତ୍ରରେ ପଞ୍ଚାକ୍ଷର, ପଞ୍ଚବକ୍ତ୍ର ଓ ଅଷ୍ଟମୂର୍ତ୍ତି ଭାବରେ ଶିବତତ୍ତ୍ୱ ପ୍ରକାଶିତ ହୁଏ। ଶିବ ସମାଧାନର ପ୍ରତିଜ୍ଞା କରି ନାରଦଙ୍କୁ କାର୍ଯ୍ୟସାଧକ ଭାବେ ପଠାନ୍ତି। ନାରଦ ତ୍ରିପୁରାକୁ ଯାଇ “ନାନା ଧର୍ମ” ଦ୍ୱାରା ଅନ୍ତର୍ଭେଦ ସୃଷ୍ଟି କରିବା ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟରେ ବାଣଙ୍କ ଐଶ୍ୱର୍ୟମୟ ନଗରୀରେ ସମ୍ମାନ ସହ ପ୍ରବେଶ କରି ବାଣ ଓ ରାଣୀ ସହ ଉପଦେଶମୟ ସମ୍ବାଦ କରନ୍ତି। ପରେ ଅଧ୍ୟାୟ ନିୟମ‑ବିଧାନମୟ ହୁଏ—ନାରୀମାନଙ୍କ ପାଇଁ ତିଥି‑ଆଧାରିତ ବ୍ରତ‑ଦାନ ପ୍ରଣାଳୀ, ଅନ୍ନ‑ବସ୍ତ୍ର‑ଲୁଣ‑ଘି ଆଦି ଦାନର ତାଲିକା ଓ ତାହାର ଫଳ—ଆରୋଗ୍ୟ, ସୌଭାଗ୍ୟ, କୁଳବୃଦ୍ଧି, ମଙ୍ଗଳ—ବର୍ଣ୍ଣିତ। ବିଶେଷତଃ ଚୈତ୍ର ଶୁକ୍ଳ ତୃତୀୟାରୁ ଆରମ୍ଭ ହେଉଥିବା ମଧୂକା/ଲଲିତା ବ୍ରତର ବିଧି ବିସ୍ତାରେ କୁହାଯାଏ—ମଧୂକ ବୃକ୍ଷ ପ୍ରତିମାରେ ଶିବ‑ଉମା ପ୍ରତିଷ୍ଠା, ମନ୍ତ୍ରଯୁକ୍ତ ଅଙ୍ଗପୂଜା, ଅର୍ଘ୍ୟ ଓ କରକ‑ଦାନ ମନ୍ତ୍ର, ମାସିକ ନିୟମ, ବର୍ଷାନ୍ତ ଉଦ୍ୟାପନରେ ଗୁରୁ/ଆଚାର୍ଯ୍ୟଙ୍କୁ ଦାନ। ଶେଷରେ ଫଳଶ୍ରୁତିରେ ଅନିଷ୍ଟନାଶ, ଦାମ୍ପତ୍ୟ ସୌହାର୍ଦ୍ୟ‑ସମୃଦ୍ଧି ବୃଦ୍ଧି ଓ ଧର୍ମଯୁକ୍ତ ଶୁଭଜନ୍ମ ପ୍ରାପ୍ତି କଥିତ।

Dāna-viveka and Pati-dharma Assertion (दानविवेकः पतिधर्मप्रतिज्ञा च)
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ନାରଦଙ୍କ ବଚନ ଶୁଣି ରାଣୀ ତାଙ୍କୁ ସୁନା, ରତ୍ନ, ଉତ୍ତମ ବସ୍ତ୍ର ଓ ଦୁର୍ଲଭ ବସ୍ତୁ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଦାନ କରିବାକୁ ଉଦ୍ୟତ ହୁଅନ୍ତି। କିନ୍ତୁ ନାରଦ ବ୍ୟକ୍ତିଗତ ସମୃଦ୍ଧି ଗ୍ରହଣ କରନ୍ତି ନାହିଁ ଏବଂ ଦାନର ବିବେକ କହନ୍ତି—ମୁନିମାନେ ସଞ୍ଚୟରେ ନୁହେଁ, ଭକ୍ତିରେ ପୋଷିତ; ତେଣୁ ଦାନ କ୍ଷୀଣବୃତ୍ତି ଦରିଦ୍ର ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ଦିଆଯାଉ। ତାପରେ ରାଣୀ ବେଦ-ବେଦାଙ୍ଗରେ ପାରଙ୍ଗତ ନିର୍ଧନ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କୁ ଡାକି ନାରଦଙ୍କ ନିର୍ଦ୍ଦେଶ ଅନୁସାରେ ଦାନ କରନ୍ତି ଏବଂ ଏହା ହରି ଓ ଶଙ୍କରଙ୍କ ପ୍ରୀତି ପାଇଁ ବୋଲି ସ୍ପଷ୍ଟ କରନ୍ତି। ପରେ ସେ ପତିଧର୍ମର ପ୍ରତିଜ୍ଞା ଦୃଢ଼ କରନ୍ତି—ବାଣ ହିଁ ତାଙ୍କର ଏକମାତ୍ର ଦେବତା; ତାଙ୍କ ଦୀର୍ଘାୟୁ ଓ ଜନ୍ମଜନ୍ମାନ୍ତର ସହଚର୍ଯ୍ୟ ଆକାଂକ୍ଷା କରନ୍ତି, ତଥାପି ନାରଦାଜ୍ଞା ଅନୁସାରେ ଦାନ କରିଛନ୍ତି ବୋଲି କହନ୍ତି। ନାରଦ ବିଦାୟ ନେଇ ଚାଲିଯାଆନ୍ତି; ତାଙ୍କ ପରେ ସ୍ତ୍ରୀମାନେ ଫିକା ଓ ତେଜହୀନ, ଯେନେ ନାରଦବଚନରେ ମୋହିତ—ଏହା ଋଷି-ସଂବାଦର ପ୍ରଭାବରେ ମନସ୍ଥିତି ଓ ସାମାଜିକ ଫଳ ପରିବର୍ତ୍ତିତ ହୁଏ ବୋଲି ସୂଚାଏ।

दग्धत्रिपुरप्रसङ्गः, बाणस्तोत्रम्, अमरकण्टक-ज्वालेश्वरमाहात्म्यम् (Burning of Tripura, Bāṇa’s Hymn, and the Māhātmya of Amarakāṇṭaka–Jvāleśvara)
ମାର୍କଣ୍ଡେୟ କହନ୍ତି—ନର୍ମଦାତଟରେ ଉମାସହିତ ରୁଦ୍ର ବିରାଜିତ; ସେଠାରେ ନାରଦ ବାଣ ଓ ତାହାର ପ୍ରାସାଦ-ବୈଭବର ସମ୍ବାଦ ଦେଇଥାନ୍ତି। ତେବେ ଶିବ ତ୍ରିପୁରବିଜୟ ସଙ୍କଳ୍ପ କରି ଦେବତା, ବେଦ, ଛନ୍ଦ ଓ ତତ୍ତ୍ୱକୁ ରଥର ଅଙ୍ଗାଙ୍ଗରେ ନିଯୁକ୍ତ କରି ବିଶ୍ୱରଥ ଓ ଦିବ୍ୟ ଆୟୁଧ-ବ୍ୟବସ୍ଥା ଗଢ଼ନ୍ତି। ତିନୋଟି ପୁର ଏକ ସମୟରେ ସମରେଖ ହେଲେ ସେ ଶର ଛାଡ଼ନ୍ତି; ତ୍ରିପୁର ଦଗ୍ଧ ହୋଇ ନଶ୍ଟ ହୁଏ। ଦାହର ଭୟାନକତା, ଅପଶକୁନ ଓ ସାମାଜିକ ଅସ୍ଥିରତାର ଚିତ୍ରଣ ମିଳେ। ବାଣ ନିଜ ନୈତିକ ଦୋଷ ଓ ବିନାଶର କାରଣ ବୁଝି ଶିବଶରଣ ନେଇ ଦୀର୍ଘ ସ୍ତୋତ୍ର କରେ; ଶିବଙ୍କୁ ସର୍ବବ୍ୟାପୀ, ଦେବତା ଓ ଭୂତତତ୍ତ୍ୱର ଆଧାର ଭାବେ ସ୍ତୁତି କରେ। ଶିବଙ୍କ କ୍ରୋଧ ଶାନ୍ତ ହୁଏ; ସେ ବାଣକୁ ଅଭୟ ଓ ପଦ ଦେଇ ଦାହାଗ୍ନିର ଏକ ଅଂଶ ରୋକନ୍ତି। ପରେ ଦଗ୍ଧ ତ୍ରିପୁରର ଜ୍ୱଳନ୍ତ ଖଣ୍ଡ ଶ୍ରୀଶୈଳ ଓ ଅମରକଣ୍ଟକ ପବିତ୍ର ସ୍ଥାନ ସହ ଯୋଡ଼ାଯାଏ; ‘ଜ୍ୱାଲେଶ୍ୱର’ ନାମର କାରଣ ଓ ତୀର୍ଥଯାତ୍ରାର ମାହାତ୍ମ୍ୟ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ ହୁଏ। ଅମରକଣ୍ଟକରେ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ‘ପାତନ’ ସାଧନା ପାଇଁ କୃଚ୍ଛ୍ର, ଜପ, ହୋମ, ପୂଜାର ବିଧି ଓ ରେବାର ଦକ୍ଷିଣତଟର ନିକଟ ତୀର୍ଥଗୁଡ଼ିକ ଉଲ୍ଲେଖ କରି ନିୟମପାଳନ, ପିତୃକର୍ମ ଓ ଦୋଷନାଶକୁ ଗୁରୁତ୍ୱ ଦିଆଯାଏ।

Kāverī–Narmadā Saṅgama Māhātmya (Kubera’s Observance and the Fruits of Tīrtha-Discipline)
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟ ପ୍ରଶ୍ନ–ଉତ୍ତର ଆକାରର ଧାର୍ମିକ ସଂବାଦ। ଯୁଧିଷ୍ଠିର କାବେରୀ ନଦୀର ଖ୍ୟାତି ଏବଂ ତାଙ୍କ ପବିତ୍ର ପ୍ରସଙ୍ଗରେ ଦର୍ଶନ, ସ୍ପର୍ଶ, ସ୍ନାନ, ଜପ, ଦାନ, ଉପବାସ ଇତ୍ୟାଦିର ନିଶ୍ଚିତ ଫଳ ଜାଣିବାକୁ ଚାହାନ୍ତି। ମାର୍କଣ୍ଡେୟ କାବେରୀ–ନର୍ମଦା ସଙ୍ଗମକୁ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ତୀର୍ଥ ଭାବେ ପ୍ରତିଷ୍ଠା କରି, ଏକ ଦୃଷ୍ଟାନ୍ତ କଥା ଦ୍ୱାରା ତାହାର ପ୍ରଭାବ ସାବିତ୍ର କରନ୍ତି। କଥାରେ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଯକ୍ଷ କୁବେର ସଙ୍ଗମସ୍ଥଳରେ ଦୀର୍ଘକାଳ ନିୟମବଦ୍ଧ ତପ କରନ୍ତି—ଶୁଚିତା ରକ୍ଷା, ମହାଦେବଙ୍କ ଶିଷ୍ଟ ପୂଜା, କ୍ରମେ ଆହାର-ନିୟମ, ସମୟାନୁସାରେ ଉପବାସ ଓ କଠୋର ବ୍ରତ। ଶିବ ପ୍ରକଟ ହୋଇ ବର ଦିଅନ୍ତି; କୁବେର ଯକ୍ଷାଧିପତ୍ୟ, ଅଚଳ ଭକ୍ତି ଓ ଧର୍ମରେ ସ୍ଥିର ବୁଦ୍ଧି ମାଗନ୍ତି, ଶିବ ତାହା ଅନୁମୋଦନ କରନ୍ତି। ପରେ ଫଳଶ୍ରୁତି ସଦୃଶ ସଙ୍ଗମ ମାହାତ୍ମ୍ୟ ବର୍ଣ୍ଣିତ—ଏହା ପାପନାଶକ, ସ୍ୱର୍ଗପ୍ରଦ, ପିତୃହିତାର୍ଥେ ଦାନ-ତର୍ପଣର ବିଶେଷ ଫଳଦାୟକ ଏବଂ ମହାଯଜ୍ଞ ସମ ପୁଣ୍ୟଦାୟକ। ଅମରେଶ୍ୱର କ୍ଷେତ୍ରର କ୍ଷେତ୍ରପାଳ, ନଦୀମାନଙ୍କ ରକ୍ଷିତ ଯୋଗ ଓ ନାମଯୁକ୍ତ ଲିଙ୍ଗମାନଙ୍କ ଉଲ୍ଲେଖ ରହିଛି; ଏବଂ ପବିତ୍ର କ୍ଷେତ୍ରରେ କୃତ ଦୁଷ୍କର୍ମ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଗୁରୁତର ଫଳ ଦେଇଥାଏ ବୋଲି ସତର୍କ କରାଯାଇଛି। ଶେଷରେ କାବେରୀଙ୍କ ରୁଦ୍ରସମ୍ବନ୍ଧୀୟ ପାବନତା ଓ ଅତିଶୟ ମହିମା ପୁନଃ ପ୍ରତିପାଦିତ ହୁଏ।

Dārutīrtha-māhātmya (The Glory of Dārutīrtha on the Narmadā)
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟଟି ସଂବାଦରୂପେ ମାର୍କଣ୍ଡେୟ ଯୁଧିଷ୍ଠିରଙ୍କ ପ୍ରଶ୍ନର ଉତ୍ତରରେ ନର୍ମଦାର ଉତ୍ତର ତଟରେ ଅବସ୍ଥିତ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ଦାରୁତୀର୍ଥର ମାହାତ୍ମ୍ୟ ବର୍ଣ୍ଣନା କରେ। ତୀର୍ଥର ନାମକାରଣ ଦାରୁ—ଭାର୍ଗବ ବଂଶୀୟ, ବେଦ ଓ ବେଦାଙ୍ଗରେ ପାରଙ୍ଗତ ଏକ ବିଦ୍ୱାନ ବ୍ରାହ୍ମଣ। ତାଙ୍କ ଜୀବନ ଆଶ୍ରମକ୍ରମ (ବ୍ରହ୍ମଚର୍ଯ୍ୟ, ଗୃହସ୍ଥ, ବାନପ୍ରସ୍ଥ) ଅନୁସାରେ ଆଗେଇ ଶେଷରେ ଯତିଧର୍ମାନୁଗତ ତପସ୍ୟା-ସନ୍ନ୍ୟାସନିଷ୍ଠାରେ ପରିଣତ ହୁଏ; ସେ ଜୀବନପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ମହାଦେବଙ୍କ ଧ୍ୟାନ ଓ ତପରେ ରହି ତୀର୍ଥର କୀର୍ତ୍ତିକୁ ତ୍ରିଲୋକରେ ପ୍ରତିଷ୍ଠା କରିଥିଲେ। ପରେ ବିଧି ଦିଆଯାଇଛି—ନିୟମପୂର୍ବକ ସ୍ନାନ, ପିତୃ ଓ ଦେବତାଙ୍କ ପୂଜା। ସତ୍ୟବାଦିତା, କ୍ରୋଧନିଗ୍ରହ ଓ ସର୍ବଭୂତହିତ ଭଳି ନୀତିଗୁଣ ସହିତ ଅଭୀଷ୍ଟସିଦ୍ଧିର ଫଳ କୁହାଯାଇଛି। ସତ୍ୟ-ଶୌଚଯୁକ୍ତ ଉପବାସ ଏବଂ ଋଗ୍-ସାମ-ଯଜୁର୍ବେଦ ପାଠକୁ ଉତ୍ତମ ଫଳଦାୟକ ବୋଲି କହାଯାଇଛି। ଶେଷରେ ଶଙ୍କରଙ୍କ ମତରୂପେ ଫଳଶ୍ରୁତି—ଯେ ନିୟମରେ ସେଠାରେ ଦେହତ୍ୟାଗ କରେ, ସେ ଅନିବର୍ତ୍ତିକା ଗତି, ଅର୍ଥାତ୍ ପୁନରାଗମନରହିତ ପରମ ପଥ, ପାଏ।

ब्रह्मावर्ततीर्थमाहात्म्य — The Glory of the Brahmāvarta Tīrtha
ମାର୍କଣ୍ଡେୟ ରାଜଶ୍ରୋତାଙ୍କୁ ବ୍ରହ୍ମାବର୍ତ୍ତ ନାମକ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ତୀର୍ଥର ମାହାତ୍ମ୍ୟ କହନ୍ତି; ଏହା ସମସ୍ତ ମଳିନତାକୁ ନାଶ କରୁଥିବା ପବିତ୍ର ସ୍ଥାନ। ସେଠାରେ ବ୍ରହ୍ମା ସଦା ସନ୍ନିହିତ ରହି କଠୋର ତପସ୍ୟା, ନିୟମ-ସଂଯମ ଓ ମହେଶ୍ୱର ଧ୍ୟାନରେ ଏକାଗ୍ର ଥାନ୍ତି ବୋଲି ବର୍ଣ୍ଣନା ମିଳେ। ବିଧିପୂର୍ବକ ସ୍ନାନ କରିବା, ପିତୃ ଓ ଦେବତାଙ୍କୁ ତର୍ପଣ ଦେବା, ଏବଂ ଈଶାନ (ଶିବ) କିମ୍ବା ବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ ପରମେଶ୍ୱର ଭାବେ ପୂଜିବାକୁ ଉପଦେଶ ଦିଆଯାଏ। ଏହି ତୀର୍ଥର ପ୍ରଭାବରେ ଯଥାବିଧି ଦକ୍ଷିଣାସହିତ କୃତ ଯଜ୍ଞସମ ପୁଣ୍ୟଫଳ ଲଭ୍ୟ ହୁଏ। ଅନ୍ୟଥା କୁହାଯାଏ—ମନୁଷ୍ୟଙ୍କ ପାଇଁ ସ୍ଥାନ ଚେଷ୍ଟା ବିନା ପବିତ୍ର ହୁଏ ନାହିଁ; ଦୃଢ଼ ସଙ୍କଳ୍ପ, ସାମର୍ଥ୍ୟ ଓ ସ୍ଥିରତା ସିଦ୍ଧି ଦେଇଥାଏ, ପ୍ରମାଦ ଓ ଲୋଭ ପତନର କାରଣ। ଶେଷରେ—ଯେଉଁଠି ଆତ୍ମସଂଯମୀ ମୁନି ବସନ୍ତି, ସେ ସ୍ଥାନ କୁରୁକ୍ଷେତ୍ର, ନୈମିଷ, ପୁଷ୍କର ପରି ମହାକ୍ଷେତ୍ର ସମାନ ବୋଲି ନିଷ୍କର୍ଷ।

पत्त्रेश्वरतीर्थमाहात्म्य (Patreśvara Tīrtha Māhātmya)
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ଯୁଧିଷ୍ଠିର ମାର୍କଣ୍ଡେୟଙ୍କୁ ପଚାରନ୍ତି—ପାପନାଶକ ପତ୍ରେଶ୍ୱର ତୀର୍ଥ ସହିତ ସଂପୃକ୍ତ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ସିଦ୍ଧ କିଏ। ମାର୍କଣ୍ଡେୟ କହନ୍ତି—ଚିତ୍ର (ଚିତ୍ରା)ଙ୍କ ଦୀପ୍ତିମାନ ପୁତ୍ର ପତ୍ରେଶ୍ୱର, ‘ଜୟ’ ନାମରେ ମଧ୍ୟ ପ୍ରସିଦ୍ଧ, ଦେବସଭାରେ ମେନକାଙ୍କ ନୃତ୍ୟ ଦେଖି ମୋହିତ ହୋଇ ସଂଯମ ହରାଇଥିଲେ। ଏହି ଅଜିତେନ୍ଦ୍ରିୟତା ଦେଖି ଇନ୍ଦ୍ର ନୀତିଶିକ୍ଷା ସ୍ୱରୂପ ଦୀର୍ଘକାଳ ମର୍ତ୍ୟଜୀବନ ଭୋଗିବାର ଶାପ ଦେଲେ। ଶାପମୋଚନ ପାଇଁ ତାଙ୍କୁ ନର୍ମଦା (ରେବା) ତଟରେ ବାରୋ ବର୍ଷ ନିୟମିତ ସାଧନା କରିବାକୁ କୁହାଗଲା। ସେ ସ୍ନାନ, ଜପ, ଶଙ୍କରପୂଜା ଓ ପଞ୍ଚାଗ୍ନି ତପ ଆଦି କଠୋର ତପସ୍ୟା କରି ଶିବଙ୍କୁ ପ୍ରସନ୍ନ କଲେ; ଶିବ ପ୍ରକଟ ହୋଇ ବର ଦେଲେ। ଭକ୍ତ ଅନୁରୋଧ କଲେ—ମୋ ନାମରେ ଏହି ତୀର୍ଥରେ ଆପଣ ସ୍ଥିର ରୁହନ୍ତୁ; ଏହିପରି ପତ୍ରେଶ୍ୱର ଲିଙ୍ଗ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ ହୋଇ ତ୍ରିଲୋକରେ ଖ୍ୟାତି ପାଇଲା। ଶେଷରେ ଫଳଶ୍ରୁତି—ଏକଥର ସ୍ନାନରେ ପାପକ୍ଷୟ, ସେଠାରେ ପୂଜାରେ ଅଶ୍ୱମେଧସମ ଯଜ୍ଞଫଳ, ସ୍ୱର୍ଗସୁଖ, ଶୁଭ ପୁନର୍ଜନ୍ମ, ଦୀର୍ଘାୟୁ, ରୋଗ-ଶୋକମୁକ୍ତି ଓ ତୀର୍ଥଜଳସ୍ମୃତି ରହେ।

अग्नितीर्थमाहात्म्य — Agnitīrtha Māhātmya (The Glory of Agni-Tīrtha)
ମାର୍କଣ୍ଡେୟ ଯୁଧିଷ୍ଠିରଙ୍କୁ ଅଗ୍ନିତୀର୍ଥକୁ ଯିବାର ବିଧି କହି, ଇଚ୍ଛା ଓ ଲୋକଧର୍ମ-ନୀତିଜନିତ କାରଣରୁ ଅଗ୍ନି କିପରି ଏକ ସ୍ଥାନରେ ‘ସନ୍ନିହିତ’ ହୁଅନ୍ତି ତାହା ତତ୍ତ୍ୱରୂପେ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରନ୍ତି। କୃତଯୁଗରେ ମାହିଷ୍ମତୀରେ ଦୁର୍ଯ୍ୟୋଧନ ନାମକ ରାଜା ନର୍ମଦା ସହ ସମ୍ପର୍କ କରି ସୁଦର୍ଶନା ନାମର କନ୍ୟା ପାଉଥାଏ। କନ୍ୟା ଯୌବନରେ ପହଞ୍ଚିଲେ ଅଗ୍ନି ଦରିଦ୍ର ବ୍ରାହ୍ମଣ ବେଶରେ ଆସି ତାଙ୍କ ହାତ ମାଗନ୍ତି; କିନ୍ତୁ ରାଜା ଧନ-ପ୍ରତିଷ୍ଠାର ଅସମଞ୍ଜସ ଦେଖାଇ ଅସ୍ୱୀକାର କରେ। ତାପରେ ଯଜ୍ଞାଗ୍ନିରୁ ଅଗ୍ନି ଅନ୍ତର୍ଧାନ ହୋଇଯାନ୍ତି, ଯଜ୍ଞକ୍ରିୟା ବିଘ୍ନିତ ହୁଏ ଓ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ଭୟଭୀତ ହୁଅନ୍ତି। ତଦନ୍ତ ଓ ତପସ୍ୟା ପରେ ଅଗ୍ନି ସ୍ୱପ୍ନରେ କାରଣ କହନ୍ତି—କନ୍ୟାଦାନର ନିଷେଧ ହିଁ ତାଙ୍କ ପ୍ରତ୍ୟାହାରର ହେତୁ। ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ଶର୍ତ୍ତ ଜଣାନ୍ତି: ରାଜା କନ୍ୟାକୁ ଅଗ୍ନିଙ୍କୁ ଦେଲେ ଗୃହାଗ୍ନି ପୁନଃ ପ୍ରଜ୍ୱଳିତ ହେବ। ରାଜା ସମ୍ମତି ଦେଇ ବିବାହ ହୁଏ, ଅଗ୍ନି ମାହିଷ୍ମତୀରେ ନିତ୍ୟ ସନ୍ନିହିତ ହୁଅନ୍ତି; ତେଣୁ ସେ ସ୍ଥାନ ‘ଅଗ୍ନିତୀର୍ଥ’ ନାମରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ। ଫଳଶ୍ରୁତିରେ ପକ୍ଷସନ୍ଧିରେ ସ୍ନାନ-ଦାନ ପୁଣ୍ୟ, ପିତୃ ଓ ଦେବତାଙ୍କୁ ତର୍ପଣ-ପୂଜା, ସୁବର୍ଣ୍ଣଦାନ ଭୂମିଦାନସମ ପୁଣ୍ୟ, ଏବଂ ଉପବାସବ୍ରତରେ ଅଗ୍ନିଲୋକ ଭୋଗପ୍ରାପ୍ତି କୁହାଯାଇଛି। ଶେଷରେ ଏହି ତୀର୍ଥର ମହିମା କେବଳ ଶୁଣିଲେ ମଧ୍ୟ ପବିତ୍ରତା ଓ ମଙ୍ଗଳ ମିଳେ ବୋଲି କଥା ଅଛି।

Āditya’s Manifestation at a Narmadā Tīrtha and the Stated Fruits of Worship (आदित्य-तत्त्व एवं तीर्थफल-प्रशंसा)
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ମାର୍କଣ୍ଡେୟ ନର୍ମଦା ତଟରେ ମହା ଆଦିତ୍ୟଙ୍କ ଆଉ ଗୋଟିଏ ଉପାଖ୍ୟାନ ଯୁଧିଷ୍ଠିରଙ୍କୁ କହନ୍ତି। ଯୁଧିଷ୍ଠିର ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ପ୍ରକାଶ କରିଲେ, ଦେବତାଙ୍କୁ ସର୍ବବ୍ୟାପୀ ଏବଂ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କ ଉଦ୍ଧାରକ ଭାବେ ବର୍ଣ୍ଣନା କରାଯାଏ। କୁଲିକ ବଂଶର ଜଣେ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଭକ୍ତ କଠୋର ତୀର୍ଥବ୍ରତ କରନ୍ତି—ଦୀର୍ଘ ଯାତ୍ରା, ଅନ୍ନତ୍ୟାଗ ଓ ଅତି ଅଳ୍ପ ଜଳ—ତାପରେ ଦେବତା ସ୍ୱପ୍ନରେ ପ୍ରକଟ ହୋଇ ବ୍ରତକୁ ମିତ କରିବାକୁ କହନ୍ତି ଏବଂ ଚରାଚର ଜଗତରେ ଦିବ୍ୟତତ୍ତ୍ୱ ବ୍ୟାପିଛି ବୋଲି ଉପଦେଶ ଦିଅନ୍ତି। ବର ମାଗିବାକୁ କୁହାଗଲେ ଭକ୍ତ ନର୍ମଦାର ଉତ୍ତର ତଟରେ ଆଦିତ୍ୟଙ୍କ ନିତ୍ୟ ସାନ୍ନିଧ୍ୟ ଚାହାନ୍ତି; ଦୂରରୁ ମଧ୍ୟ ଯେଉଁମାନେ ସ୍ମରଣ କିମ୍ବା ପୂଜା କରିବେ ସେମାନଙ୍କୁ କୃପା ଓ ଲାଭ ମିଳୁ, ଏବଂ ଶାରୀରିକ ଅସମର୍ଥତା ଥିବା ଲୋକଙ୍କୁ ବିଶେଷ କରୁଣା ମିଳୁ ବୋଲି ପ୍ରାର୍ଥନା କରନ୍ତି। ପରେ ତୀର୍ଥଫଳ-ପ୍ରଶଂସା—ସ୍ନାନ, ଅର୍ଘ୍ୟଦାନ ଆଦିରେ ଅଗ୍ନିଷ୍ଟୋମ ସମ ପୁଣ୍ୟ; ଅନ୍ତକାଳରେ ସେଠାରେ କୃତ କର୍ମରେ ଅଗ୍ନିଲୋକ, ବରୁଣଲୋକ କିମ୍ବା ସ୍ୱର୍ଗରେ ଦୀର୍ଘ ସମ୍ମାନ ଲାଭ ହୁଏ। ପ୍ରଭାତେ ଭାସ୍କରଙ୍କ ନିତ୍ୟ ସ୍ମରଣ ଜୀବନଜନିତ ପାପ ନାଶ କରେ ବୋଲି କୁହାଯାଏ।

मेघनादतीर्थ-प्रादुर्भावः (Origin and Merit of Meghnāda Tīrtha)
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟଟି ସଂବାଦରୂପେ ରଚିତ। ଯୁଧିଷ୍ଠିର ପଚାରନ୍ତି—ମହାଦେବ କାହିଁକି ନର୍ମଦାର ଜଳମଧ୍ୟଧାରାରେ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ, ଦୁଇ ତଟର କୌଣସି ଏକ ତଟରେ ନୁହେଁ? ମାର୍କଣ୍ଡେୟ ଋଷି କାରଣକଥା କହନ୍ତି। ତ୍ରେତାୟୁଗରେ ରାବଣ ବିନ୍ଧ୍ୟ ପ୍ରଦେଶରେ ଦାନବ ମୟଙ୍କୁ ଭେଟି, ମୟଙ୍କ କନ୍ୟା ମନ୍ଦୋଦରୀ ପତିପ୍ରାପ୍ତି ପାଇଁ ଘୋର ତପ କରୁଛନ୍ତି ବୋଲି ଶୁଣି ତାଙ୍କୁ ପତ୍ନୀରୂପେ ମାଗନ୍ତି; ମୟ ତାଙ୍କୁ ରାବଣଙ୍କୁ ଦେଇ ବିବାହ କରାନ୍ତି। ପୁତ୍ର ଜନ୍ମେ, ଯାହାର ଗର୍ଜନରେ ଲୋକମାନେ ସ୍ତମ୍ଭିତ ହୁଅନ୍ତି; ବ୍ରହ୍ମା ତାଙ୍କ ନାମ ‘ମେଘନାଦ’ ରଖନ୍ତି। ମେଘନାଦ ଉମାସହିତ ଶଙ୍କରଙ୍କୁ କଠୋର ବ୍ରତରେ ପୂଜି କୈଲାସରୁ ଦୁଇଟି ଲିଙ୍ଗ ଆଣି ଦକ୍ଷିଣଦିଗକୁ ଯାଆନ୍ତି। ନର୍ମଦାତୀରେ ସ୍ନାନ-ପୂଜା କରି ଲଙ୍କାକୁ ନେବା ପାଇଁ ଲିଙ୍ଗ ଉଠାଇବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କଲେ, ଗୋଟିଏ ମହାଲିଙ୍ଗ ନର୍ମଦାରେ ପଡ଼ି ମଧ୍ୟଧାରାରେ ସ୍ଥିର ହୋଇଯାଏ; ଦିବ୍ୟବାଣୀ ତାଙ୍କୁ ଆଗକୁ ବଢ଼ିବାକୁ କହେ। ମେଘନାଦ ପ୍ରଣାମ କରି ପ୍ରସ୍ଥାନ କରନ୍ତି। ତାହାପରେ ଏହି ତୀର୍ଥ ‘ମେଘନାଦତୀର୍ଥ’ ନାମେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ହେଲା; ପୂର୍ବେ ‘ଗର୍ଜନ’ ବୋଲି ଖ୍ୟାତ ଥିଲା। ଏଠାରେ ଦିନ-ରାତି ରହି ସ୍ନାନ କଲେ ଅଶ୍ୱମେଧସମ ପୁଣ୍ୟ, ପିଣ୍ଡଦାନ କଲେ ସତ୍ତ୍ରଫଳ, ଷଡ୍ରସ ଭୋଜନରେ ବ୍ରାହ୍ମଣଭୋଜନ କରାଇଲେ ଅକ୍ଷୟ ପୁଣ୍ୟ, ଏବଂ ସ୍ୱେଚ୍ଛାମୃତ୍ୟୁ କଲେ ପ୍ରଳୟ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଶଙ୍କରଲୋକବାସ ମିଳେ।

दारुतीर्थमाहात्म्य (Darutīrtha Māhātmya) — Origin Narrative and Pilgrimage Merits
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟଟି ଉପଦେଶମୂଳକ ସଂବାଦରୂପେ ଦାରୁତୀର୍ଥର ମାହାତ୍ମ୍ୟ ବର୍ଣ୍ଣନା କରେ। ଯୁଧିଷ୍ଠିରଙ୍କ ପ୍ରଶ୍ନର ଉତ୍ତରରେ ମାର୍କଣ୍ଡେୟ ନର୍ମଦାତଟରେ ଅବସ୍ଥିତ ଏହି ପ୍ରସିଦ୍ଧ ତୀର୍ଥର ଉତ୍ପତ୍ତିକଥା କହନ୍ତି। ପୂର୍ବ ପ୍ରସଙ୍ଗରେ ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ସାରଥି ମାତଲି କିଛି କାରଣରୁ ନିଜ ପୁତ୍ରକୁ ଶାପ ଦିଅନ୍ତି; ଶାପପୀଡିତ ସେ ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ଶରଣକୁ ଯାଏ। ଇନ୍ଦ୍ର ତାକୁ ନର୍ମଦା କୂଳରେ ଦୀର୍ଘକାଳ ତପୋବାସ କରିବାକୁ, ମହେଶ୍ୱରଭକ୍ତି କରିବାକୁ ଆଦେଶ ଦେଇ, ସେ ‘ଦାରୁକ’ ନାମରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ତପସ୍ୱୀ ଭାବେ ପୁନର୍ଜନ୍ମ ନେବ ଏବଂ ଶଙ୍ଖ-ଚକ୍ର-ଗଦାଧର ପରମଦେବଙ୍କ ଭକ୍ତିରେ ସିଦ୍ଧି ଓ ଶୁଭଗତି ପାଇବ ବୋଲି କହନ୍ତି। ପରବର୍ତ୍ତୀ ଭାଗରେ ତୀର୍ଥସେବାର ବିଧି ଓ ଫଳଶ୍ରୁତି ଦିଆଯାଇଛି। ଯେ ଯାତ୍ରୀ ବିଧିପୂର୍ବକ ସ୍ନାନ କରି ସନ୍ଧ୍ୟା କରେ, ଶିବପୂଜା କରେ ଓ ବେଦାଧ୍ୟୟନ କରେ, ସେ ଅଶ୍ୱମେଧଯଜ୍ଞସମ ପୁଣ୍ୟ ଲାଭ କରେ। ବ୍ରାହ୍ମଣଭୋଜନ ମହାଫଳଦାୟକ; ସ୍ନାନ, ଦାନ, ଜପ, ହୋମ, ସ୍ୱାଧ୍ୟାୟ ଓ ଦେବପୂଜା ଶୁଦ୍ଧ ଭାବରେ କଲେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଫଳ ମିଳେ ବୋଲି ଉପଦେଶ ମିଳେ।

देवतीर्थमाहात्म्यम् (Devatīrtha Māhātmya: The Glory of Devatīrtha on the Narmadā)
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ଋଷି ମାର୍କଣ୍ଡେୟ ଯୁଧିଷ୍ଠିରଙ୍କୁ ନର୍ମଦାତଟର ‘ଦେବତୀର୍ଥ’ର ଅନୁପମ ମାହାତ୍ମ୍ୟ କହନ୍ତି। ସେ କହନ୍ତି—ସେଠାରେ ସ୍ନାନ କରି ତେତ୍ରିଶ ଦେବତା ପରମ ସିଦ୍ଧି ପାଇଥିଲେ; ଏହା ଶୁଣି ଯୁଧିଷ୍ଠିର ପଚାରନ୍ତି—ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଦୈତ୍ୟମାନଙ୍କ ହାତରେ ପରାଜିତ ଦେବମାନେ କିପରି ସେଠାରେ ସ୍ନାନ କରି ପୁଣି ସଫଳ ହେଲେ? ଋଷି ବର୍ଣ୍ଣନା କରନ୍ତି—ଇନ୍ଦ୍ରାଦି ଦେବମାନେ ଯୁଦ୍ଧରେ ହାରି, ଦୁଃଖିତ ହୋଇ, ପରିବାରବିୟୋଗରେ ପୀଡିତ ହୋଇ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଶରଣ ନେଲେ। ବ୍ରହ୍ମା ଉପଦେଶ ଦେଲେ—ଦୈତ୍ୟମାନଙ୍କୁ ପ୍ରତିହତ କରିବାର ସର୍ବୋତ୍ତମ ବଳ ହେଉଛି ତପ; ନର୍ମଦାତଟରେ ତପ କର। ରେବାଜଳ ପରି ପାପନାଶକ ଓ ପବିତ୍ରକାରୀ ଅନ୍ୟ କୌଣସି ମନ୍ତ୍ର କିମ୍ବା କର୍ମ ନାହିଁ। ଅଗ୍ନିଙ୍କ ନେତୃତ୍ୱରେ ଦେବମାନେ ନର୍ମଦାକୁ ଯାଇ ଦୀର୍ଘ ତପ କରି ସିଦ୍ଧି ପାଇଲେ; ତାହାପରେ ସେ ସ୍ଥାନ ତ୍ରିଲୋକରେ ‘ଦେବତୀର୍ଥ’ ଭାବେ ସର୍ବପାପହର ରୂପେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ହେଲା। ପରେ ଆଚାର ଓ ଫଳ କୁହାଯାଏ—ସଂଯମୀ ଭକ୍ତିରେ ସେଠାରେ ସ୍ନାନ କଲେ ମୁକ୍ତାସଦୃଶ ଫଳ ମିଳେ; ବ୍ରାହ୍ମଣଭୋଜନ ଦେଲେ ପୁଣ୍ୟ ବହୁଗୁଣ ବଢ଼େ; ଦେବଶିଳାର ସାନ୍ନିଧ୍ୟ ପୁଣ୍ୟବୃଦ୍ଧି କରେ। କିଛି ମୃତ୍ୟୁସମ୍ବନ୍ଧୀୟ ଅନୁଷ୍ଠାନ (ସନ୍ନ୍ୟାସମୃତ୍ୟୁ, ଅଗ୍ନିପ୍ରବେଶ ଇତ୍ୟାଦି) ସ୍ଥାୟୀ କିମ୍ବା ଉଚ୍ଚ ଗତି ଦେଇଥାଏ। ଏହି ତୀର୍ଥରେ ସ୍ନାନ, ଜପ, ହୋମ, ସ୍ୱାଧ୍ୟାୟ, ପୂଜାର ଫଳ ଅକ୍ଷୟ। ଶେଷ ଫଳଶ୍ରୁତି—ଏହି ପାପହର କଥା ପଢ଼ିବା/ଶୁଣିବା ଲୋକ ଦୁଃଖମୁକ୍ତ ହୋଇ ଦିବ୍ୟଲୋକକୁ ଯାଆନ୍ତି।

गुहावासी-नर्मदेश्वर-उत्पत्ति (Guhāvāsī and the Origin of Narmadeśvara)
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ଯୁଧିଷ୍ଠିର ମାର୍କଣ୍ଡେୟଙ୍କୁ ପଚାରନ୍ତି—ଜଗଦ୍ଗୁରୁ ମହାଦେବ କାହିଁକି ଦୀର୍ଘକାଳ ଗୁହାରେ ବାସ କଲେ। ମାର୍କଣ୍ଡେୟ କୃତଯୁଗର ଦାରୁବନ ମହାଶ୍ରମର କଥା କହନ୍ତି, ଯେଉଁଠାରେ ସମସ୍ତ ଆଶ୍ରମର ନିୟମନିଷ୍ଠ ତପସ୍ବୀମାନେ ବସୁଥିଲେ। ଉମାଙ୍କ ଆଗ୍ରହରେ ଶିବ କାପାଳିକ ସଦୃଶ ବେଶ—ଜଟା, ଭସ୍ମ, ବ୍ୟାଘ୍ରଚର୍ମ, କପାଳପାତ୍ର, ଡମରୁ—ଧାରଣ କରି ବନକୁ ପ୍ରବେଶ କରିବାରୁ ଆଶ୍ରମସ୍ତ୍ରୀମାନଙ୍କ ମନ ଅଶାନ୍ତ ହୁଏ। ଋଷିମାନେ ଫେରି ଏହି ବିକ୍ଷୋଭ ଦେଖି ସମୂହରେ ସତ୍ୟ-ପ୍ରୟୋଗ କରନ୍ତି; ତାହାରେ ଶିବଲିଙ୍ଗ ପତିତ ହୋଇ ଜଗତରେ ମହା ଉପଦ୍ରବ ହୁଏ। ଦେବମାନେ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଶରଣ ନେନ୍ତି; ଋଷିମାନେ ବ୍ରାହ୍ମଣ ତପସ୍ୟା ଓ କ୍ରୋଧର ପ୍ରଭାବ ଶିବଙ୍କୁ ବୁଝାନ୍ତି, ପରେ ସମାଧାନ ଓ ପୁନଃପ୍ରତିଷ୍ଠା ହୁଏ। ତାପରେ ଶିବ ନର୍ମଦାତଟକୁ ଯାଇ ‘ଗୁହାବାସୀ’ ମହାବ୍ରତ କରି ସେଠାରେ ଲିଙ୍ଗ ସ୍ଥାପନ କରନ୍ତି; ତେଣୁ ନାମ ହୁଏ ନର୍ମଦେଶ୍ୱର। ଶେଷରେ ତୀର୍ଥବିଧି ଓ ଫଳଶ୍ରୁତି—ସ୍ନାନ, ପୂଜା, ପିତୃତର୍ପଣ, ବ୍ରାହ୍ମଣଭୋଜନ, ଦାନ, ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ତିଥିରେ ଉପବାସ ଇତ୍ୟାଦିର ଫଳ ଓ ରକ୍ଷାଫଳ କୁହାଯାଇଛି; ଭକ୍ତିରେ ପାଠ କିମ୍ବା ଶ୍ରବଣ କଲେ ମଧ୍ୟ ସ୍ନାନପୁଣ୍ୟ ମିଳେ ବୋଲି ଉଲ୍ଲେଖ ଅଛି।

कपिलातीर्थमाहात्म्य (Kapilā-tīrtha Māhātmya: The Glory and Origin of Kapilā Tīrtha)
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ଯୁଧିଷ୍ଠିର ନର୍ମଦା (ରେବା) ତଟର କପିଲା-ତୀର୍ଥର ମାହାତ୍ମ୍ୟ ଓ ଉତ୍ପତ୍ତିକଥା ପଚାରନ୍ତି, ଏବଂ ଋଷି ମାର୍କଣ୍ଡେୟ ତାହା ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରନ୍ତି। ଆରମ୍ଭରେ ଫଳଶ୍ରୁତି କୁହାଯାଏ—ଭକ୍ତିସହ କପିଲା-ତୀର୍ଥରେ ସ୍ନାନମାତ୍ର କଲେ ମଧ୍ୟ ସଞ୍ଚିତ ମଳିନତା ଓ ପାପ ନଶ୍ଟ ହୁଏ। କୃତଯୁଗର ପ୍ରଭାତେ ବ୍ରହ୍ମା ଧ୍ୟାନ-ଯଜ୍ଞରେ ଲୀନ ଥିବାବେଳେ ଜ୍ୱଳନ୍ତ କୁଣ୍ଡରୁ ତେଜୋମୟୀ, ଅଗ୍ନିସ୍ୱରୂପା କପିଲା ପ୍ରାଦୁର୍ଭୂତ ହୁଅନ୍ତି। ବ୍ରହ୍ମା ତାଙ୍କୁ ବହୁ ଦେବଶକ୍ତି ଓ କାଳମାନର ରୂପ ଭାବେ ସର୍ବବ୍ୟାପିନୀ ମାନି ସ୍ତୁତି କରନ୍ତି। ପ୍ରସନ୍ନ କପିଲା ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ପଚାରିଲେ, ବ୍ରହ୍ମା ଲୋକହିତାର୍ଥେ ଦିବ୍ୟଲୋକରୁ ମର୍ତ୍ୟଲୋକକୁ ଅବତରଣ କରିବାକୁ ଆଜ୍ଞା ଦିଅନ୍ତି। କପିଲା ପବିତ୍ର ନର୍ମଦା ତଟରେ ତପ କରି ସେଠାରେ ତୀର୍ଥକୁ ସ୍ଥାୟୀ ଭାବେ ପ୍ରତିଷ୍ଠା କରନ୍ତି। ପରେ କପିଲାଙ୍କ ଦେହରେ ଲୋକ ଓ ଦେବତାମାନଙ୍କ ସ୍ଥିତି ବିଷୟରେ ଯୁଧିଷ୍ଠିରଙ୍କ ପ୍ରଶ୍ନର ଉତ୍ତର ମିଳେ—ପୃଷ୍ଠରେ ଲୋକ, ମୁଖରେ ଅଗ୍ନି, ଜିହ୍ୱାରେ ସରସ୍ୱତୀ, ନାସିକାପ୍ରଦେଶରେ ବାୟୁ, ଲଲାଟରେ ଶିବ ଇତ୍ୟାଦି। ଗୃହସ୍ଥଙ୍କ କପିଲାପୂଜା, ପ୍ରଦକ୍ଷିଣା, ଅର୍ପଣ-ନୈବେଦ୍ୟ, ସ୍ନାନବିଧି, ଉପବାସ ଓ ପିତୃତର୍ପଣକୁ ପୁଣ୍ୟଦାୟକ କୁହାଯାଇ, ତାହାର ଫଳ ପୂର୍ବଜ ଓ ବଂଶଜ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ବ୍ୟାପେ ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ଶେଷରେ ଏହି କଥା ଶ୍ରବଣ ମଧ୍ୟ ପାବନକାରୀ ବୋଲି ପୁନରୁକ୍ତି ହୁଏ।

Karañjeśvara Tīrtha Māhātmya (करञ्जेश्वरतीर्थमाहात्म्य) / The Glory of the Karañjeśvara Pilgrimage-Site
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ଯୁଧିଷ୍ଠିରଙ୍କ ପ୍ରଶ୍ନର ଉତ୍ତରରେ ମାର୍କଣ୍ଡେୟ କରଞ୍ଜେଶ୍ୱର ତୀର୍ଥସହ ସଂପୃକ୍ତ ଏକ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ସିଦ୍ଧଙ୍କ କଥା କହନ୍ତି। କଥା କୃତଯୁଗର ଆଦିବଂଶପରମ୍ପରାରୁ ଆରମ୍ଭ—ମାନସପୁତ୍ର ମରୀଚି, ପରେ କଶ୍ୟପ, ଏବଂ ଦକ୍ଷଙ୍କ କନ୍ୟାମାନେ (ଅଦିତି, ଦିତି, ଦନୁ ଇତ୍ୟାଦି) ମାଧ୍ୟମରେ ବଂଶପ୍ରସଙ୍ଗ ଉପସ୍ଥାପିତ ହୁଏ। ଦନୁବଂଶରେ କରଞ୍ଜ ନାମକ ଦୈତ୍ୟ ଜନ୍ମେ; ସେ ଶୁଭଲକ୍ଷଣଯୁକ୍ତ ଥିଲା ଏବଂ ନର୍ମଦାତଟରେ ଦୀର୍ଘକାଳ ନିୟମ, ସଂଯମିତ ଆହାର ଓ କଠୋର ତପସ୍ୟା କଲା। ତାହାର ତପସ୍ୟାରେ ପ୍ରସନ୍ନ ତ୍ରିପୁରାନ୍ତକ ଶିବ ଉମାସହିତ ପ୍ରକଟ ହୋଇ ବର ଦେଲେ। କରଞ୍ଜ ନିଜ ସନ୍ତାନ ଧର୍ମପରାୟଣ ହେଉ ବୋଲି ବର ମାଗିଲା। ଦେବ ଅନ୍ତର୍ଧାନ ପରେ ସେ ନିଜ ନାମରେ ଶିବଲିଙ୍ଗ/ମନ୍ଦିର ସ୍ଥାପନ କଲା—ଯାହା ‘କରଞ୍ଜେଶ୍ୱର’ ଭାବେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ହେଲା। ଫଳଶ୍ରୁତିରେ କୁହାଯାଇଛି—ଏଠାରେ ସ୍ନାନ କଲେ ପାପକ୍ଷୟ; ପିତୃମାନଙ୍କୁ ଅର୍ପଣ କଲେ ଅଗ୍ନିଷ୍ଟୋମ ଯଜ୍ଞସମ ପୁଣ୍ୟ; ଉପବାସାଦି ତପରେ ରୁଦ୍ରଲୋକ ପ୍ରାପ୍ତି। ଏଠାରେ ଅଗ୍ନି କିମ୍ବା ଜଳରେ ମୃତ୍ୟୁ ଶିବଧାମରେ ଦୀର୍ଘବାସ ଏବଂ ପରେ ବିଦ୍ୟା, ଆରୋଗ୍ୟ, ସମୃଦ୍ଧିସହ ଶୁଭଜନ୍ମ ଦେଇଥାଏ ବୋଲି ବର୍ଣ୍ଣିତ। ଶ୍ରବଣ-ପାଠ ଓ ବିଶେଷକରି ଶ୍ରାଦ୍ଧକାଳରେ ପାଠ ଅକ୍ଷୟ ପୁଣ୍ୟଦାୟକ—ଏହି ପ୍ରଶଂସା ସହ ଅଧ୍ୟାୟ ସମାପ୍ତ।

कुण्डलेश्वरतीर्थमाहात्म्य (Kundaleśvara Tīrtha Māhātmya)
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ଋଷି–ରାଜ ସମ୍ବାଦରୂପେ ମାର୍କଣ୍ଡେୟ ଯୁଧିଷ୍ଠିରଙ୍କୁ କୁଣ୍ଡଲେଶ୍ୱର ତୀର୍ଥର ଅତିଶୟ ମାହାତ୍ମ୍ୟ କହନ୍ତି। ତ୍ରେତାୟୁଗରେ ପୁଲସ୍ତ୍ୟବଂଶୀ ବିଶ୍ରବା ଦୀର୍ଘ ତପ କରି ଧନଦ (ବୈଶ୍ରବଣ/କୁବେର)ଙ୍କୁ ଜନ୍ମ ଦେଲେ; ତାଙ୍କୁ ଧନର ଅଧିପତି ଓ ଲୋକପାଳ ଭାବେ ନିଯୁକ୍ତ କରାଗଲା। ସେହି ବଂଶରୁ ଯକ୍ଷ କୁଣ୍ଡ/କୁଣ୍ଡଳ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲେ। କୁଣ୍ଡଳ ପିତାମାତାଙ୍କ ଅନୁମତି ନେଇ ନର୍ମଦା ତଟରେ ଘୋର ତପ କଲେ—ତାପ, ବର୍ଷା, ଶୀତ ସହିବା, ପ୍ରାଣନିଗ୍ରହ ଓ ଦୀର୍ଘ ଉପବାସ। ବୃଷବାହନ ଶିବ ପ୍ରସନ୍ନ ହୋଇ ବର ଦେଲେ: କୁଣ୍ଡଳ ଅଜେୟ ଗଣ ହେବେ ଏବଂ ଯକ୍ଷାଧିପତିଙ୍କ କୃପାରେ ସର୍ବତ୍ର ସ୍ୱେଚ୍ଛାରେ ବିଚରିବେ। ଶିବ କୈଲାସକୁ ଗଲାପରେ କୁଣ୍ଡଳ ସେଠାରେ ଲିଙ୍ଗ ପ୍ରତିଷ୍ଠା କରି ‘କୁଣ୍ଡଲେଶ୍ୱର’ ଭାବେ ପୂଜା–ଅଲଙ୍କାର କଲେ ଓ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କୁ ଅନ୍ନଦାନ ଓ ଦାନଦକ୍ଷିଣାରେ ସମ୍ମାନିତ କଲେ। ଫଳଶ୍ରୁତି: ଏହି ତୀର୍ଥରେ ଉପବାସ–ପୂଜାରେ ପାପକ୍ଷୟ; ଦାନରେ ସ୍ୱର୍ଗସୁଖ; ସ୍ନାନ କରି ଗୋଟିଏ ଋକ୍ ପାଠ କଲେ ମଧ୍ୟ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଫଳ; ଗୋଦାନ କରିଲେ ଗୋରୋମସଂଖ୍ୟା ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଦୀର୍ଘ ସ୍ୱର୍ଗବାସ ଏବଂ ଶେଷେ ମହେଶଲୋକପ୍ରାପ୍ତି।

पिप्पलादचरितं पिप्पलेश्वरतीर्थमाहात्म्यं च | Pippalāda’s Account and the Māhātmya of Pippaleśvara Tīrtha
ଯୁଧିଷ୍ଠିରଙ୍କ ପ୍ରଶ୍ନର ଉତ୍ତରରେ ମାର୍କଣ୍ଡେୟ ମୁନି ପିପ୍ପଲେଶ୍ୱର ତୀର୍ଥସମ୍ବନ୍ଧୀୟ ଉତ୍ପତ୍ତିକଥା ବର୍ଣ୍ଣନା କରନ୍ତି। ଯାଜ୍ଞବଲ୍କ୍ୟଙ୍କ ତପସ୍ୟା ଓ ଗୃହଧର୍ମ ସମ୍ବନ୍ଧୀୟ ଏକ ଜଟିଳ ପରିସ୍ଥିତିରେ ତାଙ୍କ ବିଧବା ଭଉଣୀଙ୍କ ପ୍ରସଙ୍ଗ ଆସେ; ତାହାର ଫଳରେ ଜନ୍ମିଥିବା ଶିଶୁକୁ ଅଶ୍ୱତ୍ଥ (ପିପ୍ପଳ) ଗଛତଳେ ପରିତ୍ୟାଗ କରାଯାଏ। ସେଇ ଶିଶୁ ପିପ୍ପଲାଦ ନାମରେ ବଞ୍ଚି ବଢ଼ିଉଠେ। ପରେ ଶନୈଶ୍ଚର (ଶନି) ପିପ୍ପଲାଦଙ୍କ କ୍ରୋଧରୁ ମୁକ୍ତି ମାଗନ୍ତି; ତେବେ ଷୋଳ ବର୍ଷ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଶିଶୁମାନଙ୍କୁ ଶନି ବିଶେଷ ପୀଡ଼ା ଦେବେ ନାହିଁ ବୋଲି ଏକ ସୀମା ନିର୍ଦ୍ଧାରିତ ହୁଏ—ଏହି ନୀତିକଥା ସଂବାଦରେ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ ହୁଏ। ତାପରେ ପିପ୍ପଲାଦଙ୍କ ରୋଷରୁ ଯାଜ୍ଞବଲ୍କ୍ୟଙ୍କ ବିନାଶ ପାଇଁ ଭୟଙ୍କର କୃତ୍ୟା ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ। ମୁନି କ୍ରମେ ଦିବ୍ୟଲୋକମାନେ ଆଶ୍ରୟ ଖୋଜି ଶେଷରେ ଶିବଙ୍କ ଶରଣ ନେଇ ରକ୍ଷା ପାଆନ୍ତି; ଶିବ ସମସ୍ୟାର ସମାଧାନ କରନ୍ତି। ପିପ୍ପଲାଦ ନର୍ମଦାତଟରେ ଘୋର ତପ କରି ତୀର୍ଥରେ ଶିବଙ୍କ ନିତ୍ୟବାସ ପ୍ରାର୍ଥନା କରି ଶିବପୂଜା ପ୍ରତିଷ୍ଠା କରନ୍ତି। ଅଧ୍ୟାୟ ଶେଷରେ ସ୍ନାନ, ତର୍ପଣ, ବ୍ରାହ୍ମଣଭୋଜନ ଓ ଶିବପୂଜା ଭଳି ତୀର୍ଥଯାତ୍ରାବିଧି ଦିଆଯାଇଛି। ଅଶ୍ୱମେଧ ସମ ପୁଣ୍ୟଫଳ ସହ ଫଳବଚନ ଏବଂ ପାଠ/ଶ୍ରବଣରେ ପାପନାଶ ଓ ଦୁଷ୍ଟସ୍ୱପ୍ନ ନିବାରଣ ହୁଏ ବୋଲି ଫଳଶ୍ରୁତି କୁହାଯାଇଛି।

Vimalēśvara–Puṣkariṇī–Dīvakara-japa and Revā/Narmadā Purificatory Doctrine (विमलेश्वर-तीर्थमाहात्म्यं तथा दिवाकरजपः)
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ମାର୍କଣ୍ଡେୟ ଯୁଧିଷ୍ଠିରଙ୍କୁ ତୀର୍ଥସେବାର କ୍ରମ ଓ ତାହାର ଫଳ ଉପଦେଶ କରନ୍ତି। ପ୍ରଥମେ ବିମଲେଶ୍ୱର ତୀର୍ଥର ନିର୍ଦ୍ଦେଶ ଦେଇ ଦେବତାମାନେ ନିର୍ମିତ ‘ଦେବଶିଳା’ର ବର୍ଣ୍ଣନା ହୋଇଛି। ସେଠାରେ ସ୍ନାନ ଓ ବ୍ରାହ୍ମଣ-ସତ୍କାର କଲେ ଅଳ୍ପ ଦାନରୁ ମଧ୍ୟ ଅକ୍ଷୟ ପୁଣ୍ୟ ମିଳେ ବୋଲି କୁହାଯାଇଛି। ପରେ ଶୁଦ୍ଧି ପାଇଁ ସୁବର୍ଣ୍ଣ, ରୌପ୍ୟ, ତାମ୍ର, ରତ୍ନ-ମୁକ୍ତା, ଭୂମି ଓ ଗୋଦାନ ଆଦି ଦାନର ପ୍ରଶଂସା ଅଛି। ଫଳଶ୍ରୁତିରେ—ଏହି ତୀର୍ଥରେ ଦେହତ୍ୟାଗ କଲେ ପ୍ରଳୟ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ରୁଦ୍ରଲୋକବାସ ମିଳେ; ଉପବାସ, ଅଗ୍ନି କିମ୍ବା ଜଳ ଦ୍ୱାରା ନିୟମପୂର୍ବକ ପ୍ରାଣତ୍ୟାଗକୁ ପରମ ପଦପ୍ରାପ୍ତିର ଉପାୟ କୁହାଯାଇଛି। ପରେ ପବିତ୍ରକାରୀ ପୁଷ୍କରିଣୀରେ ସୂର୍ଯ୍ୟଭକ୍ତି ଓ ଜପବିଧି—ଗୋଟିଏ ଋକ୍ କିମ୍ବା ଗୋଟିଏ ଅକ୍ଷର ମାତ୍ର ଜପ ମଧ୍ୟ ବେଦଫଳଦାୟକ ଓ ମଳିନତାନାଶକ; ବିଧିପୂର୍ବକ କଲେ ପୁଣ୍ୟ କୋଟିଗୁଣ ବୃଦ୍ଧି ପାଏ। ଉତ୍ତରାର୍ଧରେ ଚାରି ବର୍ଣ୍ଣ ପାଇଁ ଅନ୍ତ୍ୟକାଳ ନୀତି—କାମ-କ୍ରୋଧ ସଂଯମ, ଶାସ୍ତ୍ରାନୁସରଣ, ଦେବସେବା—ବର୍ଣ୍ଣିତ; ବିଚ୍ୟୁତି ନରକ ଓ ହୀନ ଯୋନିର କାରଣ ବୋଲି କୁହାଯାଇଛି। ଶେଷରେ ରେବା/ନର୍ମଦାଙ୍କୁ ରୁଦ୍ରସମ୍ଭୂତା, ସର୍ବତାରିଣୀ ଭାବେ ସ୍ତୁତି କରି, ପ୍ରାତଃ ଉଠି ଭୂମିସ୍ପର୍ଶ କରି ନିତ୍ୟ ଜପିବାକୁ ଏକ ସଂକ୍ଷିପ୍ତ ମନ୍ତ୍ର ଦିଆଯାଇଛି, ଯାହା ନଦୀକୁ ପାପହାରିଣୀ ଓ ଶୁଦ୍ଧିଦାୟିନୀ ଭାବେ ନମସ୍କାର କରେ।

शूलभेदतीर्थमाहात्म्य (Śūlabheda Tīrtha Māhātmya) — The Glory of the Śūlabheda Pilgrimage-Site
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ଯୁଧିଷ୍ଠିରଙ୍କ ମୋକ୍ଷ-ଜିଜ୍ଞାସାକୁ ଉତ୍ତର ଦେଇ ମାର୍କଣ୍ଡେୟ ଉପଦେଶ କରନ୍ତି। ରେବା ନଦୀର ଦକ୍ଷିଣ ତଟରେ ଭୃଗୁ ପର୍ବତର ଶିଖର ଉପରେ ଶୂଳପାଣି ଶିବ ମନୁଷ୍ୟମାନଙ୍କ ମୋକ୍ଷାର୍ଥେ ସ୍ଥାପିତ କରିଥିବା ପରମ ତୀର୍ଥ “ଶୂଳଭେଦ” ତ୍ରିଲୋକରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ଏହାର କୀର୍ତ୍ତନ ଓ ଦର୍ଶନରେ ବାକ୍-ମନ-ଦେହର ଦୋଷ ନଶ୍ଟ ହୁଏ; ପାଞ୍ଚ କ୍ରୋଶ ପରିଧିକୁ ପୁଣ୍ୟକ୍ଷେତ୍ର କହି ଏହାକୁ ଭୁକ୍ତି-ମୁକ୍ତିଦାୟକ ଭାବେ ନିରୂପଣ କରାଯାଇଛି। ପରେ ଜଳକଥା—ପାତାଳସମ୍ବନ୍ଧୀ ଭୋଗବତୀରୁ ଗଙ୍ଗାଧାରା ଶୂଳର ‘ଭେଦ’ ସହ ଉଦ୍ଭବିତ ହୋଇ ପାପନାଶିନୀ ପ୍ରବାହ ହୁଏ। ଶୂଳ ଶିଳାକୁ ଭେଦିଥିବା ସ୍ଥାନରେ ସରସ୍ୱତୀ ଏକ କୁଣ୍ଡରେ ପତିତ ହୋଇଥିବାରୁ ଏହା “ପ୍ରାଚୀନ-ଅଘବିମୋଚନୀ” ଭାବେ ଖ୍ୟାତ। କେଦାର, ପ୍ରୟାଗ, କୁରୁକ୍ଷେତ୍ର, ଗୟା ଆଦି ପ୍ରସିଦ୍ଧ ତୀର୍ଥମାନେ ମଧ୍ୟ ପୂର୍ଣ୍ଣରୂପେ ଶୂଳଭେଦ ସମାନ ନୁହେଁ ବୋଲି ତୁଳନାତ୍ମକ ମହିମା କୁହାଯାଇଛି। ଶ୍ରାଦ୍ଧରେ ପିଣ୍ଡ ଓ ତିଲୋଦକ ଅର୍ପଣ, ତୀର୍ଥଜଳ ନିୟମିତ ପାନ, କପଟ ଓ କ୍ରୋଧ ତ୍ୟାଗ କରି ଯୋଗ୍ୟ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କ ସମ୍ମାନ, ଏବଂ ତେର ଦିନର ଦାନରେ ବଢ଼ିତ ପୁଣ୍ୟଫଳର ବିଧାନ ଅଛି। ଗଣନାଥ/ଗଜାନନ ଦର୍ଶନ, କମ୍ବଳକ୍ଷେତ୍ରପଙ୍କୁ ପ୍ରଣାମ, ପରେ ଶୂଳପାଣି ମହାଦେବ, ଉମା ଓ ଗୁହାବାସୀ ମାର୍କଣ୍ଡେୟେଶଙ୍କ ପୂଜା କୁହାଯାଇଛି। ଗୁହାରେ ପ୍ରବେଶ କରି “ତ୍ର୍ୟକ୍ଷର” ମନ୍ତ୍ରଜପ କଲେ ନୀଳପର୍ବତ ପୁଣ୍ୟର ଅଂଶ ମିଳେ; ସ୍ଥାନ ସର୍ବଦେବମୟ ଓ କୋଟିଲିଙ୍ଗସମ୍ବନ୍ଧୀ। ସ୍ନାନବେଳେ ଲିଙ୍ଗରେ ସ୍ଫୁଲିଙ୍ଗ/ଚଳନ ଦେଖାଯିବା ଓ ତେଲବିନ୍ଦୁ ନ ଛଡ଼ିବା—ଏହା ପ୍ରଭାବର ପ୍ରତ୍ୟୟ। ଶେଷରେ ଗୁହ୍ୟାତିଗୁହ୍ୟତା, ସର୍ବପାପନାଶ ଓ ଦିନକୁ ତିନିଥର ଶୂଳଭେଦ ଶ୍ରବଣ-ସ୍ମରଣ କଲେ ଅନ୍ତର୍ବାହ୍ୟ ଶୁଦ୍ଧି ମିଳେ ବୋଲି ଫଳଶ୍ରୁତି ଦିଆଯାଇଛି।

अन्धकस्य रेवातटे तपोवरप्राप्तिः (Andhaka’s Austerity on the Revā Bank and the Granting of a Boon)
ମାର୍କଣ୍ଡେୟ କହନ୍ତି ଯେ ପୂର୍ବେ ରାଜା ଉତ୍ତାନପାଦ ଋଷି‑ଦେବସଭାରେ ମହେଶ୍ୱରଙ୍କୁ ଗୋଟିଏ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଗୁପ୍ତ ଓ ପରମ ପୁଣ୍ୟଦାୟକ ତୀର୍ଥ ବିଷୟରେ—“ଶୂଳଭେଦ”ର ଉତ୍ପତ୍ତି କ’ଣ ଏବଂ ସେହି ସ୍ଥାନର ମହିମା କାହିଁକି—ପ୍ରଶ୍ନ କରିଥିଲେ। ତାହାର ଉତ୍ତରରେ ଈଶ୍ୱର ଅତିବଳୀ, ଗର୍ବିତ ଏବଂ ନିର୍ବିଘ୍ନେ ରାଜ୍ୟ କରୁଥିବା ଦୈତ୍ୟ ଅନ୍ଧକଙ୍କ କଥା କହନ୍ତି। ମହାଦେବଙ୍କୁ ପ୍ରସନ୍ନ କରିବାକୁ ଅନ୍ଧକ ରେବାତଟକୁ ଯାଇ ସହସ୍ର ସହସ୍ର ବର୍ଷ ଧରି ଚାରି ଧାପରେ କଠୋର ତପ କରେ—ପ୍ରଥମେ ଉପବାସ, ପରେ ଜଳମାତ୍ର ଆହାର, ତାପରେ ଧୂମ୍ରାହାର, ଏବଂ ଶେଷରେ ଦୀର୍ଘ ଯୋଗନିଷ୍ଠା; ଶେଷେ ସେ ଅସ୍ଥି‑ଚର୍ମମାତ୍ର ରହିଯାଏ। ତାଙ୍କ ତପୋତେଜ କୈଲାସ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ପହଞ୍ଚି ଉମା ଏହି ଅପୂର୍ବ କଠିନତା ଦେଖି ପ୍ରଶ୍ନ କରନ୍ତି ଏବଂ ଶୀଘ୍ର ବର ଦେବାର ଯୁକ୍ତିତା ଉପରେ ଚିନ୍ତା କରନ୍ତି। ଶିବ ଉମା ସହ ତପସ୍ବୀଙ୍କୁ ଦର୍ଶନ କରି ବର ଦେବାକୁ କହନ୍ତି। ଅନ୍ଧକ ସମସ୍ତ ଦେବଙ୍କ ଉପରେ ବିଜୟ ମାଗେ; ଶିବ ତାହାକୁ ଅନୁଚିତ କହି ଅସ୍ୱୀକାର କରନ୍ତି ଓ ଅନ୍ୟ ବର ମାଗିବାକୁ କହନ୍ତି। ଅନ୍ଧକ ନିରାଶାରେ ପଡ଼ିଯାଏ; ଉମା କହନ୍ତି ଭକ୍ତଙ୍କୁ ଅବହେଳା କଲେ ଶିବଙ୍କ ଭକ୍ତରକ୍ଷା‑କୀର୍ତ୍ତିକୁ କ୍ଷତି ହେବ। ତେଣୁ ସମନ୍ୱୟ ବର ନିଶ୍ଚିତ ହୁଏ—ବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ ଛାଡ଼ି ଅନ୍ଧକ ସମସ୍ତ ଦେବଙ୍କୁ ଜିତିପାରିବ, କିନ୍ତୁ ଶିବଙ୍କୁ ନୁହେଁ। ପୁନର୍ଜୀବିତ ହୋଇ ଅନ୍ଧକ ବର ଗ୍ରହଣ କରେ ଏବଂ ଶିବ କୈଲାସକୁ ଫେରନ୍ତି; ଏହି କଥା ତପ, ଇଚ୍ଛା ଓ ବର‑ନିୟମନର ଧାର୍ମିକ ଶିକ୍ଷାକୁ ତୀର୍ଥମାହାତ୍ମ୍ୟ ସହ ଯୋଡ଼େ।

अन्धकस्य स्वपुरप्रवेशः स्वर्गागमनं च (Andhaka’s Return, Ascent to Heaven, and the Abduction of Śacī)
ମାର୍କଣ୍ଡେୟ କହନ୍ତି—ଶମ୍ଭୁଙ୍କ ବରଦାନରେ ବଳବାନ ଦୈତ୍ୟ ଅନ୍ଧକ ନିଜ ନଗରକୁ ଫେରିଲା। ନଗରେ ମହୋତ୍ସବ ହେଲା; ଅଲଙ୍କୃତ ଚତ୍ୱର, ଉଦ୍ୟାନ, ପୋଖରୀ ଓ ଦେବାଳୟ; ବେଦପାଠ, ମଙ୍ଗଳଧ୍ୱନି, ଦାନ ଓ ସମୂହ ଆନନ୍ଦରେ ସବୁଠି ହର୍ଷ ଛାଇଲା। ଅନ୍ଧକ କିଛିକାଳ ଐଶ୍ୱର୍ୟରେ ବସିଲା। ପରେ ଦେବମାନେ ଜାଣିଲେ ଯେ ବରଦାନରୁ ସେ ଅଜେୟ। ସମସ୍ତେ ବାସବ (ଇନ୍ଦ୍ର)ଙ୍କ ଶରଣକୁ ଯାଇ ପରାମର୍ଶ କଲେ। ଏହି ମଧ୍ୟରେ ଅନ୍ଧକ ଏକାକୀ ମେରୁର ଦୁର୍ଗମ ଶିଖରକୁ ଯାଇ, ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ କିଲ୍ଲାବନ୍ଦ ସ୍ୱର୍ଗଧାମରେ ନିଜ ଘର ପରି ପ୍ରବେଶ କଲା। ଭୟଭୀତ ଇନ୍ଦ୍ର ରକ୍ଷକ ନ ଦେଖି ଅତିଥିସତ୍କାର କରି, ଅନ୍ଧକର ଇଚ୍ଛାନୁସାରେ ଦିବ୍ୟ ବୈଭବ ଦେଖାଇଲେ—ଐରାବତ, ଉଚ୍ଚୈଃଶ୍ରବା, ଉର୍ବଶୀ ଆଦି ଅପ୍ସରା, ପାରିଜାତ ପୁଷ୍ପ, ସଙ୍ଗୀତ-ବାଦ୍ୟ। ରଙ୍ଗମଞ୍ଚରେ ନୃତ୍ୟଗୀତ ଚାଲିଥିବାବେଳେ ଅନ୍ଧକର ଦୃଷ୍ଟି ଶଚୀ ଉପରେ ପଡ଼ିଲା; ସେ ଇନ୍ଦ୍ରପତ୍ନୀଙ୍କୁ ବଳପୂର୍ବକ ହରଣ କରି ଚାଲିଗଲା। ତାହାରୁ ଯୁଦ୍ଧ ହେଲା ଏବଂ ଅନ୍ଧକର ଏକା ଶକ୍ତିରେ ଦେବମାନେ ପରାଜିତ ହେଲେ—ବରବଳ ସହ ଅନିୟନ୍ତ୍ରିତ କାମନା ଓ ଦମନ ଯୋଗ ହେଲେ ଜଗତ୍କ୍ରମ ଅସ୍ଥିର ହୁଏ, ଏହି ଘଟଣା ଦେଖାଏ।

अन्धकविघ्ननिवेदनम् — The Devas Seek Refuge from Andhaka
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ମାର୍କଣ୍ଡେୟ ମୁନି ଦେବମାନଙ୍କ ସଙ୍କଟବୃତ୍ତାନ୍ତ କହିଛନ୍ତି। ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ନେତୃତ୍ୱରେ ଦେବଗଣ ଦିବ୍ୟ ବିମାନରେ ବ୍ରହ୍ମଲୋକକୁ ଯାଇ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କୁ ସାଷ୍ଟାଙ୍ଗ ପ୍ରଣାମ କରି ସ୍ତୁତି କରନ୍ତି ଏବଂ ଦୁଃଖ ନିବେଦନ କରନ୍ତି—ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଅସୁର ଅନ୍ଧକ ସେମାନଙ୍କୁ ପରାଜିତ କରି ଧନ-ରତ୍ନ ଛିନିନେଇଛି, ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ପତ୍ନୀଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ବଳପୂର୍ବକ ହରଣ କରିଛି; ତେଣୁ ଦେବମାନେ ଅପମାନିତ। ବ୍ରହ୍ମା ବିଚାର କରି କହନ୍ତି ଯେ ଅନ୍ଧକ ଦେବମାନଙ୍କ ପାଇଁ ‘ଅବଧ୍ୟ’, ଅର୍ଥାତ୍ ପୂର୍ବ ବରଦାନ କିମ୍ବା ଦୈବ ନିୟମ ହେତୁ ଦେବମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ତାହାର ବଧ ସହଜ ନୁହେଁ। ତାପରେ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଅଗ୍ରଣୀତ୍ୱରେ ଦେବଗଣ କେଶବ/ଜନାର୍ଦନ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ଶରଣକୁ ଯାଇ ସ୍ତୋତ୍ରରେ ଆରାଧନା କରି ସମର୍ପଣ କରନ୍ତି। ବିଷ୍ଣୁ ସେମାନଙ୍କୁ ସାଦରେ ଗ୍ରହଣ କରି କାରଣ ପଚାରନ୍ତି ଏବଂ ସବୁ ଶୁଣି ପ୍ରତିଜ୍ଞା କରନ୍ତି—ଅନ୍ଧକ ପାତାଳ, ପୃଥିବୀ କିମ୍ବା ସ୍ୱର୍ଗ ଯେଉଁଠି ଥାଉ, ମୁଁ ତାହାକୁ ବଧ କରିବି। ଶଙ୍ଖ-ଚକ୍ର-ଗଦା-ଧନୁ ଧାରଣ କରି ଉଠି ଦେବମାନଙ୍କୁ ଆଶ୍ୱାସନ ଦେଇ ନିଜ-ନିଜ ଧାମକୁ ଫେରିବାକୁ କହନ୍ତି; ଏଭଳି ଦିବ୍ୟ ସୁରକ୍ଷା ଓ ଧର୍ମସ୍ଥାପନର ଆଶ୍ୱାସନରେ ଅଧ୍ୟାୟ ସମାପ୍ତ ହୁଏ।

अन्धकस्य विष्णुस्तुतिः शिवयुद्धप्राप्तिः च (Andhaka’s Hymn to Viṣṇu and the Provocation of Śiva for Battle)
ରାଜା ପଚାରିଲେ ମହାଦେବ କହନ୍ତି—ଦେବମାନଙ୍କୁ ଦମନ କରି ଅନ୍ଧକ ପାତାଳକୁ ପ୍ରବେଶ କରି ବିନାଶକାରୀ କର୍ମରେ ଲିପ୍ତ। କେଶବ ଧନୁଷ ନେଇ ଆସି ଆଗ୍ନେୟ ଅସ୍ତ୍ର ପ୍ରୟୋଗ କରନ୍ତି; ଅନ୍ଧକ ପ୍ରବଳ ବାରୁଣ ଅସ୍ତ୍ରରେ ପ୍ରତିଉତ୍ତର ଦେଉଛି। ବାଣର ପଥରେ ଅନ୍ଧକ ପ୍ରକଟ ହୋଇ ଜନାର୍ଦ୍ଦନଙ୍କୁ ଲଲକାରେ; କିନ୍ତୁ ନିକଟ ଯୁଦ୍ଧରେ ପରାଜିତ ହୋଇ ସଂଘର୍ଷ ଛାଡ଼ି ‘ସାମ’ ମାର୍ଗ ଧରି ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ଦୀର୍ଘ ସ୍ତୁତି କରେ—ନୃସିଂହ, ବାମନ, ବରାହ ଆଦି ରୂପ ସ୍ମରଣ କରି କରୁଣାକୁ ପ୍ରଶଂସା କରେ। ବିଷ୍ଣୁ ପ୍ରସନ୍ନ ହୋଇ ବର ଦିଅନ୍ତି। ଅନ୍ଧକ ପବିତ୍ରକାରୀ, ଗୌରବମୟ ଯୁଦ୍ଧ ମାଗେ ଯାହାରେ ଉଚ୍ଚ ଲୋକ ପ୍ରାପ୍ତି ହେବ। ବିଷ୍ଣୁ ସ୍ୱୟଂ ଯୁଦ୍ଧ କରିବାକୁ ଅସ୍ୱୀକାର କରି ତାକୁ ମହାଦେବଙ୍କ ପାଖକୁ ପଠାନ୍ତି ଏବଂ କହନ୍ତି—କୈଲାସ ଶିଖର କମ୍ପାଇ ଶିବଙ୍କ କ୍ରୋଧ ଜଗା। ଅନ୍ଧକ ଏମିତି କରିଲେ ଜଗତରେ କମ୍ପନ ଓ ଅପଶକୁନ ହୁଏ; ଉମା ନିମିତ୍ତ ପଚାରନ୍ତି; ଶିବ ଅପରାଧୀଙ୍କୁ ସମ୍ମୁଖୀନ କରିବାକୁ ନିଶ୍ଚୟ କରନ୍ତି। ଦେବମାନେ ଦିବ୍ୟ ରଥ ସଜାନ୍ତି; ଶିବ ଆଗେଇ ଯାଇ ମହାଯୁଦ୍ଧ ଆରମ୍ଭ ହୁଏ—ଆଗ୍ନେୟ, ବାରୁଣ, ବାୟବ୍ୟ, ସାର୍ପ, ଗାରୁଡ, ନାରସିଂହ ଅସ୍ତ୍ର ପରସ୍ପରକୁ ନିବାରଣ କରେ। ଶେଷରେ ହାତାହାତିରେ ଶିବ କ୍ଷଣକ ପାଇଁ ଅବରୋଧିତ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ପୁନଃ ସମ୍ଭଳି ଅନ୍ଧକକୁ ମହାଶସ୍ତ୍ରରେ ଆଘାତ କରି ଶୂଳରେ ଆରୋପ କରନ୍ତି। ତାହାର ରକ୍ତବିନ୍ଦୁରୁ ନୂଆ ଦାନବ ଜନ୍ମିଲେ ଶିବ ଦୁର୍ଗା/ଚାମୁଣ୍ଡାକୁ ଡାକି ପଡୁଥିବା ରକ୍ତ ପିଇ ବୃଦ୍ଧି ରୋକନ୍ତି। ଉପଦ୍ରବ ଶାନ୍ତ ହେଲେ ଅନ୍ଧକ ଶିବସ୍ତୁତି କରେ; ଶିବ ବର ଦେଇ ତାକୁ ଗଣମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଭୃଙ୍ଗୀଶ ଭାବେ ସ୍ଥାନ ଦିଅନ୍ତି—ବୈରରୁ ଶିବାନୁଗତ ଶୃଙ୍ଖଳାକୁ ପରିଣତି।

Śūlabheda Tīrtha-Māhātmya (The Glory of the Śūlabheda Pilgrimage Site)
ମାର୍କଣ୍ଡେୟ କହନ୍ତି—ଅନ୍ଧକବଧ ପରେ ମହାଦେବ ଉମାସହ କୈଳାସକୁ ପ୍ରତ୍ୟାବର୍ତ୍ତନ କଲେ। ସେଠାରେ ଦେବଗଣ ସମବେତ ହେଲେ ଶିବ ସେମାନଙ୍କୁ ଆସନଗ୍ରହଣ କରିବାକୁ ଆଦେଶ ଦେଇ କହିଲେ ଯେ, ଦାନବ ନଶ୍ଟ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ତାଙ୍କର ତ୍ରିଶୂଳ ରକ୍ତମଲିନ ରହିଛି; କେବଳ ସାଧାରଣ ବ୍ରତ-ଆଚାରରେ ଶୁଦ୍ଧି ହୁଏ ନାହିଁ। ତେଣୁ ସମସ୍ତ ଦେବତାଙ୍କ ସହ କ୍ରମବଦ୍ଧ ତୀର୍ଥଯାତ୍ରା କରିବାକୁ ସେ ସଙ୍କଳ୍ପ କଲେ। ପ୍ରଭାସରୁ ଗଙ୍ଗାସାଗର ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଅନେକ ତୀର୍ଥରେ ସ୍ନାନ କରିଲେ ମଧ୍ୟ ଇଚ୍ଛିତ ଶୁଦ୍ଧି ନ ମିଳିବାରୁ ସେ ରେବା (ନର୍ମଦା) ତଟକୁ ଯାଇ ଉଭୟ ତଟରେ ସ୍ନାନ କରି ଭୃଗୁସମ୍ବନ୍ଧିତ ପର୍ବତରେ କ୍ଲାନ୍ତିରେ ବିଶ୍ରାମ କଲେ ଏବଂ ସେଠାରେ ଏକ ବିଶେଷ ରମଣୀୟ, ବିଧିବିଶିଷ୍ଟ ସ୍ଥାନ ଚିହ୍ନଟ କଲେ। ଶିବ ତ୍ରିଶୂଳଦ୍ୱାରା ପର୍ବତକୁ ଭେଦି ତଳକୁ ଯାଉଥିବା ଫାଟ ସୃଷ୍ଟି କଲେ; ତେବେ ତ୍ରିଶୂଳ ନିର୍ମଳ ଦେଖାଗଲା ଏବଂ ‘ଶୂଳଭେଦ’ ତୀର୍ଥର ଶୁଦ୍ଧିକାରକ ମହିମା ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ ହେଲା। ପର୍ବତରୁ ପୁଣ୍ୟରୂପା ସରସ୍ୱତୀ ପ୍ରାଦୁର୍ଭୂତ ହୋଇ ଦ୍ୱିତୀୟ ସଙ୍ଗମ ଗଢ଼ିଲେ; ଏହାକୁ ପ୍ରୟାଗର ଶ୍ୱେତ-ଶ୍ୟାମ ସଙ୍ଗମ ସହ ଉପମା ଦିଆଯାଇଛି। ବ୍ରହ୍ମା ଦୁଃଖନାଶକ ବ୍ରହ୍ମେଶ/ବ୍ରହ୍ମେଶ୍ୱର ଲିଙ୍ଗ ପ୍ରତିଷ୍ଠା କଲେ ଏବଂ ବିଷ୍ଣୁ ତୀର୍ଥର ଦକ୍ଷିଣ ଭାଗରେ ନିତ୍ୟ ସନ୍ନିହିତ ବୋଲି ବର୍ଣ୍ଣିତ। ପରେ ତୀର୍ଥର ଭୂ-ରଚନା ବର୍ଣ୍ଣିତ—ତ୍ରିଶୂଳାଗ୍ରରେଖା ଜଳପଥ ତିଆରି କରି ପବିତ୍ର ଧାରାକୁ ରେବାରେ ମିଶାଏ; ‘ଜଳ-ଲିଙ୍ଗ’ ଓ ଆବର୍ତ୍ତଯୁକ୍ତ ତିନୋଟି କୁଣ୍ଡର ଉଲ୍ଲେଖ ଅଛି। ସ୍ନାନବିଧି, ମନ୍ତ୍ରବିକଳ୍ପ (ଦଶାକ୍ଷରୀ ଓ ବୈଦିକ ମନ୍ତ୍ର), ବର୍ଣ୍ଣ ଓ ସ୍ତ୍ରୀ-ପୁରୁଷଙ୍କ ପ୍ରକ୍ରିୟାଧାରିତ ଯୋଗ୍ୟତା, ଏବଂ ସ୍ନାନ ସହ ତର୍ପଣ, ଶ୍ରାଦ୍ଧସଦୃଶ କର୍ମ, ଦାନର ସମ୍ବନ୍ଧ କୁହାଯାଇଛି। ବିନାୟକ ଓ କ୍ଷେତ୍ରପାଳ ରକ୍ଷକ; ଅନୁଚିତ ଆଚରଣକାରୀଙ୍କୁ ବିଘ୍ନ ହୁଏ—ଯାତ୍ରାକୁ ନୈତିକ ଶିକ୍ଷା ଭାବେ ଦେଖାଯାଇଛି। ଫଳଶ୍ରୁତିରେ ଶୂଳଭେଦରେ ବିଧିପୂର୍ବକ କର୍ମ କଲେ ପାପକ୍ଷୟ, ଦୋଷଶମନ ଓ ପିତୃଉଦ୍ଧାର ହୁଏ ବୋଲି ମହିମା ଘୋଷିତ।

द्विजपात्रता-दानविधि-तीर्थश्राद्धकन्यादानोपदेशः (Eligibility of Brahmins, Ethics of Dāna, Tīrtha-Śrāddha, and Guidance on Kanyādāna)
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ଉତ୍ତାନପାଦ ଓ ଈଶ୍ୱରଙ୍କ ସଂବାଦ ମାଧ୍ୟମରେ ଦାନ‑ସତ୍କାରର ‘ପାତ୍ରତା’ ନିର୍ଣ୍ଣୟ କରାଯାଇଛି। ଉପମା ଦେଇ କୁହାଯାଏ—ଯେ ବ୍ରାହ୍ମଣ ବେଦାଧ୍ୟୟନହୀନ (ଅନଧୀୟାନ/ଅନୃଚ) ସେ କେବଳ ନାମମାତ୍ର ଦ୍ୱିଜ; ଏମିତି ଅପାତ୍ରକୁ ଦିଆ ସମ୍ମାନ‑ଦାନ ଯଜ୍ଞଫଳ ଦେଉନାହିଁ। ପରେ ନୀତି, ଆଚାର, ଯାଗକର୍ମ ଓ ସାମାଜିକ ଅପରାଧ ଆଦି ଅଯୋଗ୍ୟତାର ତାଲିକା ଦେଇ, ଅପାତ୍ରକୁ ଦିଆ ଦାନ ନିଷ୍ଫଳ ହୁଏ ବୋଲି ସିଦ୍ଧାନ୍ତ ସ୍ଥାପିତ। ତାପରେ ତୀର୍ଥ‑ଶ୍ରାଦ୍ଧ ବିଧି—ଗୃହଶ୍ରାଦ୍ଧ ପରେ ଶୌଚ‑ଶୁଦ୍ଧି, ସୀମା‑ନିୟମ ପାଳନ, ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ତୀର୍ଥକୁ ଗମନ, ସ୍ନାନ, ଏବଂ ଅନେକ ସ୍ଥାନରେ ଶ୍ରାଦ୍ଧକର୍ମ; ପାୟସ‑ମଧୁ‑ଘୃତ ସହିତ ପିଣ୍ଡ ନିବେଦନ ଇତ୍ୟାଦି କୁହାଯାଇଛି। ଫଳଶ୍ରୁତିରେ ପିତୃମାନଙ୍କ ଦୀର୍ଘକାଳ ତୃପ୍ତି ଓ ପାଦୁକା, ଶୟ୍ୟା, ଅଶ୍ୱ, ଛତ୍ର, ଧାନ୍ୟସହିତ ଗୃହ, ତିଳଧେନୁ, ଜଳ‑ଅନ୍ନ ଆଦି ଦାନାନୁସାରେ ସ୍ୱର୍ଗଫଳ; ବିଶେଷକରି ଅନ୍ନଦାନର ମହିମା ଉଲ୍ଲେଖିତ। ଶେଷରେ କନ୍ୟାଦାନ ଉପଦେଶ—ଦାନମଧ୍ୟରେ ତାହାର ଶ୍ରେଷ୍ଠତା, କୁଳୀନ‑ସଦାଚାରୀ‑ବିଦ୍ୱାନ ବର ଯୋଗ୍ୟ ପାତ୍ର, ବିବାହକୁ ଧନରେ ବ୍ୟବସାୟ କରିବାର ନିନ୍ଦା, ଏବଂ ଅଯାଚିତ‑ଆହୂତ‑ଯାଚିତ ଭେଦରେ ଦାନପ୍ରକାର। ଅସମର୍ଥକୁ ଦାନ ନ କରିବା ଓ ଅପାତ୍ରଙ୍କ ଦାନଗ୍ରହଣ ଅନୁଚିତ ବୋଲି ସତର୍କବାଣୀ ସହ ଅଧ୍ୟାୟ ସମାପ୍ତ।

Śrāddha-kāla-nirṇaya, Viṣṇu-jāgaraṇa, and Markaṇḍeśvara-guhā-liṅga Māhātmya (Ritual Timing and Cave-Shrine Observances)
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟଟି ସଂବାଦରୂପେ ରଚିତ। ଉତ୍ତାନପାଦ ଈଶ୍ୱରଙ୍କୁ ପଚାରନ୍ତି—ଶ୍ରାଦ୍ଧ, ଦାନ ଓ ତୀର୍ଥଯାତ୍ରା କେବେ କରିବା ଉଚିତ? ଈଶ୍ୱର ମାସାନୁସାରେ ଶ୍ରାଦ୍ଧର ଶୁଭକାଳ ନିର୍ଣ୍ଣୟ କରନ୍ତି—ନାମିତ ତିଥି, ଅୟନସନ୍ଧି, ଅଷ୍ଟକା, ସଂକ୍ରାନ୍ତି, ବ୍ୟତୀପାତ ଓ ଗ୍ରହଣକାଳ ଇତ୍ୟାଦି—ଏବଂ କହନ୍ତି ଯେ ଏହି ସମୟରେ ଦିଆ ଦାନ ଅକ୍ଷୟ ଫଳ ଦେଇଥାଏ। ତାପରେ ଭକ୍ତିଶାସନ: ମଧୁମାସ ଶୁକ୍ଳପକ୍ଷ ଏକାଦଶୀରେ ଉପବାସ, ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ପାଦସନ୍ନିଧିରେ ରାତ୍ରିଜାଗରଣ, ଧୂପ-ଦୀପ-ନୈବେଦ୍ୟ-ମାଳ୍ୟରେ ପୂଜା, ଏବଂ ପୂର୍ବ ପବିତ୍ର କଥାର ପାଠ/ଶ୍ରବଣ। ବୈଦିକ ସୂକ୍ତଜପକୁ ପାବନ ଓ ମୋକ୍ଷଦାୟକ କୁହାଯାଇଛି। ପ୍ରାତଃକାଳେ ଶ୍ରଦ୍ଧାସହ ଶ୍ରାଦ୍ଧ, ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କ ସତ୍କାର, ଏବଂ ଯଥାଶକ୍ତି ସୁବର୍ଣ୍ଣ, ଗୋ, ବସ୍ତ୍ର ଆଦି ଦାନ କଲେ ପିତୃମାନେ ଦୀର୍ଘକାଳ ତୃପ୍ତ ହୁଅନ୍ତି। ପରେ ତ୍ରୟୋଦଶୀରେ ଗୁହାସ୍ଥ ଲିଙ୍ଗ ଦର୍ଶନର ତୀର୍ଥକ୍ରମ ଅଛି—ଏହାକୁ ଋଷି ମାର୍କଣ୍ଡେୟ କଠୋର ତପ ଓ ଯୋଗସାଧନା ପରେ ‘ମାର୍କଣ୍ଡେଶ୍ୱର’ ଭାବେ ପ୍ରତିଷ୍ଠା କରିଥିଲେ। ସେଠାରେ ସ୍ନାନ, ଉପବାସ, ଇନ୍ଦ୍ରିୟନିଗ୍ରହ, ଜାଗରଣ, ଦୀପଦାନ, ପଞ୍ଚାମୃତ/ପଞ୍ଚଗବ୍ୟ ଅଭିଷେକ, ଏବଂ ବିସ୍ତୃତ ମନ୍ତ୍ରଜପ (ସାବିତ୍ରୀଜପ ଗଣନା ସହ) ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ; ପାତ୍ରପରୀକ୍ଷାର ଗୁରୁତ୍ୱ ମଧ୍ୟ କୁହାଯାଇଛି। ଅଷ୍ଟପୁଷ୍ପରୂପ ମାନସିକ ଅର୍ପଣ—ଅହିଂସା, ଇନ୍ଦ୍ରିୟନିଗ୍ରହ, ଦୟା, କ୍ଷମା, ଧ୍ୟାନ, ତପ, ଜ୍ଞାନ, ସତ୍ୟ—କୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ପୂଜା ବୋଲି ମାନାଯାଇଛି। ଶେଷରେ ବାହନ, ଧାନ୍ୟ, କୃଷିଉପକରଣ ଆଦି ଦାନ, ବିଶେଷକରି ଗୋଦାନ, ଏବଂ ଗ୍ରହଣକାଳର ଅତୁଲ୍ୟ ପୁଣ୍ୟ ଉଲ୍ଲେଖ କରି; ଯେଉଁଠି ଗୋ ଦେଖାଯାଏ ସେଠି ସମସ୍ତ ତୀର୍ଥର ସନ୍ନିଧି ଅଛି, ତୀର୍ଥସ୍ମରଣ/ପୁନରାଗମନ କିମ୍ବା ସେଠାରେ ମୃତ୍ୟୁ ରୁଦ୍ରସାମୀପ୍ୟ ଦେଇଥାଏ ବୋଲି ଉପସଂହାର।

Dīrghatapā-āśrama and the Account of Ṛkṣaśṛṅga (दीर्घतपा-आश्रमः तथा ऋक्षशृङ्गोपाख्यानप्रस्तावः)
ଅଧ୍ୟାୟ ୫୨ରେ ଈଶ୍ୱର ପୂର୍ବବୃତ୍ତାନ୍ତ ଘୋଷଣା କରନ୍ତି—ଏକ ମହାତପସ୍ବୀ ନିଜ ପରିବାର ସହିତ ସ୍ୱର୍ଗ ପ୍ରାପ୍ତ କରିଥିଲେ। ଏହା ଶୁଣି ରାଜା ଉତ୍ତାନପାଦ ସେହି କଥା ବିସ୍ତାରରେ ଜାଣିବାକୁ ଅନୁରୋଧ କରନ୍ତି। ପରେ ବର୍ଣ୍ଣନା କାଶୀକୁ ମୁହଁ ଫେରେ: ରାଜା ଚିତ୍ରସେନଙ୍କ ଶାସନରେ ବାରାଣସୀର ସମୃଦ୍ଧି, ବେଦପାଠର ପବିତ୍ର ଧ୍ୱନି, ନଗର ବାଣିଜ୍ୟର ଚଞ୍ଚଳତା, ଏବଂ ଦେଉଳ–ଆଶ୍ରମର ପ୍ରଚୁରତା ଚିତ୍ରିତ ହୁଏ। ନଗରର ଉତ୍ତରେ ମନ୍ଦାରବନ ମଧ୍ୟରେ ଏକ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ଆଶ୍ରମ ଉଲ୍ଲେଖ ହୁଏ। ସେଠାରେ ବ୍ରାହ୍ମଣ ତପସ୍ବୀ ଦୀର୍ଘତପା କଠୋର ତପସ୍ୟାରେ ଖ୍ୟାତ; ଗୃହସ୍ଥ ଗଠନ ସହିତ ମଧ୍ୟ ତପସ୍ୟା ସମ୍ଭବ ବୋଲି ଦେଖାଯାଏ—ସେ ପତ୍ନୀ, ପୁତ୍ର ଓ ପୁତ୍ରବଧୂ ସହ ବସନ୍ତି, ପାଞ୍ଚ ପୁତ୍ର ସେବା କରନ୍ତି। କନିଷ୍ଠ ଋକ୍ଷଶୃଙ୍ଗ ବେଦବିଦ୍, ବ୍ରହ୍ମଚାରୀ, ସଦ୍ଗୁଣୀ, ଯୋଗନିଷ୍ଠ ଓ ଅଳ୍ପାହାରୀ। ବିଶେଷ ଭାବେ ସେ ମୃଗରୂପେ ବିଚରଣ କରି ହରିଣଦଳ ସହ ମିଶେ, ତଥାପି ପ୍ରତିଦିନ ମାତା–ପିତାଙ୍କୁ ବନ୍ଦନା କରି ସେବା କରେ—ତପୋଜୀବନରେ ପିତୃଭକ୍ତିର ଶିଷ୍ଟାଚାର ପ୍ରକାଶ ପାଏ। ଶେଷରେ ଦୈବଯୋଗରେ ଋକ୍ଷଶୃଙ୍ଗଙ୍କ ମୃତ୍ୟୁ ଘଟେ, ଯାହା ଆଗାମୀ ଭାଗରେ ଭାଗ୍ୟ, ପୁଣ୍ୟ ଓ ପରଲୋକଗତି ବିଷୟକ ଚିନ୍ତନକୁ ପ୍ରସ୍ତୁତ କରେ।

चित्रसेन-ऋक्षशृङ्गसंवादः (King Citrasena and Sage Ṛkṣaśṛṅga: Accidental Injury and Ethical Remediation)
ଈଶ୍ୱର ଉତ୍ତାନପାଦଙ୍କୁ ଉପଦେଶରୂପେ ଏହି କଥା କହନ୍ତି—ଶ୍ରଦ୍ଧାରେ ଶୁଣିଲେ ପାପଶୁଦ୍ଧି ହୁଏ। କାଶୀର ଧର୍ମାତ୍ମା ଓ ପରାକ୍ରମୀ ରାଜା ଚିତ୍ରସେନ ଅନେକ ମିତ୍ରରାଜାଙ୍କ ସହ ଶିକାରକୁ ଯାଇ, ଜଙ୍ଗଲର ଧୂଳି ଓ ଗୋଲମାଳରେ ନିଜ ଦଳରୁ ଅଲଗା ହୋଇଯାନ୍ତି। ଭୁଖ‑ତୃଷ୍ଣାରେ କ୍ଲାନ୍ତ ହୋଇ ଏକ ଦିବ୍ୟ ସରୋବରକୁ ପହଞ୍ଚି ସ୍ନାନ କରନ୍ତି, ପିତୃ ଓ ଦେବମାନଙ୍କୁ ତର୍ପଣ ଦିଅନ୍ତି, ଏବଂ ପଦ୍ମଫୁଲରେ ଶଙ୍କରଙ୍କ ପୂଜା କରନ୍ତି। ସେଠାରେ ବିଭିନ୍ନ ଦିଗରେ ଥିବା ହରିଣମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ମହାତପସ୍ବୀ ଋକ୍ଷଶୃଙ୍ଗ ବସିଥିବାକୁ ଦେଖି, ଶିକାରର ସୁଯୋଗ ଭାବି ରାଜା ବାଣ ଛାଡ଼ନ୍ତି; ଅଜାଣତେ ସେ ବାଣ ଋଷିଙ୍କୁ ଲାଗେ। ଋଷି ମାନବବାଣୀରେ କହିଲେ ରାଜା ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟଚକିତ ହୋଇ ଅନିଚ୍ଛାକୃତ ଅପରାଧ ସ୍ୱୀକାର କରନ୍ତି ଏବଂ ବ୍ରହ୍ମହତ୍ୟାକୁ ଅତି ଗୁରୁତର ଭାବି ଆତ୍ମଦାହକୁ ପ୍ରାୟଶ୍ଚିତ୍ତ ଭାବେ ପ୍ରସ୍ତାବ କରନ୍ତି। ଋକ୍ଷଶୃଙ୍ଗ ତାହା ନିଷେଧ କରି କହନ୍ତି—ଏପରି କଲେ ତାଙ୍କ ଉପରେ ନିର୍ଭର ପରିବାରରେ ଅଧିକ ମୃତ୍ୟୁ ବଢ଼ିବ। ସେ ଆଦେଶ ଦିଅନ୍ତି ଯେ ରାଜା ତାଙ୍କୁ ପିତା‑ମାତାଙ୍କ ଆଶ୍ରମକୁ ନେଇ ମାଆଙ୍କ ସମ୍ମୁଖରେ ‘ପୁତ୍ରଘାତକ’ ଭାବେ ସତ୍ୟ କହୁନ୍ତୁ; ସେମାନେ ଶାନ୍ତିର ପଥ ଦେଖାଇବେ। ରାଜା ବହନ କରୁଥିବାବେଳେ ବାରମ୍ବାର ବିରାମରେ ଋଷି ଯୋଗସମାଧିରେ ଦେହତ୍ୟାଗ କରନ୍ତି। ରାଜା ବିଧିମତ ଅନ୍ତ୍ୟେଷ୍ଟି କରି ଶୋକ କରନ୍ତି—ପରବର୍ତ୍ତୀ ପ୍ରାୟଶ୍ଚିତ୍ତ ଓ ନୈତିକ ଦାୟିତ୍ୱ ଶିକ୍ଷାର ଭୂମିକା ତିଆରି ହୁଏ।

अध्याय ५४ — शूलभेदतीर्थ-माहात्म्य तथा चित्रसेनस्य प्रायश्चित्त-मार्गः (Shūlabheda Tīrtha-Māhātmya and King Citraseṇa’s Expiatory Path)
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ନୀତିଗତ କାରଣ‑କାର୍ଯ୍ୟ ସଙ୍କଟ ଓ ତାହାର ପ୍ରାୟଶ୍ଚିତ୍ତ ପଥ ବର୍ଣ୍ଣିତ। ଶିକାରର ଭ୍ରମରେ ରାଜା ଚିତ୍ରସେନ ତପସ୍ବୀ ଦୀର୍ଘତପାଙ୍କ ପୁତ୍ର ଋକ୍ଷଶୃଙ୍ଗଙ୍କୁ ବଧ କରି, ଅପରାଧ ସ୍ୱୀକାର କରି ଆଶ୍ରମକୁ ଆସନ୍ତି। ଶୋକରେ ମାତା ବିଲାପ କରି ମୂର୍ଛିତ ହୋଇ ପ୍ରାଣ ତ୍ୟାଗ କରନ୍ତି; ପୁତ୍ରମାନେ ଓ ପୁତ୍ରବଧୂମାନେ ମଧ୍ୟ ନଶ୍ଟ ହୁଅନ୍ତି—ତପସ୍ବୀ‑ହିଂସାର ସାମାଜିକ ଓ କର୍ମଫଳ ଭାର ପ୍ରକାଶ ପାଏ। ଦୀର୍ଘତପା ପ୍ରଥମେ ରାଜାଙ୍କୁ ଗର୍ହା କରନ୍ତି, ପରେ କର୍ମତତ୍ତ୍ୱ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରି କହନ୍ତି—ପୂର୍ବକର୍ମ ପ୍ରେରଣାରେ କାର୍ଯ୍ୟ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ଫଳ ଅନିବାର୍ୟ। ପ୍ରାୟଶ୍ଚିତ୍ତ ଭାବେ ସମସ୍ତଙ୍କ ଦାହସଂସ୍କାର କରି, ଦକ୍ଷିଣ ନର୍ମଦା ତଟର ପ୍ରସିଦ୍ଧ ଶୂଳଭେଦ ତୀର୍ଥରେ ଅସ୍ଥି ବିସର୍ଜନ କରିବାକୁ ଆଦେଶ ଦିଅନ୍ତି; ଏହା ପାପ‑ଦୁଃଖନାଶକ ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ଚିତ୍ରସେନ ପାଦଯାତ୍ରାରେ ଅଳ୍ପାହାର ଓ ପୁନଃପୁନଃ ସ୍ନାନ କରି ଦକ୍ଷିଣକୁ ଯାଇ, ମୁନିମାନଙ୍କୁ ପଥ ପଚାରି ତୀର୍ଥରେ ପହଞ୍ଚନ୍ତି। ସେଠାରେ ତୀର୍ଥପ୍ରଭାବରେ ଏକ ଜୀବର ଉଦ୍ଧାରଦର୍ଶନ ଘଟି ସ୍ଥାନମାହାତ୍ମ୍ୟ ପ୍ରମାଣିତ ହୁଏ। ରାଜା ସ୍ନାନ କରି ତିଳମିଶ୍ରିତ ଜଳରେ ତର୍ପଣ ଦେଇ ଅସ୍ଥି ନିମଜ୍ଜନ କରନ୍ତି। ମୃତମାନେ ଦିବ୍ୟରୂପେ ବିମାନସହ ପ୍ରକଟ ହୁଅନ୍ତି; ଉନ୍ନତ ଦୀର୍ଘତପା ରାଜାଙ୍କୁ ଆଶୀର୍ବାଦ କରି କହନ୍ତି—ଏହି ବିଧି ଆଦର୍ଶ, ଶୁଦ୍ଧି ଓ ଇଚ୍ଛିତ ଫଳଦାୟକ।

Śūlabheda-Tīrtha Māhātmya (शूलभेदतीर्थमाहात्म्य) — The Glory of the Śūlabheda Sacred Ford
ତୀର୍ଥର ଅଦ୍ଭୁତ ପ୍ରଭାବ ଦେଖି ଉତ୍ତାନପାଦ ରାଜା ଚିତ୍ରସେନ ବିଷୟରେ ପଚାରିଲେ। ଈଶ୍ୱର କହିଲେ—ଚିତ୍ରସେନ ଭୃଗୁତୁଙ୍ଗକୁ ଆରୋହଣ କରି ଏକ କୁଣ୍ଡ ନିକଟରେ ଘୋର ତପ କଲେ ଏବଂ ବ୍ରହ୍ମା, ବିଷ୍ଣୁ, ମହେଶ୍ୱରଙ୍କୁ ଧ୍ୟାନ କରି ଅକାଳ ଦେହତ୍ୟାଗକୁ ଉଦ୍ୟତ ହେଲେ। ସେତେବେଳେ ରୁଦ୍ର ଓ କେଶବ ସାକ୍ଷାତ୍ ପ୍ରକଟ ହୋଇ ତାଙ୍କୁ ରୋକି, ଫେରି ଧର୍ମମାର୍ଗରେ ରାଜ୍ୟ ଭୋଗ କରି ନିର୍ବିଘ୍ନ ପ୍ରଜାପାଳନ କରିବାକୁ ଉପଦେଶ ଦେଲେ। କିନ୍ତୁ ଚିତ୍ରସେନ ରାଜଭୋଗ ତ୍ୟାଗ କରି ବର ମାଗିଲେ—ତ୍ରିଦେବ ଏହି ସ୍ଥାନରେ ସଦା ବିରାଜିତ ହେଉନ୍ତୁ, ଏହି କ୍ଷେତ୍ର ଗୟାଶିର ସମ ପୁଣ୍ୟଦାୟକ ହେଉ, ଏବଂ ସେ ଶିବଗଣମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ନେତୃତ୍ୱ ପାଉନ୍ତୁ। ଈଶ୍ୱର ବର ଦେଲେ—ଶୂଳଭେଦ ତୀର୍ଥରେ ତ୍ରିକାଳ ଅଂଶରୂପେ ତ୍ରିଦେବଙ୍କ ନିବାସ ହେବ; ଚିତ୍ରସେନ ‘ନନ୍ଦି’ ନାମକ ଗଣାଧିପ ହୋଇ ଗଣେଶ ସଦୃଶ କାର୍ଯ୍ୟନିର୍ବାହ କରିବେ ଏବଂ ଶିବ ସନ୍ନିଧିରେ ପୂଜାରେ ପ୍ରାଧାନ୍ୟ ପାଇବେ। ଅଧ୍ୟାୟରେ ତୀର୍ଥର ତୁଳନାତ୍ମକ ପୁଣ୍ୟ (ଗୟା ବ୍ୟତୀତ ଅନ୍ୟ ତୀର୍ଥଠାରୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ), କୁଣ୍ଡ-ପରିସରର ମାପ ଓ କର୍ମବିଧି, ଏବଂ ଶ୍ରାଦ୍ଧ–ପିଣ୍ଡଦାନର ଫଳ ବର୍ଣ୍ଣିତ—ପିତୃମୋକ୍ଷ, କଠିନ ମୃତ୍ୟୁରେ ମଧ୍ୟ ଉପକାର, କେବଳ ସ୍ନାନରେ ଅଜାଣତ ପାପଶୁଦ୍ଧି, ଏବଂ ସେଠାରେ ସନ୍ନ୍ୟାସ ନେଲେ ଉତ୍ତମ ଗତି। ଶେଷ ଫଳଶ୍ରୁତି କହେ—ଏହି ମାହାତ୍ମ୍ୟ ପାଠ, ଶ୍ରବଣ, ଲେଖନ ଓ ଦାନ କଲେ ପାପକ୍ଷୟ, ଇଷ୍ଟସିଦ୍ଧି ଏବଂ ଗ୍ରନ୍ଥ ରହିଥିବା ସମୟ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ରୁଦ୍ରଲୋକବାସ ମିଳେ।

देवशिला-शूलभेद-तीर्थमाहात्म्य तथा भानुमती-व्रताख्यान (Devāśilā–Śūlabheda Tīrtha Māhātmya and the Bhānumatī Vrata Narrative)
ଅଧ୍ୟାୟ ୫୬ ପ୍ରଶ୍ନୋତ୍ତର ରୂପରେ ଧର୍ମତତ୍ତ୍ୱକୁ ଉପସ୍ଥାପନ କରେ। ଉତ୍ତାନପାଦ ଗଙ୍ଗାର ଅବତରଣ ଓ ଅତ୍ୟନ୍ତ ପୁଣ୍ୟଦାୟିନୀ ଦେବଶିଳାର ଉତ୍ପତ୍ତି କିପରି ହେଲା ପଚାରିଲେ, ଈଶ୍ୱର ପବିତ୍ର ଭୂଗୋଳ-ଉଦ୍ଭବ କଥା କହନ୍ତି—ଦେବତାମାନଙ୍କ ପ୍ରାର୍ଥନାରେ ଗଙ୍ଗା ପ୍ରକଟ ହୁଅନ୍ତି, ରୁଦ୍ର ତାଙ୍କୁ ଜଟାରୁ ମୁକ୍ତ କରନ୍ତି, ମାନବହିତାର୍ଥେ ଦେବନଦୀ ରୂପେ ପ୍ରବାହିତ ହୁଅନ୍ତି; ଶୂଳଭେଦ, ଦେବଶିଳା ଓ ପ୍ରାଚୀ ସରସ୍ୱତୀ ସ୍ଥଳକୁ ଘେରି ତୀର୍ଥସମୁହ ସ୍ଥାପିତ ହୁଏ। ତାପରେ ଆଚରଣବିଧି—ସ୍ନାନ, ତର୍ପଣ, ଯୋଗ୍ୟ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କ ସହ ଶ୍ରାଦ୍ଧ, ଏକାଦଶୀ ଉପବାସ, ରାତ୍ରି ଜାଗରଣ, ପୁରାଣପାଠ ଓ ଦାନ—ଏସବୁକୁ ପାପଶୁଦ୍ଧି ଓ ପିତୃତୃପ୍ତିର ଉପାୟ ବୋଲି କୁହାଯାଇଛି। ଦୃଷ୍ଟାନ୍ତକଥାରେ ରାଜା ବୀରସେନଙ୍କ ବିଧବା କନ୍ୟା ଭାନୁମତୀ କଠୋର ବ୍ରତ ଗ୍ରହଣ କରି ଗଙ୍ଗାରୁ ଦକ୍ଷିଣମାର୍ଗ, ରେବା ଅଞ୍ଚଳ ଆଦି ଅନେକ ତୀର୍ଥ ଯାତ୍ରା କରି, ଶେଷରେ ଶୂଳଭେଦ/ଦେବଶିଳାରେ ନିୟମିତ ବାସ, ପୂଜା ଓ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଅତିଥିସତ୍କାର କରନ୍ତି। ଅନ୍ୟ ଦୃଷ୍ଟାନ୍ତରେ ଦୁର୍ଭିକ୍ଷପୀଡିତ ଶବର/ବ୍ୟାଧ ଓ ତାଙ୍କ ସ୍ତ୍ରୀ ପୁଷ୍ପ-ଫଳ ଅର୍ପଣ, ଏକାଦଶୀ ପାଳନ, ସାମୂହିକ ତୀର୍ଥକର୍ମରେ ଅଂଶଗ୍ରହଣ, ସତ୍ୟ ଓ ଦାନନୀତି ଗ୍ରହଣ କରି ଜୀବନକୁ ଭକ୍ତିପୁଣ୍ୟ ଦିଗକୁ ଫେରାନ୍ତି। ଶେଷରେ ତିଳ, ଦୀପ, ଭୂମି, ହିରଣ୍ୟ ଆଦି ଦାନଫଳର ସଂକ୍ଷିପ୍ତ ବିଭାଜନ ରହିଛି; ବ୍ରହ୍ମଦାନକୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଓ ଫଳନିର୍ଣ୍ଣୟରେ ଭାବକୁ ପ୍ରଧାନ କୁହାଯାଇଛି।

Padmaka-parva and the Śabara’s Liberation at Markaṇḍa-hrada (Revā Khaṇḍa, Adhyāya 57)
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ଦୁଇ ଭାଗରେ ଧର୍ମ-ତତ୍ତ୍ୱ ଉପଦେଶ ମିଳେ। ପ୍ରଥମ ଭାଗରେ ଭାନୁମତୀ ଚନ୍ଦ୍ରତିଥି ଅନୁସାରେ ଶୈବ ଅନୁଷ୍ଠାନ କରନ୍ତି—ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କୁ ଭୋଜନ ଦାନ, ଉପବାସ-ନିୟମ, ମାର୍କଣ୍ଡେୟ-ହ୍ରଦରେ ସ୍ନାନ, ଏବଂ ବୃଷଭଧ୍ୱଜ ମହେଶ୍ୱରଙ୍କୁ ପଞ୍ଚାମୃତ, ଗନ୍ଧ, ଧୂପ, ଦୀପ, ନୈବେଦ୍ୟ, ପୁଷ୍ପ ଆଦିରେ ପୂଜା କରନ୍ତି। ରାତିଜାଗରଣରେ ପୁରାଣପାଠ, ଗୀତ, ନୃତ୍ୟ ଓ ସ୍ତୋତ୍ର ସହ ଆରାଧନା ହୁଏ। ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ଏହାକୁ “ପଦ୍ମକ” ନାମକ ପର୍ବ ବୋଲି କହି, ତିଥି-ନକ୍ଷତ୍ର-ଯୋଗ-କରଣ ବିଶେଷ ଜଣାଇ ଏଠାରେ ଦାନ, ହୋମ, ଜପ ଅକ୍ଷୟ ଫଳ ଦେଇଥାଏ ବୋଲି ପ୍ରତିପାଦନ କରନ୍ତି। ଦ୍ୱିତୀୟ ଭାଗରେ ଭାନୁମତୀ ଭୃଗୁମୂର୍ଧନ ପର୍ବତରେ ଜଣେ ଶବରକୁ ପତ୍ନୀ ସହିତ ଝାପ ଦେଇ ପ୍ରାଣତ୍ୟାଗ କରିବାକୁ ଉଦ୍ୟତ ଦେଖନ୍ତି। ସେ ତତ୍କାଳ ଦୁଃଖରୁ ନୁହେଁ; ସଂସାରଭୟ ଓ ମନୁଷ୍ୟଜନ୍ମ ପାଇ ମଧ୍ୟ ଧର୍ମାଚରଣ ବିଫଳ ହେବ ବୋଲି ଆଶଙ୍କାରୁ ଏହି ନିଷ୍ପତ୍ତି ନେଇଥାଏ। ଭାନୁମତୀ କହନ୍ତି—ଏଯାଁ ସମୟ ଅଛି, ବ୍ରତ-ଦାନରେ ଶୁଦ୍ଧି ହୁଏ। ଶବର ପରାନ୍ନଦୋଷ ଭାବି ଧନସହାୟତା ଅସ୍ୱୀକାର କରେ—“ଯେ ଅନ୍ୟର ଅନ୍ନ ଖାଏ ସେ ତାହାର ଦୋଷ ମଧ୍ୟ ଖାଏ”—ଏବଂ ଅର୍ଧବସ୍ତ୍ରରେ ସଂଯମ ରଖି ହରିଧ୍ୟାନ କରି ପତିତ ହୁଏ। କିଛି ସମୟ ପରେ ସେ ଓ ତାଙ୍କ ପତ୍ନୀ ଦିବ୍ୟ ବିମାନରେ ଆରୋହଣ କରୁଥିବା ଦେଖାଯାନ୍ତି—ମୋକ୍ଷ କିମ୍ବା ଉତ୍ତମ ଗତିର ସୂଚନା ସହ କଥା ଶେଷ ହୁଏ।

Śūlabheda-tīrtha Māhātmya (Glory of the Śūlabheda Sacred Site)
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ଶୂଳଭେଦ-ତୀର୍ଥର ମାହାତ୍ମ୍ୟ ଓ ଶେଷରେ ଫଳଶ୍ରୁତି ବର୍ଣ୍ଣିତ। ଉତ୍ତାନପାଦ ଈଶ୍ୱରଙ୍କୁ ଭାନୁମତୀଙ୍କ କାର୍ଯ୍ୟର ମହତ୍ତ୍ୱ ପଚାରନ୍ତି। ଈଶ୍ୱର କହନ୍ତି—ଭାନୁମତୀ ଏକ ପୁଣ୍ୟକୁଣ୍ଡ ପାଖକୁ ଯାଇ ତାହାର ପବିତ୍ରତା ଚିହ୍ନି ସତ୍ୱରେ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କୁ ଡାକି ସତ୍କାର କଲେ, ନିୟମାନୁସାରେ ଦାନ ଦେଇ ସଙ୍କଳ୍ପ ଦୃଢ଼ କଲେ। ପରେ ପିତୃ ଓ ଦେବପୂଜା କରି, ମଧୁମାସରେ ପକ୍ଷକାଳ ନିୟମ ପାଳନ କରି, ଅମାବାସ୍ୟା ଦିନ ପର୍ବତପ୍ରଦେଶକୁ ଗଲେ। ଶିଖର ଆରୋହଣ କରି ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କୁ ଅନୁରୋଧ କଲେ—ପରିବାର ଓ ସମ୍ବନ୍ଧୀମାନଙ୍କୁ ସମାଧାନର ସନ୍ଦେଶ ପହଞ୍ଚାନ୍ତୁ; ଶୂଳଭେଦରେ ସ୍ୱଶକ୍ତି-ତପସ୍ୟାରେ ଦେହତ୍ୟାଗ କରି ସ୍ୱର୍ଗଗତି ପାଇବି। ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ସମ୍ମତି ଦେଇ ସନ୍ଦେହ ଦୂର କଲେ। ତାପରେ ସେ ବସ୍ତ୍ର ଦୃଢ଼ କରି ଏକାଗ୍ରଚିତ୍ତରେ ଦେହ ତ୍ୟାଗ କଲେ; ଦିବ୍ୟ ନାରୀମାନେ ଆସି ବିମାନରେ ବସାଇ କୈଳାସକୁ ନେଲେ, ସମସ୍ତଙ୍କ ଦେଖାଦେଖି ସେ ଊର୍ଦ୍ଧ୍ୱଗମନ କଲେ। ମାର୍କଣ୍ଡେୟ ପରମ୍ପରାରେ ଏହି କଥା ସ୍ଥାପନ କରି ପ୍ରବଳ ଫଳଶ୍ରୁତି କହନ୍ତି—ତୀର୍ଥରେ କିମ୍ବା ମନ୍ଦିରରେ ଭକ୍ତିରେ ପାଠ-ଶ୍ରବଣ କଲେ ଦୀର୍ଘକାଳ ସଞ୍ଚିତ ମହାପାପ ମଧ୍ୟ ନଶିଯାଏ; ସାମାଜିକ ଅପରାଧ, ବିଧିଭଙ୍ଗ, ବିଶ୍ୱାସଭଙ୍ଗ ଇତ୍ୟାଦି ଦୋଷ ‘ଶୂଳଭେଦ’ ପ୍ରଭାବରେ ଛିନ୍ନ ହୁଏ। ଶ୍ରାଦ୍ଧକାଳେ ବ୍ରାହ୍ମଣଭୋଜନ ସମୟରେ ପାଠ କଲେ ପିତୃମାନେ ପ୍ରସନ୍ନ ହୁଅନ୍ତି; ଶ୍ରୋତାମାନେ ମଙ୍ଗଳ, ଆରୋଗ୍ୟ, ଦୀର୍ଘାୟୁ ଓ କୀର୍ତ୍ତି ପାଆନ୍ତି।

पुष्करिणीतीर्थमाहात्म्यं (Puṣkariṇī Tīrtha Māhātmya on the Revā’s Northern Bank)
ମାର୍କଣ୍ଡେୟ ଋଷି ପାପନାଶକ ଏକ ପବିତ୍ର ପୁଷ୍କରିଣୀ ତୀର୍ଥର ବର୍ଣ୍ଣନା କରନ୍ତି, ଯାହାକୁ ଶୁଦ୍ଧି ପାଇଁ ଦର୍ଶନ-ସ୍ନାନ କରିବା ଉଚିତ। ଏହା ରେବା (ନର୍ମଦା) ନଦୀର ଉତ୍ତର ତଟରେ ଅବସ୍ଥିତ ଏବଂ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଶୁଭ, କାରଣ ବେଦମୂର୍ତ୍ତି ଦିବାକର (ସୂର୍ଯ୍ୟ) ସେଠାରେ ସଦା ବିରାଜମାନ ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ଏହି ତୀର୍ଥର ମାହାତ୍ମ୍ୟ କୁରୁକ୍ଷେତ୍ର ସମାନ—ବିଶେଷତଃ ସର୍ବକାମଫଳ ଦେଇ ଦାନବୃଦ୍ଧି କରେ—ବୋଲି ଉଲ୍ଲେଖ ଅଛି। ସୂର୍ଯ୍ୟଗ୍ରହଣ ସମୟରେ ସ୍ନାନ କରି ବିଧିପୂର୍ବକ ଦାନ—ମୂଲ୍ୟବାନ ଦ୍ରବ୍ୟ, ସୁବର୍ଣ୍ଣ-ରୌପ୍ୟ, ପଶୁଧନ ଇତ୍ୟାଦି—କଲେ ମହାଫଳ ମିଳେ; ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ସୁବର୍ଣ୍ଣ-ରୌପ୍ୟ ଦାନର ଫଳ ତେର ଦିନ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ବଢ଼େ ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ତିଳମିଶ୍ରିତ ଜଳରେ ପିତୃ ଓ ଦେବତାଙ୍କୁ ତର୍ପଣ ତୃପ୍ତିକର; ପାୟସ, ମଧୁ ଓ ଘୃତ ସହିତ ଶ୍ରାଦ୍ଧ କଲେ ପିତୃମାନଙ୍କୁ ସ୍ୱର୍ଗ ଓ ଅକ୍ଷୟ ଲାଭ ମିଳେ। ଅକ୍ଷତ, ବଦର, ବିଲ୍ୱ, ଇଙ୍ଗୁଦ, ତିଳ ଆଦି ଧାନ୍ୟ-ଫଳ ଅର୍ପଣ ମଧ୍ୟ ଅକ୍ଷୟ ଫଳଦାୟକ ବୋଲି ବର୍ଣ୍ଣିତ। ଶେଷରେ ସୂର୍ଯ୍ୟୋପାସନା ମୁଖ୍ୟ—ସ୍ନାନ, ଦିବାକର ପୂଜା, ଆଦିତ୍ୟହୃଦୟ ପାଠ ଓ ବେଦିକ ଜପ। ଗୋଟିଏ ଋକ୍/ଯଜୁଃ/ସାମ ମନ୍ତ୍ର ଜପ କଲେ ମଧ୍ୟ ସମଗ୍ର ବେଦଫଳ, ପାପମୋଚନ ଓ ଉତ୍ତମ ଲୋକପ୍ରାପ୍ତି ହୁଏ। ବିଧିମତେ ସେଠାରେ ପ୍ରାଣତ୍ୟାଗ କରୁଥିବା ବ୍ୟକ୍ତି ସୂର୍ଯ୍ୟସମ୍ବନ୍ଧୀୟ ପରମ ପଦ ପାଏ ବୋଲି ଅଧ୍ୟାୟ ସମାପ୍ତ।

रवितीर्थ-आदित्येश्वर-माहात्म्य एवं नर्मदास्तोत्रफलम् (Ravītīrtha–Ādityeśvara Māhātmya and the Fruit of the Narmadā Hymn)
ମାର୍କଣ୍ଡେୟ ଯୁଧିଷ୍ଠିରଙ୍କୁ ଉପଦେଶ ଦେଇ ରବିତୀର୍ଥ ଓ ଆଦିତ୍ୟେଶ୍ୱରଙ୍କ ମାହାତ୍ମ୍ୟ କହନ୍ତି—ଏହା ଏମିତି ପରମ ପୁଣ୍ୟକ୍ଷେତ୍ର ଯେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ତୀର୍ଥମାନଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ଫଳରେ ଅତିକ୍ରମ କରେ। ସେ ରୁଦ୍ରସନ୍ନିଧିରେ ଶୁଣିଥିବା କଥା କହନ୍ତି: ଦୁର୍ଭିକ୍ଷ ସମୟରେ ଅନେକ ଋଷି ନର୍ମଦାତଟରେ ଏକତ୍ର ହୋଇ ବନାଚ୍ଛାଦିତ ତୀର୍ଥପ୍ରଦେଶକୁ ପହଞ୍ଚନ୍ତି। ସେଠାରେ ପାଶଧାରୀ ଭୟଙ୍କର ନାରୀ-ପୁରୁଷ ଦେଖାଦେଇ ତୀର୍ଥରେ ନିଜ ‘ସ୍ୱାମୀ’ମାନଙ୍କ ପାଖକୁ ଯିବାକୁ ଋଷିମାନଙ୍କୁ ପ୍ରେରଣା ଦିଅନ୍ତି। ତାପରେ ଋଷିମାନେ ନର୍ମଦାଙ୍କ ଦୀର୍ଘ ସ୍ତୋତ୍ର କରି ତାଙ୍କର ପାବନକାରୀ ଓ ରକ୍ଷାକାରୀ ଶକ୍ତିକୁ ସ୍ତୁତି କରନ୍ତି। ଦେବୀ ପ୍ରତ୍ୟକ୍ଷ ହୋଇ ଅସାଧାରଣ ବର ଦିଅନ୍ତି ଏବଂ ମୋକ୍ଷାଭିମୁଖ ଦୁର୍ଲଭ ଆଶ୍ୱାସନ ମଧ୍ୟ ପ୍ରଦାନ କରନ୍ତି। ପରେ ସ୍ନାନ-ପୂଜାରେ ନିମଗ୍ନ ପାଞ୍ଚ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ପୁରୁଷ କହନ୍ତି—ଏହି ତୀର୍ଥର ପ୍ରଭାବରେ ଘୋର ପାପ ମଧ୍ୟ ନଶ୍ଟ ହୁଏ; ସେମାନେ ଭାସ୍କର ପୂଜା ଓ ଅନ୍ତରେ ହରି-ସ୍ମରଣ କରି ଯେ ପରିବର୍ତ୍ତନ ଫଳ ଦେଖାନ୍ତି, ତାହା ଋଷିମାନେ ପ୍ରତ୍ୟକ୍ଷ ଦେଖନ୍ତି। ଅଧ୍ୟାୟରେ ରବିତୀର୍ଥର ଆଚାରକ୍ରମ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ—ଗ୍ରହଣକାଳ ଓ ପୁଣ୍ୟ ତିଥି-ସନ୍ଧିରେ ଦର୍ଶନ, ଉପବାସ, ରାତ୍ରିଜାଗରଣ, ଦୀପଦାନ, ବୈଷ୍ଣବ କଥା ଓ ବେଦପାଠ, ଗାୟତ୍ରୀଜପ, ବ୍ରାହ୍ମଣ ସତ୍କାର, ଏବଂ ଅନ୍ନ, ସୁବର୍ଣ୍ଣ, ଭୂମି, ବସ୍ତ୍ର, ଆଶ୍ରୟ, ଯାନ ଇତ୍ୟାଦି ଦାନ। ଫଳଶ୍ରୁତିରେ ଶ୍ରଦ୍ଧାଳୁ ଶ୍ରୋତାଙ୍କ ଶୁଦ୍ଧି ଓ ସୂର୍ଯ୍ୟଲୋକବାସ କୁହାଯାଇଛି, ଏବଂ ଘୋର ନୀତିଭ୍ରଷ୍ଟଙ୍କୁ ତୀର୍ଥରହସ୍ୟ କହିବାରେ ସାବଧାନତା ଉପଦେଶ ମିଳେ।

शक्रतीर्थ-शक्रेश्वर-माहात्म्य (Glory of Śakra-tīrtha and Śakreśvara)
ମାର୍କଣ୍ଡେୟ ଶ୍ରୋତାଙ୍କୁ ନର୍ମଦାର ଦକ୍ଷିଣ ତଟରେ ଅବସ୍ଥିତ ଅତ୍ୟନ୍ତ ପୁଣ୍ୟଦାୟକ ଶକ୍ରତୀର୍ଥ ବିଷୟରେ କହନ୍ତି, ଯାହା ସଞ୍ଚିତ ପାପ ନାଶକ ବୋଲି ପ୍ରସିଦ୍ଧ। ଏହି ତୀର୍ଥର ମାହାତ୍ମ୍ୟ କାରଣକଥାରେ ସ୍ଥାପିତ—ପୂର୍ବେ ଇନ୍ଦ୍ର (ଶକ୍ର) ଏଠାରେ ମହେଶ୍ୱର ଶିବଙ୍କ ପ୍ରତି ତୀବ୍ର ଭକ୍ତିରେ ଘୋର ତପ କରିଥିଲେ; ପ୍ରସନ୍ନ ଉମାପତି ତାଙ୍କୁ ଦେବେନ୍ଦ୍ରତ୍ୱ, ରାଜସମୃଦ୍ଧି ଓ ଦାନବଜୟ ଶକ୍ତି ଭଳି ବର ଦେଲେ। ପରେ ବିଧି ଦିଆଯାଏ—କାର୍ତ୍ତିକ କୃଷ୍ଣ ତ୍ରୟୋଦଶୀରେ ଭକ୍ତିପୂର୍ବକ ଉପବାସ-ବ୍ରତ କଲେ ପାପମୋଚନ ହୁଏ, ଦୁଃସ୍ୱପ୍ନ, ଅପଶକୁନ ଓ ଗ୍ରହ-ଶାକିନୀ ଆଦି ଉପଦ୍ରବ ଶମିତ ହୁଏ। ଶକ୍ରେଶ୍ୱର ଦର୍ଶନ ଜନ୍ମାର୍ଜିତ ଦୋଷ ନାଶ କରେ ବୋଲି କୁହାଯାଇଛି ଏବଂ ବିଭିନ୍ନ ନିଷିଦ୍ଧ କର୍ମ ପାଇଁ ମଧ୍ୟ ଏଠାରେ ଶୁଦ୍ଧିର ଆଶ୍ୱାସ ମିଳେ। ଶେଷରେ ସ୍ୱର୍ଗକାମୀ ଭକ୍ତଙ୍କୁ ଦାନବିଧି—ବିଶେଷତଃ ସତ୍ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ଗୋଦାନ (କିମ୍ବା ଯୋଗ୍ୟ ବହନପଶୁ) ଭକ୍ତିରେ ଦେବାକୁ କୁହାଯାଇଛି; ତୀର୍ଥଫଳ ସଂକ୍ଷେପରେ ଘୋଷଣା କରି ଅଧ୍ୟାୟ ସମାପ୍ତ।

क्रोडीतीर्थ-माहात्म्य (Kroḍī Tīrtha Māhātmya) — The Glory of the Kroḍīśvara Shrine
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ମାର୍କଣ୍ଡେୟ ଋଷି ରାଜାଙ୍କୁ କ୍ରୋଡୀଶ୍ୱର ନାମକ ମହାତୀର୍ଥ ଦର୍ଶନର ବିଧି କହିଛନ୍ତି। ଦାନବବିନାଶ ପରେ ବିଜୟୋତ୍ସାହରେ ଦେବମାନେ ଛିନ୍ନ ମସ୍ତକ ସଂଗ୍ରହ କରି ନର୍ମଦାଜଳରେ ବିସର୍ଜନ କରନ୍ତି ଏବଂ ବନ୍ଧୁତ୍ୱ ସ୍ମରଣ କରି ସ୍ନାନ କରନ୍ତି। ପରେ ଉମାପତି ଶିବଙ୍କୁ ପ୍ରତିଷ୍ଠା କରି ଲୋକସିଦ୍ଧି ଓ କଲ୍ୟାଣାର୍ଥେ ପୂଜା କରନ୍ତି; ଏହି ତୀର୍ଥ ପୃଥିବୀରେ “କ୍ରୋଡୀ” ଭାବେ ପାପଘ୍ନ ତୀର୍ଥ ରୂପେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ହୁଏ। ବିଧାନରେ ଉଭୟ ପକ୍ଷର ଅଷ୍ଟମୀ ଓ ଚତୁର୍ଦ୍ଦଶୀରେ ଭକ୍ତିସହ ଉପବାସ, ଶୂଲିନଙ୍କ ସମ୍ମୁଖରେ ରାତ୍ରିଜାଗରଣ—ପବିତ୍ର କଥାଶ୍ରବଣ ଓ ବେଦାଧ୍ୟୟନ ସହ—ପ୍ରାତଃ ତ୍ରିଦଶେଶ୍ୱର ପୂଜା, ପଞ୍ଚାମୃତ ଅଭିଷେକ, ଚନ୍ଦନଲେପନ, ବିଲ୍ୱପତ୍ର-ପୁଷ୍ପାର୍ପଣ, ଦକ୍ଷିଣାଭିମୁଖ ମନ୍ତ୍ରଜପ ଓ ନିୟତ ଜଳନିମଜ୍ଜନ କୁହାଯାଇଛି। ପିତୃମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଦକ୍ଷିଣମୁଖ ତିଳାଞ୍ଜଳି, ଶ୍ରାଦ୍ଧ, ଏବଂ ବେଦନିଷ୍ଠ ସଂଯମୀ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ଭୋଜନ-ଦାନ କଲେ ପୁଣ୍ୟ ବହୁଗୁଣ ବଢ଼େ। ଫଳଶ୍ରୁତି ଅନୁସାରେ ନିୟମପୂର୍ବକ ଏହି ତୀର୍ଥରେ ମୃତ୍ୟୁ ହେଲେ, ଅସ୍ଥି ଯେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ନର୍ମଦାଜଳରେ ରହେ ସେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଶିବଲୋକରେ ଦୀର୍ଘବାସ; ପରେ ଧନବାନ, ସମ୍ମାନିତ, ସଦାଚାରୀ ଓ ଦୀର୍ଘାୟୁ ଜନ୍ମ ମିଳି ଶେଷରେ କ୍ରୋଡୀଶ୍ୱର ପୂଜାରେ ପରମଗତି ପ୍ରାପ୍ତି ହୁଏ। ରେବାର ଉତ୍ତରତଟରେ ସତ୍ୟୋପାର୍ଜିତ ଧନରେ ମନ୍ଦିର ନିର୍ମାଣ, ସମସ୍ତ ବର୍ଣ୍ଣ ଓ ନାରୀମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଯଥାଶକ୍ତି ସୁଲଭତା, ଏବଂ ଏହି ମାହାତ୍ମ୍ୟ ଭକ୍ତିରେ ଶୁଣିଲେ ଛଅ ମାସରେ ପାପନାଶ—ଏହି ଉପସଂହାର ଅଛି।

कुमारेश्वरतीर्थ-माहात्म्य (Kumāreśvara Tīrtha Māhātmya)
ମାର୍କଣ୍ଡେୟ ରାଜଶ୍ରୋତାଙ୍କୁ ଉପଦେଶ ଦିଅନ୍ତି—ଅଗସ୍ତ୍ୟେଶ୍ୱରଙ୍କ ସମୀପରେ ନର୍ମଦା-ତଟରେ ଅବସ୍ଥିତ ପ୍ରସିଦ୍ଧ କୁମାରେଶ୍ୱର ତୀର୍ଥକୁ ଯାଅ। ପୂର୍ବକାଳରେ ଷଣ୍ମୁଖ (ସ୍କନ୍ଦ) ସେଠାରେ ତୀବ୍ର ଭକ୍ତିରେ ଆରାଧନା କରି ସିଦ୍ଧି ପାଇଥିଲେ; ଦେବସେନାର ନାୟକ ହୋଇ ଶତ୍ରୁଦମନ ଶକ୍ତି ଲାଭ କରିଥିଲେ। ସେହି ପ୍ରସଙ୍ଗରୁ ଏହି ସ୍ଥାନ ନର୍ମଦାରେ ମହାଶକ୍ତିଶାଳୀ ତୀର୍ଥ ଭାବେ ଘୋଷିତ। ଯାତ୍ରୀଙ୍କ ନିୟମ—ଏକାଗ୍ର ମନ ଓ ଇନ୍ଦ୍ରିୟନିଗ୍ରହ ସହିତ ଆସିବା; ବିଶେଷକରି କାର୍ତ୍ତିକ ଚତୁର୍ଦ୍ଦଶୀ ଓ ଅଷ୍ଟମୀରେ ବିଶେଷ ବ୍ରତ। ଗିରିଜାନାଥ (ଶିବ)ଙ୍କୁ ଦହି, କ୍ଷୀର ଓ ଘୃତରେ ଅଭିଷେକ, ଭକ୍ତିଗୀତ ଗାନ, ଏବଂ ଶାସ୍ତ୍ରୋକ୍ତ ପିଣ୍ଡଦାନ—ବେଦବିଦ୍ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କ ସାନ୍ନିଧ୍ୟରେ କରିବା ଉତ୍ତମ। ଫଳଶ୍ରୁତି—ସେଠାରେ ଯାହା ଦାନ ହୁଏ ତାହା ଅକ୍ଷୟ ହୁଏ; ଏହି ତୀର୍ଥ ସର୍ବତୀର୍ଥମୟ ବୋଲି ବର୍ଣ୍ଣିତ; କୁମାର ଦର୍ଶନରୁ ପୁଣ୍ୟ ଲାଭ ହୁଏ। ଶେଷରେ କୁହାଯାଏ—ଏହି ପୁଣ୍ୟକର୍ମ ସହ ସମ୍ବନ୍ଧରେ ସେଠାରେ ଯେ ଦେହତ୍ୟାଗ କରେ ସେ ସ୍ୱର୍ଗ ପାଏ; ଏହା ପ୍ରଭୁଙ୍କ ସତ୍ୟ ଘୋଷଣା।

अगस्त्येश्वरतीर्थमाहात्म्य (Agastyeśvara Tīrtha-Māhātmya)
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ମାର୍କଣ୍ଡେୟ ରାଜାଙ୍କୁ ସମ୍ବୋଧନ କରି ଅବନ୍ତୀଖଣ୍ଡର ଅତ୍ୟନ୍ତ ପୁଣ୍ୟଦାୟକ “ଅଗସ୍ତ୍ୟେଶ୍ୱର” ତୀର୍ଥର ମାହାତ୍ମ୍ୟ କହିଛନ୍ତି। ଏହାକୁ ପାପକ୍ଷୟ ଓ ନୈତିକ ଦୋଷନିବାରଣ ପାଇଁ ସ୍ଥାନାଧାରିତ ସାଧନ ଭାବେ ଦର୍ଶାଯାଇଛି। ଏଠାରେ ମୁଖ୍ୟ ବିଧି ହେଉଛି ତୀର୍ଥସ୍ନାନ; ସ୍ନାନ ଦ୍ୱାରା ବ୍ରହ୍ମହତ୍ୟା ପରି ମହାପାତକରୁ ମୁକ୍ତି ମିଳେ ବୋଲି ସ୍ପଷ୍ଟ କରାଯାଇଛି। ସମୟନିର୍ଦ୍ଦେଶ ମଧ୍ୟ ଅଛି—କାର୍ତ୍ତିକ ମାସ, କୃଷ୍ଣପକ୍ଷ, ଚତୁର୍ଦ୍ଦଶୀ ଦିନ ସ୍ନାନ କରିବା; ଏଭଳି କାଳ-ଦେଶ-କ୍ରିୟା ଏକ ଧାର୍ମିକ ନିୟମରେ ଏକତ୍ର ହୁଏ। ପରେ ସମାଧିସ୍ଥ ଓ ଜିତେନ୍ଦ୍ରିୟ ହୋଇ ଘୃତରେ ଦେବଙ୍କୁ ଅଭିଷେକ କରିବାକୁ କୁହାଯାଇଛି। ଦାନବିଧିରେ ଧନ, ପାଦୁକା, ଛତା, ଘୃତକମ୍ବଳ ଏବଂ ସମସ୍ତଙ୍କୁ ଅନ୍ନଦାନ—ଏହାଦ୍ୱାରା ପୁଣ୍ୟଫଳ ବହୁଗୁଣ ବୃଦ୍ଧି ପାଏ ବୋଲି ଉଲ୍ଲେଖ ଅଛି। ଶିକ୍ଷା ହେଉଛି—ତୀର୍ଥଯାତ୍ରା କେବଳ ଯାତ୍ରା ନୁହେଁ; ନିୟମ, ଭକ୍ତି ଓ ଦାନର ସମନ୍ୱୟରେ ଶୁଦ୍ଧି ସିଦ୍ଧ ହୁଏ।

Ānandeśvara-tīrtha Māhātmya (Glory of the Ānandeśvara Tīrtha)
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟଟି ସଂବାଦରୂପେ ମାର୍କଣ୍ଡେୟ ଯୁଧିଷ୍ଠିରଙ୍କୁ ନର୍ମଦାର ଦକ୍ଷିଣ ତଟରେ ଅବସ୍ଥିତ ‘ଆନନ୍ଦେଶ୍ୱର’ ତୀର୍ଥର ମାହାତ୍ମ୍ୟ କହିଛନ୍ତି। ଦୈତ୍ୟବଧ ପରେ ଦେବତା ଓ ଅନ୍ୟ ଦିବ୍ୟ ସତ୍ତ୍ୱମାନେ ମହେଶ୍ୱରଙ୍କୁ ପୂଜା କଲେ; ତେବେ ଶିବ ଗୌରୀସହିତ ଭୈରବରୂପ ଧାରଣ କରି ନର୍ମଦାତଟରେ ଆନନ୍ଦମୟ ନୃତ୍ୟ କଲେ। ସେଇ ଆଦିଘଟଣାରୁ ତୀର୍ଥଟି ‘ଆନନ୍ଦେଶ୍ୱର’ ନାମରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ହୋଇ ପାପଶୋଧକ ଶକ୍ତିର କେନ୍ଦ୍ର ହେଲା। ପରେ ବିଧି ଦିଆଯାଇଛି—ଅଷ୍ଟମୀ, ଚତୁର୍ଦ୍ଦଶୀ ଓ ପୌର୍ଣ୍ଣମାସୀରେ ଦେବପୂଜା, ସୁଗନ୍ଧ ଦ୍ରବ୍ୟରେ ଅଭ୍ୟଙ୍ଗ/ଅନୁଲେପନ, ଏବଂ ସାମର୍ଥ୍ୟ ଅନୁସାରେ ବ୍ରାହ୍ମଣ ସତ୍କାର କରିବା ଉଚିତ। ଗୋଦାନ ଓ ବସ୍ତ୍ରଦାନର ପ୍ରଶଂସା ମିଳେ। ବସନ୍ତ ଋତୁର ତ୍ରୟୋଦଶୀରେ ବିଶେଷ ଶ୍ରାଦ୍ଧ, ଇଙ୍ଗୁଡ, ବଦର, ବିଲ୍ୱ, ଅକ୍ଷତ ଓ ଜଳ ଇତ୍ୟାଦି ସରଳ ଅର୍ପଣ ସହ କରିବାକୁ କୁହାଯାଇଛି। ଫଳଶ୍ରୁତିରେ ପିତୃମାନଙ୍କ ଦୀର୍ଘତୃପ୍ତି ଓ ଅନେକ ଜନ୍ମ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ସନ୍ତାନଧାରା ଅବିଚ୍ଛିନ୍ନ ରହିବାର କଥା ଉଲ୍ଲେଖ ହୋଇଛି।

मातृतीर्थमाहात्म्य (Mātṛtīrtha Māhātmya: The Glory of the Mothers’ Pilgrimage Site)
ମାର୍କଣ୍ଡେୟ ଯୁଧିଷ୍ଠିରଙ୍କୁ ଉପଦେଶ ଦେଇ କହନ୍ତି—ନର୍ମଦାର ଦକ୍ଷିଣ ତଟରେ ସଙ୍ଗମ ସମୀପରେ ଅବସ୍ଥିତ ଅନୁପମ ମାତୃତୀର୍ଥକୁ ଯିବା ଉଚିତ। ସେଠାରେ ନଦୀତଟରେ ମାତୃଗଣ ପ୍ରାଦୁର୍ଭାବ ହୋଇଥିଲେ; ଯୋଗିନୀମଣ୍ଡଳୀର ପ୍ରାର୍ଥନାରେ ଶିବ—ଉମାକୁ ଅର୍ଧାଙ୍ଗୀ ଭାବେ ଧାରଣ କରି, ନାଗକୁ ଯଜ୍ଞୋପବୀତ ଭଳି ଧାରଣ କରୁଥିବା—ଏହି ତୀର୍ଥ ପୃଥିବୀରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ହେଉ ବୋଲି ଅନୁମୋଦନ କରି ଅନ୍ତର୍ଧାନ ହୋଇଯାନ୍ତି। ଏହି ଦିବ୍ୟ ଅନୁମତି ତୀର୍ଥମାହାତ୍ମ୍ୟର ଆଧାର। ନବମୀ ତିଥିରେ ଶୁଚି ନିୟମବାନ ଭକ୍ତ ଉପବାସ କରି ମାତୃଗୋଚରରେ ପୂଜା କରିବ; ତେଣୁ ମାତୃଗଣ ଓ ଶିବ ପ୍ରସନ୍ନ ହୁଅନ୍ତି। ବନ୍ଧ୍ୟା, ସନ୍ତାନଶୋକଗ୍ରସ୍ତ କିମ୍ବା ପୁତ୍ରହୀନ ସ୍ତ୍ରୀମାନଙ୍କ ପାଇଁ ମନ୍ତ୍ର-ଶାସ୍ତ୍ରଜ୍ଞ ଆଚାର୍ଯ୍ୟ ପାଞ୍ଚ ରତ୍ନ ଓ ଫଳ ସହିତ ସୁବର୍ଣ୍ଣ କଳଶ ଦ୍ୱାରା ସ୍ନାନବିଧି କରାଇବେ; ପୁତ୍ରଲାଭାର୍ଥେ କାଂସ୍ୟ ପାତ୍ରରେ ସ୍ନାନ କରାଯାଏ। ଶେଷରେ କୁହାଯାଏ—ମନରେ ଯେ ଇଚ୍ଛା ଧରାଯାଏ ତାହା ସିଦ୍ଧ ହୁଏ, ମାତୃତୀର୍ଥଠାରୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ତୀର୍ଥ ନାହିଁ।

Luṅkeśvara/Liṅgeśvara Tīrtha Māhātmya and the Daitya Kālapṛṣṭha’s Boon
ଅଧ୍ୟାୟ ୬୭ରେ ମାର୍କଣ୍ଡେୟ ତୀର୍ଥକେନ୍ଦ୍ରିକ ଧାର୍ମିକ ଉପଦେଶକୁ କଥାରୂପେ ବର୍ଣ୍ଣନା କରନ୍ତି। ଜଳରେ ଅବସ୍ଥିତ ଅତ୍ୟନ୍ତ ପୁଣ୍ୟଦାୟକ ‘ଲୁଙ୍କେଶ୍ୱର’ ତୀର୍ଥର ପରିଚୟ ମିଳେ; ଏହାକୁ ‘ଲିଙ୍ଗେଶ୍ୱର’ ଓ ‘ସ୍ପର୍ଶ-ଲିଙ୍ଗ’ ନ୍ୟାୟରେ ମଧ୍ୟ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରାଯାଇଛି। କଥାର ମୂଳ ହେଉଛି ବରଦାନ-ସଙ୍କଟ। ଦୈତ୍ୟ କାଳପୃଷ୍ଠ ଧୂମପାନ-ବ୍ରତ ସହ ଘୋର ତପ କରେ; ପାର୍ବତୀ ଶିବଙ୍କୁ ବର ଦେବାକୁ ଅନୁରୋଧ କରନ୍ତି। ଶିବ ଅନୁଚିତ ପ୍ରେରଣାରେ ବର ଦେବାର ନୈତିକ ଝୁମ୍ପକୁ ସୂଚାଇ ମଧ୍ୟ ଭୟଙ୍କର ବର ଦିଅନ୍ତି—ଦୈତ୍ୟ ଯାହାର ମୁଣ୍ଡକୁ ହାତରେ ସ୍ପର୍ଶ କରିବ, ସେ ଭସ୍ମ ହେବ। ଦୈତ୍ୟ ସେହି ଶକ୍ତି ଶିବଙ୍କ ଉପରେ ଲାଗୁ କରିବାକୁ ଲୋକ-ଲୋକାନ୍ତରେ ଧାଉଁଥାଏ। ଶିବ ସହାୟତା ଚାହିଲେ ନାରଦ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ପାଖକୁ ଯାଆନ୍ତି। ବିଷ୍ଣୁ ମାୟାରେ ରମ୍ୟ ବସନ୍ତବନ ଓ ମୋହକ କନ୍ୟା ପ୍ରକଟ କରନ୍ତି; କାମମୋହିତ ଦୈତ୍ୟ ସାମାଜିକ ଆଚାରର ସଙ୍କେତ ଅନୁସାରେ ନିଜ ମୁଣ୍ଡରେ ନିଜେ ହାତ ରଖି ତତ୍କ୍ଷଣାତ୍ ନଶ୍ଟ ହୁଏ। ପରେ ଫଳଶ୍ରୁତି ଓ ବିଧି-ନିର୍ଦ୍ଦେଶ—ଲୁଙ୍କେଶ୍ୱରରେ ସ୍ନାନ-ପାନ କଲେ ଶରୀରର ଅଂଶ-ଅଂଶର ପାପ ଓ ଦୀର୍ଘ କର୍ମବନ୍ଧନ ନାଶ ହୁଏ। କିଛି ତିଥିରେ ଉପବାସ, ପଣ୍ଡିତ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ଅଳ୍ପ ଦାନ ମଧ୍ୟ ମହାପୁଣ୍ୟବର୍ଦ୍ଧକ ବୋଲି କୁହାଯାଇଛି; କ୍ଷେତ୍ରର ପବିତ୍ରତା ରକ୍ଷାକାରୀ ଦେବ-ରକ୍ଷକଙ୍କ ଉଲ୍ଲେଖ ମଧ୍ୟ ଅଛି।

धनदतीर्थमाहात्म्य (Glory of Dhanada Tīrtha on the Southern Bank of the Narmadā)
ମାର୍କଣ୍ଡେୟ ଯୁଧିଷ୍ଠିରଙ୍କୁ ଉପଦେଶ ଦିଅନ୍ତି—ନର୍ମଦାର ଦକ୍ଷିଣ ତଟରେ ଥିବା ଧନଦା-ତୀର୍ଥକୁ ଯିବା ଉଚିତ। ଏହା ସର୍ବପାପନାଶକ ଏବଂ ସମସ୍ତ ତୀର୍ଥର ଫଳଦାୟକ ବୋଲି ବର୍ଣ୍ଣିତ। ଚୈତ୍ର ମାସର ଶୁକ୍ଳପକ୍ଷ ତ୍ରୟୋଦଶୀ ଦିନ ସାଧକ ସଂଯମ ଧରି ଉପବାସ କରି ରାତି ଜାଗରଣ କରିବ। ସେଠାରେ ‘ଧନଦା’ଙ୍କୁ ପଞ୍ଚାମୃତରେ ଅଭିଷେକ, ଘୃତଦୀପ ଅର୍ପଣ ଏବଂ ଭକ୍ତିସହ ଗୀତ-ବାଦ୍ୟ ସେବା କରିବାକୁ କୁହାଯାଇଛି। ପ୍ରଭାତେ ଦାନ ଗ୍ରହଣଯୋଗ୍ୟ, ବିଦ୍ୟା ଓ ଶାସ୍ତ୍ରାର୍ଥରେ ନିଷ୍ଠ, ଶ୍ରୌତ-ସ୍ମାର୍ତ୍ତ ଆଚାରପରାୟଣ ଏବଂ ଶୀଳ-ସଂଯମସମ୍ପନ୍ନ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କୁ ସମ୍ମାନ କରିବା ଉଚିତ। ଗୋଦାନ, ସୁବର୍ଣ୍ଣ, ବସ୍ତ୍ର, ପାଦୁକା, ଅନ୍ନ ଏବଂ ଇଚ୍ଛାନୁସାରେ ଛତ୍ର ଓ ଶୟ୍ୟା ଦାନ କଲେ ତିନି ଜନ୍ମର ପାପ ମଧ୍ୟ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ନଶ୍ଟ ହୁଏ ବୋଲି ଫଳଶ୍ରୁତି। ଫଳରେ ଭେଦ ଅଛି—ଅସଂଯମୀଙ୍କୁ ସ୍ୱର୍ଗ, ସଂଯମୀଙ୍କୁ ମୋକ୍ଷ; ଦରିଦ୍ରଙ୍କୁ ପୁନଃପୁନଃ ଅନ୍ନଲାଭ; ସହଜ କୁଳୀନତା ଓ ଦୁଃଖକ୍ଷୟ; ନର୍ମଦାଜଳରେ ରୋଗନାଶ। ବିଶେଷତଃ ଧନଦା-ତୀର୍ଥରେ ବିଦ୍ୟାଦାନ କଲେ ରୋଗରହିତ ସୂର୍ଯ୍ୟଲୋକ ପ୍ରାପ୍ତି ହୁଏ; ଏବଂ ରେବାର ଦକ୍ଷିଣ ତଟର ଦେବଦ୍ରୋଣୀରେ ବହୁ ଦାନ-ଯଜ୍ଞାଦି କରିଲେ ଶୋକରହିତ ଶଙ୍କରଲୋକ ମିଳେ।

Maṅgaleśvara-liṅga Pratiṣṭhā and Aṅgāraka-vrata (मङ्गलेश्वरलिङ्गप्रतिष्ठा तथा अङ्गारकव्रत)
ମାର୍କଣ୍ଡେୟ ତୀର୍ଥଯାତ୍ରାର କ୍ରମରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ମଙ୍ଗଳେଶ୍ୱର ତୀର୍ଥର ବର୍ଣ୍ଣନା କରନ୍ତି। ଭୂମିପୁତ୍ର ମଙ୍ଗଳ (ଅଙ୍ଗାରକ) ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କ ହିତାର୍ଥେ ଏହି ଶିବକ୍ଷେତ୍ର ସ୍ଥାପନ କଲେ। ଚତୁର୍ଦ୍ଦଶୀ ତିଥିରେ ତୀବ୍ର ଭକ୍ତିରେ ପ୍ରସନ୍ନ ହୋଇ ଶଙ୍କର-ଶଶିଶେଖର ମଙ୍ଗଳେଶ୍ୱର ରୂପେ ପ୍ରକଟ ହୋଇ ବର ଦେଲେ। ମଙ୍ଗଳ ଜନ୍ମଜନ୍ମାନ୍ତର ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ କୃପା ମାଗି, ନିଜକୁ ଶିବଦେହସ୍ୱେଦରୁ ଜନ୍ମିତ ଓ ଗ୍ରହମଣ୍ଡଳରେ ବାସକାରୀ ବୋଲି କହିଲେ; ଦେବତାମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ନିଜ ନାମରେ ମାନ୍ୟତା ଓ ପୂଜା ମଧ୍ୟ ଚାହିଲେ। ଶିବ ଦୟାକରି—ଏଠାରେ ପ୍ରଭୁ ମଙ୍ଗଳଙ୍କ ନାମରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ହେବେ—ବୋଲି ବର ଦେଇ ଅନ୍ତର୍ଧାନ ହେଲେ। ପରେ ମଙ୍ଗଳ ଯୋଗବଳରେ ଲିଙ୍ଗ ପ୍ରତିଷ୍ଠା କରି ପୂଜା କଲେ। ତାପରେ ନୀତି-ବିଧି: ମଙ୍ଗଳେଶ୍ୱର ଲିଙ୍ଗ ଦୁଃଖନାଶକ; ତୀର୍ଥରେ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କୁ ତୃପ୍ତ କରିବା, ବିଶେଷକରି ପତ୍ନୀସହିତ କର୍ମ କରିବା, ଏବଂ ଅଙ୍ଗାରକ-ବ୍ରତ ପାଳନ କରିବା ଉଚିତ। ବ୍ରତାନ୍ତେ ଶିବାର୍ଥେ ଗୋ/ବୃଷ ଦାନ, ଲାଲ ବସ୍ତ୍ର, ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ବର୍ଣ୍ଣର ପଶୁ, ଛତ୍ର-ଶୟ୍ୟା, ଲାଲ ମାଳା ଓ ଅନୁଲେପନ ଆଦି ଅନ୍ତଃଶୁଦ୍ଧିରେ ଦେବାକୁ କୁହାଯାଇଛି। ଦୁଇ ପକ୍ଷର ଚତୁର୍ଥୀ ଓ ଅଷ୍ଟମୀ ତିଥିରେ ଶ୍ରାଦ୍ଧ କରିବା ଏବଂ ଧନବଞ୍ଚନା ବର୍ଜନୀୟ। ଫଳରେ ପିତୃମାନଙ୍କ ଯୁଗପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ତୃପ୍ତି, ଶୁଭ ସନ୍ତାନ, ଉତ୍ତମ ଅବସ୍ଥାସହ ପୁନର୍ଜନ୍ମ, ତୀର୍ଥପ୍ରଭାବରେ ଦେହକାନ୍ତି, ଏବଂ ଭକ୍ତିରେ ନିତ୍ୟ ପାଠ କରୁଥିବାଙ୍କ ପାପନାଶ କଥା କୁହାଯାଇଛି।

Ravi-kṛta Tīrtha on the Northern Bank of Revā (रविणा निर्मितं तीर्थम् — रेवोत्तरतीरमाहात्म्यम्)
ମାର୍କଣ୍ଡେୟ ଋଷି ରେବା (ନର୍ମଦା) ନଦୀର ଉତ୍ତର ତଟରେ ଥିବା “ଅତ୍ୟନ୍ତ ଦୀପ୍ତିମାନ” ତୀର୍ଥର ବର୍ଣ୍ଣନା କରନ୍ତି; ଏହା ରବି (ସୂର୍ଯ୍ୟ) ନିର୍ମିତ ବୋଲି ପ୍ରସିଦ୍ଧ। ଏହି ତୀର୍ଥ ପାପକ୍ଷୟର ଉପାୟ ଏବଂ ଭାସ୍କର ନିଜ ସ୍ୱାଂଶରେ ନର୍ମଦା ପରିସରର ଏହି ଉତ୍ତର ତଟରେ ନିତ୍ୟ ବିରାଜମାନ ବୋଲି କୁହାଯାଇଛି। ପରେ କାଳବିଧାନ—ବିଶେଷତଃ ଷଷ୍ଠୀ, ଅଷ୍ଟମୀ ଓ ଚତୁର୍ଦ୍ଦଶୀ ତିଥିରେ ସ୍ନାନ କରି, ପ୍ରେତ/ପିତୃମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଭକ୍ତିସହିତ ଶ୍ରାଦ୍ଧ କରିବାକୁ କୁହାଯାଏ। ଫଳରୂପେ ତତ୍କ୍ଷଣାତ୍ ଶୁଦ୍ଧି, ସୂର୍ଯ୍ୟଲୋକରେ ଉତ୍କର୍ଷ, ଏବଂ ପରେ ସ୍ୱର୍ଗରୁ ଫେରି ଶୁଦ୍ଧ କୁଳରେ ଜନ୍ମ, ଧନସମୃଦ୍ଧି ଓ ଜନ୍ମଜନ୍ମାନ୍ତରେ ରୋଗମୁକ୍ତି—ଏଭଳି ସ୍ଥାନ-କାଳ-କ୍ରିୟା-ଫଳକୁ ଯୋଡ଼ି ଏହି ତୀର୍ଥମାହାତ୍ମ୍ୟ ଉପଦେଶ ଦିଆଯାଇଛି।

Kāmeśvara-tīrtha Māhātmya (कामेश्वरतीर्थमाहात्म्य) / The Glory of the Kāmeśvara Sacred Site
ମାର୍କଣ୍ଡେୟ ଯୁଧିଷ୍ଠିରଙ୍କୁ ଉପଦେଶ ଜାରି ରଖି କାମେଶ୍ୱର ସମ୍ବନ୍ଧିତ ଏକ ପବିତ୍ର ତୀର୍ଥର ମାହାତ୍ମ୍ୟ କହନ୍ତି। ସେଠାରେ ଗୌରୀଙ୍କ ପ୍ରବଳ ପୁତ୍ର ଗଣାଧ୍ୟକ୍ଷ ସିଦ୍ଧ-ସ୍ୱରୂପରେ ବିରାଜିତ ବୋଲି ବର୍ଣ୍ଣନା ମିଳେ; ଏହି ସ୍ଥାନ ଭକ୍ତିବର୍ଦ୍ଧକ ଓ ପାପକ୍ଷୟକାରୀ ଭାବେ ପ୍ରଶଂସିତ। ଅଧ୍ୟାୟରେ ଉପାସନାର ବିଧି ଦିଆଯାଇଛି—ଭକ୍ତି ଓ ସଂଯମ ଥିବା ଉପାସକ ପ୍ରଥମେ ସ୍ନାନ କରି, ପଞ୍ଚାମୃତରେ ଅଭିଷେକ କରିବ; ପରେ ଧୂପ ଓ ନୈବେଦ୍ୟ ଅର୍ପଣ କରି ବିଧିବତ ପୂଜା କରିବ। ଏହାର ଫଳ ‘ସମସ୍ତ ପାପରୁ ମୁକ୍ତି’ ଓ ଶୁଦ୍ଧି ବୋଲି କୁହାଯାଇଛି। ମାର୍ଗଶୀର୍ଷ ମାସର ଅଷ୍ଟମୀ ତିଥିରେ ଏହି ତୀର୍ଥରେ ସ୍ନାନ ବିଶେଷ ଫଳଦାୟକ ବୋଲି କାଳ-ନିର୍ଦ୍ଦେଶ ଅଛି। ଶେଷରେ କୁହାଯାଏ—ଯେ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟରେ ପୂଜା କରାଯାଏ, ସେହି ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ଅନୁଯାୟୀ ଫଳ ମିଳେ; ଇଚ୍ଛିତ କାମନା ସିଦ୍ଧ ହୁଏ।

Maṇināgeśvara-tīrtha Māhātmya (मणिनागेश्वरतीर्थमाहात्म्य) — Origin Legend and Ritual Merits
ମାର୍କଣ୍ଡେୟ ରାଜଶ୍ରୋତାଙ୍କୁ ନର୍ମଦାର ଉତ୍ତର ତଟରେ ଅବସ୍ଥିତ ଶୁଭ ମଣିନାଗେଶ୍ୱର ତୀର୍ଥର ମାହାତ୍ମ୍ୟ ଦିଗରେ ନେଇଯାନ୍ତି। ଏହି କ୍ଷେତ୍ର ନାଗରାଜ ମଣିନାଗ ଜୀବମାତ୍ରର ହିତାର୍ଥେ ସ୍ଥାପନ କରିଥିଲେ ଏବଂ ଏହାକୁ ପାପନାଶକ ବୋଲି କୁହାଯାଇଛି। ଯୁଧିଷ୍ଠିର ପଚାରନ୍ତି—ବିଷଧର ସର୍ପ କିପରି ଈଶ୍ୱରଙ୍କୁ ପ୍ରସନ୍ନ କଲା? ତେବେ କଶ୍ୟପଙ୍କ ପତ୍ନୀ କଦ୍ରୁ ଓ ବିନତାଙ୍କ ଉଚ୍ଚୈଃଶ୍ରବା ଘୋଡ଼ାର ରଙ୍ଗ ନେଇ ପଣ, କଦ୍ରୁର ଛଳ, ସର୍ପମାନଙ୍କୁ ଘୋଡ଼ାର କେଶ କଳା କରିବାକୁ ଆଦେଶ, କେହି ମାନିବା ଓ କେହି ମାତୃଶାପଭୟରେ ପଳାଇ ଜଳପ୍ରଦେଶ ଓ ଦିଗଦିଗନ୍ତରେ ଛିଟିଯିବା—ଏହି ପୁରାତନ ବଂଶକଥା ବର୍ଣ୍ଣିତ ହୁଏ। ଶାପଫଳର ଭୟରେ ମଣିନାଗ ନର୍ମଦାର ଉତ୍ତର ତଟରେ ଘୋର ତପ କରି ଅକ୍ଷୟ ତତ୍ତ୍ୱକୁ ଧ୍ୟାନ କରନ୍ତି। ତ୍ରିପୁରାନ୍ତକ ଶିବ ପ୍ରକଟ ହୋଇ ଭକ୍ତିକୁ ପ୍ରଶଂସା କରି ରକ୍ଷା, ଉତ୍ତମ ନିବାସ ଓ ବଂଶହିତର ବର ଦିଅନ୍ତି। ମଣିନାଗଙ୍କ ଅନୁରୋଧରେ ଶିବ ଅଂଶରୂପେ ସେଠାରେ ବସିବାକୁ ସ୍ୱୀକାର କରି ଲିଙ୍ଗ ପ୍ରତିଷ୍ଠାର ଆଦେଶ ଦିଅନ୍ତି—ଏହାଦ୍ୱାରା ତୀର୍ଥର ପ୍ରତିଷ୍ଠା ସୁଦୃଢ଼ ହୁଏ। ପରେ ବିଶେଷ ତିଥିରେ ପୂଜାକାଳ, ଦଧି-ମଧୁ-ଘୃତ-କ୍ଷୀର ଦ୍ୱାରା ଅଭିଷେକ, ଶ୍ରାଦ୍ଧ ନିୟମ, ଦାନବସ୍ତୁ ଓ ପୁରୋହିତଙ୍କ ଆଚାର ନିୟମ ଉଲ୍ଲେଖ ହୋଇଛି। ଫଳଶ୍ରୁତିରେ ପାପମୋଚନ, ଶୁଭଗତି, ସର୍ପଭୟ ନିବାରଣ ଏବଂ ତୀର୍ଥକଥା ଶ୍ରବଣ-ପାଠରେ ବିଶେଷ ପୁଣ୍ୟ କୁହାଯାଇଛି।

गोपारेश्वरतीर्थमाहात्म्य (Gopāreśvara Tīrtha Māhātmya)
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟଟି ପ୍ରଶ୍ନ–ଉତ୍ତର ରୂପରେ ଧର୍ମତତ୍ତ୍ୱକୁ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରେ। ଯୁଧିଷ୍ଠିର ମାର୍କଣ୍ଡେୟଙ୍କୁ ପଚାରନ୍ତି—ନର୍ମଦାର ଦକ୍ଷିଣ ତଟରେ ମଣିନାଗ ସମୀପ “ଗୋଦେହରୁ ନିଷ୍ସୃତ ଲିଙ୍ଗ” କାହିଁକି ଅବସ୍ଥିତ, ଏବଂ ତାହା କିପରି ପାପନାଶକ? ମାର୍କଣ୍ଡେୟ କହନ୍ତି—ଲୋକହିତ ପାଇଁ ସୁରଭି/କପିଲା ଗାଈ ମହେଶ୍ୱରଙ୍କୁ ଭକ୍ତିସହ ଧ୍ୟାନ ଓ ତପ କଲା; ଶିବ ପ୍ରସନ୍ନ ହୋଇ ପ୍ରକଟ ହେଲେ ଏବଂ ସେହି ତୀର୍ଥରେ ବାସ କରିବାକୁ ସମ୍ମତି ଦେଲେ। ତେଣୁ ଏକଥର ସ୍ନାନରେ ମଧ୍ୟ ଶୀଘ୍ର ଶୁଦ୍ଧି ମିଳେ ବୋଲି ତୀର୍ଥଟି ପ୍ରସିଦ୍ଧ। ପରେ ଦାନଧର୍ମର ନିୟମ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ—ଭକ୍ତିରେ “ଗୋପାରେଶ୍ୱର-ଗୋଦାନ” କରିବା ଉଚିତ: ଯୋଗ୍ୟ ଗାଈକୁ (ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ସୁବର୍ଣ୍ଣ/ଆଭୂଷଣ ସହ) ପାତ୍ର ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ଦାନ। କୃଷ୍ଣପକ୍ଷ ଚତୁର୍ଦ୍ଦଶୀ କିମ୍ବା ଅଷ୍ଟମୀ, ବିଶେଷତଃ କାର୍ତ୍ତିକ ମାସରେ, ଏହାର ମହାଫଳ କୁହାଯାଇଛି। ପ୍ରେତୋଦ୍ଧାର ପାଇଁ ପିଣ୍ଡଦାନ, ଦୈନିକ ରୁଦ୍ରନମସ୍କାର ପାପହର, ଏବଂ ବୃଷୋତ୍ସର୍ଗ ପିତୃହିତକର—ବୃଷର ରୋମସଂଖ୍ୟା ଅନୁପାତରେ ଶିବଲୋକରେ ଦୀର୍ଘ ସମ୍ମାନ ମିଳେ, ପରେ ଶୁଭ ଜନ୍ମ ହୁଏ। ଶେଷରେ ନର୍ମଦାର ଦକ୍ଷିଣ ତଟରେ ଗୋପାରେଶ୍ୱର ତୀର୍ଥର ପରିଚୟ ଓ ଲିଙ୍ଗର ଅଦ୍ଭୁତ ଉତ୍ପତ୍ତିକୁ ତୀର୍ଥପବିତ୍ରତାର ଚିହ୍ନ ଭାବେ ପୁନଃ ନିଶ୍ଚିତ କରାଯାଏ।

Gautameśvara-tīrtha Māhātmya (गौतमेश्वरतीर्थमाहात्म्य) — Revā’s Northern Bank
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ମାର୍କଣ୍ଡେୟ ସଂବାଦରୂପେ ରେବା ନଦୀର ଉତ୍ତର ତଟରେ ଅବସ୍ଥିତ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଶୋଭାମୟ ‘ଗୌତମେଶ୍ୱର’ ତୀର୍ଥର ମାହାତ୍ମ୍ୟ ସଂକ୍ଷେପରେ କହିଛନ୍ତି। ଏହାର ଉତ୍ପତ୍ତି ଋଷି ଗୌତମଙ୍କ ସହ ଯୋଡ଼ାଯାଇଛି; ଲୋକହିତ ପାଇଁ ସ୍ଥାପିତ ଏହି ତୀର୍ଥକୁ ପୁରାଣୀୟ ପୁଣ୍ୟଭାଷାରେ ‘ସ୍ୱର୍ଗକୁ ଯିବା ସୋପାନ’ ବୋଲି ମାନାଯାଇଛି। ‘ଲୋକଗୁରୁ’ ଦେବତାଙ୍କ ସାନ୍ନିଧ୍ୟରେ ଯେ ଭକ୍ତିବିଶେଷ ସହ ତୀର୍ଥଯାତ୍ରା କରେ, ତାହାର ପାପବିନାଶ, ନୀତିଶୁଦ୍ଧି ଓ ସ୍ୱର୍ଗବାସର ପ୍ରତିଜ୍ଞା ଦିଆଯାଇଛି। ଜୟ, ଦୁଃଖନିବାରଣ, ଶୁଭସୌଭାଗ୍ୟବୃଦ୍ଧି ଭଳି ଫଳ ମଧ୍ୟ ଉଲ୍ଲେଖିତ; ପିତୃକର୍ମରେ ଗୋଟିଏ ପିଣ୍ଡଦାନରେ ବଂଶର ତିନି ପୁରୁଷ ଉଦ୍ଧାର ହୁଅନ୍ତି ବୋଲି କୁହାଯାଇଛି। ଶେଷରେ ମୂଲ୍ୟନୀତି—ଭକ୍ତିରେ ଦିଆଯାଇଥିବା ଛୋଟ କି ବଡ଼ ଯେକୌଣସି ଦାନ ଗୌତମଙ୍କ ପ୍ରଭାବରେ ଅନେକଗୁଣ ଫଳଦାୟକ ହୁଏ। ଏହି ତୀର୍ଥକୁ ‘ତୀର୍ଥମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ପରମ’ ବୋଲି ଘୋଷଣା କରାଯାଇ, ରୁଦ୍ରବଚନ ଭାବେ କହାଯାଇଥିବାରୁ ଶୈବ ପ୍ରାମାଣ୍ୟ ମଧ୍ୟ ଦୃଢ଼ ହୋଇଛି।

Śaṅkhacūḍa-tīrtha-māhātmya (Glory of the Śaṅkhacūḍa Tīrtha on the Narmadā)
ମାର୍କଣ୍ଡେୟ ନର୍ମଦାର ଦକ୍ଷିଣ ତଟରେ ଅବସ୍ଥିତ ଅତ୍ୟନ୍ତ ପବିତ୍ର ‘ଶଙ୍ଖଚୂଡ’ ତୀର୍ଥର ମାହାତ୍ମ୍ୟ ବର୍ଣ୍ଣନା କରନ୍ତି। ଶଙ୍ଖଚୂଡ ସେଠାରେ ନିବାସ କରୁଛି ବୋଲି କୁହାଯାଏ; ବୈନତେୟ (ଗରୁଡ) ଭୟରୁ ସୁରକ୍ଷା ପାଇବାକୁ ସେ ଏହି ସ୍ଥାନକୁ ଆଶ୍ରୟ କରିଛି—ଏହି କାରଣ ମଧ୍ୟ ଦିଆଯାଇଛି। ତାପରେ ଉପାସକଙ୍କ ପାଇଁ ବିଧି—ଶୁଚି ହୋଇ ଏକାଗ୍ରଚିତ୍ତରେ ଯାଇ, କ୍ଷୀର, ମଧୁ ଓ ଘୃତ ଆଦି ମଙ୍ଗଳ ଦ୍ରବ୍ୟରେ କ୍ରମେ ଶଙ୍ଖଚୂଡଙ୍କ ଅଭିଷେକ କରିବା ଏବଂ ଦେବସମ୍ମୁଖରେ ରାତ୍ରି ଜାଗରଣ କରିବାକୁ କୁହାଯାଏ। ପ୍ରଶଂସିତ ବ୍ରତଧାରୀ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କୁ ସମ୍ମାନ କରି, ଦଧିଭକ୍ତ ଆଦି ଅନ୍ନଦାନରେ ତୃପ୍ତ କରି, ଶେଷରେ ଗୋଦାନ ଦେବାକୁ କୁହାଯାଏ; ଏହାକୁ ସର୍ବପାପନାଶକ ପାବନ କର୍ମ ବୋଲି ପ୍ରଶଂସା କରାଯାଇଛି। ଶେଷରେ ବିଶେଷ ଫଳଶ୍ରୁତି—ଏହି ତୀର୍ଥରେ ସର୍ପଦଂଶରେ ପୀଡିତ ବ୍ୟକ୍ତିକୁ ଯେ ତୃପ୍ତ/ପ୍ରସନ୍ନ କରେ, ସେ ଶଙ୍କରଙ୍କ ବଚନାନୁସାରେ ପରମ ଲୋକ ପାଏ; ଏଭଳି ତୀର୍ଥ, କରୁଣା ଓ ମୋକ୍ଷଫଳର ସମ୍ବନ୍ଧ ସ୍ଥାପିତ ହୁଏ।

Pāreśvara-Tīrtha Māhātmya and Parāśara’s Vrata on the Narmadā (Chapter 76)
ମାର୍କଣ୍ଡେୟ କହନ୍ତି ଯେ ନର୍ମଦାର ପୁଣ୍ୟତଟରେ ପାରେଶ୍ୱର-ତୀର୍ଥରେ ମହର୍ଷି ପରାଶର ଯୋଗ୍ୟ ପୁତ୍ରଲାଭ ପାଇଁ ଘୋର ତପ କରନ୍ତି। ସେତେବେଳେ ଦେବୀ—ଗୌରୀ ନାରାୟଣୀ, ଶଙ୍କରଙ୍କ ପତ୍ନୀ—ପ୍ରକଟ ହୋଇ ତାଙ୍କ ଭକ୍ତିକୁ ପ୍ରଶଂସା କରି ବର ଦିଅନ୍ତି: ସତ୍ୟନିଷ୍ଠ, ଶୁଚି, ବେଦାଧ୍ୟୟନରେ ନିରତ ଓ ଶାସ୍ତ୍ରବିଦ୍ୟାରେ ପ୍ରବୀଣ ଏକ ପୁତ୍ର ତୁମକୁ ମିଳିବ। ପରାଶର ଲୋକହିତ ପାଇଁ ଦେବୀଙ୍କୁ ସେଠାରେ ସଦା ସନ୍ନିଧି ରଖିବାକୁ ପ୍ରାର୍ଥନା କଲେ, ଦେବୀ ‘ତଥାସ୍ତୁ’ କହି ସେଠାରେ ଅବ୍ୟକ୍ତ ଭାବେ ଅବସ୍ଥିତ ହୁଅନ୍ତି। ତାପରେ ପରାଶର ପାର୍ବତୀଙ୍କ ପ୍ରତିଷ୍ଠା କରନ୍ତି ଓ ଶଙ୍କରଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ସ୍ଥାପନ କରନ୍ତି; ଦେବତାଙ୍କୁ ଅଜେୟ ଓ ଦେବମାନଙ୍କ ପାଇଁ ମଧ୍ୟ ଦୁର୍ଲଭ ବୋଲି ବର୍ଣ୍ଣନା କରନ୍ତି। ପରେ ତୀର୍ଥବ୍ରତର ବିଧାନ ଦିଆଯାଇଛି—ଶୁଦ୍ଧ, ମନୋନିଗ୍ରହୀ, କାମ-କ୍ରୋଧରହିତ ନାରୀ-ପୁରୁଷ ଭକ୍ତମାନଙ୍କ ପାଇଁ; ଶୁଭ ମାସ ଓ ଶୁକ୍ଳପକ୍ଷକୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ କାଳ କୁହାଯାଇଛି। ଉପବାସ, ରାତ୍ରିଜାଗରଣ, ଦୀପଦାନ ଓ ଭକ୍ତିମୟ ଗୀତ-ନୃତ୍ୟାଦି ନିର୍ଦ୍ଦେଶ ଅଛି। ବ୍ରାହ୍ମଣ ସତ୍କାର ଓ ଦାନ—ଧନ, ସୁବର୍ଣ୍ଣ, ବସ୍ତ୍ର, ଛତା, ଶୟ୍ୟା, ତାମ୍ବୁଳ, ଭୋଜନ ଇତ୍ୟାଦି—ସହ ଶ୍ରାଦ୍ଧବିଧି, ଦିଗନିୟମ ଓ ଆସନପଦ୍ଧତି, ନାରୀ ଓ ଶୂଦ୍ରମାନଙ୍କ ପାଇଁ ‘ଆମା-ଶ୍ରାଦ୍ଧ’ ଭେଦ ମଧ୍ୟ କୁହାଯାଇଛି। ଶେଷରେ ଫଳଶ୍ରୁତି: ଶ୍ରଦ୍ଧାରେ ଶୁଣିଲେ ଘୋର ପାପ ନଶ୍ଟ ହୋଇ ମୋକ୍ଷସଦୃଶ କଲ୍ୟାଣ ମିଳେ।

भीमेश्वरतीर्थे जपदानव्रतफलप्रशंसा | Bhīmeśvara Tīrtha: Praise of Japa, Dāna, and Vrata-Fruits
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ଶ୍ରୀ ମାର୍କଣ୍ଡେୟ ଭୀମେଶ୍ୱର ତୀର୍ଥର ମାହାତ୍ମ୍ୟ ଓ ଆଚରଣବିଧି ବର୍ଣ୍ଣନା କରନ୍ତି। ଭୀମେଶ୍ୱରକୁ ପାପକ୍ଷୟକାରୀ ତୀର୍ଥ ଭାବେ, ଶୁଭ ନିୟମ-ବ୍ରତ ପାଳନକାରୀ ଋଷିସମୂହଙ୍କ ସଭା ଯେଉଁଠାରେ ହୁଏ ସେହି ପବିତ୍ର ସ୍ଥାନ ଭାବେ କୁହାଯାଇଛି। ବିଧି—ଭୀମେଶ୍ୱରକୁ ଯାଇ ତୀର୍ଥସ୍ନାନ କରି, ଉପବାସ ଓ ଇନ୍ଦ୍ରିୟସଂଯମ ରଖି, ସୂର୍ଯ୍ୟ ଥିବା ଦିନବେଳେ ହାତ ଉପରକୁ ଉଠାଇ ‘ଏକାକ୍ଷର’ ମନ୍ତ୍ରଜପ କରିବା। ତାପରେ ଜପ, ଦାନ ଓ ବ୍ରତର ଫଳ କ୍ରମେ ପ୍ରଶଂସିତ—ଅନେକ ଜନ୍ମର ସଞ୍ଚିତ ପାପ ନାଶ ଓ ଗାୟତ୍ରୀ-ଜପର ବିଶେଷ ଶୁଦ୍ଧିଶକ୍ତି। ବୈଦିକ କିମ୍ବା ଲୌକିକ, ପୁନଃପୁନଃ ଜପ ମନ୍ତ୍ରଶକ୍ତିରେ ମଳିନତାକୁ ଶୁଖିଲା ଘାସକୁ ଅଗ୍ନି ଯେପରି ଦହେ ସେପରି ଦହିଦିଏ। ‘ଦିବ୍ୟଶକ୍ତି’କୁ ଅବଲମ୍ବନ କରି ପାପ କରିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ; ଅଜ୍ଞାନ ଶୀଘ୍ର ନଶିପାରେ, କିନ୍ତୁ ପାପ ତାହାଦ୍ୱାରା ନ୍ୟାୟସଙ୍ଗତ ହୁଏନାହିଁ। ଶେଷରେ, ଏହି ତୀର୍ଥରେ ଯଥାଶକ୍ତି କରାଯାଇଥିବା ଦାନ ଅକ୍ଷୟ ଫଳ ଦେଇଥାଏ ବୋଲି ନିଶ୍ଚିତ କରାଯାଇଛି।

नारदतीर्थ-नारदेश्वर-माहात्म्य (Glory of Nārada’s Tīrtha and Nāradeśvara)
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟଟି ସମ୍ବାଦରୂପେ ନାରଦତୀର୍ଥ ଓ ନାରଦେଶ୍ୱର (ଶୂଲିନ) ମାହାତ୍ମ୍ୟ ବର୍ଣ୍ଣନା କରେ। ମାର୍କଣ୍ଡେୟ ମୁନି ନାରଦଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ ପରମ ତୀର୍ଥକୁ ଚିହ୍ନଟ କରନ୍ତି; ଯୁଧିଷ୍ଠିର ତାହାର ଉତ୍ପତ୍ତି କଥା ପଚାରନ୍ତି। ପରେ କଥା ରେବା (ନର୍ମଦା) ନଦୀର ଉତ୍ତର ତଟରେ ନାରଦଙ୍କ ଘୋର ତପସ୍ୟାକୁ ଯାଏ; ସେଠାରେ ଈଶ୍ୱର ପ୍ରକଟ ହୋଇ ବର ଦିଅନ୍ତି—ଯୋଗସିଦ୍ଧି, ଅଚଳ ଭକ୍ତି, ଲୋକାନ୍ତରେ ସ୍ୱେଚ୍ଛାଗମନ, ତ୍ରିକାଳଜ୍ଞାନ, ଏବଂ ସ୍ୱର-ଗ୍ରାମ-ମୂର୍ଛନା ଆଦି ସଙ୍ଗୀତତତ୍ତ୍ୱରେ ପାରଦର୍ଶିତା; ସହିତ ନାରଦତୀର୍ଥ ଜଗତ୍ପ୍ରସିଦ୍ଧ ଓ ପାପନାଶକ ହେବ ବୋଲି ପ୍ରତିଜ୍ଞା କରନ୍ତି। ଶିବ ଅନ୍ତର୍ଧାନ ପରେ ନାରଦ ସର୍ବଜନହିତାର୍ଥେ ଶୂଲିନ ଶିବଙ୍କୁ ପ୍ରତିଷ୍ଠା କରି ତୀର୍ଥ ସ୍ଥାପନ କରନ୍ତି। ତାପରେ ତୀର୍ଥଯାତ୍ରାର ନୀତି-ବିଧି କୁହାଯାଏ—ଇନ୍ଦ୍ରିୟନିଗ୍ରହ, ଉପବାସ, ଭାଦ୍ରପଦ କୃଷ୍ଣ ଚତୁର୍ଦ୍ଦଶୀରେ ରାତ୍ରିଜାଗରଣ, ଯୋଗ୍ୟ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ଛତ୍ରଦାନ ଆଦି, ଅସ୍ତ୍ରମୃତଙ୍କ ଶ୍ରାଦ୍ଧ, ପିତୃକାର୍ଯ୍ୟ ପାଇଁ କପିଳା ଗୋଦାନ, ଦାନଧର୍ମ ଓ ବ୍ରାହ୍ମଣଭୋଜନ, ଦୀପଦାନ ଏବଂ ମନ୍ଦିରରେ ଭକ୍ତିଗୀତ-ନୃତ୍ୟ। ହବ୍ୟବାହନ/ଅଗ୍ନି ପୂଜା ଓ ହୋମ (ଚିତ୍ରଭାନୁ ଆଦି ଦେବମାନଙ୍କ ସହ) ଦାରିଦ୍ର୍ୟଶମନ ଓ ସମୃଦ୍ଧିଦାୟକ ବୋଲି କୁହି, ଶେଷରେ ରେବାର ଉତ୍ତର ତଟର ଏହି ତୀର୍ଥକୁ ମହାପାପନାଶକ ପରମ ତୀର୍ଥ ଭାବେ ପୁନଃ ପ୍ରତିପାଦନ କରାଯାଏ।

दधिस्कन्द-मधुस्कन्दतीर्थमाहात्म्य / The Māhātmya of Dadhiskanda and Madhuskanda Tīrthas
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ଶ୍ରୀ ମାର୍କଣ୍ଡେୟ ରାଜଶ୍ରୋତାଙ୍କୁ ଉପଦେଶ ଦେଇ କହନ୍ତି ଯେ ଦଧିସ୍କନ୍ଦ ଓ ମଧୁସ୍କନ୍ଦ—ଏହି ଦୁଇ ତୀର୍ଥ ଅତ୍ୟନ୍ତ ପ୍ରଶଂସିତ ଏବଂ ପାପକ୍ଷୟକାରୀ। ସାଧକ ତାହାଁକୁ ଯାଇ ସ୍ନାନ କରି ଶ୍ରଦ୍ଧାସହ ଦାନ-ଧର୍ମ କରିବାକୁ ନିର୍ଦ୍ଦେଶ ମିଳେ। ଦଧିସ୍କନ୍ଦ ତୀର୍ଥରେ ସ୍ନାନ ପରେ ଦ୍ୱିଜଙ୍କୁ ଦଧି (ଦହି) ଦାନ କରିବାର ବିଧି ଅଛି; ଏହାର ଫଳରେ ଅନେକ ଜନ୍ମ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ରୋଗ, ଜରାଜନିତ ପୀଡା, ଶୋକ ଓ ଈର୍ଷ୍ୟାରୁ ମୁକ୍ତି ଏବଂ ଦୀର୍ଘକାଳ “ଶୁଦ୍ଧ” କୁଳରେ ଜନ୍ମ ମିଳେ ବୋଲି କୁହାଯାଇଛି। ମଧୁସ୍କନ୍ଦ ତୀର୍ଥରେ ମଧୁମିଶ୍ରିତ ତିଳ ଦାନ ଓ ପୃଥକ ଭାବେ ମଧୁମିଶ୍ରିତ ପିଣ୍ଡ ଅର୍ପଣ କଲେ ଅନେକ ଜନ୍ମରେ ଯମଲୋକ ଦର୍ଶନ ଟଳେ ଏବଂ ପୌତ୍ର-ପ୍ରପୌତ୍ର ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ସମୃଦ୍ଧି ଅବିଚ୍ଛିନ୍ନ ରହେ ବୋଲି ଫଳଶ୍ରୁତି ଅଛି। ଶେଷରେ ଦଧିମିଶ୍ରିତ ପିଣ୍ଡର ବିଧି ମଧ୍ୟ କୁହାଯାଇ, ସ୍ନାନ ପରେ ଦକ୍ଷିଣମୁଖ ହୋଇ କ୍ରିୟା କରିବାକୁ ପ୍ରକ୍ରିୟା ଦିଆଯାଇଛି। ଏହାଦ୍ୱାରା ପିତା, ପିତାମହ ଓ ପ୍ରପିତାମହ ଦ୍ୱାଦଶ ବର୍ଷ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ତୃପ୍ତ ହୁଅନ୍ତି ବୋଲି ସ୍ପଷ୍ଟ ଭାବେ ଉଲ୍ଲେଖ ମିଳେ।

नन्दिकेश्वरतीर्थमाहात्म्य — Nandikeśvara Tīrtha Māhātmya
ମାର୍କଣ୍ଡେୟ ଋଷି ରାଜାଙ୍କୁ କହନ୍ତି ଯେ ସିଦ୍ଧ ନନ୍ଦୀ ସହ ସମ୍ବନ୍ଧିତ ନନ୍ଦିକେଶ୍ୱର ତୀର୍ଥ ଅତ୍ୟନ୍ତ ପବିତ୍ର ଓ ଶ୍ରେଷ୍ଠ। ନନ୍ଦୀ ନିୟମିତ ତୀର୍ଥଯାତ୍ରାର ଆଦର୍ଶ—ରେବା ନଦୀକୁ ଅଗ୍ରେ ରଖି, ତୀର୍ଥରୁ ତୀର୍ଥକୁ ଯାଇ ନିରନ୍ତର ତପ କରେ। ତାଙ୍କର ଦୀର୍ଘ ତପସ୍ୟାରେ ପ୍ରସନ୍ନ ଶିବ ବର ଦେବାକୁ ଚାହିଲେ, ନନ୍ଦୀ ଧନ, ସନ୍ତାନ ଓ ଭୋଗକୁ ଅସ୍ୱୀକାର କରି ଜନ୍ମଜନ୍ମାନ୍ତରେ—ଅନ୍ୟ ଯୋନିରେ ଜନ୍ମ ହେଲେ ମଧ୍ୟ—ଶିବପାଦପଦ୍ମରେ ଅଚଳ ଭକ୍ତି ମାଗେ। ଶିବ ‘ତଥାସ୍ତୁ’ କହି ତାଙ୍କୁ ନିଜ ଧାମକୁ ନେଇ ତୀର୍ଥମାହାତ୍ମ୍ୟ ପ୍ରତିଷ୍ଠା କରନ୍ତି। ଫଳଶ୍ରୁତିରେ କୁହାଯାଇଛି, ସେଠାରେ ସ୍ନାନ ଓ ତ୍ରିନେତ୍ର ଶିବଙ୍କ ପୂଜା କଲେ ଅଗ୍ନିଷ୍ଟୋମ ଯଜ୍ଞ ସମ ପୁଣ୍ୟ ମିଳେ। ଏହି ତୀର୍ଥରେ ଦେହତ୍ୟାଗ କଲେ ଶିବସାନ୍ନିଧ୍ୟ, ଅକ୍ଷୟ କଳ୍ପରେ ଦୀର୍ଘ ଭୋଗ, ପରେ ଶୁଦ୍ଧ ବଂଶରେ ବେଦଜ୍ଞାନ ଓ ଦୀର୍ଘାୟୁ ସହ ଶୁଭ ଜନ୍ମ ଲଭ୍ୟ ହୁଏ। ଶେଷରେ ତୀର୍ଥର ଦୁର୍ଲଭତା ଓ ପାପନାଶକ ଶକ୍ତି ଉଲ୍ଲେଖିତ।

Varuṇeśvara-tīrtha Māhātmya (Glory of Varuṇeśvara Shrine and Charity)
ମାର୍କଣ୍ଡେୟ ଋଷି ରାଜାଙ୍କୁ ସମ୍ବୋଧନ କରି ପ୍ରସିଦ୍ଧ ବରୁଣେଶ୍ୱର ତୀର୍ଥକୁ ଯିବାକୁ ନିର୍ଦ୍ଦେଶ ଦିଅନ୍ତି। ସେଠାରେ ବରୁଣ କୃଚ୍ଛ୍ର ଓ ଚାନ୍ଦ୍ରାୟଣ ଆଦି ତପସ୍ୟାରେ ଗିରିଜାନାଥ ଶିବଙ୍କୁ ପ୍ରସନ୍ନ କରି ସିଦ୍ଧି ପାଇଥିଲେ ବୋଲି ମହିମା କୁହାଯାଏ। ଅଧ୍ୟାୟରେ ତୀର୍ଥବିଧି ଦିଆଯାଇଛି—ସେଠାରେ ସ୍ନାନ କରି ପିତୃମାନଙ୍କ ଓ ଦେବତାମାନଙ୍କୁ ତର୍ପଣ ଦେଇ, ଭକ୍ତିରେ ଶଙ୍କରଙ୍କ ପୂଜା କଲେ ପରମ ଗତି ମିଳେ। ପରେ ଦାନର ବିଶେଷ ଉପଦେଶ—କୁଣ୍ଡିକା/ବର୍ଧନୀ କିମ୍ବା ବଡ଼ ଜଳପାତ୍ରକୁ ଅନ୍ନ ସହିତ ଦାନ କରିବା ଅତ୍ୟନ୍ତ ପ୍ରଶଂସିତ; ଏହାର ଫଳ ଦ୍ୱାଦଶବର୍ଷୀୟ ସତ୍ରଯଜ୍ଞର ପୁଣ୍ୟ ସମାନ ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ଦାନମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଅନ୍ନଦାନ ସର୍ବଶ୍ରେଷ୍ଠ ଓ ତତ୍କ୍ଷଣାତ୍ ପ୍ରୀତିକର ବୋଲି ଉଲ୍ଲେଖ ଅଛି। ସୁସଂସ୍କୃତ ଭାବରେ ଏହି ତୀର୍ଥରେ ଦେହତ୍ୟାଗ କରୁଥିବା ଲୋକ ପ୍ରଳୟ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ବରୁଣପୁରୀରେ ବସନ୍ତି; ପରେ ମନୁଷ୍ୟଲୋକରେ ଜନ୍ମ ନେଇ ନିତ୍ୟ ଅନ୍ନଦାତା ହୋଇ ଶତବର୍ଷ ଜୀବନ୍ତି।

Vahnītīrtha–Kauberatīrtha Māhātmya (Glory of the Fire Tīrtha and Kubera Tīrtha)
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ଶ୍ରୀ ମାର୍କଣ୍ଡେୟ ରାଜାଙ୍କୁ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ କରି ତୀର୍ଥବିଧିର ଉପଦେଶ ଦେଇଛନ୍ତି। ପ୍ରଥମେ ବହ୍ନୀତୀର୍ଥର ନିର୍ଦ୍ଦେଶ ମିଳେ—ଦଣ୍ଡକାରଣ୍ୟ ପ୍ରସଙ୍ଗ ପରେ ନର୍ମଦାତଟରେ ହୁତାଶନ (ଅଗ୍ନି) ଶୁଦ୍ଧି ପାଇଥିବା ଅପୂର୍ବ ସ୍ଥାନ ବୋଲି ଏହା ପ୍ରସିଦ୍ଧ। ସେଠାରେ ସ୍ନାନ, ମହେଶ୍ୱର ପୂଜା, ଭକ୍ତିକର୍ମ, ପିତୃ ଓ ଦେବତାଙ୍କ ପାଇଁ ତର୍ପଣାଦି କ୍ରିୟା ବିଧିତ; ପ୍ରତ୍ୟେକ କର୍ମର ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ଫଳ ଏବଂ କିଛି କ୍ରିୟା ମହାଯଜ୍ଞ ସମ ଫଳଦାୟକ ବୋଲି ଫଳଶ୍ରୁତିରେ କୁହାଯାଇଛି। ପରେ କୌବେରତୀର୍ଥର ମାହାତ୍ମ୍ୟ ଆସେ—ଯେଉଁଠାରେ କୁବେର ଯକ୍ଷାଧିପତି ପଦ ପ୍ରାପ୍ତ କରିଥିଲେ। ସେଠାରେ ସ୍ନାନ, ଉମାସହିତ ଜଗଦ୍ଗୁରୁଙ୍କ ପୂଜା ଓ ଦାନଧର୍ମ—ବିଶେଷକରି ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ସୁବର୍ଣ୍ଣଦାନ—ସହ ପୁଣ୍ୟଫଳର ପରିମାଣ ଉଲ୍ଲେଖ ହୋଇଛି। ଶେଷରେ “ନର୍ମଦା ତୀର୍ଥ ପଞ୍ଚକ”କୁ ପ୍ରଶଂସା କରି, ଉତ୍ତମ ପରଲୋକଗତି ଏବଂ ପ୍ରଳୟରେ ଅନ୍ୟ ଜଳ କ୍ଷୀଣ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ରେବାର ପବିତ୍ରତା ଅକ୍ଷୁଣ୍ଣ ରହେ ବୋଲି ପ୍ରତିପାଦିତ।

हनूमन्तेश्वरतीर्थमाहात्म्य (Hanūmanteśvara Tīrtha Māhātmya)
Chapter 83 unfolds as a theological discourse between Mārkaṇḍeya and Yudhiṣṭhira concerning a Revā-bank tīrtha called Hanūmanta/Hanūmanteśvara, described as capable of removing grave demerit (including brahmahatyā-type impurity). The chapter first frames the site’s identity: a distinguished liṅga on the southern bank of the Revā. Yudhiṣṭhira asks how the name Hanūmanteśvara arose. Mārkaṇḍeya narrates an epic backstory: after the Rāma–Rāvaṇa conflict and the destruction of rākṣasas, Hanumān is warned by Nandinī that he bears a burden of impurity from extensive killing and is directed to the Narmadā for austerity and bathing. Hanumān performs prolonged worship; Śiva appears with Umā, reassures him of purity through Narmadā māhātmya and divine दर्शन, and grants additional boons, including enumerated honorific names of Hanumān. Hanumān then establishes a liṅga—Hanūmānīśvara/Hanūmanteśvara—described as wish-granting and indestructible. A second exemplum provides “pratyakṣa-pratyaya” (a demonstrative proof) through a later narrative involving King Supārva and his son Śatabāhu, a morally wayward ruler who encounters a brāhmaṇa tasked with immersing bone-remains at Hanūmanteśvara. The brāhmaṇa recounts a princess’s previous-life memory: her body was killed in the forest; a bone fragment fell into the Narmadā at Hanūmanteśvara, resulting in a meritorious rebirth and strong ethical constraint against remarriage. The rite of collecting and immersing remaining bones is prescribed with temporal markers (Aśvina month, dark fortnight, and Śiva-related tithi), alongside night vigil and post-rite bathing. The narrative culminates in heavenly ascent imagery for those properly aligned, while also warning about greed and mental attachment that can obstruct purification. The chapter closes with ritual prescriptions: specific days (aṣṭamī, caturdaśī; especially Aśvina kṛṣṇa caturdaśī), abhiṣeka substances (honey-milk, ghee, curd with sugar, kuśa-water), sandal paste anointing, bilva and seasonal flowers, lamp offering, śrāddha with qualified brāhmaṇas, and strong emphasis on go-dāna as a superior gift. It articulates a theological rationale for the cow as “sarvadevamayī,” and ends with a phala claim: even distant remembrance of Hanūmanteśvara is said to relieve demerit.

Kapitīrtha–Hanūmanteśvara–Kumbheśvara Māhātmya (कपितीर्थ–हनूमन्तेश्वर–कुम्भेश्वर माहात्म्य)
ଅଧ୍ୟାୟ ୮୪ରେ ମାର୍କଣ୍ଡେୟ ଋଷି ପ୍ରାଚୀନ ବୃତ୍ତାନ୍ତ ସ୍ମରଣ କରି କହନ୍ତି; ପ୍ରସଙ୍ଗ କୈଲାସରେ ଦିବ୍ୟ ଉପଦେଶ ଅନ୍ୱେଷଣ ଓ ପ୍ରାପ୍ତି ସହିତ ଜଡିତ। ରାବଣବଧ ପରେ ରାକ୍ଷସ-ନାଶ ହୋଇ ଧର୍ମସ୍ଥାପନ ହେଲାପରେ ହନୁମାନ କୈଲାସକୁ ଆସନ୍ତି; କିନ୍ତୁ ନନ୍ଦୀ ପ୍ରଥମେ ତାଙ୍କୁ ରୋକନ୍ତି। ରାକ୍ଷସବଧଜନିତ ଅବଶିଷ୍ଟ ଦୋଷ/ତମସ୍ ଓ ତାହାର ପ୍ରାୟଶ୍ଚିତ୍ତ କ’ଣ—ଏହି ପ୍ରଶ୍ନରେ ଶିବ ପବିତ୍ର ନଦୀମାନଙ୍କୁ ଉଲ୍ଲେଖ କରି ସୋମନାଥ ସମୀପ ରେବା (ନର୍ମଦା) ନଦୀର ଦକ୍ଷିଣ ତଟରେ ଏକ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ତୀର୍ଥ ଦର୍ଶାନ୍ତି; ସେଠାରେ ସ୍ନାନ ଓ ଘୋର ତପସ୍ୟାରେ ଦୋଷ ନାଶ ହୁଏ। ଶିବ ହନୁମାନଙ୍କୁ ଆଲିଙ୍ଗନ କରି ବର ଦେଇ ସେହି ସ୍ଥାନକୁ ‘କପିତୀର୍ଥ’ ଘୋଷଣା କରନ୍ତି ଏବଂ ‘ହନୂମନ୍ତେଶ୍ୱର’ ନାମରେ ଲିଙ୍ଗ ପ୍ରତିଷ୍ଠା କରନ୍ତି; ପାପନାଶ, ପିତୃକାର୍ଯ୍ୟ ଓ ଦାନଫଳ ବୃଦ୍ଧିରେ ତାହାର ମହିମା କୁହାଯାଏ। ପରେ ରାମଙ୍କର ରେବାତଟରେ (ବିଶେଷତଃ ୨୪ ବର୍ଷ) ତପ, ରାମ-ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଲିଙ୍ଗ-ପ୍ରତିଷ୍ଠା, ଏବଂ ଋଷିମାନଙ୍କ ତୀର୍ଥଜଳ ସଂଗ୍ରହରୁ କୁମ୍ଭଜଳ କଥା ମାଧ୍ୟମରେ ‘କୁମ୍ଭେଶ୍ୱର/କାଳାକୁମ୍ଭ’ ଉଦ୍ଭବ ବର୍ଣ୍ଣିତ। ଫଳଶ୍ରୁତିରେ ରେବାସ୍ନାନ, ଲିଙ୍ଗଦର୍ଶନ (ତ୍ରି-ଲିଙ୍ଗ ଦର୍ଶନର ବିଶେଷ ସୂଚନା), ଶ୍ରାଦ୍ଧରେ ଦୀର୍ଘକାଳ ପିତୃଉଦ୍ଧାର, ଏବଂ ଦାନ—ବିଶେଷକରି ଗୋଦାନ ଓ ମୂଲ୍ୟବାନ ଦାନ—ଅକ୍ଷୟ ଫଳଦାୟକ ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ଶେଷରେ ଜ୍ୟୋତିଷ୍ମତୀପୁରୀ ଓ ପରିସରରେ କୁମ୍ଭେଶ୍ୱରାଦି ଲିଙ୍ଗମାନଙ୍କୁ ନିୟମରେ ଦର୍ଶନ କରିବାକୁ ଉପଦେଶ ଦେଇ, ଏହି ତୀର୍ଥକୁ ରେବାଖଣ୍ଡର ପ୍ରମୁଖ ଯାତ୍ରାକେନ୍ଦ୍ର ଭାବେ ସ୍ଥାପିତ କରାଯାଇଛି।

सोमनाथतीर्थमाहात्म्य (Somānātha Tīrtha Māhātmya at Revā-saṅgama)
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ଯୁଧିଷ୍ଠିର ମାର୍କଣ୍ଡେୟଙ୍କୁ ପଚାରନ୍ତି—ରେବାସଙ୍ଗମର କେଉଁ ତୀର୍ଥ କାଶୀ ସମ ପୁଣ୍ୟଦାୟକ ଏବଂ ବ୍ରହ୍ମହତ୍ୟାଦୋଷ ନାଶକ ବୋଲି କୁହାଯାଏ? ମାର୍କଣ୍ଡେୟ ସୃଷ୍ଟି-ବଂଶପରମ୍ପରା କହି ଦକ୍ଷ ଓ ଚନ୍ଦ୍ରଦେବ ସୋମ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ କଥା ଆଣନ୍ତି। ଦକ୍ଷଶାପରେ ସୋମ କ୍ଷୟ ପାଇଲେ; ସେ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଶରଣ ନେଲେ, ଏବଂ ବ୍ରହ୍ମା ରେବାର ଦୁର୍ଲଭ ପୁଣ୍ୟସ୍ଥାନମାନେ, ବିଶେଷକରି ସଙ୍ଗମରେ, ତପ ଓ ପୂଜା କରିବାକୁ ଆଦେଶ ଦେଲେ। ସୋମ ଦୀର୍ଘକାଳ ଶିବଙ୍କୁ ଭକ୍ତିରେ ଆରାଧନା କଲେ; ଶିବ ପ୍ରସନ୍ନ ହୋଇ ପ୍ରକଟିତ ହେଲେ ଏବଂ ମହାପ୍ରଭାବଶାଳୀ ଲିଙ୍ଗ ପ୍ରତିଷ୍ଠା କରାଇଲେ, ଯାହା ଦୁଃଖ ଓ ମହାପାପ ନାଶ କରେ। ଉଦାହରଣରେ କଣ୍ବରାଜଙ୍କ କଥା—ହରିଣରୂପୀ ବ୍ରାହ୍ମଣକୁ ବଧ କରି ବ୍ରହ୍ମହତ୍ୟାଦୋଷରେ ପୀଡିତ ସେ ରେବାସଙ୍ଗମରେ ସ୍ନାନ କରି ସୋମନାଥଙ୍କୁ ପୂଜନ୍ତି। ଲାଲ ବସ୍ତ୍ରଧାରିଣୀ କନ୍ୟାରୂପେ ବ୍ରହ୍ମହତ୍ୟା ତାଙ୍କୁ ଅନୁସରଣ କଲେ ମଧ୍ୟ, ତୀର୍ଥପ୍ରଭାବରେ ସେ ଦୋଷମୁକ୍ତ ହୁଅନ୍ତି। ପରେ ବ୍ରତବିଧାନ—ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ତିଥିରେ ଉପବାସ, ରାତ୍ରିଜାଗରଣ, ପଞ୍ଚାମୃତ ଅଭିଷେକ, ନୈବେଦ୍ୟ-ଦୀପ-ଧୂପ, ସଙ୍ଗୀତ-ବାଦ୍ୟ, ଯୋଗ୍ୟ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କ ସତ୍କାର-ଦାନ ଓ ଆଚାରନିୟମ। ଫଳଶ୍ରୁତିରେ କୁହାଯାଏ—ସୋମନାଥ ତୀର୍ଥରେ ପ୍ରଦକ୍ଷିଣା, ଶ୍ରବଣ ଓ ନିୟମିତ ସାଧନା ମହାପାପ କ୍ଷୟ କରେ, ଆରୋଗ୍ୟ-ସମୃଦ୍ଧି ଦେଇ ଉତ୍ତମ ଲୋକ ପ୍ରଦାନ କରେ; ସୋମ ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ ସ୍ଥାନରେ ଅନେକ ଲିଙ୍ଗ ପ୍ରତିଷ୍ଠା କରିଥିବା କଥା ମଧ୍ୟ ରହିଛି।

Piṅgaleśvara-pratiṣṭhā at Piṅgalāvarta (Agni’s Cure at Revā)
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ଯୁଧିଷ୍ଠିର ରେବା ନଦୀର ଉତ୍ତର ତଟରେ ସଙ୍ଗମ ସମୀପ ପିଙ୍ଗଲାବର୍ତ୍ତରେ ଅବସ୍ଥିତ ପିଙ୍ଗଲେଶ୍ୱରଙ୍କ ଉତ୍ପତ୍ତି ବିଷୟରେ ମାର୍କଣ୍ଡେୟଙ୍କୁ ପ୍ରଶ୍ନ କରନ୍ତି। ମାର୍କଣ୍ଡେୟ କହନ୍ତି—ହବ୍ୟବାହନ (ଅଗ୍ନି) ରୁଦ୍ରଙ୍କ ବୀର୍ୟଦାହରେ ଦଗ୍ଧ ହୋଇ ରୋଗାକ୍ରାନ୍ତ ହେଲେ। ପରେ ସେ ତୀର୍ଥଯାତ୍ରା କରି ରେବାତଟକୁ ଆସି, ବାୟୁଭକ୍ଷଣ ଆଦି କଠୋର ନିୟମ ସହ ଦୀର୍ଘକାଳ ଘୋର ତପସ୍ୟା କଲେ। ଶିବ ପ୍ରସନ୍ନ ହୋଇ ବର ଦେଲେ; ଅଗ୍ନି ନିଜ ବ୍ୟାଧିନିବାରଣ ଯାଚନା କଲେ। ଶିବ ସେହି ତୀର୍ଥରେ ସ୍ନାନ କରିବାକୁ ଉପଦେଶ ଦେଲେ; ସ୍ନାନମାତ୍ରେ ଅଗ୍ନି ତୁରନ୍ତ ଦିବ୍ୟରୂପେ ସୁସ୍ଥ ହେଲେ। କୃତଜ୍ଞ ଅଗ୍ନି ସେଠାରେ ପିଙ୍ଗଲେଶ୍ୱରଙ୍କ ପ୍ରତିଷ୍ଠା କରି ନାମୋଚ୍ଚାରଣ ସହ ପୂଜା ଓ ସ୍ତୁତି କଲେ। ଶେଷରେ ଫଳଶ୍ରୁତି—କ୍ରୋଧ ଜୟ କରି ସେଠାରେ ଉପବାସ କରୁଥିବା ବ୍ୟକ୍ତି ଅପୂର୍ବ ଫଳ ପାଇ ଶେଷେ ରୁଦ୍ରସଦୃଶ ଗତି ପ୍ରାପ୍ତ କରେ। ଏବଂ ଅଳଙ୍କୃତ କପିଳା ଗାଈକୁ ବଛଡ଼ା ସହିତ ଯୋଗ୍ୟ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ଦାନ କରିବାକୁ ପରମ ଲକ୍ଷ୍ୟଦାୟକ ବୋଲି ପ୍ରଶଂସା କରାଯାଇଛି।

ऋणमोचनतीर्थमाहात्म्य (R̥ṇamocana Tīrtha Māhātmya) — The Glory of the Debt-Removing Pilgrimage Site
ମାର୍କଣ୍ଡେୟ ରାଜାଙ୍କୁ ରେବା (ନର୍ମଦା) ତଟରେ ଅବସ୍ଥିତ ଅତ୍ୟନ୍ତ ପୁଣ୍ୟ ‘ଋଣମୋଚନ’ ତୀର୍ଥକୁ ଯିବାକୁ ଉପଦେଶ ଦିଅନ୍ତି। ଏହି ତୀର୍ଥ ବ୍ରହ୍ମବଂଶୀୟ ଋଷିସଭାମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ ବୋଲି କହି ତାହାର ଆଚାରିକ ଅଧିକାର ଓ ପବିତ୍ରତା ସ୍ଥାପିତ କରାଯାଇଛି। ଏଠାରେ ‘ଋଣ’ ମୋଚନର ମୁଖ୍ୟ ବିଧି—ଯେ ସାଧକ ଛଅ ମାସ ଭକ୍ତିସହିତ ପିତୃ-ତର୍ପଣ କରେ ଏବଂ ନର୍ମଦାଜଳରେ ସ୍ନାନ କରେ, ସେ ଦେବଋଣ, ପିତୃଋଣ ଓ ମନୁଷ୍ୟଋଣରୁ ବିଶେଷ ଭାବେ ମୁକ୍ତ ହୁଏ। ପାପ ସହିତ କର୍ମଫଳ ଏଠାରେ ଫଳ ପରି ପ୍ରତ୍ୟକ୍ଷ ହୁଏ ବୋଲି କହି ନୀତିଗତ କାରଣ-କାର୍ଯ୍ୟ ସମ୍ବନ୍ଧ ଦୃଢ଼ କରାଯାଇଛି। ଏକାଗ୍ରତା, ଇନ୍ଦ୍ରିୟ-ନିଗ୍ରହ, ସ୍ନାନ, ଦାନ ଓ ଗିରିଜାପତି (ଶିବ) ପୂଜା—ଏହି ଆଚରଣ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ। ଫଳରେ ଋଣତ୍ରୟ ମୋଚନ ଏବଂ ସ୍ୱର୍ଗରେ ଦେବତୁଲ୍ୟ ଦୀପ୍ତିମୟ ଅବସ୍ଥା ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଏ।

Kapila-Tīrtha and Kapileśvara Pūjā (कापिलतीर्थ–कपिलेश्वरपूजा)
ଅଧ୍ୟାୟ ୮୮ରେ କାପିଲତୀର୍ଥର ପୂଜାବିଧି ଓ ଫଳଶ୍ରୁତି ବର୍ଣ୍ଣିତ। କପିଲ ମୁନି ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ ଏହି ତୀର୍ଥକୁ ସର୍ବପାତକନାଶନ ବୋଲି କୁହାଯାଇଛି। ମାର୍କଣ୍ଡେୟ ରାଜାଙ୍କୁ ଉପଦେଶ ଦେନ୍ତି—ଶୁକ୍ଳପକ୍ଷରେ ବିଶେଷକରି ଅଷ୍ଟମୀ ଓ ଚତୁର୍ଦ୍ଦଶୀ ତିଥିରେ ସ୍ନାନ କରି ଦେବସେବା କର; କପିଳା ଗାଈର ଦୁଧ ଓ ଘିଅରେ କପିଲେଶ୍ୱରଙ୍କ ଅଭିଷେକ, ଶ୍ରୀଖଣ୍ଡ ଚନ୍ଦନ ଲେପନ, ଏବଂ ସୁଗନ୍ଧିତ ଧଳା ଫୁଲରେ—କ୍ରୋଧ ଜୟ କରି—ପୂଜା କର। ଫଳଶ୍ରୁତିରେ କୁହାଯାଇଛି ଯେ କପିଲେଶ୍ୱରଭକ୍ତ ଯମସମ୍ବନ୍ଧୀୟ ଦଣ୍ଡଭୂମିକୁ ଯାଆନ୍ତି ନାହିଁ; ଏହି ଉପାସନାରେ ପଣ୍ଡିତମାନେ ଭୟଙ୍କର ଯାତନାଦୃଶ୍ୟ ଦେଖିବାକୁ ପଡେ ନାହିଁ। ପରେ ତୀର୍ଥଧର୍ମକୁ ସାମାଜିକ କର୍ତ୍ତବ୍ୟ ସହ ଯୋଡି—ରେବାର ପୁଣ୍ୟଜଳରେ ସ୍ନାନ ପରେ ଶୁଭ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ଭୋଜନ କରାଇବା ଓ ଗୋ, ବସ୍ତ୍ର, ତିଳ, ଛତା, ଶୟ୍ୟା ଦାନ କରିବାକୁ କୁହାଯାଇଛି; ଏହାରେ ରାଜା ଧାର୍ମିକ ହୁଅନ୍ତି। ଶେଷରେ ତେଜ, ବଳ, ଜୀବତ୍ପୁତ୍ର, ମଧୁର ବାଣୀ ଓ ଶତ୍ରୁପକ୍ଷ ଅଭାବ ଫଳ ଭାବେ ଉଲ୍ଲେଖ ହୋଇଛି।

पूतिकेश्वरमाहात्म्य (Glory of Pūtikēśvara)
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ମାର୍କଣ୍ଡେୟ ଏକ ରାଜାଙ୍କୁ ଉପଦେଶ ଦେଇ କହନ୍ତି ଯେ ନର୍ମଦାର ଦକ୍ଷିଣ ତଟରେ ଅବସ୍ଥିତ ପୂତିକେଶ୍ୱର ଶ୍ରେଷ୍ଠ ତୀର୍ଥକୁ ଯାଇ ସ୍ନାନ କରିବା ଉଚିତ; ସେଠାରେ ସ୍ନାନ କଲେ ସମସ୍ତ ପାପ କ୍ଷୟ ହୁଏ। ସ୍ଥଳର ମାହାତ୍ମ୍ୟ ଆଧାରକଥାରେ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ—ଜାମ୍ବବାନ ଲୋକହିତାର୍ଥେ ସେଠାରେ ଶିବଲିଙ୍ଗ ପ୍ରତିଷ୍ଠା କରିଥିଲେ। ଅନ୍ୟ ଏକ ପ୍ରସଙ୍ଗରେ ରାଜା ପ୍ରସେନଜିତ ଓ ତାଙ୍କ ବକ୍ଷସ୍ଥଳ ସହ ଜଡିତ ମଣିର କଥା ଆସେ; ରତ୍ନଟି ବଳପୂର୍ବକ ଖୋଲିନେଲେ କିମ୍ବା ଫେଙ୍କିଦେଲେ ଘାଉ ହେଲା। ସେଇ ତୀର୍ଥରେ ତପସ୍ୟାରେ ଆରୋଗ୍ୟ ଲାଭ କରି ସେ ‘ନିର୍ବ୍ରଣ’ (ଘାଉ-ରହିତ) ହେଲେ—ଏହା ତୀର୍ଥର ଚିକିତ୍ସାଶକ୍ତିକୁ ସୂଚାଏ। ତାପରେ ବିଧି କୁହାଯାଏ—ଭକ୍ତିରେ ସ୍ନାନ କରି ପରମେଶ୍ୱରଙ୍କ ପୂଜା କରୁଥିବା ଭକ୍ତମାନେ ଇଚ୍ଛିତ ଫଳ ପାଆନ୍ତି। ବିଶେଷକରି କୃଷ୍ଣାଷ୍ଟମୀ ଓ ଚତୁର୍ଦ୍ଦଶୀରେ ନିୟମିତ ଆରାଧନା କରୁଥିବା ଲୋକ ଯମଲୋକକୁ ଯାଆନ୍ତି ନାହିଁ—ଏମିତି ଫଳଶ୍ରୁତିରେ ପୁରାଣୀୟ ନୀତିକ କାରଣ-କାର୍ଯ୍ୟ ଭାବ ପ୍ରକାଶିତ।

चक्रतीर्थ-माहात्म्य (Cakratīrtha Māhātmya) and जलशायी-तीर्थ (Jalśāyī Tīrtha) on the Revā/Narmadā
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ମାର୍କଣ୍ଡେୟ ଯୁଧିଷ୍ଠିରଙ୍କ ପ୍ରଶ୍ନର ଉତ୍ତରରେ ଚକ୍ରତୀର୍ଥର ଉତ୍ପତ୍ତି, ଭଗବାନ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ଅତୁଲ ଶକ୍ତି ଏବଂ ରେବା/ନର୍ମଦା-ସମ୍ବନ୍ଧୀୟ ପୁଣ୍ୟର ଫଳ ବର୍ଣ୍ଣନା କରନ୍ତି। ତାଳମେଘ ନାମକ ଦୈତ୍ୟ ଦେବମାନଙ୍କୁ ପରାଜିତ କରି ଦମନ କରେ; ଦେବମାନେ ପ୍ରଥମେ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଶରଣ ଯାଇ, ପରେ କ୍ଷୀରସାଗରରେ ଜଳଶାୟୀ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ ସ୍ତୁତି କରି ଆଶ୍ରୟ ନେନ୍ତି। ବିଷ୍ଣୁ ଲୋକଧର୍ମ ସ୍ଥାପନ ପାଇଁ ଗରୁଡ଼ାରୂଢ଼ ହୋଇ ଯୁଦ୍ଧ କରନ୍ତି ଏବଂ ଶେଷରେ ସୁଦର୍ଶନ ଚକ୍ର ପ୍ରୟୋଗ କରି ଦୈତ୍ୟକୁ ବଧ କରନ୍ତି। ବିଜୟ ପରେ ସେଇ ଚକ୍ର ରେବା ଜଳରେ ଜଳଶାୟୀ-ତୀର୍ଥ ନିକଟେ ପଡ଼ି ‘ଶୁଦ୍ଧ’ ହେଲା ବୋଲି କୁହାଯାଏ; ଏହିପରି ଚକ୍ରତୀର୍ଥର ନାମ ଓ ମାହାତ୍ମ୍ୟ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ ହୁଏ। ପରବର୍ତ୍ତୀ ଭାଗରେ ମାର୍ଗଶୀର୍ଷ ଶୁକ୍ଳ ଏକାଦଶୀ ଆଦି ଶୁଭ ସମୟରେ ସଂଯମ-ଭକ୍ତି ସହ ସ୍ନାନ, ଦେବଦର୍ଶନ, ରାତ୍ରିଜାଗରଣ, ପ୍ରଦକ୍ଷିଣା, ଅର୍ପଣ ଏବଂ ଯୋଗ୍ୟ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କ ସହ ଶ୍ରାଦ୍ଧ କରିବାର ବିଧି ଦିଆଯାଇଛି। ତିଳଧେନୁ-ଦାନର ନିୟମ, ଦାତାର ନୀତି ଓ ଦାନଶୁଦ୍ଧି, ଏବଂ ମୃତ୍ୟୁ ପରେ ଭୟଙ୍କର ଲୋକ ଅତିକ୍ରମ କରି ନିର୍ଭୟ ଗତି ଲାଭର ଫଳ କହି, ଶ୍ରବଣ-ପାଠରେ ପାବନତା ଓ ପୁଣ୍ୟବୃଦ୍ଧି ହୁଏ ବୋଲି ଫଳଶ୍ରୁତି ସହ ଅଧ୍ୟାୟ ସମାପ୍ତ।

चण्डादित्य-तीर्थ-माहात्म्य (Glory of the Caṇḍāditya Tīrtha)
ମାର୍କଣ୍ଡେୟ ଋଷି ରାଜାଙ୍କୁ ଚଣ୍ଡାଦିତ୍ୟ-ତୀର୍ଥର ପରମ ପବିତ୍ର ମାହାତ୍ମ୍ୟ କହନ୍ତି। ନର୍ମଦାର ଶୁଭ ତଟରେ ଭୟଙ୍କର ଦୈତ୍ୟ ଚଣ୍ଡ ଓ ମୁଣ୍ଡ ଦୀର୍ଘ ତପ କରି, ତ୍ରିଲୋକର ଅନ୍ଧକାର-ନାଶକ ସୂର୍ଯ୍ୟ (ଭାସ୍କର)ଙ୍କୁ ଧ୍ୟାନ କରନ୍ତି। ସହସ୍ରାଂଶୁ ପ୍ରସନ୍ନ ହୋଇ ବର ଦିଅନ୍ତି; ସେମାନେ ସମସ୍ତ ଦେବଙ୍କ ବିରୋଧରେ ଅଜେୟତା ଓ ସଦା ରୋଗମୁକ୍ତି ମାଗନ୍ତି। ସୂର୍ଯ୍ୟ ବର ଦେଇ, ସେମାନଙ୍କ ଭକ୍ତିପୂର୍ଣ୍ଣ ସ୍ଥାପନାରେ ସେହି ସ୍ଥାନ ସହ ଜଡିତ ହୋଇ ଚଣ୍ଡାଦିତ୍ୟ ଭାବେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ହୁଅନ୍ତି। ପରେ ଯାତ୍ରାବିଧି ଓ ଫଳଶ୍ରୁତି କୁହାଯାଏ—ଆତ୍ମସିଦ୍ଧି ପାଇଁ ସେଠାକୁ ଯିବା, ଦେବ-ମନୁଷ୍ୟ-ପିତୃମାନଙ୍କୁ ତର୍ପଣ କରିବା, ଏବଂ ଘିଅ ଦୀପ ଅର୍ପଣ କରିବା; ବିଶେଷକରି ଷଷ୍ଠୀ ତିଥିରେ। ଚଣ୍ଡଭାନୁ/ଚଣ୍ଡାଦିତ୍ୟଙ୍କ ଉତ୍ପତ୍ତିକଥା ଶୁଣିଲେ ପାପକ୍ଷୟ, ସୂର୍ଯ୍ୟଲୋକ ପ୍ରାପ୍ତି, ଦୀର୍ଘକାଳ ବିଜୟ ଓ ରୋଗମୁକ୍ତି ମିଳେ।

Yamahāsya-tīrtha Māhātmya (यमहास्यतीर्थमाहात्म्य) — Theological Discourse on the ‘Yamahāsya’ Shrine on the Narmadā
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟଟି ସମ୍ବାଦରୂପ। ଯୁଧିଷ୍ଠିର ମାର୍କଣ୍ଡେୟଙ୍କୁ ନର୍ମଦା-ତଟର ‘ଯମହାସ୍ୟ’ ତୀର୍ଥର ଉତ୍ପତ୍ତି ପଚାରନ୍ତି। ମାର୍କଣ୍ଡେୟ କହନ୍ତି—ଧର୍ମରାଜ ଯମ ପୂର୍ବରୁ ରେବାନଦୀରେ ସ୍ନାନକୁ ଆସି ଏକମାତ୍ର ନିମଜ୍ଜନର ପବିତ୍ରକାରୀ ପ୍ରଭାବ ଦେଖି ଚିନ୍ତା କରନ୍ତି—ପାପଭାରୀ ଲୋକମାନେ ମଧ୍ୟ ମୋ ଲୋକକୁ ପହଞ୍ଚନ୍ତି, କିନ୍ତୁ ରେବା-ସ୍ନାନକୁ ଶୁଭ, ଏପରିକି ବୈଷ୍ଣବ ଗତିଦାୟକ ବୋଲି ପ୍ରଶଂସା କରାଯାଏ। ଯେମାନେ ସମର୍ଥ ହୋଇ ମଧ୍ୟ ପବିତ୍ର ନଦୀକୁ ଦର୍ଶନ କରନ୍ତି ନାହିଁ, ସେମାନଙ୍କୁ ଦେଖି ଯମ ହସନ୍ତି ଏବଂ ସେଠାରେ ‘ଯମହାସେଶ୍ୱର’ ଦେବତାଙ୍କୁ ପ୍ରତିଷ୍ଠା କରି ପ୍ରସ୍ଥାନ କରନ୍ତି। ପରେ ବ୍ରତବିଧି—ଆଶ୍ୱିନ ମାସ କୃଷ୍ଣପକ୍ଷ ଚତୁର୍ଦ୍ଦଶୀରେ ଭକ୍ତିସହ ଉପବାସ, ରାତ୍ରିଜାଗରଣ, ଘିଅ ଦୀପରେ ଦେବତାଙ୍କୁ ପ୍ରବୋଧନ; ଏହାକୁ ବିଭିନ୍ନ ଦୋଷନାଶକ ବୋଲି କୁହାଯାଇଛି। ଅମାବାସ୍ୟାରେ ଜିତକ୍ରୋଧ ହୋଇ ବ୍ରାହ୍ମଣ ସମ୍ମାନ ଓ ଦାନଧର୍ମ—ସୁବର୍ଣ୍ଣ/ଭୂମି/ତିଳ, କୃଷ୍ଣାଜିନ, ତିଳଧେନୁ, ବିଶେଷତଃ ମହିଷୀଧେନୁ ଦାନର ବିସ୍ତୃତ ବିଧାନ—ବର୍ଣ୍ଣିତ। ଯମଲୋକର ଭୟଙ୍କର ଯାତନାମାନଙ୍କ ତାଲିକା ମଧ୍ୟ ଅଛି, କିନ୍ତୁ ତୀର୍ଥସ୍ନାନ ଓ ଦାନପ୍ରଭାବରେ ସେଗୁଡ଼ିକ ଶମିତ ହୁଏ। ଶେଷ ଫଳଶ୍ରୁତି କହେ—ଏହି ମାହାତ୍ମ୍ୟ ଶୁଣିଲେ ମାତ୍ରେ ଦୋଷକ୍ଷୟ ହୁଏ ଏବଂ ଯମଧାମ ଦର୍ଶନ ହୁଏ ନାହିଁ।

कल्होडीतीर्थमाहात्म्य (Kalhoḍī Tīrtha Māhātmya)
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ମାର୍କଣ୍ଡେୟ ଯୁଧିଷ୍ଠିରଙ୍କୁ ରେବାତଟ (ନର୍ମଦା ନଦୀତଟ) ଉପରେ ଅବସ୍ଥିତ ପ୍ରସିଦ୍ଧ କଲ୍ହୋଡୀ-ତୀର୍ଥର ମାହାତ୍ମ୍ୟ କହିଛନ୍ତି। ଏହା ଭାରତରେ ପାପନାଶକ ଓ ଗଙ୍ଗା ସମ ଶୁଦ୍ଧିକାରକ ବୋଲି ଖ୍ୟାତ; ସାଧାରଣ ମନୁଷ୍ୟଙ୍କ ପାଇଁ ଦୁର୍ଗମ ଥିବାରୁ ତାହାର ବିଶେଷ ପବିତ୍ରତା ପ୍ରକାଶ ପାଏ। ‘ଏହା ପୁଣ୍ୟ ତୀର୍ଥ’—ଏହି କଥାକୁ ଶୂଲିନ (ଶିବ)ଙ୍କ ବଚନ ଭାବେ ଦେଖାଇ ତୀର୍ଥର ପ୍ରାମାଣ୍ୟ ସ୍ଥାପିତ; ଜାହ୍ନବୀ (ଗଙ୍ଗା) ପଶୁରୂପେ ସେଠାରେ ସ୍ନାନ କରିବାକୁ ଆସିଥିଲେ ବୋଲି କଥା ତୀର୍ଥଖ୍ୟାତିର କାରଣ ଭାବେ ଦିଆଯାଇଛି। ପୌର୍ଣ୍ଣମୀ ସମୟରେ ତିନି ରାତିର ବ୍ରତ ଓ ରଜ-ତମ, କ୍ରୋଧ, ଦମ୍ଭ/ଆଡମ୍ବର, ଇର୍ଷ୍ୟା ଇତ୍ୟାଦି ଅନ୍ତର୍ଦୋଷ ତ୍ୟାଗ କରିବାର ବିଧି ଅଛି। ତିନି ଦିନ ଧରି ପ୍ରତିଦିନ ତିନିଥର, ବଛା ସହିତ ଗାଈର କ୍ଷୀରକୁ ମଧୁ ସହ ମିଶାଇ ତାମ୍ରପାତ୍ରରେ ନେଇ, ‘ଓଂ ନମଃ ଶିବାୟ’ ମନ୍ତ୍ର ଜପ କରି ଦେବଙ୍କୁ ଅଭିଷେକ କରିବାକୁ କୁହାଯାଇଛି। ଫଳରେ ସ୍ୱର୍ଗପ୍ରାପ୍ତି ଓ ଦିବ୍ୟସ୍ତ୍ରୀସାନ୍ନିଧ୍ୟ, ଏବଂ ମୃତଙ୍କ ନିମିତ୍ତ ଦାନ କଲେ ପିତୃମାନେ ତୃପ୍ତ ହୁଅନ୍ତି ବୋଲି କଥା ଅଛି। ବିଶେଷ ଦାନ ଭାବେ ଶ୍ୱେତ ବଛାସହ ଗାଈକୁ ବସ୍ତ୍ରାଲଙ୍କାର କରି ସୁବର୍ଣ୍ଣ ସହିତ, ଶୁଦ୍ଧ ଓ ଗୃହଧର୍ମନିଷ୍ଠ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ଦେଲେ ଶାମ୍ଭବଲୋକ ପ୍ରାପ୍ତି ହୁଏ।

नन्दितीर्थ-माहात्म्य (Nanditīrtha Māhātmya)
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ଶ୍ରୀ ମାର୍କଣ୍ଡେୟ ଯୁଧିଷ୍ଠିରଙ୍କୁ ନର୍ମଦା-ତଟରେ ଅବସ୍ଥିତ ନନ୍ଦିତୀର୍ଥକୁ ଯାତ୍ରା କରିବାର କ୍ରମବିଧି ଉପଦେଶ କରନ୍ତି। ଏହି ତୀର୍ଥ ଅତ୍ୟନ୍ତ ମଙ୍ଗଳମୟ ଓ ସର୍ବପାପହର ବୋଲି ବର୍ଣ୍ଣିତ; ପୂର୍ବକାଳରେ ଶୈବ-ପରିଚର ନନ୍ଦି ଏହା ନିର୍ମାଣ କରିଥିବାରୁ ଏହାର ମାହାତ୍ମ୍ୟ ବିଶେଷ ଭାବେ କୁହାଯାଏ। ନନ୍ଦିନାଥରେ ଅହୋରାତ୍ର-ଉଷିତ (ଏକ ଦିନ-ରାତି ରହିବା) କରିବାର ନିୟମ ଦିଆଯାଇଛି; ସମୟ-ନିର୍ଦ୍ଧାରିତ ବାସ ସାଧନାର ପ୍ରଭାବ ବଢ଼ାଏ। ନନ୍ଦିକେଶ୍ୱରଙ୍କୁ ପଞ୍ଚୋପଚାର ପୂଜା କରିବାକୁ କୁହି, ତୀର୍ଥସେବାକୁ ଶାସ୍ତ୍ରୋକ୍ତ ଭକ୍ତିବିଧି ସହ ଯୋଡ଼ାଯାଇଛି। ଦାନଧର୍ମ ମଧ୍ୟ ସୁପାରିଶ—ବିଶେଷତଃ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କୁ ରତ୍ନଦାନ—ଯାତ୍ରାକୁ ନୀତିମୟ ବଣ୍ଟନ ସହ ସମ୍ପୃକ୍ତ କରେ। ଫଳରୂପେ ପିନାକୀ ଶିବଙ୍କ ପରମଧାମ ପ୍ରାପ୍ତି, ସର୍ବକଲ୍ୟାଣ, ଏବଂ ଅପ୍ସରାମାନଙ୍କ ସଙ୍ଗରେ ଦିବ୍ୟଭୋଗ ବର୍ଣ୍ଣିତ—ମୋକ୍ଷଭାବ ଓ ସ୍ୱର୍ଗୀୟ ପୁଣ୍ୟଫଳର ପୁରାଣୀୟ ସମନ୍ୱୟ ଭାବେ।

Badrikāśrama–Narmadā-tīra: Śiva-liṅga-sthāpana, Vrata, and Śrāddha-Vidhi (Chapter 95)
ମାର୍କଣ୍ଡେୟ ରାଜାଙ୍କୁ ଉପଦେଶ ଦେଇ କହନ୍ତି—ଶମ୍ଭୁ ପୂର୍ବେ ପ୍ରଶଂସା କରିଥିବା ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବଦ୍ରିକାଶ୍ରମ ତୀର୍ଥକୁ ଯାଅ। ଏହି ସ୍ଥାନ ନର-ନାରାୟଣଙ୍କ ସହ ସମ୍ବନ୍ଧିତ; ଯେ ଜନାର୍ଦ୍ଦନଙ୍କ ଭକ୍ତ ହୋଇ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀରେ—ଉଚ୍ଚ-ନୀଚ ଭେଦ ଛାଡ଼ି—ସମତା ଦେଖେ, ସେ ଦେବଙ୍କ ପ୍ରିୟ ହୁଏ। ନର-ନାରାୟଣ ଆଶ୍ରମ ସ୍ଥାପନ କଲେ ଏବଂ ଲୋକହିତାର୍ଥେ ଶଙ୍କର ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ ହେଲେ; ତ୍ରିମୂର୍ତ୍ତି-ସମ୍ବନ୍ଧିତ ଶିବଲିଙ୍ଗ ସ୍ୱର୍ଗମାର୍ଗ ଓ ମୋକ୍ଷ ଦେଇଥାଏ ବୋଲି କୁହାଯାଇଛି। ବ୍ରତବିଧିରେ ଶୌଚ, ଏକରାତ୍ରି ଉପବାସ, ରଜ-ତମ ତ୍ୟାଗ କରି ସାତ୍ତ୍ୱିକ ଭାବ ଧାରଣ, ଏବଂ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ତିଥିରେ ରାତ୍ରିଜାଗରଣ—ମଧୁମାସର ଅଷ୍ଟମୀ, ଉଭୟ ପକ୍ଷର ଚତୁର୍ଦ୍ଦଶୀ, ବିଶେଷକରି ଆଶ୍ୱିନରେ—ବିଧିତ। ଶିବଙ୍କ ଅଭିଷେକ ପଞ୍ଚାମୃତ (କ୍ଷୀର, ମଧୁ, ଦଧି, ଶର୍କରା, ଘୃତ) ଦ୍ୱାରା କରିବାକୁ କୁହାଯାଇଛି। ଫଳଶ୍ରୁତିରେ ଶିବସାନ୍ନିଧ୍ୟ ଓ ଇନ୍ଦ୍ରଲୋକଗତି; ଶୂଳପାଣିଙ୍କୁ ଅପୂର୍ଣ୍ଣ ନମସ୍କାର ମଧ୍ୟ ବନ୍ଧନ ଢିଲା କରେ, “ନମଃ ଶିବାୟ” ଜପ ପୁଣ୍ୟକୁ ସ୍ଥିର କରେ। ନର୍ମଦାଜଳରେ ଶ୍ରାଦ୍ଧବିଧି ମଧ୍ୟ ଦିଆଯାଇଛି—ପାତ୍ର ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ଦାନ, ଦୁରାଚାରୀ/ଅଯୋଗ୍ୟ ପୁରୋହିତଙ୍କୁ ବର୍ଜନ। ସୁବର୍ଣ୍ଣ, ଅନ୍ନ, ବସ୍ତ୍ର, ଗୋ, ବୃଷଭ, ଭୂମି, ଛତ୍ର ଆଦି ଦାନ ପ୍ରଶଂସିତ ଏବଂ ସ୍ୱର୍ଗପ୍ରାପ୍ତି ଫଳ କୁହାଯାଇଛି। ତୀର୍ଥରେ କିମ୍ବା ସମୀପରେ, ଜଳରେ ମଧ୍ୟ, ମୃତ୍ୟୁ ହେଲେ ଶିବଧାମ, ଦୀର୍ଘ ଦିବ୍ୟଲୋକବାସ, ପରେ ସ୍ମୃତିସମ୍ପନ୍ନ ସମର୍ଥ ରାଜା ହୋଇ ପୁନର୍ବାର ଏହି ତୀର୍ଥକୁ ଆସିବାର କଥା ରହିଛି।

Koṭīśvara-tīrtha Māhātmya (कोटीश्वरतीर्थमाहात्म्य) — Theological Account of the Koṭīśvara Pilgrimage Site
ମାର୍କଣ୍ଡେୟ ରାଜାଙ୍କୁ ଉପଦେଶ ଦିଅନ୍ତି—ପରମ ତୀର୍ଥ କୋଟୀଶ୍ୱରକୁ ଯାଅ। ସେଠାରେ ‘ଋଷିଙ୍କ କୋଟି’ ସମାବେଶ ହୋଇଥିଲା ବୋଲି କହି ତୀର୍ଥର ମାହାତ୍ମ୍ୟ ଓ ପ୍ରାମାଣ୍ୟ ସ୍ଥାପିତ କରାଯାଏ। ପରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଋଷିମାନେ ଶୁଭ ବେଦମନ୍ତ୍ର ପାଠକ ଦ୍ୱିଜ ପଣ୍ଡିତମାନଙ୍କ ସହ ପରାମର୍ଶ କରି ଲୋକହିତ ଓ ରକ୍ଷାର୍ଥେ ସେଠାରେ ଶଙ୍କରଙ୍କୁ ଲିଙ୍ଗରୂପେ ପ୍ରତିଷ୍ଠା କଲେ; ଏହା ବନ୍ଧନମୋଚକ, ସଂସାରଛେଦକ ଓ ପ୍ରାଣୀଦୁଃଖଶମକ ବୋଲି ବର୍ଣ୍ଣିତ। ପୂର୍ଣ୍ଣିମା ଦିନ ଭକ୍ତିସହ ସ୍ନାନ ବିଶେଷ ଫଳଦାୟକ, ବିଶେଷତଃ ଶ୍ରାବଣ ପୂର୍ଣ୍ଣିମାରେ। ତାପରେ ପିତୃକର୍ମ—ତର୍ପଣ କରି ବିଧିବତ୍ ପିଣ୍ଡଦାନ କଲେ ପିତୃମାନେ ପ୍ରଳୟ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଅକ୍ଷୟ ତୃପ୍ତି ପାଆନ୍ତି। ଶେଷରେ ରେବାତଟରେ ଥିବା ଏହି ତୀର୍ଥକୁ ‘ଗୁପ୍ତ’ ଓ ପରମ ପିତୃସ୍ଥାନ ବୋଲି, ଋଷିନିର୍ମିତ ଏବଂ ସର୍ବଜୀବଙ୍କୁ ମୋକ୍ଷଦାୟକ ବୋଲି କହି ଅଧ୍ୟାୟ ସମାପ୍ତ ହୁଏ।

Vyāsatīrtha-prādurbhāvaḥ — Origin and Merit of Vyāsa Tīrtha (व्यासतीर्थप्रादुर्भावः)
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ମାର୍କଣ୍ଡେୟ ଯୁଧିଷ୍ଠିରଙ୍କୁ ବ୍ୟାସତୀର୍ଥର ଦୁର୍ଲଭତା ଓ ମହାପୁଣ୍ୟ-ପ୍ରଭାବ ବର୍ଣ୍ଣନା କରନ୍ତି। ଏହି ତୀର୍ଥ ‘ଅନ୍ତରିକ୍ଷରେ ସ୍ଥିତ’ ବୋଲି ପ୍ରସିଦ୍ଧ; ରେବା/ନର୍ମଦାଙ୍କ ଅଦ୍ଭୁତ ଶକ୍ତିର ଫଳରେ ଏହି ରୂପ ହୋଇଛି ବୋଲି ବ୍ୟାଖ୍ୟା ମିଳେ। ପରେ କାରଣକଥା—ପରାଶରଙ୍କ ତପସ୍ୟା, ନାଉକାକନ୍ୟାଙ୍କ ସତ୍ୟବତୀ/ଯୋଜନଗନ୍ଧା ଭାବେ ରାଜକୁଳଜନ୍ମ ପ୍ରକାଶ, ପତ୍ରବାହକ ଟିଆ ଦ୍ୱାରା ବୀଜ-ସଂଚାର, ଟିଆର ମୃତ୍ୟୁ, ମାଛରେ ବୀଜ ପ୍ରବେଶ ଓ କନ୍ୟାର ଉଦ୍ଭବ—ଏହାର ପରିଣତିରେ ମହର୍ଷି ବ୍ୟାସଙ୍କ ଜନ୍ମ ଘଟେ। ତାପରେ ବ୍ୟାସଙ୍କ ତୀର୍ଥଯାତ୍ରା ଓ ନର୍ମଦାତଟରେ ତପସ୍ୟା ବର୍ଣ୍ଣିତ। ଶିବପୂଜାରେ ପ୍ରସନ୍ନ ହୋଇ ଶିବ ପ୍ରତ୍ୟକ୍ଷ ହୁଅନ୍ତି, ଏବଂ ବ୍ୟାସଙ୍କ ସ୍ତୋତ୍ରରେ ନର୍ମଦା ମଧ୍ୟ ଅନୁଗ୍ରହ କରନ୍ତି। ଏକ ଧର୍ମସଙ୍କଟ ଉଠେ—ଦକ୍ଷିଣତଟ ଅତିକ୍ରମ କଲେ ବ୍ରତଭଙ୍ଗ ହେବ ବୋଲି ଭୟରୁ ଋଷିମାନେ ଆତିଥ୍ୟ ଗ୍ରହଣ କରିପାରନ୍ତି ନାହିଁ; ବ୍ୟାସ ନର୍ମଦାଙ୍କୁ ପ୍ରାର୍ଥନା କରନ୍ତି, ପ୍ରଥମେ ଅସ୍ୱୀକାର, ବ୍ୟାସ ମୂର୍ଛିତ, ଦେବମାନେ ଚିନ୍ତିତ, ଶେଷରେ ନର୍ମଦା ସମ୍ମତି ଦିଅନ୍ତି। ପରେ ସ୍ନାନ, ତର୍ପଣ, ହୋମ ଆଦି ଓ ଲିଙ୍ଗ-ପ୍ରାଦୁର୍ଭାବ ଦ୍ୱାରା ତୀର୍ଥନାମ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ ହୁଏ। ଶେଷଭାଗରେ କାର୍ତ୍ତିକ ଶୁକ୍ଳ ଚତୁର୍ଦ୍ଦଶୀ ଓ ପୂର୍ଣ୍ଣିମାର ମହାଫଳ ବ୍ରତବିଧି, ଲିଙ୍ଗାଭିଷେକ ଦ୍ରବ୍ୟ, ପୁଷ୍ପାର୍ପଣ, ମନ୍ତ୍ରଜପ ବିକଳ୍ପ, ପାତ୍ର ବ୍ରାହ୍ମଣ ଲକ୍ଷଣ ଓ ଦାନବସ୍ତୁ ନିର୍ଦ୍ଦେଶ ମିଳେ। ଫଳଶ୍ରୁତିରେ ଯମଲୋକଭୟ ନିବାରଣ, ଅର୍ପଣାନୁସାରେ ଫଳବୃଦ୍ଧି, ଏବଂ ଏହି ତୀର୍ଥମହିମାରେ ଶୁଭ ପରଲୋକଗତି ପ୍ରତିପାଦିତ।

प्रभासेश्वर-माहात्म्य (Prabhāseśvara Māhātmya) — The Glory of the Prabhāseśvara Tīrtha
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ମାର୍କଣ୍ଡେୟ ଯୁଧିଷ୍ଠିରଙ୍କୁ ତ୍ରିଲୋକପ୍ରସିଦ୍ଧ ‘ସ୍ୱର୍ଗ-ସୋପାନ’ ଭାବେ ଖ୍ୟାତ ପ୍ରଭାସେଶ୍ୱର ତୀର୍ଥ ଦର୍ଶନ କରିବାକୁ ଉପଦେଶ ଦେଇଛନ୍ତି। ଯୁଧିଷ୍ଠିର ତାହାର ଉତ୍ପତ୍ତି ଓ ଫଳ ସଂକ୍ଷେପରେ ପଚାରନ୍ତି। କଥାନୁସାରେ ରବି (ସୂର୍ଯ୍ୟ)ଙ୍କ ପତ୍ନୀ ପ୍ରଭା ନିଜ ଦୁର୍ଭାଗ୍ୟଦୁଃଖରେ ଏକ ବର୍ଷ ବାୟୁଭକ୍ଷଣ କରି କଠୋର ତପ ଓ ଧ୍ୟାନ କରନ୍ତି; ଶିବ ପ୍ରସନ୍ନ ହୋଇ ବର ଦିଅନ୍ତି। ପ୍ରଭା କହନ୍ତି—ସ୍ତ୍ରୀର ଦେବତା ସ୍ୱାମୀ ହିଁ, ଗୁଣଦୋଷ ନିରପେକ୍ଷ—ଏବଂ ନିଜ ବେଦନା ନିବେଦନ କରନ୍ତି। ଶିବ କୃପାରେ ପତିଙ୍କ ଅନୁଗ୍ରହ ପୁନଃ ପ୍ରାପ୍ତିର ପ୍ରତିଜ୍ଞା କରନ୍ତି; ଉମା ତାହାର ସାଧ୍ୟତା ପ୍ରଶ୍ନ କରିବା ସମୟରେ ନର୍ମଦାର ଉତ୍ତର ତଟରେ ଭାନୁ ଆସନ୍ତି। ଶିବ ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କୁ ପ୍ରଭାଙ୍କ ରକ୍ଷା ଓ ସନ୍ତୋଷ କରିବାକୁ ଆଦେଶ ଦିଅନ୍ତି; ଉମା ପ୍ରଭାଙ୍କୁ ପତ୍ନୀମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ କରିବାକୁ ଅନୁରୋଧ କରନ୍ତି ଏବଂ ସୂର୍ଯ୍ୟ ସମ୍ମତି ଦିଅନ୍ତି। ପ୍ରଭା ତୀର୍ଥ ‘ଉନ୍ମୀଳନ’ ପାଇଁ ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କ ଅଂଶ ତଥାନ୍ତରେ ରହୁ ଭାବେ ବର ମାଗନ୍ତି; ସର୍ବଦେବମୟ ଲିଙ୍ଗ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ ହୋଇ ‘ପ୍ରଭାସେଶ’ ନାମେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ହୁଏ। ପରେ ତୀର୍ଥଯାତ୍ରା-ନୀତି କୁହାଯାଏ—ପ୍ରଭାସେଶ୍ୱରରେ ସ୍ନାନାଦି କଲେ ତତ୍କ୍ଷଣାତ୍ ଇଚ୍ଛିତ ଫଳ ମିଳେ, ବିଶେଷକରି ମାଘ ଶୁକ୍ଳ ସପ୍ତମୀରେ। ବ୍ରାହ୍ମଣ ନିର୍ଦ୍ଦେଶରେ ଅଶ୍ୱ-ସମ୍ବନ୍ଧ, ଭକ୍ତିପୂର୍ବକ ସ୍ନାନ ଓ ଦ୍ୱିଜମାନଙ୍କୁ ଦାନର ବିଧି ଅଛି; ଗୋଦାନର ବିଶେଷ ଲକ୍ଷଣ ସହ ଦାନବିଧି ବର୍ଣ୍ଣିତ। ଫଳଶ୍ରୁତିରେ କୁହାଯାଏ ଯେ ଏଠାରେ ସ୍ନାନ ଓ ବିଶେଷତଃ କନ୍ୟାଦାନ ମହାପାପକୁ ମଧ୍ୟ ନାଶ କରେ; ସୂର୍ଯ୍ୟଲୋକ-ରୁଦ୍ରଲୋକ ପ୍ରାପ୍ତି ଓ ମହାଯଜ୍ଞସମ ଫଳ ମିଳେ। ଗୋଦାନର ମହିମା କାଳାତୀତ ବୋଲି ପ୍ରଶଂସା କରି, ବିଶେଷକରି ଚତୁର୍ଦ୍ଦଶୀର ଗୁରୁତ୍ୱ ଉଲ୍ଲେଖ ହୋଇଛି।

Nāgeśvara-liṅga at the Southern Bank of Revā (Vāsuki’s Atonement and Tīrtha Procedure) / रेवायाः दक्षिणतटे नागेश्वरलिङ्गमाहात्म्यम्
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟ ପ୍ରଶ୍ନୋତ୍ତର ଶୈଳୀରେ ରଚିତ। ଯୁଧିଷ୍ଠିର ପଚାରନ୍ତି—ରେବା (ନର୍ମଦା) ନଦୀର ଦକ୍ଷିଣ ତଟରେ ବାସୁକି କାହିଁକି ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ? ମାର୍କଣ୍ଡେୟ କହନ୍ତି—ଶମ୍ଭୁଙ୍କ ନୃତ୍ୟ ସମୟରେ ଶିବଶିରରୁ ଗଙ୍ଗାଜଳମିଶ୍ରିତ ସ୍ୱେଦ ନିଷ୍ପନ୍ନ ହେଲା; ଏକ ସର୍ପ ତାହା ପାନ କରିବାରୁ ମାଣ୍ଡାକିନୀ କ୍ରୋଧିତ ହେଲେ ଏବଂ ଶାପସଦୃଶ ଫଳରେ ସେ ଅଜଗର-ଭାବ (ଅବନତ/ବନ୍ଧିତ ଅବସ୍ଥା) ପାଇଲା। ବାସୁକି ଦୀନବାଣୀରେ ନଦୀର ପାବନଶକ୍ତିକୁ ସ୍ତୁତି କରି କରୁଣା ଯାଚନା କରେ। ଗଙ୍ଗା ତାକୁ ବିନ୍ଧ୍ୟରେ ଶଙ୍କରଙ୍କ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟରେ ତପ କରିବାକୁ କହନ୍ତି। ଦୀର୍ଘ ତପସ୍ୟା ପରେ ଶିବ ପ୍ରସନ୍ନ ହୋଇ ବର ଦେଇ, ରେବାର ଦକ୍ଷିଣ ତଟରେ ବିଧିପୂର୍ବକ ସ୍ନାନ କରିବାକୁ ଆଦେଶ ଦିଅନ୍ତି। ବାସୁକି ନର୍ମଦାରେ ପ୍ରବେଶ କରି ଶୁଦ୍ଧ ହୁଏ ଏବଂ ସେଠାରେ ପାପହର ପ୍ରସିଦ୍ଧ ନାଗେଶ୍ୱର-ଲିଙ୍ଗ ପ୍ରତିଷ୍ଠାର ବର୍ଣ୍ଣନା ମିଳେ। ପରେ ତୀର୍ଥବିଧି ଓ ଫଳଶ୍ରୁତି—ଅଷ୍ଟମୀ କିମ୍ବା ଚତୁର୍ଦ୍ଦଶୀରେ ମଧୁଦ୍ୱାରା ଶିବାଭିଷେକ; ସଙ୍ଗମରେ ସ୍ନାନ କଲେ ନିଃସନ୍ତାନଙ୍କୁ ସୁସନ୍ତାନ; ଉପବାସସହ ଶ୍ରାଦ୍ଧ କଲେ ପିତୃମାନଙ୍କୁ ଶାନ୍ତି; ଏବଂ ନାଗପ୍ରସାଦରେ ବଂଶ ସର୍ପଭୟରୁ ରକ୍ଷିତ ରହେ।

Mārkaṇḍeśa Tīrtha Māhātmya (मार्कण्डेशतीर्थमाहात्म्य) — Summary of Merits and Ritual Observances
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ମାର୍କଣ୍ଡେୟ ମୁନି ରାଜାଙ୍କୁ “ମହୀପାଳ” ଓ “ପାଣ୍ଡୁନନ୍ଦନ” ବୋଲି ସମ୍ବୋଧନ କରି, ନର୍ମଦା ନଦୀର ଦକ୍ଷିଣ ତଟରେ ଅବସ୍ଥିତ ଅତ୍ୟନ୍ତ ପ୍ରଶଂସିତ ମାର୍କଣ୍ଡେଶ ତୀର୍ଥକୁ ଯାତ୍ରା କରିବାକୁ ଉପଦେଶ ଦେଇଛନ୍ତି। ଏହି ସ୍ଥାନ ଦେବତାମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ମଧ୍ୟ ପୂଜ୍ୟ ଏବଂ ଶୈବ ଉପାସନାର ଗୁପ୍ତ କେନ୍ଦ୍ର ବୋଲି ବର୍ଣ୍ଣିତ। ମୁନି କହନ୍ତି—ପୂର୍ବେ ସେ ନିଜେ ସେଠାରେ ପବିତ୍ର ପ୍ରତିଷ୍ଠା କରିଥିଲେ ଏବଂ ଶଙ୍କରଙ୍କ କୃପାରେ ମୋକ୍ଷଦାୟି ଜ୍ଞାନ ତାଙ୍କୁ ଉଦିତ ହୋଇଥିଲା। ତୀର୍ଥରେ ଜଳରେ ପ୍ରବେଶ ସମୟରେ ଜପ କଲେ ସଞ୍ଚିତ ପାପ କ୍ଷୟ ହୁଏ; ମନ, ବାକ୍, କର୍ମ ଦ୍ୱାରା ହୋଇଥିବା ଦୋଷମାନେ ମଧ୍ୟ ଶୁଦ୍ଧ ହୁଅନ୍ତି। ଦକ୍ଷିଣ ଦିଗକୁ ମୁହଁ କରି ଦାଁଡ଼ି ପିଣ୍ଡିକା ଧାରଣ କରି, ଶୂଳଧାରୀ ଶିବଙ୍କ ବିଭିନ୍ନ ରୂପରେ ଏକାଗ୍ର ଭକ୍ତିଯୋଗରେ ପୂଜା କଲେ ଦେହାନ୍ତେ ଶିବଲୋକ ପ୍ରାପ୍ତି ହୁଏ ବୋଲି ଫଳଶ୍ରୁତି ଅଛି। ଅଷ୍ଟମୀ ରାତିରେ ଘିଅ ଦୀପ ଜ୍ୱାଳାଇଲେ ସ୍ୱର୍ଗଲୋକ ସିଦ୍ଧି, ଏବଂ ସେଠାରେ ଶ୍ରାଦ୍ଧ କଲେ ପ୍ରଳୟ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ପିତୃମାନେ ତୃପ୍ତ ରହନ୍ତି ବୋଲି କୁହାଯାଇଛି। ଇଙ୍ଗୁଡ, ବଦର, ବିଲ୍ୱ, ଅକ୍ଷତ କିମ୍ବା କେବଳ ଜଳ ଦ୍ୱାରା ତର୍ପଣ କଲେ ବଂଶ ପାଇଁ ‘ଜନ୍ମଫଳ’ ମିଳେ—ଏହିପରି ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ନଦୀତଟ ସହ ଜଡିତ ସଂକ୍ଷିପ୍ତ ଆଚାର-ଫଳବିଧାନ ଦିଆଯାଇଛି।

Saṅkarṣaṇa-Tīrtha Māhātmya (संकर्षणतीर्थमाहात्म्य) — The Glory of Saṅkarṣaṇa Tīrtha
ଅଧ୍ୟାୟ ୧୦୧ରେ ମାର୍କଣ୍ଡେୟ ରାଜାଙ୍କୁ କହନ୍ତି—ନର୍ମଦାର ଉତ୍ତର ତଟରେ, ଯଜ୍ଞବାଟର ମଧ୍ୟଭାଗରେ ‘ସଙ୍କର୍ଷଣ’ ନାମକ ଅତ୍ୟନ୍ତ ପୁଣ୍ୟ ତୀର୍ଥ ଅଛି; ଏହା ପାପନାଶକ। ଏହି ତୀର୍ଥର ପବିତ୍ରତା ବଲଭଦ୍ରଙ୍କ ପୂର୍ବତପସ୍ୟା ଏବଂ ସେଠାରେ ଉମାସହିତ ଶମ୍ଭୁ, କେଶବ ଓ ଦେବଗଣଙ୍କ ନିତ୍ୟ ସାନ୍ନିଧ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ବର୍ଣ୍ଣିତ। ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କ ଉପକାର ପାଇଁ ବଲଭଦ୍ର ପରମ ଭକ୍ତିରେ ସେଠାରେ ଶଙ୍କରଙ୍କ ପ୍ରତିଷ୍ଠା କରି ଏହାକୁ ଯାଗ-କର୍ମର କେନ୍ଦ୍ର କଲେ। ବିଧି—କ୍ରୋଧ ଓ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଜିତି ସେଠାରେ ସ୍ନାନ କରୁଥିବା ଭକ୍ତ ଶୁକ୍ଳପକ୍ଷ ଏକାଦଶୀରେ ମଧୁଦ୍ୱାରା ଶିବାଭିଷେକ କରି ପୂଜା କରୁ। ସେଠାରେ ପିତୃମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଶ୍ରାଦ୍ଧ-ଦାନ ମଧ୍ୟ ଅନୁମୋଦିତ; ବଲଭଦ୍ରଙ୍କ ଘୋଷଣାନୁସାରେ ଏହାରେ ପରମ ସ୍ଥାନ ପ୍ରାପ୍ତି ହୁଏ।

मन्मथेश्वर-तीर्थमाहात्म्य (Glory of the Manmatheśvara Tīrtha)
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ମୁନି ମାର୍କଣ୍ଡେୟ ରାଜଶ୍ରୋତାଙ୍କୁ ଦେବତାମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ପୂଜିତ ଶୈବ ତୀର୍ଥ ‘ମନ୍ମଥେଶ୍ୱର’ର ଦର୍ଶନ‑ସ୍ନାନ ବିଧି ଓ ପୁଣ୍ୟଫଳର କ୍ରମ ବିଷୟରେ ଉପଦେଶ ଦିଅନ୍ତି। କେବଳ ସ୍ନାନକୁ ମଧ୍ୟ ରକ୍ଷାକାରୀ ଓ ପୁଣ୍ୟଦାୟକ କୁହାଯାଇଛି; ମନଶ୍ଶୁଦ୍ଧି ସହ ସ୍ନାନ ଏବଂ ଏକ ରାତି ଉପବାସ କଲେ ମହାଫଳ; ତିନି ରାତିର ବ୍ରତ‑ଅନୁଷ୍ଠାନରେ କ୍ରମେ ଅଧିକ ପୁଣ୍ୟ ମିଳେ। ରାତିରେ ଦେବତାଙ୍କ ସମ୍ମୁଖରେ ଜାଗରଣ, ଗୀତ‑ବାଦ୍ୟ, ନୃତ୍ୟ ଆଦି ଭକ୍ତିକର୍ମ ପରମେଶ୍ୱରଙ୍କୁ ପ୍ରସନ୍ନ କରେ ବୋଲି କୁହାଯାଇଛି। ମନ୍ମଥେଶ୍ୱରକୁ ସ୍ୱର୍ଗାରୋହଣର ‘ସୋପାନ’ ଭାବେ ବର୍ଣ୍ଣନା କରି, କାମକୁ ମଧ୍ୟ ଶୁଦ୍ଧ ଭକ୍ତିର ପଥରେ ପବିତ୍ର ଭାବେ ପ୍ରବାହିତ କରିବା ଇଙ୍ଗିତ ମିଳେ। ସନ୍ଧ୍ୟାବେଳେ ଶ୍ରାଦ୍ଧ ଓ ଦାନ, ବିଶେଷତଃ ଅନ୍ନଦାନର ମହିମା, ଏବଂ ଚୈତ୍ର ଶୁକ୍ଳ ତ୍ରୟୋଦଶୀରେ ଗୋଦାନ ଓ ରାତ୍ରିଜାଗରଣରେ ଘିଅ ଦୀପ ଅର୍ପଣର ବିଧି ଦିଆଯାଇଛି। ଶେଷରେ ନାରୀ‑ପୁରୁଷ ଉଭୟଙ୍କ ପାଇଁ ସମାନ ପୁଣ୍ୟଫଳ କୁହାଯାଇଛି।

एरण्डीसङ्गममाहात्म्य — The Māhātmya of the Eraṇḍī–Reva Confluence
ଅଧ୍ୟାୟ ୧୦୩ ଏକାଧିକ ସଂବାଦ-ସ୍ତରରେ ଗଠିତ। ମାର୍କଣ୍ଡେୟ ରାଜାଙ୍କୁ ଏରଣ୍ଡୀ–ରେବା ସଙ୍ଗମକୁ ନିର୍ଦ୍ଦେଶ କରି କହନ୍ତି ଯେ ଏହି ତୀର୍ଥର ରହସ୍ୟ ଶିବ ପାର୍ବତୀଙ୍କୁ “ଗୁହ୍ୟାତିଗୁହ୍ୟ” ଭାବେ ପୂର୍ବେ ଉପଦେଶ ଦେଇଥିଲେ। ଶିବ ଅତ୍ରି ଓ ଅନସୂୟାଙ୍କ ସନ୍ତାନହୀନତା ଉଲ୍ଲେଖ କରି, ସନ୍ତାନ କୁଳଧର୍ମର ଆଧାର ଓ ପରଲୋକହିତର ସହାୟ ବୋଲି ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରନ୍ତି। ଅନସୂୟା ରେବାର ଉତ୍ତର ତଟରେ ସଙ୍ଗମସ୍ଥଳୀରେ ଦୀର୍ଘ ତପସ୍ୟା କରନ୍ତି—ଗ୍ରୀଷ୍ମରେ ପଞ୍ଚାଗ୍ନି, ବର୍ଷାରେ ଚାନ୍ଦ୍ରାୟଣ, ଶୀତରେ ଜଳବାସ; ନିତ୍ୟ ସ୍ନାନ, ସନ୍ଧ୍ୟା, ଦେବର୍ଷି-ତର୍ପଣ, ହୋମ ଓ ପୂଜା। ତାପରେ ବ୍ରହ୍ମା–ବିଷ୍ଣୁ–ରୁଦ୍ର ଗୁପ୍ତ ଦ୍ୱିଜରୂପେ ପ୍ରକଟ ହୋଇ ନିଜ ଋତୁ-ତତ୍ତ୍ୱ ପ୍ରକାଶ କରନ୍ତି—ବର୍ଷା/ବୀଜ, ଶୀତ/ପାଳନ, ଗ୍ରୀଷ୍ମ/ଶୋଷଣ—ଏବଂ ବର ଦେଇ ତୀର୍ଥର ନିତ୍ୟ ପାବନତା ଓ ଇଚ୍ଛାପୂରଣ ଶକ୍ତି ସ୍ଥାପନ କରନ୍ତି। ପରେ ବିଶେଷତଃ ଚୈତ୍ର ମାସରେ ସଙ୍ଗମସ୍ନାନ, ରାତ୍ରିଜାଗରଣ, ଦ୍ୱିଜଭୋଜନ, ପିଣ୍ଡଦାନ, ପ୍ରଦକ୍ଷିଣା ଓ ଦାନବିଧିର ବିଧାନ ରହିଛି, ଯାହାର ପୁଣ୍ୟ ବହୁଗୁଣ ବଢ଼େ। ଦ୍ୱିତୀୟ ଦୃଷ୍ଟାନ୍ତରେ ଗୃହସ୍ଥ ଗୋବିନ୍ଦ କାଠ ସଂଗ୍ରହ କରିବାବେଳେ ଅଜାଣତେ ଶିଶୁମୃତ୍ୟୁର କାରଣ ହୁଏ; ପରେ ଶରୀରପୀଡ଼ାକୁ କର୍ମଫଳ ଭାବେ ବୁଝାଯାଏ। ସଙ୍ଗମସ୍ନାନ ଓ ପୂଜା-ଦାନ ଦ୍ୱାରା ସେ ଶାନ୍ତି ପାଏ—ଏହା ପ୍ରାୟଶ୍ଚିତ୍ତର ତୀର୍ଥାଚରଣ ଧର୍ମକୁ ଦର୍ଶାଏ। ଶେଷରେ ଶ୍ରବଣ-ପାଠ, ସେଠାରେ ବାସ/ଉପବାସ, ଏବଂ ଜଳ-ମୃତ୍ତିକା ସ୍ପର୍ଶମାତ୍ରରେ ମଧ୍ୟ ପୁଣ୍ୟବୃଦ୍ଧି ହୁଏ ବୋଲି ଫଳଶ୍ରୁତି ଦିଆଯାଇଛି।

सौवर्णशिला-तीर्थमाहात्म्य (Glory of the Sauvarṇaśilā Tīrtha)
ମାର୍କଣ୍ଡେୟ ରାଜାଙ୍କୁ ଉପଦେଶ ଦିଅନ୍ତି—ରେବା ନଦୀର ଉତ୍ତର ତଟରେ ସଙ୍ଗମ ସମୀପରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ସୌବର୍ଣ୍ଣଶିଳା ତୀର୍ଥକୁ ଯାଅ। ଏହା ସର୍ବପାପହର, ପୂର୍ବେ ଋଷିଗଣଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ, ଦୁର୍ଲଭ; ଅଳ୍ପ ପରିସରରେ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ ଅତ୍ୟନ୍ତ ପ୍ରବଳ ପୁଣ୍ୟକ୍ଷେତ୍ର ବୋଲି ବର୍ଣ୍ଣିତ। କ୍ରମବିଧି—ସୌବର୍ଣ୍ଣଶିଳାରେ ସ୍ନାନ କରି, ମହେଶ୍ୱରଙ୍କ ପୂଜା କର, ଭାସ୍କର (ସୂର୍ଯ୍ୟ)ଙ୍କୁ ନମସ୍କାର କର, ତାପରେ ଘିଅ ମିଶା ବିଲ୍ୱ କିମ୍ବା ବିଲ୍ୱପତ୍ର ଦ୍ୱାରା ପବିତ୍ର ଅଗ୍ନିରେ ଆହୁତି ଦେ। ପ୍ରଭୁ ପ୍ରସନ୍ନ ହେଉନ୍ତୁ ଓ ରୋଗ ନିବୃତ୍ତି ହେଉ—ଏମିତି ସଂକ୍ଷିପ୍ତ ପ୍ରାର୍ଥନା ମଧ୍ୟ ଦିଆଯାଇଛି। ପରେ ଦାନମାହାତ୍ମ୍ୟ—ଯୋଗ୍ୟ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ସୁବର୍ଣ୍ଣଦାନ, ବହୁ ସୁବର୍ଣ୍ଣଦାନ ଓ ମହାଯଜ୍ଞର ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଫଳ ସମାନ ବୋଲି କୁହାଯାଇଛି। ଏହାର ଫଳରେ ମୃତ୍ୟୁ ପରେ ସ୍ୱର୍ଗାରୋହଣ, ରୁଦ୍ରସାନ୍ନିଧ୍ୟରେ ଦୀର୍ଘ ସଙ୍ଗ, ପୁନଃ ଅବତରଣରେ ଶୁଦ୍ଧ ସମୃଦ୍ଧ କୁଳରେ ଶୁଭଜନ୍ମ ଓ ସେଇ ତୀର୍ଥଜଳର ସ୍ମୃତି ଅବିଚ୍ଛିନ୍ନ ରହେ ବୋଲି କଥିତ।

करञ्जातीर्थगमनफलम् | The Merit of Going to the Karañjā Tīrtha
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ମୁନି ମାର୍କଣ୍ଡେୟ ‘ରାଜେନ୍ଦ୍ର’ଙ୍କୁ କରଞ୍ଜା ତୀର୍ଥଗମନର ବିଧି ଓ ଫଳ ସଂକ୍ଷେପରେ କହିଛନ୍ତି। ଉପବାସ ରଖି ଇନ୍ଦ୍ରିୟସଂଯମ ସହ କରଞ୍ଜାକୁ ଯାଇ ସେଠାରେ ସ୍ନାନ କଲେ ସମସ୍ତ ପାପରୁ ମୁକ୍ତି ମିଳେ ବୋଲି ଘୋଷିତ। ତାପରେ ଭକ୍ତିସହ ମହାଦେବଙ୍କ ପୂଜା କରିବା ଓ ଶ୍ରଦ୍ଧାରେ ଦାନ ଦେବାର କ୍ରମ ଦିଆଯାଇଛି। ଦାନଦ୍ରବ୍ୟରେ ସୁବର୍ଣ୍ଣ, ରୌପ୍ୟ, ମଣି‑ମୁକ୍ତା‑ପ୍ରବାଳ ଆଦି ସହ ପାଦୁକା, ଛତା, ଶୟ୍ୟା, ଆଚ୍ଛାଦନ ପରି ଉପଯୋଗୀ ବସ୍ତୁ ଉଲ୍ଲେଖିତ। ଏହି ତୀର୍ଥସେବା‑ଶୈବପୂଜା‑ଦାନଧର୍ମର ଫଳ ‘କୋଟି‑କୋଟି ଗୁଣ’ ବୋଲି ମହିମା କରାଯାଇଛି।

Mahīpāla Tīrtha Māhātmya (Auspiciousness Rite to Umā–Rudra) | महीपालतीर्थमाहात्म्य (उमारुद्र-सौभाग्यविधिः)
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ମାର୍କଣ୍ଡେୟ ଋଷି ରାଜାଙ୍କୁ ମହୀପାଳ-ତୀର୍ଥର ମାହାତ୍ମ୍ୟ ଓ ଅନୁଷ୍ଠାନବିଧି ଉପଦେଶ କରନ୍ତି। ନର୍ମଦା-ତଟରେ ଅବସ୍ଥିତ ଏହି ତୀର୍ଥ ଅତ୍ୟନ୍ତ ସୁନ୍ଦର ଏବଂ ସୌଭାଗ୍ୟଦାୟକ; ନାରୀ-ପୁରୁଷ ଉଭୟଙ୍କ ପାଇଁ, ବିଶେଷକରି ଦୁର୍ଭାଗ୍ୟପୀଡ଼ିତଙ୍କ ପାଇଁ ଏହା ହିତକର ବୋଲି କୁହାଯାଇଛି। ଏଠାରେ ଉମା–ରୁଦ୍ରଙ୍କ ବିଶେଷ ପୂଜା ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ—ଇନ୍ଦ୍ରିୟ-ନିଗ୍ରହ ସହିତ ଶୀଳାଚରଣ, ତୃତୀୟା ତିଥିରେ ଉପବାସ, ଏବଂ ଯୋଗ୍ୟ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଦମ୍ପତିଙ୍କୁ ଭକ୍ତିରେ ଆମନ୍ତ୍ରଣ। ସତ୍କାରବିଧିରେ ସୁଗନ୍ଧ, ମାଳା, ସୁଗନ୍ଧିତ ବସ୍ତ୍ର ଦେଇ ପାୟସ ଓ କୃସରା (ଖିଚୁଡ଼ି) ଭୋଜନ କରାଇ, ପରେ ପ୍ରଦକ୍ଷିଣା କରି ମହାଦେବ ଗୌରୀସହ ପ୍ରସନ୍ନ ହେଉନ୍ତୁ ଓ ଅବିୟୋଗ (ଅବିଚ୍ଛେଦ) ଲାଭ ହେଉ—ଏମିତି ଭକ୍ତିବାକ୍ୟ ଉଚ୍ଚାରଣ କରିବାକୁ କୁହାଯାଇଛି। ଏହାକୁ ଅବହେଳା କଲେ ଦାରିଦ୍ର୍ୟ, ଶୋକ ଓ ଜନ୍ମଜନ୍ମାନ୍ତର ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ବନ୍ଧ୍ୟତ୍ୱ ଭଳି ଦୁର୍ଭାଗ୍ୟ ବଢ଼େ; ଯଥାବିଧି, ବିଶେଷକରି ଜ୍ୟେଷ୍ଠ ଶୁକ୍ଳପକ୍ଷ ତୃତୀୟାରେ କଲେ ପାପନାଶ ଓ ଦାନରେ ପୁଣ୍ୟବୃଦ୍ଧି ହୁଏ। ବ୍ରାହ୍ମଣୀ ଓ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ଗୌରୀ–ଶିବ ସ୍ୱରୂପ ଭାବେ ପୂଜା, ସିନ୍ଦୂର–କୁଙ୍କୁମ ଆଦି ମଙ୍ଗଳଦ୍ରବ୍ୟ ଅର୍ପଣ, ଆଭୂଷଣ, ଧାନ୍ୟ, ଅନ୍ନ ଇତ୍ୟାଦି ଦାନର ନିର୍ଦ୍ଦେଶ ମଧ୍ୟ ଅଛି। ଫଳଶ୍ରୁତିରେ ପୁଣ୍ୟବୃଦ୍ଧି, ଶଙ୍କରାନୁକୂଳ ଉତ୍ତମ ଭୋଗ, ପ୍ରଚୁର ସୌଭାଗ୍ୟ, ନିଃସନ୍ତାନଙ୍କୁ ପୁତ୍ରଲାଭ, ଦରିଦ୍ରଙ୍କୁ ଧନଲାଭ, ଏବଂ ନର୍ମଦାରେ ଏହି ତୀର୍ଥ କାମନାପୂରକ ବୋଲି ପ୍ରତିପାଦିତ।

भण्डारीतीर्थमाहात्म्य (Bhaṇḍārī Tīrtha Māhātmya: The Glory of Bhaṇḍārī Pilgrimage Site)
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ଶ୍ରୀ ମାର୍କଣ୍ଡେୟ ଋଷି ରେବାଖଣ୍ଡ ମଧ୍ୟରେ ଏକ ସଂକ୍ଷିପ୍ତ ତୀର୍ଥ-ଉପଦେଶ ରାଜାଙ୍କୁ ଦିଅନ୍ତି। ସେ ଶ୍ରୋତାଙ୍କୁ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ଭଣ୍ଡାରୀ-ତୀର୍ଥକୁ ଯିବାକୁ କହି, ସେଠାର ଧର୍ମଫଳ ଏପରି ଯେ ଉନବିଂଶତି ଯୁଗ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ‘ଦାରିଦ୍ର୍ୟଛେଦ’—ଦାରିଦ୍ର୍ୟ ନାଶ—ହୁଏ ବୋଲି ବର୍ଣ୍ଣନା କରନ୍ତି। ମାହାତ୍ମ୍ୟର କାରଣକଥାରେ କୁବେର (ଧନଦ) ସେଠାରେ ତପ କରିଥିଲେ; ପଦ୍ମସମ୍ଭବ ବ୍ରହ୍ମା ପ୍ରସନ୍ନ ହୋଇ, ସେଇ ସ୍ଥାନରେ ଅଳ୍ପ ଦାନ କଲେ ମଧ୍ୟ ଧନରକ୍ଷା ମିଳିବ ବୋଲି ବର ଦେଲେ। ତେଣୁ ନିୟମ: ଯେ ଭକ୍ତିରେ ସେଠାକୁ ଯାଇ ସ୍ନାନ କରି ଦାନ କରେ, ତାହାର ଧନର କ୍ଷୟ କିମ୍ବା ବାଧା (ବିତ୍ତ-ପରିଚ୍ଛେଦ) ହୁଏ ନାହିଁ; ସମୃଦ୍ଧି ସଞ୍ଚୟରେ ନୁହେଁ, ତୀର୍ଥଯାତ୍ରା-ଭକ୍ତି-ନିୟତ ଦାନରେ ସ୍ଥିର ହୁଏ।

रोहिणीतीर्थमाहात्म्य (Rohiṇī Tīrtha Māhātmya)
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ମାର୍କଣ୍ଡେୟ ରାଜାଙ୍କୁ ରୋହିଣୀ-ତୀର୍ଥର ଉପଦେଶ ଦିଅନ୍ତି—ଏହା ତ୍ରିଲୋକରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ଏବଂ ପାପ-ଦୋଷ ଶୋଧନକାରୀ ବୋଲି ପ୍ରଶଂସିତ। ଯୁଧିଷ୍ଠିର ତୀର୍ଥର ଫଳ ସ୍ପଷ୍ଟ ଭାବେ ପଚାରିଲେ, କଥା ପ୍ରଳୟକାଳରୁ ଆରମ୍ଭ ହୁଏ: ଜଳରାଶି ଉପରେ ଶୟନ କରୁଥିବା ପଦ୍ମନାଭ/ଚକ୍ରଧାରୀ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ନାଭିରୁ ଦୀପ୍ତ କମଳ ଉଦ୍ଭବିତ ହୋଇ, ସେଠାରୁ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଜନ୍ମ ହୁଏ। ବ୍ରହ୍ମା ନିର୍ଦ୍ଦେଶ ଚାହିଲେ ବିଷ୍ଣୁ ସୃଷ୍ଟିକାର୍ଯ୍ୟରେ ନିଯୁକ୍ତ କରନ୍ତି; ପରେ ଋଷିମାନଙ୍କ, ଦକ୍ଷବଂଶ ଓ ଦକ୍ଷଙ୍କ କନ୍ୟାମାନଙ୍କ ଉତ୍ପତ୍ତି ବର୍ଣ୍ଣିତ ହୁଏ। ଚନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ପତ୍ନୀମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ରୋହିଣୀ ସବୁଠାରୁ ପ୍ରିୟ ବୋଲି କୁହାଯାଏ; କିନ୍ତୁ ସମ୍ପର୍କର ତଣାପୋଡ଼ାରୁ ସେ ବୈରାଗ୍ୟ ଧାରଣ କରି ନର୍ମଦା-ତଟରେ ତପସ୍ୟା କରନ୍ତି। କ୍ରମବଦ୍ଧ ଉପବାସ-ବ୍ରତ, ପୁନଃପୁନଃ ସ୍ନାନ ଏବଂ ରକ୍ଷାକାରିଣୀ-ଦୁଃଖନାଶିନୀ ନାରାୟଣୀ/ଭବାନୀ ଦେବୀଙ୍କ ଶରଣାଗତି-ଭକ୍ତି ତାଙ୍କ ସାଧନା। ଦେବୀ ପ୍ରସନ୍ନ ହୋଇ ରୋହିଣୀଙ୍କ ପ୍ରାର୍ଥନା ପୂରଣ କରନ୍ତି; ତେଣୁ ତୀର୍ଥର ନାମ ଓ ମାହାତ୍ମ୍ୟ ସ୍ଥାପିତ ହୁଏ—ଏଠାରେ ସ୍ନାନ କରୁଥିବା ଲୋକ ଦାମ୍ପତ୍ୟରେ ରୋହିଣୀ ପରି ପ୍ରିୟ ହୁଅନ୍ତି, ଏବଂ ଏଠାରେ ମୃତ୍ୟୁ ହେଲେ ସାତ ଜନ୍ମ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଦାମ୍ପତ୍ୟ-ବିୟୋଗ ହୁଏ ନାହିଁ।

चक्रतीर्थमाहात्म्य (Cakratīrtha Māhātmya) — The Glory of Cakra Tīrtha at Senāpura
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ମାର୍କଣ୍ଡେୟ ସେନାପୁରରେ ଅବସ୍ଥିତ ଚକ୍ରତୀର୍ଥର ମାହାତ୍ମ୍ୟ କହିଛନ୍ତି। ଏହା ପାପକ୍ଷୟକାରୀ, ଦୋଷଶୋଧକ ଏବଂ ଅତ୍ୟନ୍ତ ପବିତ୍ର ତୀର୍ଥ ବୋଲି ନିର୍ଦ୍ଦେଶ ମିଳେ। କଥାପ୍ରସଙ୍ଗରେ ମହାସେନଙ୍କ ସେନାପତ୍ୟାଭିଷେକ ସମୟରେ ଇନ୍ଦ୍ରପ୍ରମୁଖ ଦେବମାନେ ଦାନବନିଗ୍ରହ ଓ ଦେବସେନାବିଜୟ ପାଇଁ ଏକତ୍ରିତ ହୁଅନ୍ତି; ସେତେବେଳେ ରୁରୁ ନାମକ ଦାନବ ବିଘ୍ନ ସୃଷ୍ଟି କରି ଭୟଙ୍କର ଯୁଦ୍ଧ ଆରମ୍ଭ କରେ, ପୁରାଣୀୟ ଶସ୍ତ୍ର-ଅସ୍ତ୍ର ଓ ବ୍ୟୂହର ବର୍ଣ୍ଣନା ହୁଏ। ନିର୍ଣ୍ଣାୟକ ମୁହୂର୍ତ୍ତରେ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ସୁଦର୍ଶନଚକ୍ର ପ୍ରୟୋଗ ହୋଇ ରୁରୁର ଶିରଚ୍ଛେଦ କରେ ଏବଂ ଅଭିଷେକର ବାଧା ନାଶ ହୁଏ। ମୁକ୍ତ ଚକ୍ର ଦାନବକୁ ଦ୍ୱିଭାଜିତ କରି ଶୁଦ୍ଧ ଜଳରେ ପତିତ ହେବାରୁ ସେଠାରେ ‘ଚକ୍ରତୀର୍ଥ’ ନାମ ଓ ପାବନ କାର୍ଯ୍ୟ ସ୍ଥାପିତ ହୁଏ। ପରେ ଫଳଶ୍ରୁତି: ଏଠାରେ ସ୍ନାନ ଓ ଅଚ୍ୟୁତପୂଜା କଲେ ପୁଣ୍ଡରୀକ-ଯଜ୍ଞଫଳ; ସ୍ନାନ କରି ନିୟମଶୀଳ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କୁ ସମ୍ମାନ କଲେ କୋଟିଗୁଣ ପୁଣ୍ୟ; ଭକ୍ତିରେ ଏଠାରେ ଦେହତ୍ୟାଗ କଲେ ବିଷ୍ଣୁଲୋକ ପ୍ରାପ୍ତି, ଶୁଭଭୋଗ ଓ ପରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ କୁଳରେ ପୁନର୍ଜନ୍ମ। ଶେଷରେ ତୀର୍ଥକୁ ଧନ୍ୟ, ଦୁଃଖନାଶକ ଓ ପାପନାଶକ ବୋଲି କହି ଆଗାମୀ ଉପଦେଶର ସୂଚନା ଦିଆଯାଇଛି।

Cakratīrtha-Nikaṭa Vaiṣṇava-Tīrtha Māhātmya (Glorification of the Vaiṣṇava Tīrtha near Cakratīrtha)
ମାର୍କଣ୍ଡେୟ ଶୁଦ୍ଧିକର ତୀର୍ଥଯାତ୍ରାର କ୍ରମ ବର୍ଣ୍ଣନା କରନ୍ତି; ଏହାର ଶେଷ ଚକ୍ରତୀର୍ଥ ନିକଟସ୍ଥ ଏକ ବୈଷ୍ଣବ ତୀର୍ଥରେ ହୁଏ। ସେହି ତୀର୍ଥ ପ୍ରାଚୀନ କାଳରେ ବିଷ୍ଣୁ (ଜନାର୍ଦନ) ଦ୍ୱାରା ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ଭୟଙ୍କର ଦାନବବଧ ପରେ, ସେହି ସଂଘର୍ଷଜନିତ ଅବଶିଷ୍ଟ ଦୋଷ ଓ ପାପଫଳ ନିବାରଣ ପାଇଁ ଭଗବାନ ଏହି ତୀର୍ଥ ସ୍ଥାପନ କଲେ—ଏହି କଥା ତାହାର ମାହାତ୍ମ୍ୟର ଆଧାର। ଏଠାରେ କ୍ରୋଧଜୟ (ଜିତକ୍ରୋଧ), କଠୋର ତପସ୍ୟା ଓ ମୌନବ୍ରତର ଗୁରୁତ୍ୱ ଉଲ୍ଲେଖିତ; ଏପରି ସଂଯମ ଦେବ ଓ ଦାନବମାନେ ମଧ୍ୟ ସହଜରେ କରିପାରନ୍ତି ନାହିଁ। ପରେ ସଂକ୍ଷିପ୍ତ ବିଧାନ—ସ୍ନାନ, ଯୋଗ୍ୟ ଦ୍ୱିଜାତିଙ୍କୁ ଦାନ, ଏବଂ ବିଧିମତ ଜପ—ଏହା ତୁରନ୍ତ ଭାରୀ ପାପକୁ ମଧ୍ୟ ହରି, ସାଧକଙ୍କୁ ବୈଷ୍ଣବ ପଦକୁ ନେଇଯାଏ ବୋଲି ନିଶ୍ଚୟ କରେ।

स्कन्दतीर्थ-सम्भवः (Origin and Merits of Skanda-Tīrtha on the Narmadā)
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ଯୁଧିଷ୍ଠିର ସ୍କନ୍ଦଙ୍କ ଆବିର୍ଭାବ-ପ୍ରସଙ୍ଗ ଓ ନର୍ମଦାତଟର ସ୍କନ୍ଦତୀର୍ଥର ବିଧି-ଫଳ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ପଚାରନ୍ତି। ମାର୍କଣ୍ଡେୟ କହନ୍ତି—ସେନାପତି ନଥିବାରୁ ଦେବଗଣ ଶିବଙ୍କୁ ପ୍ରାର୍ଥନା କରନ୍ତି। ପରେ ଉମା ପ୍ରତି ଶିବଙ୍କ ସଙ୍କଳ୍ପ, ଦେବକାର୍ଯ୍ୟାର୍ଥେ ଅଗ୍ନି ମାଧ୍ୟମରେ ଦିବ୍ୟ ତେଜ ଗ୍ରହଣ, ଦେବମାନଙ୍କ ସନ୍ତାନକୁ ପ୍ରଭାବିତ କରୁଥିବା ଉମାଙ୍କ କ୍ରୋଧଜ ଶାପ, ଏବଂ ସେଇ ତେଜର କ୍ରମାନୁକ୍ରମିକ ସ୍ଥାନାନ୍ତର ବର୍ଣ୍ଣିତ। ଅଗ୍ନି ତେଜ ଧାରଣ କରିପାରିନଥିବାରୁ ଗଙ୍ଗାରେ ରଖନ୍ତି; ଗଙ୍ଗା ତାହାକୁ ଶରସ୍ତମ୍ବ (ନଳ-ଝାଡ଼) ମଧ୍ୟରେ ନିକ୍ଷେପ କରନ୍ତି। କୃତ୍ତିକାମାନେ ଶିଶୁକୁ ପାଳନ କରନ୍ତି; ସେ ଷଣ୍ମୁଖ ରୂପେ ପ୍ରକଟ ହୋଇ କାର୍ତ୍ତିକେୟ, କୁମାର, ଗଙ୍ଗାଗର୍ଭ, ଅଗ୍ନିଜ ଆଦି ନାମରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ହୁଅନ୍ତି। ଦୀର୍ଘ ତପସ୍ୟା ଓ ତୀର୍ଥପରିଭ୍ରମଣ ପରେ ସ୍କନ୍ଦ ନର୍ମଦାର ଦକ୍ଷିଣ ତଟରେ ଘୋର ତପ କରନ୍ତି। ଶିବ-ଉମା ପ୍ରସନ୍ନ ହୋଇ ତାଙ୍କୁ ନିତ୍ୟ ସେନାପତି ନିଯୁକ୍ତ କରନ୍ତି ଏବଂ ମୟୂରବାହନ ଦାନ କରନ୍ତି। ସେଇ ସ୍ଥାନ ସ୍କନ୍ଦତୀର୍ଥ ଭାବେ ଖ୍ୟାତ—ଦୁର୍ଲଭ ଓ ପାପନାଶକ। ସେଠାରେ ସ୍ନାନ ଓ ଶିବପୂଜା ଯଜ୍ଞସମ ପୁଣ୍ୟ ଦିଏ; ତିଳମିଶ୍ରିତ ଜଳରେ ପିତୃତର୍ପଣ ଏବଂ ଏକ ମାତ୍ର ବିଧିବତ୍ ପିଣ୍ଡଦାନ କଲେ ପିତୃମାନେ ବାରୋ ବର୍ଷ ତୃପ୍ତ ରହନ୍ତି। ସେଠାରେ କୃତ କର୍ମ ଅକ୍ଷୟ ହୁଏ; ଶାସ୍ତ୍ରୋକ୍ତ ବିଧିରେ ଦେହତ୍ୟାଗ କଲେ ଶିବଲୋକ ପ୍ରାପ୍ତି ଏବଂ ପରେ ବେଦବିଦ୍ୟା, ଆରୋଗ୍ୟ, ଦୀର୍ଘାୟୁ, କୁଳପରମ୍ପରା ସହିତ ଶୁଭଜନ୍ମ ମିଳେ।

Āṅgirasatīrtha-māhātmya (Glory of the Āṅgirasa Tīrtha)
ମାର୍କଣ୍ଡେୟ ରାଜସମ୍ବାଦୀଙ୍କୁ ନର୍ମଦାର ଉତ୍ତର ତଟରେ ଅବସ୍ଥିତ ଆଙ୍ଗିରସତୀର୍ଥକୁ ଯିବାକୁ ନିର୍ଦ୍ଦେଶ ଦେଇ, ଏହାକୁ ସର୍ବପାପବିନାଶକ ଓ ସର୍ବଲୋକପାବନ ବୋଲି ବର୍ଣ୍ଣନା କରନ୍ତି। ପରେ ତୀର୍ଥର କାରଣକଥା କୁହାଯାଏ—ବେଦବିଦ୍ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଋଷି ଅଙ୍ଗିରା ଯୁଗାରମ୍ଭରେ ପୁତ୍ରଲାଭ ପାଇଁ ଦୀର୍ଘ ତପ କଲେ। ତ୍ରିଷବଣ ସ୍ନାନ, ନିତ୍ୟ ଦେବଜପ, ମହାଦେବ ପୂଜା ଏବଂ କୃଚ୍ଛ୍ର-ଚାନ୍ଦ୍ରାୟଣ ଆଦି ବ୍ରତନିୟମରେ ଶିବାରାଧନା କଲେ। ବାର ବର୍ଷ ତପ ପରେ ଶିବ ପ୍ରସନ୍ନ ହୋଇ ବର ଦେବାକୁ କହିଲେ। ଅଙ୍ଗିରା ବେଦବିଦ୍ୟାସମ୍ପନ୍ନ, ଶିଷ୍ଟାଚାରୀ, ବହୁଶାସ୍ତ୍ରନିପୁଣ, ଦେବମନ୍ତ୍ରୀ ସଦୃଶ ଏବଂ ସର୍ବତ୍ର ପୂଜ୍ୟ ଏମିତି ଉତ୍ତମ ପୁତ୍ର ଚାହିଲେ। ଶିବ ବର ଦେଲେ ଓ ବୃହସ୍ପତିଙ୍କ ଜନ୍ମ ହେଲା। କୃତଜ୍ଞତାରେ ଅଙ୍ଗିରା ସେଠାରେ ଶଙ୍କରଙ୍କ ପ୍ରତିଷ୍ଠା କଲେ। ଫଳଶ୍ରୁତି ଅନୁସାରେ—ଏହି ତୀର୍ଥରେ ସ୍ନାନ ଓ ଶିବପୂଜା କଲେ ପାପ ନଶେ, ଦରିଦ୍ରଙ୍କୁ ଧନ ଓ ନିଃସନ୍ତାନଙ୍କୁ ସନ୍ତାନ ମିଳେ, ଇଷ୍ଟକାମନା ପୂରଣ ହୁଏ ଏବଂ ଭକ୍ତ ରୁଦ୍ରଲୋକ ପାଏ।

Koṭitīrtha–Ṛṣikoṭi Māhātmya (Merit of Koṭitīrtha and Ṛṣikoṭi)
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ମārkaṇḍେୟ ରାଜାଙ୍କୁ ଯାତ୍ରା-ମାର୍ଗଦର୍ଶନ ଭଳି ଉପଦେଶ ଦେଇ କୋṭିତୀର୍ଥକୁ ଯିବାକୁ କହିଛନ୍ତି ଏବଂ ଏହାକୁ ଅନୁତ୍ତମ ପବିତ୍ର ତୀର୍ଥ ଭାବେ ବର୍ଣ୍ଣନା କରିଛନ୍ତି। ଏଠାରେ ଅନେକ ଋଷି ପରମ ସିଦ୍ଧି ପାଇଥିବା ସ୍ମରଣ ଦେଇ ସ୍ଥଳର ପ୍ରାମାଣ୍ୟ ସ୍ଥାପିତ ହୁଏ; ତେଣୁ ଏହା ‘ଋଷିକୋṭି’ ନାମରେ ମଧ୍ୟ ପ୍ରସିଦ୍ଧ। ପରେ ସ୍ଥାନ-ନିବଦ୍ଧ ତିନି ପୁଣ୍ୟପଥ କୁହାଯାଇଛି—(୧) ତୀର୍ଥସ୍ନାନ କରି ବ୍ରାହ୍ମଣଭୋଜନ; ଗୋଟିଏ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ତୃପ୍ତ କରିବାର ଫଳ ‘କୋṭି’ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ଭୋଜନ କରାଇବା ସମାନ ବୋଲି ପୁଣ୍ୟବୃଦ୍ଧି ଦର୍ଶାଯାଏ। (୨) ସ୍ନାନ ପରେ ପିତୃଦେବତାଙ୍କୁ ସମ୍ମାନ/ତର୍ପଣ-ଶ୍ରାଦ୍ଧ କରି ତୀର୍ଥଯାତ୍ରାରେ ପିତୃଧର୍ମ ଯୋଡ଼ାଯାଏ। (୩) ସେଠାରେ ମହାଦେବଙ୍କ ପୂଜା କଲେ ବାଜପେୟ ଯଜ୍ଞଫଳ ମିଳେ ବୋଲି ପ୍ରତିଜ୍ଞା। ଏଭଳି ଏହି ଅଧ୍ୟାୟ କୋṭିତୀର୍ଥର ମାହାତ୍ମ୍ୟକୁ ସ୍ଥାନ–କର୍ମ–ଫଳଶ୍ରୁତି ରୂପେ ସଂକ୍ଷେପରେ ସ୍ଥାପନ କରେ।

अयोनिजतीर्थ-माहात्म्य (Ayonija Tīrtha: Ritual Procedure and Salvific Claim)
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ମାର୍କଣ୍ଡେୟ ଋଷି ରାଜାଙ୍କୁ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ କରି ଅୟୋନିଜ ନାମକ ଅତ୍ୟନ୍ତ ପୁଣ୍ୟତୀର୍ଥ ସମ୍ବନ୍ଧରେ ସଂକ୍ଷିପ୍ତ ଯାତ୍ରା-ନିର୍ଦ୍ଦେଶ ଦିଅନ୍ତି। ତୀର୍ଥର ଲକ୍ଷଣ—ଅପୂର୍ବ ସୌନ୍ଦର୍ୟ, ମହାପୁଣ୍ୟ, ଏବଂ ସମସ୍ତ ପାପର ସମୂଳ ନାଶ—ବୋଲି ପ୍ରତିଷ୍ଠା କରାଯାଏ। ସେଠାରେ ନ୍ୟୁନତମ ବିଧି: ଅୟୋନିଜରେ ସ୍ନାନ କରି ପରମେଶ୍ୱରଙ୍କ ପୂଜା, ପରେ ପିତୃ ଓ ଦେବମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଶ୍ରଦ୍ଧାରେ ତର୍ପଣାଦି କର୍ମ। ଶେଷରେ ଦୃଢ଼ ଫଳଶ୍ରୁତି—ଯେ ଜଣେ ବିଧିପୂର୍ବକ ସେଠାରେ ପ୍ରାଣତ୍ୟାଗ କରେ, ସେ ‘ଯୋନି-ଦ୍ୱାର’ ଅର୍ଥାତ୍ ପୁନର୍ଜନ୍ମର ଦ୍ୱାରକୁ ଏଡ଼ାଇ ମୋକ୍ଷମୁଖୀ ନିଶ୍ଚୟ ପାଏ; ତୀର୍ଥାଚରଣକୁ ନିୟମବଦ୍ଧ ସାଧନା ଭାବେ କର୍ମବନ୍ଧନମୋଚନ ପଥ ରୂପେ ଦେଖାଯାଏ।

अङ्गारकतीर्थमाहात्म्य (Aṅgāraka Tīrtha Māhātmya) — The Glory of the Aṅgāraka Tīrtha on the Narmadā
ମାର୍କଣ୍ଡେୟ ରାଜାଙ୍କୁ ନର୍ମଦା ତଟରେ ଥିବା ପରମ ଅଙ୍ଗାରକ-ତୀର୍ଥ ବିଷୟରେ କହନ୍ତି—ଏହା ରୂପ-ସୌନ୍ଦର୍ୟ ଦାନକାରୀ ଓ ଲୋକମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ। ସେଠାରେ ଭୂମିଜ ଅଙ୍ଗାରକ ଅପାର ବର୍ଷ ଧରି ଘୋର ତପ କଲେ। ତପରେ ପ୍ରସନ୍ନ ମହାଦେବ ସାକ୍ଷାତ୍ ପ୍ରକଟ ହୋଇ, ଦେବମାନଙ୍କ ପାଇଁ ମଧ୍ୟ ଦୁର୍ଲଭ ଏମିତି ବର ଦେବାକୁ କହିଲେ। ଅଙ୍ଗାରକ ଅବିନାଶୀ, ଶାଶ୍ୱତ ପଦ ଚାହିଲେ—ଗ୍ରହମଣ୍ଡଳରେ ନିତ୍ୟ ବିଚରଣ ଓ ପର୍ବତ, ସୂର୍ଯ୍ୟ-ଚନ୍ଦ୍ର, ନଦୀ-ସମୁଦ୍ର ଯେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ରହିବେ ସେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ବର ଅଟୁଟ ରହୁ। ଶିବ ବର ଦେଇ ପ୍ରସ୍ଥାନ କଲେ; ଦେବ-ଅସୁର ତାଙ୍କୁ ସ୍ତୁତି କଲେ। ପରେ ଅଙ୍ଗାରକ ସେଠାରେ ଶଙ୍କରଙ୍କ ପ୍ରତିଷ୍ଠା କରି, ଗ୍ରହକ୍ରମରେ ନିଜ ସ୍ଥାନ ପାଇଲେ। ବିଧାନ ଅନୁସାରେ, ଏହି ତୀର୍ଥରେ ସ୍ନାନ କରି ପରମେଶ୍ୱରଙ୍କ ପୂଜା କରି, କ୍ରୋଧ ଜୟ କରି ହୋମ-ଆହୁତି ଆଦି ଅର୍ପଣ କରୁଥିବା ବ୍ୟକ୍ତି ଅଶ୍ୱମେଧ ଯଜ୍ଞର ଫଳ ପାଏ। ଅଙ୍ଗାରକ-ଚତୁର୍ଥୀରେ ବିଧିପୂର୍ବକ ସ୍ନାନ ଓ ଗ୍ରହପୂଜା କଲେ ଶୁଭଫଳ, ରୂପଲାଭ ଓ ଦୀର୍ଘ ଉପକାର ମିଳେ; ଏବଂ ସେଠାରେ ମୃତ୍ୟୁ—ଇଚ୍ଛାରେ କିମ୍ବା ଅନିଚ୍ଛାରେ—ରୁଦ୍ରସାନ୍ନିଧ୍ୟ ଓ ତାଙ୍କ ସମ୍ମୁଖରେ ଆନନ୍ଦ ଦେଇଥାଏ ବୋଲି କୁହାଯାଇଛି।

Pāṇḍu-tīrtha Māhātmya (Glory of Pāṇḍu Tīrtha)
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ମାର୍କଣ୍ଡେୟ ଋଷି ରାଜାଙ୍କୁ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ କରି ପାଣ୍ଡୁ-ତୀର୍ଥର ସଂକ୍ଷିପ୍ତ ତୀର୍ଥ-ମାହାତ୍ମ୍ୟ କହିଛନ୍ତି। ପାଣ୍ଡୁ-ତୀର୍ଥ ସର୍ବପାବନ ବୋଲି ଉଲ୍ଲେଖ ହୋଇଛି; ସେଠାରେ ସ୍ନାନ କଲେ ‘ସର୍ବ-କିଲ୍ବିଷ’—ସମସ୍ତ ଅଶୁଚିତା/ଅପରାଧ ନାଶ ପାଇ ମୁକ୍ତି ମିଳେ—ଏହା ମୁଖ୍ୟ ବିଧି। ସ୍ନାନ ପରେ ଶୁଦ୍ଧ ହୋଇ କାଞ୍ଚନ-ଦାନ (ସୁବର୍ଣ୍ଣଦାନ) କରିବାକୁ ନୀତି-ଆଚାର ନିର୍ଦ୍ଦେଶ ଦିଆଯାଇଛି; ଏଥିରେ ଭ୍ରୂଣହତ୍ୟା ପରି ଘୋର ପାପ ମଧ୍ୟ ନଶିଯାଏ ବୋଲି ଦୃଢ଼ ଫଳଶ୍ରୁତି ଅଛି। ପୁଣି ପିଣ୍ଡ ଓ ଜଳ ଅର୍ପଣ (ପିଣ୍ଡୋଦକ-ପ୍ରଦାନ) କଲେ ବାଜପେୟ ଯଜ୍ଞ ସମାନ ଫଳ ମିଳେ ଏବଂ ପିତୃ ଓ ପିତାମହମାନେ ପ୍ରସନ୍ନ ହୁଅନ୍ତି। ଏଭଳି ତୀର୍ଥଯାତ୍ରା, ଦାନ ଓ ପିତୃକର୍ମକୁ ଏକ ମୋକ୍ଷଦାୟକ ପଥରେ ଏକତ୍ର କରାଯାଇଛି।

त्रिलोचनतीर्थमाहात्म्य (Glory of the Trilocana Tīrtha)
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ଶ୍ରୀ ମାର୍କଣ୍ଡେୟ ରାଜେନ୍ଦ୍ରଙ୍କୁ ତ୍ରିଲୋଚନ ତୀର୍ଥର ମାହାତ୍ମ୍ୟ କହିଛନ୍ତି। ଏହା ପରମ ପୁଣ୍ୟଦାୟକ ତୀର୍ଥ ଏବଂ ସମସ୍ତ ଲୋକଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ପୂଜିତ ଦେବେଶ ଭଗବାନଙ୍କ ସାନ୍ନିଧ୍ୟସ୍ଥଳ ବୋଲି ଉଲ୍ଲେଖ ହୋଇଛି। ବିଧି ସରଳ—ତୀର୍ଥରେ ସ୍ନାନ କରି ଭକ୍ତିସହିତ ଶଙ୍କରଙ୍କ ପୂଜା କରିବା। ଏଭଳି ପୂଜା ପରେ ଯେ ଭକ୍ତ ଦେହତ୍ୟାଗ କରେ, ସେ ନିଃସନ୍ଦେହରେ ରୁଦ୍ରଲୋକ ପ୍ରାପ୍ତ କରେ—ଏହା ଫଳଶ୍ରୁତି। ଆଉ କୁହାଯାଇଛି ଯେ କଳ୍ପକ୍ଷୟ ପରେ ସେ ପୁନଃ ପ୍ରକଟ ହୋଇ ବିୟୋଗ ବିନା ରହେ ଏବଂ ଶତବର୍ଷ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ସମ୍ମାନିତ ହୁଏ। ପୁରାଣୀୟ କାଳତତ୍ତ୍ୱରେ ତୀର୍ଥର ପ୍ରଭାବ ଏଭଳି ଭାବେ ସ୍ଥାପିତ ହୋଇଛି।

इन्द्रतीर्थमाहात्म्य (Indratīrtha Māhātmya) — The Glory of Indra’s Ford on the Narmadā
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ଯୁଧିଷ୍ଠିର ନର୍ମଦାର ଦକ୍ଷିଣ ତଟରେ ଅବସ୍ଥିତ ଇନ୍ଦ୍ରତୀର୍ଥର ଉତ୍ପତ୍ତି ବିଷୟରେ ପ୍ରଶ୍ନ କରନ୍ତି, ଏବଂ ମାର୍କଣ୍ଡେୟ ଋଷି ପ୍ରଶ୍ନୋତ୍ତର ଶୈଳୀରେ ପ୍ରାଚୀନ ଇତିହାସ କଥା କହନ୍ତି। ବୃତ୍ରବଧ ପରେ ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କୁ ବ୍ରହ୍ମହତ୍ୟା ଦୋଷ ଅନବରତ ଧାଉଥାଏ; ଅନେକ ତୀର୍ଥ ଓ ପବିତ୍ର ଜଳସ୍ଥାନ ଭ୍ରମଣ କଲେ ମଧ୍ୟ ଶାନ୍ତି ମିଳେନାହିଁ—ଗଭୀର ନୈତିକ ଅପରାଧ ସାଧାରଣ ତୀର୍ଥପରିକ୍ରମାରେ ମାତ୍ର ନଶ୍ଟ ହୁଏନାହିଁ ବୋଲି ଏଠାରେ ଦର୍ଶାଯାଏ। ଇନ୍ଦ୍ର କଠୋର ତପ, ଉପବାସ ଓ ଦୀର୍ଘ ବ୍ରତ କରନ୍ତି; ଶେଷରେ ଦେବସଭା ବସେ ଏବଂ ବ୍ରହ୍ମା ପାପକୁ ଚାରି ଭାଗରେ ବାଣ୍ଟି ଜଳ, ପୃଥିବୀ, ନାରୀ ଓ କର୍ମ/ବୃତ୍ତି କ୍ଷେତ୍ର ଆଦିରେ ବିତରଣ କରନ୍ତି—ଏହା କିଛି ସାମାଜିକ-ଧାର୍ମିକ ନିୟମର କାରଣକଥା ମଧ୍ୟ ହୁଏ। ନର୍ମଦାତଟରେ ମହାଦେବଙ୍କ ପୂଜାରେ ଶିବ ପ୍ରସନ୍ନ ହୋଇ ବର ଦିଅନ୍ତି; ଇନ୍ଦ୍ର ସେଠାରେ ଶାଶ୍ୱତ ଦିବ୍ୟ ସାନ୍ନିଧ୍ୟ ଚାହିଁ ଇନ୍ଦ୍ରତୀର୍ଥ ସ୍ଥାପନ କରନ୍ତି। ଫଳଶ୍ରୁତିରେ କୁହାଯାଇଛି—ଇନ୍ଦ୍ରତୀର୍ଥରେ ସ୍ନାନ, ତର୍ପଣ ଓ ପରମେଶ୍ୱର ପୂଜା କଲେ ମହାପାପ ମଧ୍ୟ ନଶ୍ଟ ହୁଏ ଏବଂ ମହାଯଜ୍ଞ ସମ ପୁଣ୍ୟ ମିଳେ; ଏହି ମାହାତ୍ମ୍ୟ ଶୁଣିବା ମଧ୍ୟ ପବିତ୍ରକାରୀ।

कल्होडीतीर्थमाहात्म्यं तथा कपिलादानप्रशंसा (Kahlodī Tīrtha Māhātmya and the Eulogy of Kapilā-Dāna)
ମାର୍କଣ୍ଡେୟ ଋଷି ରାଜାଙ୍କୁ ଉପଦେଶ ଦିଅନ୍ତି—ରେବା/ନର୍ମଦା ନଦୀର ଉତ୍ତର ତଟରେ ଅବସ୍ଥିତ ଶ୍ରେଷ୍ଠ କଲ୍ହୋଡୀ-ତୀର୍ଥକୁ ଯାଅ; ଏହା ସର୍ବପାପନାଶକ ବୋଲି ପ୍ରସିଦ୍ଧ। ଏହି ସ୍ଥାନ ପ୍ରାଚୀନ ମୁନିମାନେ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କ ହିତାର୍ଥେ ପ୍ରତିଷ୍ଠା କରିଥିଲେ ଏବଂ ନର୍ମଦାର ମହାଜଳ ସହ ସମ୍ବନ୍ଧ ଓ ତପୋବଳରେ ଏହାର ମହିମା ବଢ଼ିଛି—ଏମିତି ବର୍ଣ୍ଣନା ମିଳେ। ତାପରେ କପିଲା-ତୀର୍ଥର ମାହାତ୍ମ୍ୟ ପ୍ରଧାନ ଭାବେ କୁହାଯାଇ କପିଲା-ଦାନର ବିଧି ଦିଆଯାଏ—ବିଶେଷକରି ନବପ୍ରସୂତା ଶୁଭଲକ୍ଷଣା କପିଲା ଗାଈକୁ ଉପବାସ ସହ, ସଂଯମୀ ମନୋଭାବରେ, ବିଶେଷତଃ କ୍ରୋଧଜୟ କରି ଦାନ କରିବା ଉଚିତ। ଭୂମି, ଧନ, ଧାନ୍ୟ, ହାତୀ, ଘୋଡ଼ା, ସୁନା ଆଦି ଦାନଠାରୁ କପିଲା-ଦାନ ସର୍ବଶ୍ରେଷ୍ଠ ବୋଲି ଦାନତାରତମ୍ୟ ଦେଖାଯାଏ। ଫଳଶ୍ରୁତିରେ କୁହାଯାଏ—ଏହି ତୀର୍ଥରେ ଦାନ କଲେ ସାତ ଜନ୍ମର ବାକ୍-ମନ-କାୟାକୃତ ପାପ ନଶ୍ଟ ହୁଏ; ଦାତା ଅପ୍ସରାମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ପ୍ରଶଂସିତ ବିଷ୍ଣୁଲୋକ ପାଏ; ଗାଈର ରୋମସଂଖ୍ୟା ଅନୁସାରେ ଦୀର୍ଘକାଳ ସ୍ୱର୍ଗସୁଖ ଭୋଗ କରେ; ପରେ ମନୁଷ୍ୟଜନ୍ମରେ ସମୃଦ୍ଧ ବଂଶରେ ଜନ୍ମ ନେଇ ବେଦବିଦ୍ୟା, ଶାସ୍ତ୍ରଦକ୍ଷତା, ଆରୋଗ୍ୟ ଓ ଦୀର୍ଘାୟୁ ପାଏ। ଶେଷରେ କଲ୍ହୋଡୀ-ତୀର୍ଥର ପାପମୋଚନ ପ୍ରଭାବ ଅତୁଳ ବୋଲି ପୁନଃ ନିଶ୍ଚିତ କରାଯାଏ।

कम्बुतीर्थ-स्थापनम् (Establishment and Merit of Kambu Tīrtha)
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ‘କମ୍ବୁକେଶ୍ୱର/କମ୍ବୁ’କୁ କେନ୍ଦ୍ର କରି ତୀର୍ଥ-ଉତ୍ପତ୍ତି, କମ୍ବୁତୀର୍ଥ ନାମକରଣର କାରଣ ଓ ମହିମା ବର୍ଣ୍ଣିତ। ଶ୍ରୀ ମାର୍କଣ୍ଡେୟ ହିରଣ୍ୟକଶିପୁଠାରୁ ପ୍ରହ୍ଲାଦ, ପରେ ବିରୋଚନ, ବଳି, ବାଣ, ଶମ୍ବର ହୋଇ ଶେଷରେ କମ୍ବୁ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ବଂଶପରମ୍ପରା କହନ୍ତି। କମ୍ବୁ ନାମକ ଅସୁର ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ବିଶ୍ୱବ୍ୟାପୀ ଶକ୍ତି ସହିତ ଜଡିତ ଅସ୍ତିତ୍ୱଭୟକୁ ଅନୁଭବ କରି, ନର୍ମଦା ଜଳରେ ମୌନ, ନିୟମସ୍ନାନ, ତପସ୍ୱୀ ବେଶ-ଆହାର ଓ କଠୋର ନିୟମରେ ଦୀର୍ଘକାଳ ମହାଦେବଙ୍କୁ ପୂଜା କରେ। ଶିବ ପ୍ରସନ୍ନ ହୋଇ ବର ଦିଅନ୍ତି, କିନ୍ତୁ ଏକ ତତ୍ତ୍ୱ ସ୍ପଷ୍ଟ କରନ୍ତି—ଜଗତୀୟ ସଂଘର୍ଷରେ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ପରମତ୍ୱକୁ କେହି, ଶିବ ମଧ୍ୟ, ନଷ୍ଟ କରିପାରିବେ ନାହିଁ; ହରିଦ୍ୱେଷରୁ ସ୍ଥାୟୀ କଲ୍ୟାଣ ମିଳେ ନାହିଁ। ଶିବ ଅନ୍ତର୍ଧାନ ପରେ କମ୍ବୁ ସେଠାରେ ଶାନ୍ତ ଓ ରୋଗମୁକ୍ତ ଶିବରୂପ ସ୍ଥାପନ କରେ; ସେହି ସ୍ଥାନ ‘କମ୍ବୁତୀର୍ଥ’ ଭାବେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ହୋଇ ମହାଦୋଷନାଶକ ବୋଲି ପ୍ରଶଂସିତ। ଫଳଶ୍ରୁତିରେ କୁହାଯାଇଛି—ସେଠାରେ ସ୍ନାନ-ପୂଜା, ବିଶେଷତଃ ଋଗ୍/ଯଜୁଃ/ସାମ ସ୍ତୁତି ସହ ସୂର୍ଯ୍ୟପୂଜା, ବେଦୀୟ କର୍ମ ସମାନ ଫଳ ଦିଏ; ପିତୃତର୍ପଣ ଓ ଈଶାନପୂଜାରେ ଅଗ୍ନିଷ୍ଟୋମ ସଦୃଶ ଫଳ; ଏବଂ ସେଠାରେ ଦେହତ୍ୟାଗ କଲେ ରୁଦ୍ରଲୋକ ପ୍ରାପ୍ତି ହୁଏ।

Candrahāsa–Somatīrtha Māhātmya (Glory of Candrahāsa and Somatīrtha)
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ଯୁଧିଷ୍ଠିରଙ୍କ ପ୍ରଶ୍ନର ଉତ୍ତରରେ ମାର୍କଣ୍ଡେୟ କନ୍ଦ୍ରହାସକୁ ପରବର୍ତ୍ତୀ ପୁଣ୍ୟତୀର୍ଥ ଭାବେ ଦର୍ଶାନ୍ତି ଏବଂ ସେଠାରେ ସୋମଦେବ ‘ପରା-ସିଦ୍ଧି’ ପାଇଥିଲେ ବୋଲି ସ୍ମରଣ କରାନ୍ତି। ଦକ୍ଷଙ୍କ ଶାପରୁ ସୋମଙ୍କ ଦୁଃଖ ହେଲା ବୋଲି କହି, ଗୃହସ୍ଥଧର୍ମରେ ଦାମ୍ପତ୍ୟ କର୍ତ୍ତବ୍ୟ ଅବହେଳା କରିଲେ କର୍ମଫଳ ଦୋଷ ଜନ୍ମେ—ଏହି ନୀତିବୋଧ ମଧ୍ୟ ଯୋଡ଼ାଯାଇଛି। ପ୍ରାୟଶ୍ଚିତ୍ତ ଭାବେ ସୋମ ଅନେକ ତୀର୍ଥ ଭ୍ରମଣ କରି ପାପହାରିଣୀ ନର୍ମଦା/ରେବା ତଟକୁ ପହଞ୍ଚନ୍ତି। ସେଠାରେ ବାରୋ ବର୍ଷ ଉପବାସ, ଦାନ, ବ୍ରତ ଓ ନିୟମ ପାଳନ କରି ଅଶୁଚିତାରୁ ମୁକ୍ତ ହୁଅନ୍ତି। ଶେଷରେ ମହାଦେବଙ୍କ ଅଭିଷେକ କରି ଶିବ ପ୍ରତିଷ୍ଠା-ପୂଜା କରିବାରୁ ଅକ୍ଷୟ ପୁଣ୍ୟ ଓ ଉତ୍ତମ ଗତି ମିଳେ। ସୋମତୀର୍ଥ ଓ କନ୍ଦ୍ରହାସରେ ସ୍ନାନ—ବିଶେଷକରି ଚନ୍ଦ୍ର-ସୂର୍ଯ୍ୟ ଗ୍ରହଣ, ସଂକ୍ରାନ୍ତି, ବ୍ୟତୀପାତ, ଅୟନ ଓ ବିଷୁବ ସମୟରେ—ମହାଶୁଦ୍ଧି, ସ୍ଥାୟୀ ପୁଣ୍ୟ ଏବଂ ସୋମସଦୃଶ ତେଜ ପ୍ରଦାନକାରୀ ବୋଲି କୁହାଯାଇଛି। ରେବା ତଟରେ କନ୍ଦ୍ରହାସର ମାହାତ୍ମ୍ୟ ଜାଣି ଯାତ୍ରା କରୁଥିବା ଲୋକ ଫଳ ପାଆନ୍ତି; ଅଜ୍ଞ ଲୋକ ବଞ୍ଚିତ ରହନ୍ତି। ସେଠାରେ ଗ୍ରହଣ କରାଯାଇଥିବା ସନ୍ନ୍ୟାସ ମଧ୍ୟ ସୋମଲୋକ-ସମ୍ବନ୍ଧୀ ଅପରାବର୍ତ୍ତ୍ୟ ଶୁଭପଥ ଦେଇଥାଏ।

Ko-hanasva Tīrtha Māhātmya and Varṇa–Āśrama Ethical Discourse (कोहनस्वतीर्थमाहात्म्य तथा वर्णाश्रमधर्मोपदेशः)
ଅଧ୍ୟାୟ ୧୨୨ ଦୁଇଟି ଗଢ଼ିଆଁ ଭାଗରେ ଚାଲିଥାଏ। ପ୍ରଥମେ ମାର୍କଣ୍ଡେୟ ‘କୋହନସ୍ୱ’ ନାମକ ତୀର୍ଥର ମାହାତ୍ମ୍ୟ କହନ୍ତି—ଏହା ପାପହର ଓ ମୃତ୍ୟୁଭୟନାଶକ ବୋଲି ପ୍ରଶଂସିତ। ପରେ ଯୁଧିଷ୍ଠିରଙ୍କ ପ୍ରଶ୍ନରେ ଚାରି ବର୍ଣ୍ଣର ଉତ୍ପତ୍ତି ଓ କର୍ମଧର୍ମ ବ୍ୟାଖ୍ୟା ହୁଏ: ବ୍ରହ୍ମା ଆଦିକାରଣ, ଦେହ-ରୂପକ ଅନୁସାରେ ବ୍ରାହ୍ମଣ ମୁଖରୁ, କ୍ଷତ୍ରିୟ ବାହୁରୁ, ବୈଶ୍ୟ ଜଂଘାରୁ, ଶୂଦ୍ର ପାଦରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କ ପାଇଁ ସ୍ୱାଧ୍ୟାୟ-ଅଧ୍ୟାପନ, ଯଜ୍ଞ, ଅଗ୍ନିହୋତ୍ର, ପଞ୍ଚଯଜ୍ଞ, ଗୃହସ୍ଥଧର୍ମ ଓ ପରେ ବାନପ୍ରସ୍ଥ/ସନ୍ନ୍ୟାସ; କ୍ଷତ୍ରିୟଙ୍କ ପାଇଁ ଶାସନ-ପ୍ରଜାରକ୍ଷା; ବୈଶ୍ୟଙ୍କ ପାଇଁ କୃଷି-ଗୋରକ୍ଷା-ବାଣିଜ୍ୟ; ଶୂଦ୍ରଙ୍କ ପାଇଁ ସେବାଧର୍ମ ଇତ୍ୟାଦି ନିର୍ଦ୍ଦେଶ ମିଳେ, ମନ୍ତ୍ର-ସଂସ୍କାର ଅଧିକାର ବିଷୟରେ ଗ୍ରନ୍ଥବାଣୀର ସୀମାବଦ୍ଧ ଦୃଷ୍ଟି ମଧ୍ୟ ଦେଖାଯାଏ। ଦ୍ୱିତୀୟ ଭାଗରେ ଦୃଷ୍ଟାନ୍ତକଥା: ଜଣେ ପଣ୍ଡିତ ବ୍ରାହ୍ମଣ ‘ହନସ୍ୱ’ ବୋଲି ଅଶୁଭ ଆଦେଶ ଶୁଣି ଯମ ଓ ତାଙ୍କ ଦୂତମାନଙ୍କୁ ଦେଖି, ଶତରୁଦ୍ରୀୟ ସହ ରୁଦ୍ରସ୍ତୁତି ଜପ କରି କରି ଲିଙ୍ଗଶରଣ ନେଇଥାନ୍ତି। ସେଠାରେ ପଡ଼ିଯିବା ସମୟରେ ଶିବ ରକ୍ଷାବଚନ ଉଚ୍ଚାରି ଯମସେନାକୁ ଛିଟାଇଦିଅନ୍ତି। ତେଣୁ ସ୍ଥାନଟି ‘କୋ-ହନସ୍ୱ’ ନାମରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ହୁଏ। ଶେଷରେ ଫଳଶ୍ରୁତି—ଏଠାରେ ସ୍ନାନ-ପୂଜା କଲେ ଅଗ୍ନିଷ୍ଟୋମ ଯଜ୍ଞ ସମ ପୁଣ୍ୟ, ଏଠାରେ ମୃତ୍ୟୁ ହେଲେ ଯମଦର୍ଶନ ନାହିଁ; ଅଗ୍ନି କିମ୍ବା ଜଳରେ ମୃତ୍ୟୁର ବିଶେଷ ଫଳ ଓ ପରେ ସମୃଦ୍ଧି ସହ ପୁନରାଗମନ କଥା ମଧ୍ୟ ରହିଛି।

कर्मदीतीर्थे विघ्नेशपूजा-फलप्रशंसा | Karmadī Tīrtha and the Merit of Vighneśa Observance
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ମୁନି ମାର୍କଣ୍ଡେୟ ରାଜାଙ୍କୁ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ କରି କର୍ମଦୀ-ତୀର୍ଥର ସଂକ୍ଷିପ୍ତ ମାହାତ୍ମ୍ୟ କହିଛନ୍ତି। ସେ ଶ୍ରୋତାଙ୍କୁ ସେହି ଶ୍ରେଷ୍ଠ ତୀର୍ଥକୁ ଯିବାକୁ ଉପଦେଶ ଦିଅନ୍ତି, ଯେଉଁଠାରେ ମହାବଳୀ ଗଣନାଥ ବିଘ୍ନେଶଙ୍କ ସାନ୍ନିଧ୍ୟ ଅଛି। ସେଠାରେ ସ୍ନାନ କଲେ, ଏବଂ ବିଶେଷତଃ ଚତୁର୍ଥୀ ଦିନ ଉପବାସ ସହିତ ସ୍ନାନ କଲେ, ସାତ ଜନ୍ମର ବିଘ୍ନ ଶାନ୍ତ ହୁଏ ବୋଲି କୁହାଯାଇଛି। ସେହି ସ୍ଥାନରେ ଦାନ କଲେ ଅକ୍ଷୟ ଫଳ ମିଳେ—ଏହାକୁ ସନ୍ଦେହହୀନ ଧର୍ମବଚନ ଭାବେ ସ୍ଥାପିତ କରାଯାଇଛି; ଏଭଳି ତୀର୍ଥଯାତ୍ରା, ଚତୁର୍ଥୀ-ନିୟମ ଓ ଦାନଧର୍ମ ବିଘ୍ନେଶ କୃପାରେ ବିଘ୍ନନାଶ ତତ୍ତ୍ୱ ସହ ଯୋଡ଼ାଯାଏ।

नर्मदेश्वरतीर्थमाहात्म्य (The Māhātmya of Narmadeśvara Tīrtha)
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ସଂବାଦ ଆକାରରେ ସଂକ୍ଷିପ୍ତ ତୀର୍ଥ-ଉପଦେଶ ଦିଆଯାଇଛି। ଶ୍ରୀ ମାର୍କଣ୍ଡେୟ ମହୀପାଳ ରାଜାଙ୍କୁ ନର୍ମଦେଶ୍ୱର ନାମକ ପରମ ପବିତ୍ର ତୀର୍ଥକୁ ଯିବାକୁ ନିର୍ଦ୍ଦେଶ କରି, ସେହି ସ୍ଥାନର ମହିମା ବର୍ଣ୍ଣନା କରନ୍ତି। ମୂଳ ଦାବି ମୋକ୍ଷ ଓ ପ୍ରାୟଶ୍ଚିତ୍ତ ସମ୍ବନ୍ଧୀୟ—ଯେ କେହି ସେହି ତୀର୍ଥରେ ସ୍ନାନ କରେ, ସେ ସମସ୍ତ କିଲ୍ବିଷ (ପାପ/ଦୋଷ) ଠାରୁ ମୁକ୍ତ ହୁଏ। ପରେ ଫଳ-ନିର୍ଣ୍ଣୟରେ କୁହାଯାଏ—ଅଗ୍ନିରେ ପ୍ରବେଶ କରି, ଜଳରେ, କିମ୍ବା ‘ଅନନାଶକ’ (ଅପ୍ରଭାବୀ/ଅବିନାଶୀ) ପ୍ରକାର ମୃତ୍ୟୁ ହେଲେ ମଧ୍ୟ, ତାହାର ‘ଅନିବର୍ତ୍ତିକା ଗତି’ (ଅପରିବର୍ତ୍ତନୀୟ ଗତି) ହୁଏ; ଏହା ଶଙ୍କରଙ୍କ ପୂର୍ବ ଉପଦେଶ ବୋଲି ଉଲ୍ଲେଖ ଅଛି। ଶିବ-ପରମ୍ପରାର ପ୍ରାମାଣ୍ୟରେ ତୀର୍ଥର ତାରକ ମହାତ୍ମ୍ୟ ସ୍ଥିର ହୁଏ।

रवीतीर्थ-माहात्म्य एवं आदित्य-तपःकथा (Ravītīrtha Māhātmya and the Discourse on Āditya’s Tapas)
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ଯୁଧିଷ୍ଠିର ପ୍ରଶ୍ନ କରନ୍ତି—ଜଗତରେ ପ୍ରତ୍ୟକ୍ଷ ଦୃଶ୍ୟ ଏବଂ ସମସ୍ତ ଦେବତାଙ୍କ ପୂଜ୍ୟ ସୂର୍ଯ୍ୟ କିପରି ତପସ୍ବୀ ବୋଲି କୁହାଯାଏ, ଏବଂ ସେ କିପରି ଆଦିତ୍ୟ/ଭାସ୍କର ନାମ ଓ ପଦ ପ୍ରାପ୍ତ କଲେ। ମାର୍କଣ୍ଡେୟ ଉତ୍ତରରେ ସୃଷ୍ଟିକ୍ରମ ବର୍ଣ୍ଣନା କରନ୍ତି—ପ୍ରଥମେ ଅନ୍ଧକାର ଅବସ୍ଥା, ପରେ ଦିବ୍ୟ ଦୀପ୍ତ ତତ୍ତ୍ୱର ପ୍ରକାଶ, ସେଠାରୁ ବ୍ୟକ୍ତ ରୂପର ଉଦ୍ଭବ ଏବଂ ପରବର୍ତ୍ତୀ ଜଗତ୍କାର୍ଯ୍ୟର ବ୍ୟବସ୍ଥା। ତାପରେ ନର୍ମଦା ତଟର ରବୀତୀର୍ଥର ମାହାତ୍ମ୍ୟ କୁହାଯାଏ; ସେଠାରେ ସ୍ନାନ, ପୂଜା, ମନ୍ତ୍ରଜପ ଓ ପ୍ରଦକ୍ଷିଣା ଦ୍ୱାରା ସୂର୍ଯ୍ୟୋପାସନା ସିଦ୍ଧ ହୁଏ। ମନ୍ତ୍ରକୁ କ୍ରିୟାସିଦ୍ଧିର ଅନିବାର୍ୟ ଶର୍ତ୍ତ ଭାବେ ଜୋର ଦିଆଯାଇଛି; ମନ୍ତ୍ରବିହୀନ କର୍ମ ନିଷ୍ଫଳ ବୋଲି ଉପମାରେ ବୁଝାଯାଏ। ଶେଷରେ ସଂକ୍ରାନ୍ତି, ବ୍ୟତୀପାତ, ଅୟନ, ବିଷୁବ, ଗ୍ରହଣ, ମାଘ ସପ୍ତମୀ ଆଦି କାଳର ବିଧି, ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କ ଦ୍ୱାଦଶ ନାମପାଠ, ଏବଂ ଶୁଦ୍ଧି, ସ୍ୱାସ୍ଥ୍ୟ, କଲ୍ୟାଣ ଓ ଶୁଭ ସାମାଜିକ ଫଳ ଦେଇଥିବା ଫଳଶ୍ରୁତି ଉଲ୍ଲେଖିତ।

अयोनिज-महादेव-तीर्थमाहात्म्य (Glory of the Ayoni-ja Mahādeva Tīrtha)
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ମାର୍କଣ୍ଡେୟ ‘ଅୟୋନିଜ’ ନାମକ ପରମ ତୀର୍ଥର ମାହାତ୍ମ୍ୟ ଉପଦେଶ କରନ୍ତି। ଏହା ‘ଯୋନି-ସଙ୍କଟ’—ଜନ୍ମବନ୍ଧନ ଓ ଦେହଧର୍ମଜନିତ କ୍ଲେଶ—ରେ ପୀଡିତ ଲୋକଙ୍କ ପାଇଁ ଶମନ ଓ ପବିତ୍ରତାର ଆଶ୍ରୟ ବୋଲି କୁହାଯାଇଛି। ସେଠାରେ ତୀର୍ଥସ୍ନାନ କଲେ ଯୋନି-ସମ୍ବନ୍ଧୀୟ ଦୁଃଖବୋଧ ଓ ତାହାର ଭାର ଦୂର ହୁଏ। ପରେ ଈଶ୍ୱର/ମହାଦେବଙ୍କ ପୂଜା କରି “ସମ୍ଭବ (ପୁନଃପୁନଃ ଜନ୍ମ) ଓ ଯୋନି-ସଙ୍କଟରୁ ମୋତେ ମୁକ୍ତ କର” ବୋଲି ପ୍ରାର୍ଥନା କରିବାକୁ କୁହାଯାଇଛି; ଗନ୍ଧ, ପୁଷ୍ପ, ଧୂପ ଆଦି ଅର୍ପଣରେ ପାପକ୍ଷୟ ହୁଏ। ଭକ୍ତିରେ ଲିଙ୍ଗ-ପୂରଣ/ଲିଙ୍ଗସେବା କଲେ ଦେବଦେବଙ୍କ ସାନ୍ନିଧ୍ୟରେ ଦୀର୍ଘ ନିବାସଫଳ ‘ସିକ୍ଥ-ସଂଖ୍ୟା’ (ମୋମ/ବିନ୍ଦୁର ସଂଖ୍ୟା) ଭଳି ଅତିଶୟୋକ୍ତିରେ ବର୍ଣ୍ଣିତ। ସୁଗନ୍ଧିତ ଜଳ, ମଧୁ, କ୍ଷୀର କିମ୍ବା ଦଧିରେ ମହାଦେବଙ୍କ ଅଭିଷେକ କଲେ ‘ବିପୁଳ ଶ୍ରୀ’—ସମୃଦ୍ଧି—ମିଳେ। ଶୁକ୍ଳପକ୍ଷରେ, ବିଶେଷକରି ଚତୁର୍ଦ୍ଦଶୀ ଦିନ, ଗୀତ-ବାଦ୍ୟ ସହ ପୂଜା ଓ ପ୍ରଦକ୍ଷିଣା ସହିତ ସେହି ପ୍ରାର୍ଥନାପଦର ନିରନ୍ତର ଜପ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବୋଲି କୁହାଯାଇଛି। ଶେଷରେ ‘ନମଃ ଶିବାୟ’ ଷଡକ୍ଷରର ମହିମା ପ୍ରତିପାଦିତ—ଏହା ଅନେକ ମନ୍ତ୍ରବିସ୍ତାରଠାରୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ; ଏହାର ଜପ ହିଁ ଅଧ୍ୟୟନ-ଶ୍ରବଣ-କ୍ରିୟାସମାପ୍ତି ସମାନ। ଶିବଯୋଗୀଙ୍କ ସେବା, ଦାନ୍ତ-ଜିତେନ୍ଦ୍ରିୟ ତପସ୍ବୀଙ୍କୁ ଅନ୍ନଦାନ, ଦାନ ଓ ଜଳପ୍ରଦାନକୁ ସ୍ନାନ-ପୂଜାର ପୂରକ ଭାବେ ଗ୍ରହଣ କରାଯାଇ, ତାହାର ପୁଣ୍ୟକୁ ମେରୁ-ସାଗର ସମ ମହାନ ଉପମାରେ କୁହାଯାଇଛି।

अग्नितीर्थ-माहात्म्य तथा कन्यादान-फलश्रुति (Agni Tīrtha Māhātmya and the Merit of Kanyādāna)
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ରେବାଖଣ୍ଡର ଯାତ୍ରା-ଉପଦେଶ ରୂପେ ମାର୍କଣ୍ଡେୟ ରାଜାଙ୍କୁ କହନ୍ତି—ଅନୁପମ ଓ ପରମ ପବିତ୍ର ତୀର୍ଥ ଅଗ୍ନିତୀର୍ଥକୁ ଯାଅ। ପକ୍ଷର ଆରମ୍ଭରେ ସେଠାରେ ତୀର୍ଥସ୍ନାନ କରିବାର ବିଧି ଦିଆଯାଇଛି; ଏହି ସ୍ନାନରେ ସମସ୍ତ କିଲ୍ବିଷ, ପାପ ଓ ଆଚାର-ଅଶୁଦ୍ଧି ନାଶ ପାଏ ବୋଲି କୁହାଯାଇଛି। ତାପରେ କନ୍ୟାଦାନ-ଧର୍ମର ମହିମା ବର୍ଣ୍ଣିତ—ଯଥାଶକ୍ତି ଅଲଙ୍କୃତ କନ୍ୟାକୁ ଦାନ କଲେ ମହାପୁଣ୍ୟ ମିଳେ। ଏହାର ଫଳକୁ ଅଗ୍ନୀଷ୍ଟୋମ ଓ ଅତିରାତ୍ର ପରି ସୋମଯାଗର ଫଳ ସହ ତୁଳନା କରି, ଅସାଧାରଣ ଭାବେ ବହୁଗୁଣ ଅଧିକ ବୋଲି ଫଳଶ୍ରୁତି କୁହେ। ଶେଷରେ ଦାତାଙ୍କ ପୁଣ୍ୟ ବଂଶପରମ୍ପରା ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ବିସ୍ତାରିତ—ସନ୍ତାନଧାରାର ନିରନ୍ତରତା ଅନୁସାରେ (କେଶ-ଗଣନା ଉପମାରେ) ଦାତା ଶିବଲୋକକୁ ଯାଆନ୍ତି ବୋଲି ଶୈବ ଭାବରେ ଦର୍ଶାଯାଇଛି। ଏଭଳି ସାମାଜିକ ନିରନ୍ତରତା, ଦାନକର୍ତ୍ତବ୍ୟ ଓ ମୋକ୍ଷପ୍ରତିଜ୍ଞା ଏକତ୍ର ହୋଇଛି।

भृकुटेश्वरतीर्थमाहात्म्य (Bhrikuṭeśvara Tīrtha Māhātmya)
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ମାର୍କଣ୍ଡେୟ ମୁନି ରାଜାଙ୍କୁ ଭୃକୁଟେଶ୍ୱର ଦିଗକୁ ଗମନ କରିବାକୁ ଉପଦେଶ ଦେଇ, ଏହି ତୀର୍ଥକୁ ‘ଶ୍ରେଷ୍ଠ’ ପବିତ୍ର କ୍ଷେତ୍ର ଭାବେ ବର୍ଣ୍ଣନା କରନ୍ତି। ତୀର୍ଥର ମାହାତ୍ମ୍ୟ ମହର୍ଷି ଭୃଗୁଙ୍କ ତପୋଚରିତ୍ରରେ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ—ସେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ପ୍ରଭାବଶାଳୀ ଓ କଠୋର ସ୍ୱଭାବର, ସନ୍ତାନଲାଭ ପାଇଁ ଦୀର୍ଘକାଳ ଘୋର ତପ କରିଥିଲେ। ତେବେ ‘ଅନ୍ଧକଘାତିନ’ (ଅନ୍ଧକଙ୍କୁ ବଧ କରିଥିବା) ପରମେଶ୍ୱର ପ୍ରସନ୍ନ ହୋଇ ବର ଦେଇଥାନ୍ତି; ଏହା ତୀର୍ଥର ଶୈବ ଦିବ୍ୟ ଅଧିଷ୍ଠାନକୁ ସୂଚାଏ। ପରେ କର୍ମ-ଫଳ ଉଲ୍ଲେଖ ହୋଇଛି—ତୀର୍ଥରେ ସ୍ନାନ କରି ପରମେଶ୍ୱରଙ୍କ ପୂଜା କଲେ ଅଗ୍ନିଷ୍ଟୋମ ଯଜ୍ଞଫଳର ଅଷ୍ଟଗୁଣ ଫଳ ମିଳେ। ପୁତ୍ରାର୍ଥୀ ଘିଅ ଓ ମଧୁ ଦ୍ୱାରା ଭୃକୁଟେଶଙ୍କୁ ସ୍ନାପନ କଲେ ଇଚ୍ଛିତ ପୁତ୍ର ପାଏ। ଦାନମାହାତ୍ମ୍ୟରେ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ସୁବର୍ଣ୍ଣଦାନ, କିମ୍ବା ଗୋ-ଭୂମିଦାନ, ସମୁଦ୍ର-ଗୁହା-ପର୍ବତ-ବନ-ଉପବନ ସହ ସମଗ୍ର ପୃଥିବୀଦାନ ସମାନ ପୁଣ୍ୟ ବୋଲି କୁହାଯାଇଛି। ଶେଷରେ ଦାତା ସ୍ୱର୍ଗସୁଖ ଭୋଗ କରି ପରେ ପୃଥିବୀରେ ରାଜା କିମ୍ବା ଅତ୍ୟଧିକ ସମ୍ମାନିତ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଭାବେ ଉଚ୍ଚ ପଦ ପାଏ—ସ୍ଥାନସଂଲଗ୍ନ ଭକ୍ତି ଓ ଦାନଧର୍ମର ନୀତିମୟ ଫଳବ୍ୟବସ୍ଥା ଏଠାରେ ପ୍ରତିପାଦିତ।

ब्रह्मतीर्थमाहात्म्य (Glory of Brahmatīrtha on the Narmadā)
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ଶ୍ରୀ ମାର୍କଣ୍ଡେୟ ଋଷି ଏକ ରାଜାଙ୍କୁ ନର୍ମଦା-ତଟସ୍ଥ ବ୍ରହ୍ମତୀର୍ଥର ମାହାତ୍ମ୍ୟ ଉପଦେଶ କରନ୍ତି। ବ୍ରହ୍ମତୀର୍ଥକୁ ସମସ୍ତ ତୀର୍ଥମଧ୍ୟରେ ଅତୁଳନୀୟ ଓ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବୋଲି କୁହାଯାଇଛି; ଏଠାରେ ବ୍ରହ୍ମା ଅଧିଷ୍ଠାତା ଦେବତା ଭାବେ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ। ପାପଶୁଦ୍ଧିକୁ ବାକ୍, ମନ ଓ କର୍ମଜନିତ ଦୋଷ ଭାବେ କ୍ରମେ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରି, କେବଳ ଦର୍ଶନ/ସନ୍ଦର୍ଶନ ମାତ୍ରେ ମଧ୍ୟ ଶୁଦ୍ଧି ହୁଏ ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ଯେମାନେ ସ୍ନାନ କରି ଶ୍ରୁତି-ସ୍ମୃତି ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ବିଧି ଅନୁସରଣ କରନ୍ତି ସେମାନେ ପ୍ରାୟଶ୍ଚିତ୍ତ ସମ୍ପନ୍ନ କରି ସ୍ୱର୍ଗବାସ ପାଆନ୍ତି; କିନ୍ତୁ କାମ-ଲୋଭରେ ଶାସ୍ତ୍ର ତ୍ୟାଗ କରୁଥିବାମାନେ ନିନ୍ଦିତ, ସଠିକ୍ ପ୍ରାୟଶ୍ଚିତ୍ତ ପଥରୁ ଭ୍ରଷ୍ଟ ବୋଲି ଦର୍ଶାଯାଇଛି। ସ୍ନାନ ପରେ ପିତୃ ଓ ଦେବପୂଜା କଲେ ଅଗ୍ନିଷ୍ଟୋମ ଯଜ୍ଞସମ ପୁଣ୍ୟ ମିଳେ; ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ନିମିତ୍ତ ଦାନ ଅକ୍ଷୟ ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ସଂକ୍ଷିପ୍ତ ଗାୟତ୍ରୀଜପକୁ ମଧ୍ୟ ଋଗ୍-ଯଜୁଃ-ସାମ ଫଳସମ ବୋଲି ମହିମା କରାଯାଇଛି। ଫଳଶ୍ରୁତିରେ କୁହାଯାଏ ଯେ ତୀର୍ଥରେ ମୃତ୍ୟୁ ହେଲେ ବ୍ରହ୍ମଲୋକ ପ୍ରାପ୍ତି ଓ ପୁନରାବୃତ୍ତି ନଥାଏ; ସେଠାରେ ଦେହାବଶେଷ ସମ୍ବନ୍ଧ ମଧ୍ୟ ପୁଣ୍ୟଦାୟକ। ଏହି ପୁଣ୍ୟରେ ମନୁଷ୍ୟ ବ୍ରହ୍ମଜ୍ଞାନସମ୍ପନ୍ନ, ବିଦ୍ୱାନ, ସମ୍ମାନିତ, ନିରୋଗ ଓ ଦୀର୍ଘାୟୁ ହୋଇ ଜନ୍ମ ନେଇଥାଏ; ମହାତ୍ମ ଦର୍ଶନାର୍ଥୀମାନେ ତାତ୍ତ୍ୱିକ ଅର୍ଥରେ ‘ଅମୃତତ୍ୱ’ ପ୍ରାପ୍ତ କରନ୍ତି।

Devatīrtha Māhātmya (Glory of Devatīrtha on the Southern Bank of the Narmadā)
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ଋଷି ମାର୍କଣ୍ଡେୟ ରେବା/ନର୍ମଦା ନଦୀର ଦକ୍ଷିଣ ତଟରେ ଅବସ୍ଥିତ ‘ଦେବତୀର୍ଥ’ ନାମକ ଅତୁଲ୍ୟ ପୁଣ୍ୟତୀର୍ଥର ମାହାତ୍ମ୍ୟ କଥନ କରନ୍ତି। ସେଠାରେ ଦେବଗଣ ସମବେତ ହୁଅନ୍ତି ଏବଂ ପରମେଶ୍ୱର ସେଇ ସ୍ଥାନରେ ପ୍ରସନ୍ନ ହୁଅନ୍ତି—ଏହି ଦିବ୍ୟ ପ୍ରସଙ୍ଗ ଦ୍ୱାରା ତୀର୍ଥର ପବିତ୍ରତା ସ୍ଥାପିତ ହୁଏ। ଯାତ୍ରୀଙ୍କ ନୈତିକ ଯୋଗ୍ୟତା ମଧ୍ୟ ଦିଆଯାଇଛି: ତୀର୍ଥସ୍ନାନ କାମ (ଆସକ୍ତି) ଓ କ୍ରୋଧ ତ୍ୟାଗ କରି, ଶୁଦ୍ଧ ଅନ୍ତଃକରଣରେ କରିବା ଉଚିତ। ଏଭଳି ସ୍ନାନ କରିଲେ ସହସ୍ର ଗୋଦାନର ଫଳ ସମାନ ନିଶ୍ଚିତ ପୁଣ୍ୟ ମିଳେ ବୋଲି ଫଳଶ୍ରୁତି କହେ; ବାହ୍ୟ କ୍ରିୟା ସହ ଅନ୍ତର୍ସଂଯମ ଯୋଗ ହେବାକୁ ଶିଖାଏ।

Nāgatīrtha Māhātmya (Legend of the Nāgas’ Fear and Śiva’s Protection) / नागतीर्थमाहात्म्य
ଅଧ୍ୟାୟ ୧୩୧ ଋଷି ମାର୍କଣ୍ଡେୟ ଓ ରାଜା ଯୁଧିଷ୍ଠିରଙ୍କ ସଂବାଦରୂପେ ଗଠିତ। ଆରମ୍ଭରେ ନର୍ମଦାର ଦକ୍ଷିଣ ତଟରେ ଥିବା ‘ଅନୁତ୍ତମ’ ନାଗତୀର୍ଥର ଉଲ୍ଲେଖ ହୋଇ, ତୀବ୍ର ଭୟରେ ପ୍ରେରିତ ହୋଇ ମହାନାଗମାନେ କାହିଁକି ତପସ୍ୟା କଲେ ବୋଲି ପ୍ରଶ୍ନ ଉଠେ। ପରେ ମାର୍କଣ୍ଡେୟ ପୁରାତନ ଇତିହାସ କହନ୍ତି—କଶ୍ୟପଙ୍କ ଦୁଇ ପତ୍ନୀ ବିନତା (ଗରୁଡ ସମ୍ବନ୍ଧିତ) ଓ କଦ୍ରୂ (ନାଗ ସମ୍ବନ୍ଧିତ) ଦିବ୍ୟ ଅଶ୍ୱ ଉଚ୍ଚୈଃଶ୍ରବସକୁ ଦେଖି ପଣ ଲଗାନ୍ତି। କଦ୍ରୂ କପଟରେ ନିଜ ନାଗପୁତ୍ରମାନଙ୍କୁ ଠକେଇ ପାଇଁ ବାଧ୍ୟ କରେ; କେହି ମାତୃଶାପଭୟରେ ମାନନ୍ତି, ଅନ୍ୟେ ଅନ୍ୟ ଶରଣ ଖୋଜି ଦୀର୍ଘ ତପ କରନ୍ତି। ତପସ୍ୟାରେ ପ୍ରସନ୍ନ ମହାଦେବ ବର ଦିଅନ୍ତି—ବାସୁକି ଶିବସାନ୍ନିଧ୍ୟରେ ନିତ୍ୟ ରକ୍ଷକ ଭାବେ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ ହୁଏ, ଏବଂ ନାଗମାନେ ବିଶେଷତଃ ନର୍ମଦାଜଳରେ ସ୍ନାନ/ଅବଗାହନ ଦ୍ୱାରା ଅଭୟ ପାଆନ୍ତି। ଶେଷରେ ବିଧି ଓ ଫଳଶ୍ରୁତି: ପଞ୍ଚମୀ ତିଥିରେ ଏହି ତୀର୍ଥରେ ଶିବପୂଜା କଲେ ଅଷ୍ଟ ନାଗବଂଶ ଉପାସକଙ୍କୁ କ୍ଷତି କରନ୍ତି ନାହିଁ, ଏବଂ ମୃତ ବ୍ୟକ୍ତି ଇଚ୍ଛିତ କାଳ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଶିବଙ୍କ ଗଣ/ଅନୁଚର ପଦ ପାଏ।

वाराहतीर्थमाहात्म्यम् (Glory of Varāha Tīrtha on the Northern Bank of the Narmadā)
ମାର୍କଣ୍ଡେୟ ରାଜାଙ୍କୁ ଉପଦେଶ ଦେଇ କହନ୍ତି—ନର୍ମଦାର ଉତ୍ତର ତଟରେ ଅବସ୍ଥିତ ‘ବରାହ’ ନାମକ ତୀର୍ଥକୁ ଯାଅ; ଏହା ସର୍ବପାପହର ବୋଲି ପ୍ରସିଦ୍ଧ। ସେଠାରେ ଲୋକହିତାର୍ଥେ ଜଗଦ୍ଧାତା ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତା ଭଗବାନ ବରାହ ବିରାଜିତ, ଏବଂ ସଂସାରସାଗର ପାର କରାଇବାକୁ ଉଦ୍ଧାରକ ମାର୍ଗଦର୍ଶକ ଭାବେ ପ୍ରତିପାଦିତ। ବିଧିରେ ତୀର୍ଥସ୍ନାନ, ଧରାଣୀଧର/ବରାହଙ୍କୁ ସୁଗନ୍ଧ ଓ ପୁଷ୍ପମାଳାଦି ଦ୍ୱାରା ପୂଜା, ମଙ୍ଗଳଘୋଷ, ଏବଂ ଉପବାସ—ବିଶେଷତଃ ଦ୍ୱାଦଶୀ ଦିନ—କରିବା କୁହାଯାଇଛି। ପରେ ରାତ୍ରିଜାଗରଣ କରି ପବିତ୍ର କଥା ଶ୍ରବଣ/କଥନ ନିର୍ଦ୍ଦେଶିତ। ପାପାଚାରରେ ଲିପ୍ତ ଲୋକଙ୍କ ସହ ସଂସର୍ଗ ଓ ସହଭୋଜନ ବର୍ଜନୀୟ; ବାକ୍, ସ୍ପର୍ଶ, ଶ୍ୱାସ ଓ ଏକାସଙ୍ଗେ ଭୋଜନ ଦ୍ୱାରା ଅଶୌଚ ସଂକ୍ରମିତ ହୁଏ ବୋଲି କୁହାଯାଇଛି। ଯଥାଶକ୍ତି ଯଥାବିଧି ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କୁ ସମ୍ମାନ କରିବା ମଧ୍ୟ ନିୟମ। ଫଳଶ୍ରୁତିରେ ବରାହଙ୍କ ମୁଖଦର୍ଶନମାତ୍ରେ ମଧ୍ୟ କଠିନ ପାପ ଶୀଘ୍ର ନଶ୍ଟ ହୁଏ—ଗରୁଡ଼କୁ ଦେଖି ସର୍ପ ପଳାଏ ଯେପରି, ସୂର୍ଯ୍ୟରେ ଅନ୍ଧକାର ନାଶ ହୁଏ ଯେପରି—ଏମିତି ଉପମା ଦିଆଯାଇଛି। ‘ନମୋ ନାରାୟଣାୟ’ କୁ ସର୍ବାର୍ଥସାଧକ ମନ୍ତ୍ର ଭାବେ ଉଲ୍ଲେଖ କରାଯାଇଛି; ଏବଂ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣଙ୍କୁ ଏକଥର ପ୍ରଣାମ ମହାଯଜ୍ଞଫଳ ସମାନ ହୋଇ ପୁନର୍ଜନ୍ମରୁ ପାର କରାଏ। ନିୟମନିଷ୍ଠ ଭକ୍ତ ଯଦି ସେଠାରେ ଦେହତ୍ୟାଗ କରନ୍ତି, ତେବେ କ୍ଷର-ଅକ୍ଷର ଭେଦାତୀତ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ପରମ ନିର୍ମଳ ଧାମକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଅନ୍ତି।

लोकपालतीर्थचतुष्टयमाहात्म्य तथा भूमिदानपालन-उपदेशः (Glory of the Four Lokapāla Tīrthas and Counsel on Protecting Land-Gifts)
ମାର୍କଣ୍ଡେୟ ଋଷି ପାପହର ପରମ ଚାରି ତୀର୍ଥର ମାହାତ୍ମ୍ୟ କହନ୍ତି—କୁବେର, ବରୁଣ, ଯମ ଓ ବାୟୁ ଲୋକପାଳଙ୍କ ସହିତ ସମ୍ବନ୍ଧିତ ସ୍ଥାନ, ଯାହାଙ୍କର କେବଳ ଦର୍ଶନରେ ମଧ୍ୟ ପାପ ନାଶ ହୁଏ। ଯୁଧିଷ୍ଠିର ପଚାରନ୍ତି—ଲୋକପାଳମାନେ କାହିଁକି ନର୍ମଦା ତଟରେ ତପ କଲେ? ଋଷି କହନ୍ତି—ଅସ୍ଥିର ଜଗତରେ ସ୍ଥିର ଆଧାର ଖୋଜି ସେମାନେ ତପସ୍ୟା କଲେ, ଏବଂ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କ ଧାରଣାଧାର ଧର୍ମ ହିଁ। ଘୋର ତପସ୍ୟାରେ ଶିବଙ୍କ ଠାରୁ ବର ମିଳେ—କୁବେର ଯକ୍ଷ ଓ ଧନର ଅଧିପତି ହୁଅନ୍ତି, ଯମ ନିୟମ ଓ ନ୍ୟାୟବିଚାରର ଅଧିକାର ପାଆନ୍ତି, ବରୁଣ ଜଳରାଜ୍ୟରେ ସାର୍ବଭୌମତ୍ୱ ଭୋଗ କରନ୍ତି, ଏବଂ ବାୟୁ ସର୍ବବ୍ୟାପୀ ହୁଅନ୍ତି। ସେମାନେ ନିଜ ନାମରେ ପୃଥକ ମନ୍ଦିର ସ୍ଥାପନ କରି ପୂଜା ଓ ନିବେଦନ କରନ୍ତି। ପରେ ଧାର୍ମିକ-ସାମାଜିକ ଉପଦେଶ—ପଣ୍ଡିତ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କୁ ଡାକି ଦାନ, ବିଶେଷକରି ଭୂମିଦାନ ଦେବା ଓ ତାହାକୁ ରକ୍ଷା କରିବା। ଭୂମିଦାନ ହରଣ/ବାତିଲ କରିବା ମହାପାପ; ଏହା ପାଇଁ ଦଣ୍ଡବିଧାନ କୁହାଯାଇଛି, ଏବଂ ଦାନର ରକ୍ଷା ଦାନଠାରୁ ମଧ୍ୟ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବୋଲି ପ୍ରଶଂସା। ତୀର୍ଥଫଳ—କୁବେରେଶରେ ପୂଜା କଲେ ଅଶ୍ୱମେଧସମ ପୁଣ୍ୟ, ଯମେଶ୍ୱରେ ଜନ୍ମଜନ୍ମାନ୍ତର ପାପମୋଚନ, ବରୁଣେଶରେ ବାଜପେୟସମ ଫଳ, ଓ ବାତେଶ୍ୱରେ ପୁରୁଷାର୍ଥସିଦ୍ଧି। ଶେଷରେ ଫଳଶ୍ରୁତି—ଏହି କଥା ଶୁଣିବା/ପଢ଼ିବାରେ ପାପ ନାଶ ଓ ମଙ୍ଗଳବୃଦ୍ଧି ହୁଏ।

Rāmeśvara-tīrtha Māhātmya (रामेश्वरतीर्थमाहात्म्य) — The Glory of Rāmeśvara on the Southern Bank of the Narmadā
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ଶ୍ରୀ ମାର୍କଣ୍ଡେୟ ସଂକ୍ଷେପରେ ତୀର୍ଥମାହାତ୍ମ୍ୟ କହିଛନ୍ତି। ରେବା-ନର୍ମଦାର ଦକ୍ଷିଣ ତଟରେ ଅବସ୍ଥିତ ‘ରାମେଶ୍ୱର’ ନାମକ ଅନୁପମ ତୀର୍ଥକୁ ପାପହର, ପୁଣ୍ୟପ୍ରଦ ଓ ସର୍ବଦୁଃଖଘ୍ନ ବୋଲି ପ୍ରଶଂସା କରାଯାଇଛି। ଏହି ତୀର୍ଥରେ ସ୍ନାନ କରି ମହେଶ୍ୱର—ମହାଦେବ, ମହାତ୍ମା—ଙ୍କ ପୂଜା କରୁଥିବା ଭକ୍ତ ସମସ୍ତ କିଲ୍ବିଷ (ଦୋଷ/ଅଶୁଦ୍ଧି) ରୁ ମୁକ୍ତ ହୁଏ ବୋଲି ଫଳଶ୍ରୁତି ଅଛି। ଏଭଳି ସ୍ଥାନ, କ୍ରମ (ସ୍ନାନ→ପୂଜା) ଓ ଫଳ (ଅଶୁଦ୍ଧିକ୍ଷୟ) ଯୋଗେ ଯାତ୍ରାଧର୍ମର ସଂକ୍ଷିପ୍ତ ନିର୍ଦ୍ଦେଶ ଦିଆଯାଇଛି।

सिद्धेश्वरतीर्थमाहात्म्य (Siddheśvara Tīrtha Māhātmya)
ମାର୍କଣ୍ଡେୟ ସିଦ୍ଧେଶ୍ୱର ନାମକ ଏକ ମହାତୀର୍ଥର ମାହାତ୍ମ୍ୟ ବର୍ଣ୍ଣନା କରନ୍ତି—ଯାହା ସର୍ବଲୋକେ ପୂଜିତ ଏବଂ ପରମ ସିଦ୍ଧିଦାୟକ। ଏହି ଅଧ୍ୟାୟର ମୂଳ ଉପଦେଶ ସଂକ୍ଷେପରେ: ତୀର୍ଥରେ ସ୍ନାନ କରି ଉମା‑ରୁଦ୍ର (ଉମା‑ମହେଶ୍ୱର)ଙ୍କୁ ବିଧିପୂର୍ବକ ପୂଜା କରିବା। ଏଭଳି କଲେ ବାଜପେୟ ଯଜ୍ଞଫଳ ସମାନ ପୁଣ୍ୟ ମିଳେ ବୋଲି ଫଳସମତା କୁହାଯାଇଛି। ଫଳଶ୍ରୁତିରେ—ସଞ୍ଚିତ ପୁଣ୍ୟବଳରେ ମୃତ୍ୟୁ ପରେ ସ୍ୱର୍ଗାରୋହଣ, ଅପ୍ସରାମାନଙ୍କ ସହ ସଙ୍ଗ ଓ ମଙ୍ଗଳଧ୍ୱନିରେ ସତ୍କାର; ଦୀର୍ଘକାଳ ସ୍ୱର୍ଗଭୋଗ ପରେ ଧନ‑ଧାନ୍ୟସମୃଦ୍ଧ, ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ କୁଳରେ ପୁନର୍ଜନ୍ମ, ବେଦ‑ବେଦାଙ୍ଗଜ୍ଞାନ, ସାମାଜିକ ସମ୍ମାନ, ରୋଗ‑ଶୋକରହିତ ଜୀବନ ଓ ଶତବର୍ଷ ଆୟୁ ଲାଭ ଉଲ୍ଲେଖିତ।

अहल्येश्वरतीर्थमाहात्म्य (Ahalyeśvara Tīrtha Māhātmya)
ମାର୍କଣ୍ଡେୟ ଅହଲ୍ୟେଶ୍ୱର ମନ୍ଦିର ଓ ସମୀପସ୍ଥ ତୀର୍ଥର ପବିତ୍ରତା ସ୍ଥାପନା ପାଇଁ ଅହଲ୍ୟା–ଗୌତମ–ଇନ୍ଦ୍ର ଉପାଖ୍ୟାନକୁ ତୀର୍ଥକେନ୍ଦ୍ରିକ ଭାବେ କହନ୍ତି। ଗୌତମ ଆଦର୍ଶ ବ୍ରାହ୍ମଣ-ତପସ୍ୱୀ, ଅହଲ୍ୟା ଅପୂର୍ବ ସୌନ୍ଦର୍ୟରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ। କାମବଶ ଇନ୍ଦ୍ର (ଶକ୍ର) ଗୌତମଙ୍କ ଛଦ୍ମବେଶ ଧରି ଆଶ୍ରମ ସମୀପରେ ଅହଲ୍ୟାଙ୍କୁ ସମୀପସ୍ଥ ହୁଏ। ଗୌତମ ଫେରି ଆସି ଅପରାଧ ଜାଣି ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କୁ ଶାପ ଦିଅନ୍ତି; ତାଙ୍କ ଦେହରେ ଅନେକ ‘ଭଗ’ ପ୍ରକଟ ହେବାର ଚିହ୍ନ ପଡ଼େ, ଏବଂ ଇନ୍ଦ୍ର ରାଜ୍ୟ ତ୍ୟାଗ କରି ତପସ୍ୟା କରନ୍ତି। ଅହଲ୍ୟା ମଧ୍ୟ ଶାପରେ ଶିଳା ହୁଅନ୍ତି, କିନ୍ତୁ ମୋକ୍ଷର ନିୟମ ନିର୍ଦ୍ଧାରିତ—ହଜାର ବର୍ଷ ପରେ ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ସହ ତୀର୍ଥଯାତ୍ରାରେ ଆସିଥିବା ଶ୍ରୀରାମଙ୍କ ଦର୍ଶନରେ ସେ ଶୁଦ୍ଧ ହୋଇ ମୁକ୍ତ ହୁଅନ୍ତି। ପରେ ସେ ନର୍ମଦା ତୀର୍ଥତଟରେ ସ୍ନାନ କରି ଚାନ୍ଦ୍ରାୟଣ ଆଦି କୃଚ୍ଛ୍ରବ୍ରତ ସହ ତପ କରନ୍ତି। ମହାଦେବ ପ୍ରସନ୍ନ ହୋଇ ବର ଦିଅନ୍ତି; ଅହଲ୍ୟା ଶିବଙ୍କୁ ‘ଅହଲ୍ୟେଶ୍ୱର’ ନାମରେ ପ୍ରତିଷ୍ଠା କରନ୍ତି। ଫଳଶ୍ରୁତି—ଏଠାରେ ତୀର୍ଥସ୍ନାନ କରି ପରମେଶ୍ୱରଙ୍କ ପୂଜା କରୁଥିବା ଭକ୍ତ ସ୍ୱର୍ଗ ପାଏ ଏବଂ ପରେ ମାନବଜନ୍ମରେ ସମୃଦ୍ଧି, ବିଦ୍ୟା, ଆରୋଗ୍ୟ, ଦୀର୍ଘାୟୁ ଓ କୁଳପରମ୍ପରା ଲାଭ କରେ।

कर्कटेश्वरतीर्थमाहात्म्य (Karkaṭeśvara Tīrtha-Māhātmya)
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ମାର୍କଣ୍ଡେୟ ମୁନି ରାଜାଙ୍କୁ ତୀର୍ଥ-ନିର୍ଦ୍ଦେଶ ଦେଇ, ନର୍ମଦା ନଦୀର ଉତ୍ତର ତଟରେ ଅବସ୍ଥିତ ପରମ ଶୈବ ତୀର୍ଥ ‘କର୍କଟେଶ୍ୱର’ର ମାହାତ୍ମ୍ୟ ବର୍ଣ୍ଣନା କରନ୍ତି। ଏହାକୁ ପାପନାଶକ କ୍ଷେତ୍ର ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ବିଧିମତେ ସ୍ନାନ କରି ଯେ ଶିବପୂଜା କରେ, ସେ ମୃତ୍ୟୁ ପରେ ରୁଦ୍ରଲୋକ ପ୍ରତି ଅପରିବର୍ତ୍ତନୀୟ ଗତି ପାଏ। ମୁନି କହନ୍ତି ଯେ ଏହି ତୀର୍ଥର ମହିମାକୁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ସଂକ୍ଷେପ କରିହେବ ନାହିଁ; ତଥାପି ମୂଳ ସିଦ୍ଧାନ୍ତ ଦେଖାନ୍ତି—ଏଠାରେ କରାଯାଇଥିବା ଶୁଭ କିମ୍ବା ଅଶୁଭ କର୍ମ ‘ଅକ୍ଷୟ’ ହୋଇଯାଏ, ଅର୍ଥାତ୍ ପବିତ୍ର କ୍ଷେତ୍ରରେ କର୍ମଫଳର ସ୍ଥାୟିତ୍ୱ ବଢ଼ିଯାଏ। ବାଲଖିଲ୍ୟ ଋଷି ଓ ମରୀଚି-ସମ୍ବନ୍ଧୀୟ ତପସ୍ବୀମାନେ ସ୍ୱଇଚ୍ଛାରେ ଏଠାରେ ରମଣ କରନ୍ତି; ଦେବୀ ନାରାୟଣୀ ମଧ୍ୟ ଏଠାରେ ଘୋର ତପସ୍ୟା ଜାରି ରଖନ୍ତି। ଶେଷରେ ପିତୃତର୍ପଣ ବିଧାନ—ଯେ ଏଠାରେ ସ୍ନାନ କରି ତର୍ପଣ କରେ, ସେ ଦ୍ୱାଦଶ ବର୍ଷ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ପିତୃମାନଙ୍କୁ ତୃପ୍ତ କରେ। ଏଭଳି ଭାବେ ବ୍ୟକ୍ତିଗତ ମୋକ୍ଷ, ଧର୍ମାଚରଣ ଓ ବଂଶକର୍ତ୍ତବ୍ୟ ଏକ ତୀର୍ଥକର୍ମରେ ଏକତ୍ର ହୁଏ।

Śakratīrtha Māhātmya (The Glory of Śakra-tīrtha) — Indra’s Restoration and the Merit of Śiva-Pūjā
ମାର୍କଣ୍ଡେୟ କହନ୍ତି—ଯାତ୍ରୀ ଅନୁପମ ଶକ୍ରତୀର୍ଥକୁ ଯିବା ଉଚିତ। ଏହାର ମାହାତ୍ମ୍ୟ ଏକ କାରଣକଥାରେ ପ୍ରକାଶିତ: ଗୌତମ ଋଷିଙ୍କ ଶାପରେ ଶକ୍ର (ଇନ୍ଦ୍ର) ନିଜ ରାଜଶ୍ରୀ ହରାଇଲେ। ତେବେ ଦେବତା ଓ ତପସ୍ବୀ ଋଷିମାନେ ଚିନ୍ତିତ ହୋଇ ଗୌତମଙ୍କୁ ବିନୟବାଣୀରେ ପ୍ରାର୍ଥନା କଲେ—ଇନ୍ଦ୍ର ବିନା ଲୋକର ଦେବ-ମାନବ ଧର୍ମବ୍ୟବସ୍ଥା ଅସୁନ୍ଦର; ନିଜ ଦୋଷରେ ଲଜ୍ଜିତ ହୋଇ ଅନ୍ତର୍ଧାନ ହୋଇଥିବା ଦେବତା ପ୍ରତି କରୁଣା କରନ୍ତୁ। ବେଦଜ୍ଞ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଗୌତମ ପ୍ରସନ୍ନ ହୋଇ ବର ଦେଲେ—ଯାହା ‘ସହସ୍ରଚିହ୍ନ’ ଥିଲା, ମୁନିଙ୍କ ଅନୁଗ୍ରହରେ ‘ସହସ୍ରାକ୍ଷ’ ହେଲା, ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ମର୍ଯ୍ୟାଦା ପୁନଃସ୍ଥାପିତ ହେଲା। ପରେ ଇନ୍ଦ୍ର ନର୍ମଦାକୁ ଯାଇ ପବିତ୍ର ଜଳରେ ସ୍ନାନ କରି, ତ୍ରିପୁରାନ୍ତକ ଶିବଙ୍କୁ ସ୍ଥାପନା କରି ପୂଜା କଲେ ଏବଂ ଅପ୍ସରାମାନଙ୍କ ସମ୍ମାନ ସହ ସ୍ୱଧାମକୁ ଫେରିଗଲେ। ଫଳଶ୍ରୁତି—ଏହି ତୀର୍ଥରେ ସ୍ନାନ କରି ପରମେଶ୍ୱରଙ୍କୁ ପୂଜା କରୁଥିବା ବ୍ୟକ୍ତି ପରସ୍ତ୍ରୀଗମନ ପାପରୁ ମୁକ୍ତ ହୁଏ; ଶୈବ ଧାରାରେ ଏହାକୁ ଶୁଦ୍ଧି-ପ୍ରାୟଶ୍ଚିତ୍ତ ତୀର୍ଥ ଭାବେ ଗୌରବ କରାଯାଇଛି।

Somatīrtha Māhātmya (Glory of Somatīrtha) — Ritual Bathing, Solar Contemplation, and Merit of Feeding the Learned
ଅଧ୍ୟାୟ ୧୩୯ରେ ମାର୍କଣ୍ଡେୟ ଯାତ୍ରା-ନିର୍ଦ୍ଦେଶ ଶୈଳୀରେ ସୋମତୀର୍ଥର ମାହାତ୍ମ୍ୟ କହିଛନ୍ତି। ଏହା ଅତୁଳ ପୁଣ୍ୟତୀର୍ଥ; ଏଠାରେ ସୋମ ତପସ୍ୟା କରି ଦିବ୍ୟ ନକ୍ଷତ୍ର-ପଥ ପ୍ରାପ୍ତ କରିଥିଲେ। ଏଠାରେ ପ୍ରଥମେ ତୀର୍ଥସ୍ନାନ, ପରେ ବିଧିମତେ ଆଚମନ ଓ ଜପ, ଶେଷରେ ରବି (ସୂର୍ଯ୍ୟ) ଧ୍ୟାନ—ଏହି କ୍ରମ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ। ଏଠାରେ କରାଯାଇଥିବା ସାଧନାର ଫଳ ଋଗ୍-ଯଜୁଃ-ସାମ ବେଦପାଠ ଓ ଗାୟତ୍ରୀଜପର ଫଳ ସମାନ ବୋଲି କୁହାଯାଇଛି। ବହ୍ୱୃଚ, ଅଧ୍ୱର୍ୟୁ, ଛାନ୍ଦୋଗ ଆଦି ବେଦବିଦ୍ ଓ ଅଧ୍ୟୟନ-ସମାପ୍ତ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କୁ ଭୋଜନ କରାଇବା, ଏବଂ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ପାଦୁକା/ଚପ୍ପଲ, ଛତା, ବସ୍ତ୍ର, କମ୍ବଳ, ଘୋଡ଼ା ଇତ୍ୟାଦି ଦାନ ‘କୋଟି’ ପୁଣ୍ୟରେ ପ୍ରଶଂସିତ। ଶେଷରେ ସଂୟମ-ବୈରାଗ୍ୟ ନୀତି—ଯେଉଁଠାରେ ମୁନି ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ନିଗ୍ରହ କରନ୍ତି ସେଠା କୁରୁକ୍ଷେତ୍ର-ନୈମିଷ-ପୁଷ୍କର ସମାନ; ତେଣୁ ଗ୍ରହଣ, ସଂକ୍ରାନ୍ତି ଓ ବ୍ୟତୀପାତ ସମୟରେ ଯୋଗୀମାନଙ୍କୁ ବିଶେଷ ସମ୍ମାନ କରିବାକୁ କୁହାଯାଇଛି। ଯେ ଏହି ତୀର୍ଥରେ ସନ୍ନ୍ୟାସ ଗ୍ରହଣ କରେ, ସେ ବିମାନରେ ସ୍ୱର୍ଗକୁ ଯାଇ ସୋମଙ୍କ ପରିଚର ହୋଇ ଦିବ୍ୟ ସୁଖ ଲାଭ କରେ।

नन्दाह्रदमाहात्म्य (Nandāhrada Māhātmya: The Glory of Nandā Lake)
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ରେବାଖଣ୍ଡ ମଧ୍ୟରେ ତୀର୍ଥଯାତ୍ରାର ଉପଦେଶମୟ ମାର୍ଗଦର୍ଶନ ଦିଆଯାଇଛି। ମାର୍କଣ୍ଡେୟ ରାଜଶ୍ରୋତାଙ୍କୁ ନନ୍ଦାହ୍ରଦକୁ ଯିବାକୁ କହନ୍ତି—ଏହା ଅତୁଲ ପବିତ୍ର ସରୋବର, ଯେଉଁଠାରେ ସିଦ୍ଧମାନେ ସନ୍ନିଧାନ କରନ୍ତି ଏବଂ ଦେବୀ ନନ୍ଦା ବରଦାୟିନୀ ଭାବେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ। ତୀର୍ଥର ମାହାତ୍ମ୍ୟ ଏକ ପୌରାଣିକ ଘଟଣାରେ ଭିତ୍ତିସ୍ଥ: ଦେବମାନଙ୍କୁ ଭୟଭୀତ କରୁଥିବା ମହିଷାସୁରକୁ ଦେବୀ ଶୂଲିନୀ-ସ୍ୱରୂପେ ତ୍ରିଶୂଳରେ ବିଦ୍ଧ କରି ସଂହାର କରନ୍ତି। ପରେ ବିଶାଳନେତ୍ରା ଦେବୀ ସେଠାରେ ସ୍ନାନ କରିଥିବାରୁ ସରୋବରର ନାମ “ନନ୍ଦାହ୍ରଦ” ହେଲା। ବିଧାନ ଅନୁସାରେ ନନ୍ଦାଙ୍କୁ ସ୍ମରଣ କରି ସେଠାରେ ସ୍ନାନ କରି ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କୁ ଦାନ ଦେଲେ ଅଶ୍ୱମେଧ ସମ ପୁଣ୍ୟ ମିଳେ। ଭୈରବ, କେଦାର ଓ ରୁଦ୍ରମହାଳୟ ପରି ଦୁର୍ଲଭ ମହାତୀର୍ଥମାନଙ୍କ ସହ ଏହାର ଗଣନା ହୋଇଛି; କିନ୍ତୁ କାମାସକ୍ତି ଓ ମୋହରେ ଅନେକେ ଏହାର ମହିମା ଚିହ୍ନି ପାରନ୍ତି ନାହିଁ। ଫଳଶ୍ରୁତିରେ କୁହାଯାଏ—ସମୁଦ୍ରପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ପୃଥିବୀର ସମସ୍ତ ସ୍ନାନ-ଦାନର ଫଳ ନନ୍ଦାହ୍ରଦସ୍ନାନରେ ଏକତ୍ର ଭାବେ ଲଭ୍ୟ।

Tāpeśvara Tīrtha Māhātmya (The Glory of the Tāpeśvara Ford)
ମାର୍କଣ୍ଡେୟ ତାପେଶ୍ୱର ତୀର୍ଥର ଉତ୍ପତ୍ତି କଥା କହନ୍ତି। ଜଣେ ବ୍ୟାଧ ଦେଖିଲା—ଭୟଭୀତ ହରିଣୀ ଜଳରେ ଝାପ ଦେଇ ଭୟମୁକ୍ତ ହୋଇ ପରେ ଆକାଶକୁ ଉଠିଗଲା। ଏହି ଅଦ୍ଭୁତ ଦୃଶ୍ୟରେ ସେ ଆଶ୍ଚର୍ୟଚକିତ ହୋଇ ବୈରାଗ୍ୟ ପାଇଲା; ଧନୁଷ ଛାଡ଼ି ସହସ୍ର ଦିବ୍ୟବର୍ଷ ଧରି ଘୋର ତପ କଲା। ତପରେ ପ୍ରସନ୍ନ ମହେଶ୍ୱର ପ୍ରକଟ ହୋଇ ବର ଦେବାକୁ କହିଲେ; ବ୍ୟାଧ ଶିବସାନ୍ନିଧ୍ୟରେ ବାସ ମାଗିଲା, ଭଗବାନ ଦେଇ ଅନ୍ତର୍ଧାନ ହେଲେ। ତାପରେ ବ୍ୟାଧ ମହେଶ୍ୱରଙ୍କୁ ସ୍ଥାପନ କରି ବିଧିପୂର୍ବକ ପୂଜା କରି ସ୍ୱର୍ଗ ପ୍ରାପ୍ତ କଲା। ସେହିଦିନଠାରୁ ଏହି ତୀର୍ଥ ତ୍ରିଲୋକରେ “ତାପେଶ୍ୱର” ନାମରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ହେଲା—ବ୍ୟାଧର ଅନୁତାପ ଓ ତପତାପ ସହ ସମ୍ବନ୍ଧିତ। ଏଠାରେ ସ୍ନାନ କରି ଶଙ୍କରଙ୍କୁ ପୂଜିଲେ ଶିବଲୋକ ମିଳେ; ନର୍ମଦାଜଳରେ ତାପେଶ୍ୱରେ ସ୍ନାନ କଲେ ତାପତ୍ରୟ ନାଶ ହୁଏ। ଅଷ୍ଟମୀ, ଚତୁର୍ଦ୍ଦଶୀ ଓ ତୃତୀୟା ଦିନ ବିଶେଷ ସ୍ନାନବିଧି ସର୍ବପାପଶମନ ପାଇଁ କହାଯାଇଛି।

रुक्मिणीतीर्थमाहात्म्य (Rukmiṇī Tīrtha Māhātmya) and the Naming of Yodhanīpura
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ମାର୍କଣ୍ଡେୟ ଯୁଧିଷ୍ଠିରଙ୍କୁ ରୁକ୍ମିଣୀ-ତୀର୍ଥର ମାହାତ୍ମ୍ୟ କହନ୍ତି। ସେଠାରେ ସ୍ନାନମାତ୍ରେ ସୌନ୍ଦର୍ୟ ଓ ସୌଭାଗ୍ୟ ମିଳେ; ବିଶେଷକରି ଅଷ୍ଟମୀ, ଚତୁର୍ଦ୍ଦଶୀ ଏବଂ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟଭାବେ ତୃତୀୟା ତିଥିରେ ସ୍ନାନ-ପୂଜାର ମହାଫଳ ଉଲ୍ଲେଖ ହୋଇଛି। ତାପରେ ତୀର୍ଥର ପ୍ରାମାଣ୍ୟ ପାଇଁ ଇତିହାସ—କୁଣ୍ଡିନର ରାଜା ଭୀଷ୍ମକଙ୍କ କନ୍ୟା ରୁକ୍ମିଣୀଙ୍କୁ ଅଶରୀରୀ ବାଣୀ ଜଣାଏ ଯେ ସେ ଚତୁର୍ଭୁଜ ଦେବଙ୍କୁ ଦିଆଯିବେ। ରାଜନୈତିକ କାରଣରୁ ସେ ଶିଶୁପାଳଙ୍କୁ ପ୍ରତିଜ୍ଞାବଦ୍ଧ ହୁଅନ୍ତି; ତେବେ କୃଷ୍ଣ ଓ ସଙ୍କର୍ଷଣ ଆସି, ହରି ଛଦ୍ମରୂପେ ରୁକ୍ମିଣୀଙ୍କୁ ଭେଟି, କୃଷ୍ଣ ତାଙ୍କୁ ହରଣ କରନ୍ତି। ପଛୁଆ ଯୁଦ୍ଧରେ ବଳଦେବଙ୍କ ବୀର୍ୟବର୍ଣ୍ଣନା ଓ ରୁକ୍ମୀ ସହ ସଂଘର୍ଷ ହୁଏ; ରୁକ୍ମିଣୀଙ୍କ ଅନୁରୋଧରେ ସୁଦର୍ଶନ ପ୍ରୟୋଗ ରୋକାଯାଏ, ପରେ ଭଗବାନ ଦିବ୍ୟରୂପ ପ୍ରକାଶ କରି ସନ୍ଧି କରାନ୍ତି। ଶେଷରେ କୃଷ୍ଣ ସପ୍ତ ଋଷିସଦୃଶ ମାନସପୁତ୍ରମାନଙ୍କୁ ସମ୍ମାନ କରି ଗ୍ରାମଦାନ କରନ୍ତି ଏବଂ ଦାନଭୂମି ହରଣ ନ କରିବାକୁ କଠୋର ଉପଦେଶ ଦେଇ କର୍ମଫଳ ଦର୍ଶାନ୍ତି। ତୀର୍ଥମାହାତ୍ମ୍ୟରେ ସ୍ନାନ, ବଳଦେବ-କେଶବ ପୂଜା, ପ୍ରଦକ୍ଷିଣା, କପିଳାଦାନ, ସୁବର୍ଣ୍ଣ-ରୌପ୍ୟ, ପାଦୁକା, ବସ୍ତ୍ରାଦି ଦାନ, ଅନ୍ୟ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ତୀର୍ଥସମ ପୁଣ୍ୟତୁଳନା ଓ ଏହି କ୍ଷେତ୍ରରେ ଅଗ୍ନି/ଜଳ/ଉପବାସମୃତ୍ୟୁ ପାଇଥିବାଙ୍କ ପରଲୋକଗତିର ଫଳଶ୍ରୁତି ବର୍ଣ୍ଣିତ।

Yojaneśvara Tīrtha Māhātmya and the Worship of Balakeśava
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ଶ୍ରୀ ମାର୍କଣ୍ଡେୟ ଋଷି ଗୋଟିଏ ରାଜାଙ୍କୁ ଯୋଜନେଶ୍ୱର ନାମକ ପରମ ପୁଣ୍ୟତୀର୍ଥର ମାହାତ୍ମ୍ୟ କହିଛନ୍ତି। ସେଠାରେ ନର–ନାରାୟଣ ଋଷିମାନେ ତପସ୍ୟା କରି ଦେବ–ଦାନବ ଆଦିଯୁଦ୍ଧରେ ଦେବତାମାନଙ୍କୁ ବିଜୟ ଦେଇଥିଲେ ବୋଲି ବର୍ଣ୍ଣନା ଅଛି। ଯୁଗକ୍ରମରେ ସେହି ଦିବ୍ୟତତ୍ତ୍ୱର ପ୍ରଭାବ ସଂକ୍ଷେପରେ ଦେଖାଯାଏ—ତ୍ରେତାଯୁଗରେ ରାମ–ଲକ୍ଷ୍ମଣ ରୂପେ, ତୀର୍ଥସ୍ନାନ ପରେ ରାବଣବଧ ଦ୍ୱାରା ଧର୍ମସ୍ଥାପନ ହୁଏ। କଳିଯୁଗରେ ଏହି ଶକ୍ତି ବାସୁଦେବ ବଂଶରେ ବଳ–କେଶବ (ବଳରାମ–କୃଷ୍ଣ) ରୂପେ ପ୍ରକଟ ହୋଇ କଂସ, ଚାଣୂର, ମୁଷ୍ଟିକ, ଶିଶୁପାଳ, ଜରାସନ୍ଧ ଆଦିଙ୍କୁ ସଂହାର କରେ; ଧର୍ମକ୍ଷେତ୍ର କୁରୁକ୍ଷେତ୍ର ଯୁଦ୍ଧରେ ମଧ୍ୟ ପ୍ରମୁଖ ବୀରମାନଙ୍କ ପତନରେ ଦିବ୍ୟ କାର୍ଯ୍ୟ ନିର୍ଣ୍ଣାୟକ ବୋଲି ସୂଚନା ମିଳେ। ପରେ ବିଧି ଦିଆଯାଇଛି—ତୀର୍ଥସ୍ନାନ, ବଳ–କେଶବ ପୂଜା, ଉପବାସ, ରାତ୍ରିଜାଗରଣ (ପ୍ରଜାଗର), ଭକ୍ତିଗୀତ/କୀର୍ତ୍ତନ ଓ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କ ସତ୍କାର। ଫଳଶ୍ରୁତିରେ କୁହାଯାଇଛି ଯେ ଏଠାରେ କରାଯାଇଥିବା ଦାନ–ପୂଜାର ଫଳ ଅକ୍ଷୟ, ମହାପାପ ସହିତ ପାପନାଶ ହୁଏ, ଏବଂ ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ଲୋକ ଏହି ଅଧ୍ୟାୟ ଶୁଣିଲେ/ପଢ଼ିଲେ/ପାରାୟଣ କଲେ ପାପମୁକ୍ତି ଓ ମୋକ୍ଷଲାଭ କରନ୍ତି।

Cakratīrtha–Dvādaśī Tīrtha Māhātmya (Non-diminishing Merit at Cakratīrtha)
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ଶ୍ରୀ ମାର୍କଣ୍ଡେୟ ରାଜଶ୍ରୋତାଙ୍କୁ ସଂକ୍ଷିପ୍ତ ଯାତ୍ରା-ନିର୍ଦ୍ଦେଶ ଶୈଳୀରେ ଉପଦେଶ ଦିଅନ୍ତି। ସେ ଶ୍ରୋତାଙ୍କୁ “ଉତ୍କୃଷ୍ଟ” ଦ୍ୱାଦଶୀ-ତୀର୍ଥକୁ ଯିବାକୁ କହି, ସାଧାରଣ କର୍ମଫଳର ନିୟମକୁ ଚକ୍ରତୀର୍ଥର ଅସାଧାରଣ ମହିମା ସହ ତୁଳନା କରନ୍ତି। ସାଧାରଣତଃ ଦାନ, ଜପ, ହୋମ ଓ ବଳି/ଅର୍ପଣର ଫଳ କାଳକ୍ରମେ କ୍ଷୟ ହୋଇପାରେ କିମ୍ବା ଶେଷ ହୋଇପାରେ; କିନ୍ତୁ ଚକ୍ରତୀର୍ଥରେ କୃତ କର୍ମ ଅକ୍ଷୟ—ତାହାର ପୁଣ୍ୟ କେବେ ହ୍ରାସ ପାଏ ନାହିଁ ବୋଲି କୁହାଯାଇଛି। ଶେଷରେ ଭୂତ-ଭବିଷ୍ୟତ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ବ୍ୟାପ୍ତ ଏହି ତୀର୍ଥର ପରମ ମାହାତ୍ମ୍ୟକୁ ବିଶେଷ ଭାବେ ସ୍ପଷ୍ଟ ଓ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବରେ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରାଗଲା ବୋଲି ଉପସଂହାର ବାକ୍ୟରେ ଏହି ସ୍ତୁତି-ଖଣ୍ଡ ସମାପ୍ତ ହୁଏ।

Śivātīrtha Māhātmya (Glory of the Śiva Tīrtha)
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ମାର୍କଣ୍ଡେୟ ‘ଦେଶର ରକ୍ଷକ/ନେତା’ଙ୍କୁ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ କରି ସଂକ୍ଷିପ୍ତ ତତ୍ତ୍ୱୋପଦେଶ ଦେଇ, ଅନୁତ୍ତମ ଶିବତୀର୍ଥ ପ୍ରତି ପଥନିର୍ଦ୍ଦେଶ କରନ୍ତି। କୁହାଯାଇଛି ଯେ ଶିବତୀର୍ଥରେ ଦେବଦର୍ଶନମାତ୍ରେ ସର୍ବ ପାପ-କଳୁଷ (ସର୍ବ-କିଲ୍ବିଷ) ନାଶ ପାଏ। ପରେ କ୍ରୋଧଜୟ ଓ ଇନ୍ଦ୍ରିୟନିଗ୍ରହ ସହିତ ତୀର୍ଥସ୍ନାନ କରି ମହାଦେବଙ୍କ ପୂଜା କରିବାର ବିଧି ରହିଛି; ଏହାର ପୁଣ୍ୟ ଅଗ୍ନିଷ୍ଟୋମ ଯଜ୍ଞ ସମାନ ବୋଲି କଥିତ। ଆଉ ଭକ୍ତିସହ ଉପବାସ (ସୋପବାସ) କରି ଶିବପୂଜା କଲେ ସାଧକଙ୍କ ଗତି ଅପରିବର୍ତ୍ତନୀୟ ହୋଇ ଶେଷରେ ରୁଦ୍ରଲୋକପ୍ରାପ୍ତି ନିଶ୍ଚିତ ଫଳ ଭାବେ ଘୋଷିତ।

Asmahaka Pitṛtīrtha Māhātmya and Piṇḍodaka-Vidhi (अस्माहक-पितृतीर्थ-माहात्म्य एवं पिण्डोदक-विधि)
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ଯୁଧିଷ୍ଠିର ‘ଅସ୍ମାହକ’ ନାମକ ପରମ ପିତୃତୀର୍ଥର ମାହାତ୍ମ୍ୟ ପଚାରନ୍ତି। ମାର୍କଣ୍ଡେୟ ମୁନି ଋଷି–ଦେବସଭାରେ ପୂର୍ବରୁ ହୋଇଥିବା ପ୍ରମାଣିତ ପ୍ରଶ୍ନୋତ୍ତରକୁ ଉଦ୍ଧୃତ କରି କହନ୍ତି ଯେ ଏହି ତୀର୍ଥ ଅନ୍ୟ ତୀର୍ଥସମୂହଠାରୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ। ଏଠାରେ ଗୋଟିଏ ପିଣ୍ଡ ଓ ଜଳତର୍ପଣ ମାତ୍ରେ ପିତୃମାନେ ପ୍ରେତପୀଡାରୁ ମୁକ୍ତ ହୋଇ ଦୀର୍ଘକାଳ ତୃପ୍ତ ରହନ୍ତି, ଏବଂ ସାଧକଙ୍କୁ ସ୍ଥାୟୀ ପୁଣ୍ୟ ମିଳେ। ଶ୍ରୁତି–ସ୍ମୃତି ଅନୁସାରେ ମର୍ଯ୍ୟାଦା ରକ୍ଷା, କର୍ମଫଳ ନୀତି, ଦେହୀର ‘ବାୟୁସଦୃଶ’ ପ୍ରସ୍ଥାନ ଉଲ୍ଲେଖ କରି ସ୍ନାନ, ଦାନ, ଜପ, ହୋମ, ସ୍ୱାଧ୍ୟାୟ, ଦେବାର୍ଚ୍ଚନା, ଅତିଥିପୂଜା ଓ ବିଶେଷତଃ ପିଣ୍ଡୋଦକ-ପ୍ରଦାନକୁ କର୍ତ୍ତବ୍ୟ ଭାବେ ପ୍ରତିଷ୍ଠା କରାଯାଇଛି। ଅମାବାସ୍ୟା, ବ୍ୟତୀପାତ, ମନ୍ୱାଦି–ଯୁଗାଦି, ଅୟନ–ବିଷୁବ ଓ ସୂର୍ଯ୍ୟସଂକ୍ରାନ୍ତି ଭଳି କାଳରେ ଏଠାରେ ଶ୍ରାଦ୍ଧାଦି କର୍ମ ବିଶେଷ ଫଳଦାୟକ ବୋଲି କୁହାଯାଇଛି। ଦେବକୃତ ବ୍ରହ୍ମଶିଳାକୁ ଗଜକୁମ୍ଭସଦୃଶ ବର୍ଣ୍ଣନା କରାଯାଇ, କଳିଯୁଗରେ ବୈଶାଖ ଅମାବାସ୍ୟା ନିକଟେ ତାହାର ବିଶେଷ ପ୍ରକାଶ ହୁଏ ବୋଲି ଉଲ୍ଲେଖ ଅଛି। ସ୍ନାନ ପରେ ନାରାୟଣ/କେଶବ ମନ୍ତ୍ରସ୍ତୁତି, ବ୍ରାହ୍ମଣଭୋଜନ, ଦର୍ଭ–ଦକ୍ଷିଣା ସହିତ ଶ୍ରାଦ୍ଧ, ଏବଂ ଦୁଧ, ମଧୁ, ଦହି, ଶୀତଳ ଜଳ ଇତ୍ୟାଦି ବୈକଳ୍ପିକ ଅର୍ପଣକୁ ପିତୃମାନଙ୍କ ପ୍ରତ୍ୟକ୍ଷ ପୋଷଣ ଭାବେ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରାଯାଇଛି। ଦେବ, ପିତୃ, ନଦୀ, ସମୁଦ୍ର ଓ ଅନେକ ଋଷିଙ୍କୁ ଏହି ତୀର୍ଥର ସାକ୍ଷୀ ଭାବେ ଗଣାଯାଇଛି। ଫଳଶ୍ରୁତିରେ ମହାପାପଶୁଦ୍ଧି, ମହା ବୈଦିକ ଯଜ୍ଞସମ ଫଳ, ନରକସ୍ଥ ପିତୃମାନଙ୍କ ଉଦ୍ଧାର ଓ ଲୋକିକ ସମୃଦ୍ଧି ବର୍ଣ୍ଣିତ; ଏବଂ ବ୍ରହ୍ମା–ବିଷ୍ଣୁ–ମହେଶ୍ୱରଙ୍କୁ କାର୍ଯ୍ୟରୂପେ ଏକ ଶକ୍ତି ଭାବେ ସମନ୍ୱୟ କରାଯାଇଛି।

Siddheśvara-tīrtha-māhātmya (सिद्धेश्वरतीर्थमाहात्म्य) — Merits of Bathing, Śiva Worship, and Śrāddha on the Narmadā’s Southern Bank
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ମାର୍କଣ୍ଡେୟ ମୁନି ମହୀପାଳ/ନୃପସତ୍ତମ ରାଜାଙ୍କୁ ରେବା (ନର୍ମଦା) ନଦୀର ଦକ୍ଷିଣ ତଟରେ ଅବସ୍ଥିତ ଅତିଶୟ ପବିତ୍ର ସିଦ୍ଧେଶ୍ୱର ତୀର୍ଥକୁ ଯିବାକୁ ଉପଦେଶ ଦିଅନ୍ତି। ସେ କହନ୍ତି—ସେଠାରେ ସ୍ନାନ କରି ବୃଷଭଧ୍ୱଜ ଭଗବାନ ଶିବଙ୍କୁ ଭକ୍ତିପୂର୍ବକ ପୂଜା କରିବା ଉଚିତ। ସେଇ ତୀର୍ଥରେ ସ୍ନାନ ଓ ଶିବାରାଧନା ସମସ୍ତ ପାପ ନାଶ କରେ ଏବଂ ଅଶ୍ୱମେଧ ଯଜ୍ଞକାରୀଙ୍କ ସମାନ ପୁଣ୍ୟ ଦିଏ ବୋଲି ଉଲ୍ଲେଖ ଅଛି। ଯତ୍ନ ସହ ସ୍ନାନ କରି ଶ୍ରାଦ୍ଧ କଲେ ପିତୃମାନେ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ତୃପ୍ତ ହୁଅନ୍ତି—ଏହାକୁ ତୀର୍ଥଫଳ ଭାବେ କୁହାଯାଇଛି। ଯେ ପ୍ରାଣୀ ଏହି ତୀର୍ଥରେ କିମ୍ବା ଏହା ସହ ସମ୍ବନ୍ଧିତ ଅବସ୍ଥାରେ ମୃତ୍ୟୁବରଣ କରେ, ସେ ସ୍ୱଭାବତଃ ଦୁଃଖମୟ ‘ଗର୍ଭବାସ’ର ପୁନରାବୃତ୍ତିରୁ ମୁକ୍ତ ହୁଏ ବୋଲି ପ୍ରତିଜ୍ଞା କରାଯାଇଛି। ଶେଷରେ ତୀର୍ଥଜଳ ସ୍ନାନକୁ ପୁନର୍ଭବ-ନିବୃତ୍ତିର ସାଧନ ଭାବେ, ଶୈବ ଭକ୍ତି ପରିପ୍ରେକ୍ଷିତରେ ମୋକ୍ଷୋପାୟ ରୂପେ ପ୍ରତିପାଦନ କରାଯାଇଛି।

Āṅgāraka-Śiva Tīrtha Vidhi on the Northern Bank of the Narmadā (अङ्गारक-शिवतीर्थविधिः)
ମାର୍କଣ୍ଡେୟ ରାଜାଙ୍କୁ ନର୍ମଦାର ଉତ୍ତର ତଟରେ ଅବସ୍ଥିତ ଅଙ୍ଗାରକ-ସମ୍ବନ୍ଧିତ ଶିବତୀର୍ଥକୁ ଯିବାକୁ ଉପଦେଶ ଦିଅନ୍ତି; ଏହାକୁ ପାପକ୍ଷୟକାରୀ ସ୍ଥାନ ବୋଲି କୁହାଯାଇଛି। ସେଠାରେ ଚତୁର୍ଥୀ–ମଙ୍ଗଳବାର (ଚତୁର୍ଥୀ–ଅଙ୍ଗାରକ ଦିନ) ନିର୍ଦ୍ଧାରିତ କାଳର ବ୍ରତ—ସଙ୍କଳ୍ପ, ସୂର୍ଯ୍ୟାସ୍ତ ସମୟରେ ସ୍ନାନ, ଏବଂ ନିରନ୍ତର ସନ୍ଧ୍ୟା-ଉପାସନା—ବିଶେଷ ଭାବେ ନିର୍ଦ୍ଦେଶିତ। ତାପରେ ପୂଜାକ୍ରମ: ସ୍ଥଣ୍ଡିଳରେ ସ୍ଥାପନ, ରକ୍ତଚନ୍ଦନ ଲେପନ, ପଦ୍ମ/ମଣ୍ଡଳ ବିଧିରେ ପୂଜା, ଏବଂ କୁଜ/ଅଙ୍ଗାରକଙ୍କ “ଭୂମିପୁତ୍ର, ସ୍ୱେଦଜ” ଆଦି ନାମରେ ଅର୍ଚ୍ଚନା। ତାମ୍ରପାତ୍ରରେ ରକ୍ତଚନ୍ଦନଜଳ, ଲାଲ ଫୁଲ, ତିଳ ଓ ଚାଉଳ ସହ ଅର୍ଘ୍ୟ ଅର୍ପଣ କରିବାକୁ କୁହାଯାଇଛି। ଆହାରରେ ଖଟା ଓ ଲୁଣିଆ ବର୍ଜନ କରି ମୃଦୁ, ହିତକର ରସ ଗ୍ରହଣ କରିବା ନିୟମ ଅଛି। ବିଧି ଆହୁରି ବିସ୍ତୃତ—ଯଥାଶକ୍ତି ସୁବର୍ଣ୍ଣ ପ୍ରତିମା, ଦିଗନୁସାରେ ଅନେକ କରକ ସ୍ଥାପନ, ଶଙ୍ଖ-ତୂର୍ଯ୍ୟର ମଙ୍ଗଳନାଦ, ଏବଂ ବିଦ୍ୱାନ, ବ୍ରତଶୀଳ, ଦୟାଳୁ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କ ସମ୍ମାନ। ଦାନରେ ଲାଲ ଗାଈ ଓ ଲାଲ ବଳଦ, ପ୍ରଦକ୍ଷିଣା, ପରିବାର ସହ ଅଂଶଗ୍ରହଣ, କ୍ଷମାପ୍ରାର୍ଥନା ସହ ସମାପନ ଓ ବିସର୍ଜନ କୁହାଯାଇଛି। ଫଳଶ୍ରୁତିରେ ଅନେକ ଜନ୍ମରେ ସୌନ୍ଦର୍ଯ୍ୟ-ସୌଭାଗ୍ୟ, ମୃତ୍ୟୁ ପରେ “ଅଙ୍ଗାରକପୁର” ପ୍ରାପ୍ତି, ଦିବ୍ୟ ଭୋଗ, ଏବଂ ଶେଷରେ ଧର୍ମଯୁକ୍ତ ରାଜ୍ୟ, ଆରୋଗ୍ୟ ଓ ଦୀର୍ଘାୟୁ ଲାଭ ଉଲ୍ଲେଖ ଅଛି।

Liṅgeśvara Tīrtha Māhātmya and Dvādaśī-Māsa-Nāma Kīrtana (लिङ्गेश्वरतीर्थमाहात्म्यं तथा द्वादशी-मासनामकीर्तनम्)
ମାର୍କଣ୍ଡେୟ ଲିଙ୍ଗେଶ୍ୱର ନାମକ ତୀର୍ଥର ମାହାତ୍ମ୍ୟ ବର୍ଣ୍ଣନା କରନ୍ତି; ସେଠାରେ ‘ଦେବଦେବ’ଙ୍କ ଦର୍ଶନରେ ପାପକ୍ଷୟ ହୁଏ ବୋଲି କୁହାଯାଇଛି। ଅଧ୍ୟାୟଟି ବିଷ୍ଣୁ-କେନ୍ଦ୍ରିତ ଭାବରେ ଭଗବାନଙ୍କ ରକ୍ଷାଶକ୍ତି ଓ ବରାହ ଅବତାର ସ୍ମରଣ କରାଇ, ତୀର୍ଥଯାତ୍ରା ଆଚରଣ ଦେଖାଏ—ତୀର୍ଥସ୍ନାନ, ଦେବତାଙ୍କୁ ପ୍ରଣାମ-ପୂଜା, ଏବଂ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କୁ ଦାନ, ସମ୍ମାନ, ଭୋଜନ ଦ୍ୱାରା ସତ୍କାର। ପରେ ଦ୍ୱାଦଶୀ ବ୍ରତବିଧି: ଉପବାସ/ସଂଯମ ସହ ସୁଗନ୍ଧ ଓ ପୁଷ୍ପମାଳାରେ ପ୍ରଭୁଙ୍କ ପୂଜା, ପିତୃ ଓ ଦେବତାଙ୍କୁ ତର୍ପଣ, ଏବଂ ବାରଟି ଦିବ୍ୟ ନାମର କୀର୍ତ୍ତନ। ଚାନ୍ଦ୍ରମାସ ଅନୁସାରେ କେଶବରୁ ଦାମୋଦର ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ବିଷ୍ଣୁନାମ ନିର୍ଦ୍ଧାରଣ କରି, ନାମସ୍ମରଣକୁ ବାକ୍-ମନ-କାୟ ଦୋଷନାଶକ ପବିତ୍ର ସାଧନା ବୋଲି କୁହାଯାଇଛି। ଶେଷରେ ଭକ୍ତଙ୍କ ଧନ୍ୟତା ଓ ଭକ୍ତିହୀନ ଜୀବନର ଆଧ୍ୟାତ୍ମିକ କ୍ଷତି ଉଲ୍ଲେଖ ହୁଏ। ଗ୍ରହଣ ଓ ଅଷ୍ଟକା କାଳରେ ତିଳମିଶ୍ରିତ ଜଳରେ ପିତୃତର୍ପଣର ନିର୍ଦ୍ଦେଶ ଦେଇ, ଶାନ୍ତିଦାୟକ ବରାହରୂପ ହରିଙ୍କ ସ୍ତୁତି ସହ ଅଧ୍ୟାୟ ସମାପ୍ତ ହୁଏ।

कुसुमेश्वर-माहात्म्य (Kusumeśvara Māhātmya: Ananga, Kāma, and the Narmadā-bank Liṅga स्थापना)
ମାର୍କଣ୍ଡେୟ ରାଜାଙ୍କୁ ନର୍ମଦାର ଦକ୍ଷିଣ ତଟରେ ଅବସ୍ଥିତ ପ୍ରସିଦ୍ଧ କୁସୁମେଶ୍ୱର ତୀର୍ଥକୁ ଦର୍ଶାନ୍ତି; ଏହା ଉପପାତକ ନାଶକ ଏବଂ କାମଦେବଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ ହୋଇ ତ୍ରିଲୋକରେ ଖ୍ୟାତ। ପରେ ଯୁଧିଷ୍ଠିର ପଚାରନ୍ତି—ଦେହହୀନ ‘ଅନଙ୍ଗ’ କାମ କିପରି ପୁନଃ ‘ଅଙ୍ଗିତ୍ୱ’ ପାଇଲା? କଥା କୃତଯୁଗକୁ ଯାଏ—ମହାଦେବ ଗଙ୍ଗାସାଗରେ ଘୋର ତପ କରିବାରୁ ଲୋକମାନେ ଅଶାନ୍ତ ହୁଅନ୍ତି। ଦେବମାନେ ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ପାଖକୁ ଯାଇ ଅପ୍ସରା, ବସନ୍ତ, କୋଇଲି, ଦକ୍ଷିଣ ପବନ ଓ କାମକୁ ଶିବଙ୍କ ତପ ଭଙ୍ଗ ପାଇଁ ପଠାନ୍ତି; କିନ୍ତୁ ଶିବଙ୍କ ତ୍ରିବିଧ ଭାବ ବର୍ଣ୍ଣନା ମଧ୍ୟରେ ତୃତୀୟ ନେତ୍ରାଗ୍ନିରେ କାମ ଭସ୍ମ ହୋଇଯାଏ ଏବଂ ଜଗତ ‘ନିଷ୍କାମ’ ହୁଏ। ଦେବମାନେ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଶରଣ ନେନ୍ତି; ବ୍ରହ୍ମା ବେଦସ୍ତୋତ୍ରରେ ଶିବଙ୍କୁ ପ୍ରସନ୍ନ କରନ୍ତି। ଶିବ କହନ୍ତି କାମଙ୍କ ଦେହପୁନର୍ଲାଭ କଠିନ, ତଥାପି ଅନଙ୍ଗ ପ୍ରାଣଦାତା ରୂପେ ପୁନଃ ପ୍ରକଟ ହୁଏ। ପରେ କାମ ନର୍ମଦାତଟେ ତପ କରି ବିଘ୍ନକାରୀ ସତ୍ତାମାନଙ୍କୁ ନିବାରଣ ପାଇଁ କୁଣ୍ଡଲେଶ୍ୱରଙ୍କୁ ଆହ୍ୱାନ କରେ ଏବଂ ବର ପାଏ—ସେଇ ତୀର୍ଥରେ ଶିବଙ୍କ ନିତ୍ୟ ସାନ୍ନିଧ୍ୟ ରହିବ; ତାପରେ ‘କୁସୁମେଶ୍ୱର’ ଲିଙ୍ଗ ପ୍ରତିଷ୍ଠା କରେ। ଏଠାରେ ସ୍ନାନ-ଉପବାସ, ବିଶେଷକରି ଚୈତ୍ର ଚତୁର୍ଦ୍ଦଶୀ/ମଦନଦିନରେ, ପ୍ରାତଃ ସୂର୍ଯ୍ୟପୂଜା, ତିଳମିଶ୍ରିତ ଜଳରେ ତର୍ପଣ ଓ ପିଣ୍ଡଦାନର ବିଧି ଦିଆଯାଇଛି। ଫଳଶ୍ରୁତି କହେ—ଏଠାରେ ପିଣ୍ଡଦାନ ଦ୍ୱାଦଶବର୍ଷୀୟ ସତ୍ରଯଜ୍ଞ ସମ, ପିତୃମାନଙ୍କୁ ଦୀର୍ଘ ତୃପ୍ତି ଦେଏ, ଏବଂ ଏହି ସ୍ଥାନରେ ମରୁଥିବା ଛୋଟ ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କ ପାଇଁ ମଧ୍ୟ ମଙ୍ଗଳକାରୀ; କୁସୁମେଶ୍ୱରେ ଭକ୍ତି-ବୈରାଗ୍ୟ-ସଂଯମରେ ଶିବଲୋକସୁଖ ଓ ଶେଷେ ସମ୍ମାନିତ, ସୁସ୍ଥ, ବାକ୍ପଟୁ ରାଜା ରୂପେ ପୁନର୍ଜନ୍ମ ମିଳେ।

जयवाराहतीर्थमाहात्म्य तथा दशावतारकथनम् (Jaya-Vārāha Tīrtha Māhātmya and the Account of the Ten Avatāras)
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟଟି ସଂବାଦରୂପେ ରଚିତ। ମାର୍କଣ୍ଡେୟ ନର୍ମଦାର ଉତ୍ତର ତଟରେ ‘ଜୟ-ବରାହ’ ନାମକ ଅତ୍ୟନ୍ତ ପ୍ରଶଂସିତ ତୀର୍ଥର ମାହାତ୍ମ୍ୟ କହନ୍ତି। ସେଠାରେ ସ୍ନାନ ଓ ମଧୁସୂଦନଙ୍କ ଦର୍ଶନ ପାପନାଶକ, ଏବଂ ବିଶେଷକରି ଭଗବାନଙ୍କ ଦଶ ଜନ୍ମ (ଦଶାବତାର) ସ୍ମରଣ କିମ୍ବା ପାଠ ମହାଶୁଦ୍ଧିକର ବୋଲି ଉଲ୍ଲେଖ ହୋଇଛି। ଯୁଧିଷ୍ଠିର ପଚାରନ୍ତି—ମତ୍ସ୍ୟରୁ କଲ୍କି ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ପ୍ରତ୍ୟେକ ଅବତାରରେ ଭଗବାନ କେଉଁ କାର୍ଯ୍ୟ କଲେ? ମାର୍କଣ୍ଡେୟ ସଂକ୍ଷେପରେ କହନ୍ତି—ମତ୍ସ୍ୟ ଡୁବିଥିବା ବେଦ ଉଦ୍ଧାର କଲେ; କୂର୍ମ ମନ୍ଥନରେ ଆଧାର ହୋଇ ପୃଥିବୀକୁ ସ୍ଥିର କଲେ; ବରାହ ପାତାଳରୁ ଭୂମିକୁ ଉଠାଇଲେ; ନରସିଂହ ହିରଣ୍ୟକଶିପୁଙ୍କୁ ବଧ କଲେ; ବାମନ ତିନି ପଦକ୍ଷେପରେ ବଳିକୁ ବଶ କରି ସାର୍ବଭୌମତ୍ୱ ପ୍ରକାଶ କଲେ; ପରଶୁରାମ ଅତ୍ୟାଚାରୀ କ୍ଷତ୍ରିୟମାନଙ୍କୁ ଦଣ୍ଡ ଦେଇ ଭୂମି କଶ୍ୟପଙ୍କୁ ଅର୍ପଣ କଲେ; ରାମ ରାବଣବଧ କରି ଧର୍ମରାଜ୍ୟ ସ୍ଥାପନ କଲେ; କୃଷ୍ଣ ଦୁଷ୍ଟ ରାଜାମାନଙ୍କୁ ନିବାରଣ କରି ଯୁଧିଷ୍ଠିରଙ୍କ ଜୟ ସୂଚନା ଦେଲେ; ବୁଦ୍ଧ କଲିଯୁଗରେ ମୋହ/ବିଭ୍ରାନ୍ତି ସୃଷ୍ଟିକାରୀ ରୂପ ଭାବେ ବର୍ଣ୍ଣିତ; ଏବଂ କଲ୍କି ଦଶମ ଜନ୍ମ ଭାବେ ଭବିଷ୍ୟତରେ ଆସିବେ। ଶେଷରେ ଦଶାବତାର-ସ୍ମରଣକୁ ପାପକ୍ଷୟର କାରଣ ବୋଲି ପୁନଃ ନିଶ୍ଚିତ କରି, ତୀର୍ଥମାହାତ୍ମ୍ୟକୁ ଅବତାରତତ୍ତ୍ୱ ଓ ସମାଜଧର୍ମ ପତନର ସତର୍କବାଣୀ ସହ ଯୋଡ଼ାଯାଇଛି।

भार्गलेश्वर-माहात्म्य (Bhārgaleśvara Māhātmya) — Merit of Worship and Final Passage at the Tīrtha
ଏହି ସଂକ୍ଷିପ୍ତ ଧାର୍ମିକ ବର୍ଣ୍ଣନାରେ ମାର୍କଣ୍ଡେୟ ତୀର୍ଥଯାତ୍ରୀଙ୍କୁ ମହିମାମୟ ଭାର୍ଗଲେଶ୍ୱର ଧାମକୁ ଅଗ୍ରସର ହେବାକୁ କହନ୍ତି। ସେ ଶଙ୍କରଙ୍କୁ “ଜଗତର ପ୍ରାଣ” ବୋଲି ଉଲ୍ଲେଖ କରି, ତାଙ୍କର କେବଳ ସ୍ମରଣମାତ୍ରେ ପାପନାଶ ହୁଏ (ସ୍ମୃତମାତ୍ର-ଅଘନାଶନ) ବୋଲି କହନ୍ତି। ତାପରେ ଏହି ତୀର୍ଥର ଦୁଇଟି ଫଳ ଦିଆଯାଇଛି—(୧) ଯେ ତାହାଁରେ ସ୍ନାନ କରି ପରମେଶ୍ୱରଙ୍କ ପୂଜା କରେ, ସେ ଅଶ୍ୱମେଧ ଯଜ୍ଞର ଫଳ ପାଏ; (୨) ଯେ ସେହି ତୀର୍ଥରେ ପ୍ରାଣତ୍ୟାଗ କରେ, ସେ “ଅନିବର୍ତ୍ତିକା ଗତି” ପାଇ ନିଃସନ୍ଦେହେ ରୁଦ୍ରଲୋକକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଏ। ଭକ୍ତି, ସ୍ଥାନ ଓ ସ୍ମରଣ—ଏହାମାନେ ଶୈବ ମୋକ୍ଷମାର୍ଗରେ ପ୍ରବଳ ସାଧନ ବୋଲି ଅଧ୍ୟାୟ ଶିଖାଏ।

रवितीर्थ-आदित्येश्वर-माहात्म्य (Ravi Tīrtha and Ādityeśvara: Theological Account and Merit Framework)
ଅଧ୍ୟାୟର ଆରମ୍ଭରେ ମାର୍କଣ୍ଡେୟ ‘ଅନୁତ୍ତମ’ ରବିତୀର୍ଥର ମାହାତ୍ମ୍ୟ କହନ୍ତି—ଯାହାର କେବଳ ଦର୍ଶନରେ ମଧ୍ୟ ପାପକ୍ଷୟ ହୁଏ ବୋଲି ଉଲ୍ଲେଖ ଅଛି। ରବିତୀର୍ଥରେ ସ୍ନାନ ଓ ଭାସ୍କର-ଦର୍ଶନର ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ଫଳ କଥିତ। ରବିଙ୍କୁ ସମର୍ପିତ କରି ଯୋଗ୍ୟ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ବିଧିପୂର୍ବକ ଦିଆ ଦାନ ଅପରିମେୟ ଫଳଦାୟକ—ବିଶେଷତଃ ଅୟନ, ବିଷୁବ, ସଂକ୍ରାନ୍ତି, ସୂର୍ଯ୍ୟ/ଚନ୍ଦ୍ରଗ୍ରହଣ ଓ ବ୍ୟତୀପାତ କାଳରେ। ସିଦ୍ଧାନ୍ତ ହେଉଛି—ସୂର୍ଯ୍ୟ ‘ପ୍ରତିଦାତା’ ପରି ଅର୍ପଣର ପ୍ରତିଫଳ କାଳାନ୍ତରେ, ଅନେକ ଜନ୍ମ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ମଧ୍ୟ ଫେରାଇ ଦିଅନ୍ତି; ସମୟଭେଦରେ ପୁଣ୍ୟର ତାରତମ୍ୟ ମଧ୍ୟ କହାଯାଇଛି। ୟୁଧିଷ୍ଠିର ପଚାରନ୍ତି—ରବିତୀର୍ଥ କାହିଁକି ଏତେ ମହାପୁଣ୍ୟ? ମାର୍କଣ୍ଡେୟ କୃତଯୁଗର କଥା କହନ୍ତି: ଜାବାଳି ନାମକ ବିଦ୍ୱାନ ବ୍ରାହ୍ମଣ ବ୍ରତପାଳନ ହେତୁ ପତ୍ନୀଙ୍କ ଋତୁକାଳରେ ସଂଯୋଗକୁ ପୁନଃପୁନଃ ଅସ୍ୱୀକାର କରନ୍ତି; ଦୁଃଖିତା ପତ୍ନୀ ଉପବାସ କରି ମୃତ୍ୟୁବରଣ କରନ୍ତି, ଏବଂ ସେହି ଦୋଷରୁ ଜାବାଳି କୁଷ୍ଠସଦୃଶ ରୋଗ ଓ ଦେହକ୍ଷୟରେ ପୀଡ଼ିତ ହୁଅନ୍ତି। ସେ ନର୍ମଦାର ଉତ୍ତର ତଟରେ ଭାସ୍କରତୀର୍ଥ–ଆଦିତ୍ୟେଶ୍ୱର ସର୍ବରୋଗନାଶକ ବୋଲି ଶୁଣିଥିଲେ ମଧ୍ୟ ଯାଇପାରନ୍ତି ନାହିଁ; ତେଣୁ ଘୋର ତପସ୍ୟା କରି ଆଦିତ୍ୟେଶ୍ୱରଙ୍କୁ ନିଜ ସ୍ଥାନରେ ପ୍ରକଟ କରାଇବାକୁ ସଙ୍କଳ୍ପ କରନ୍ତି। ଶତବର୍ଷ ପରେ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଵର ଦେଇ ସେଠାରେ ପ୍ରକଟ ହୁଅନ୍ତି; ସ୍ଥାନଟି ପାପ-ଶୋକହର ତୀର୍ଥ ଘୋଷିତ ହୁଏ। ବିଧି କୁହାଯାଇଛି—ଏକ ବର୍ଷ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ପ୍ରତ୍ୟେକ ରବିବାର ସ୍ନାନ, ସପ୍ତ ପ୍ରଦକ୍ଷିଣା, ଅର୍ଘ୍ୟ-ଦାନ ଆଦି ଓ ସୂର୍ଯ୍ୟଦର୍ଶନ; ଏଥିରେ ଚର୍ମରୋଗ ଶୀଘ୍ର ଶମିବା ଓ ଲୋକିକ ସମୃଦ୍ଧି ସିଦ୍ଧିର କଥା ଅଛି। ସଂକ୍ରାନ୍ତିରେ ସେଠାରେ କରାଯାଇଥିବା ଶ୍ରାଦ୍ଧ ପିତୃମାନଙ୍କୁ ତୃପ୍ତ କରେ, କାରଣ ଭାସ୍କରଙ୍କୁ ପିତୃଦେବତାଙ୍କ ସହ ସମ୍ବନ୍ଧିତ ବୋଲି ଦର୍ଶାଯାଇଛି। ଶେଷରେ ଆଦିତ୍ୟେଶ୍ୱରଙ୍କ ପବିତ୍ରକାରୀ ଓ ରୋଗନିବାରକ ମାହାତ୍ମ୍ୟ ପୁନଃ ନିଶ୍ଚିତ କରାଯାଏ।

कलकलेश्वरतीर्थमाहात्म्य (Glory of the Kalakaleśvara Tīrtha)
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ଶ୍ରୀ ମାର୍କଣ୍ଡେୟ ନର୍ମଦାର ଦକ୍ଷିଣ ତଟରେ ଅବସ୍ଥିତ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ‘କଲକଲେଶ୍ୱର’ ତୀର୍ଥର ମାହାତ୍ମ୍ୟ କହିଛନ୍ତି; ଏହା ସ୍ୱୟଂ ଦେବଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ନିର୍ମିତ ବୋଲି ଖ୍ୟାତ। ଅନ୍ଧକବଧ ପରେ ମହାଦେବଙ୍କୁ ଦେବତା, ଗନ୍ଧର୍ବ, କିନ୍ନର ଓ ମହାନାଗମାନେ ଶଙ୍ଖ, ତୂର୍ୟ, ମୃଦଙ୍ଗ, ପଣବ, ବୀଣା, ବେଣୁର ନାଦ ସହିତ ଏବଂ ସାମ, ଯଜୁଃ, ଛନ୍ଦ, ଋକ୍ ମନ୍ତ୍ରଘୋଷରେ ସ୍ତୁତି-ପୂଜା କରି ସମ୍ମାନ ଦେଇଥିବା ଶୈବ ପ୍ରସଙ୍ଗ ବର୍ଣ୍ଣିତ। ପ୍ରମଥ ଓ ବନ୍ଦୀଜନଙ୍କ ‘କଲକଲ’ ଧ୍ୱନି ମଧ୍ୟରେ ଲିଙ୍ଗ ପ୍ରତିଷ୍ଠା ହୋଇଥିବାରୁ ‘କଲକଲେଶ୍ୱର’ ନାମର ବ୍ୟୁତ୍ପତ୍ତି କୁହାଯାଏ। ଏଠାରେ ସ୍ନାନ କରି କଲକଲେଶ୍ୱର ଦର୍ଶନ କଲେ ବାଜପେୟ ଯଜ୍ଞଠାରୁ ଅଧିକ ପୁଣ୍ୟ ମିଳେ ବୋଲି ବିଧି। ଫଳଶ୍ରୁତିରେ ପାପଶୁଦ୍ଧି, ଦିବ୍ୟ ବିମାନରେ ସ୍ୱର୍ଗାରୋହଣ, ଅପ୍ସରାମାନଙ୍କ ପ୍ରଶଂସା, ସ୍ୱର୍ଗୀୟ ଭୋଗ ଏବଂ ଶେଷରେ ଶୁଦ୍ଧ ବଂଶରେ ଦୀର୍ଘାୟୁ, ନିରୋଗ, ବିଦ୍ୱାନ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଭାବେ ପୁନର୍ଜନ୍ମ ଉଲ୍ଲେଖ ଅଛି।

शुक्लतीर्थमाहात्म्यम् (The Glory of Śukla Tīrtha on the Narmadā)
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ମାର୍କଣ୍ଡେୟ ନର୍ମଦାର ଉତ୍ତର ତଟରେ ଅବସ୍ଥିତ ଶୁକ୍ଳତୀର୍ଥକୁ ଅତୁଳନୀୟ ଏବଂ ସର୍ବୋତ୍ତମ ତୀର୍ଥ ଭାବେ ପରିଚୟ କରାନ୍ତି। ତୀର୍ଥମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠତାକ୍ରମ ସ୍ଥାପିତ ହୋଇ କୁହାଯାଏ ଯେ ଅନ୍ୟ ପବିତ୍ର ସ୍ଥାନଗୁଡ଼ିକ ଶୁକ୍ଳତୀର୍ଥର ପ୍ରଭାବର ଅଂଶମାତ୍ରକୁ ମଧ୍ୟ ସମ ନୁହେଁ। ନର୍ମଦାଙ୍କ ସର୍ବପାପହାରିଣୀ ଓ ସର୍ବଲୋକପାବନୀ ମହିମା ମଧ୍ୟ ବର୍ଣ୍ଣିତ। ଉତ୍ପତ୍ତିକଥାରେ ବିଷ୍ଣୁ ଶୁକ୍ଳତୀର୍ଥରେ ଦୀର୍ଘ ତପସ୍ୟା କରନ୍ତି; ତାପରେ ଶିବ ପ୍ରକଟ ହୋଇ ସେହି କ୍ଷେତ୍ରକୁ ପ୍ରତିଷ୍ଠା କରନ୍ତି, ଯାହା ଲୋକକଲ୍ୟାଣ ଓ ମୋକ୍ଷ—ଦୁହେଁ ଦେଇଥାଏ। ପରେ ଚାଣକ୍ୟ ରାଜାଙ୍କ କଥାରେ ଶାପଗ୍ରସ୍ତ ଦୁଇ ଜୀବ କାକରୂପେ ଯମଲୋକକୁ ପଠାଯାନ୍ତି; ଯମ କହନ୍ତି—ଶୁକ୍ଳତୀର୍ଥରେ ଯେ ମରନ୍ତି ସେମାନେ ମୋ ଅଧିକାରରୁ ପରେ, ବିଚାର ବିନା ଉଚ୍ଚ ଗତି ପାଆନ୍ତି। ସେଇ କାକମାନେ ଯମପୁରୀ ଦର୍ଶନ, ନରକଭେଦ ଓ କର୍ମାନୁସାର ଦଣ୍ଡ, ଏବଂ ଦାନୀମାନଙ୍କ ଦାନଫଳଭୋଗ ବର୍ଣ୍ଣନା କରନ୍ତି। ଶେଷରେ ଚାଣକ୍ୟ ଆସକ୍ତି ତ୍ୟାଗ କରି ଧନଦାନ କରନ୍ତି ଓ ତୀର୍ଥସ୍ନାନରେ ବୈଷ୍ଣବ ଗତି ପ୍ରାପ୍ତ କରନ୍ତି; ଏହା ଅଧ୍ୟାୟର ନୀତି ଓ ମୋକ୍ଷତତ୍ତ୍ୱକୁ ଦୃଢ଼ କରେ।

शुक्लतीर्थमाहात्म्य (Śukla-tīrtha Māhātmya) — The Glory of Śukla Tīrtha on the Revā
ମାର୍କଣ୍ଡେୟ ରେବାତଟରେ ନର୍ମଦା ନଦୀ ପାଖରେ ଅବସ୍ଥିତ ଶୁକ୍ଳତୀର୍ଥକୁ ଅତୁଳନୀୟ ଓ ସର୍ବୋତ୍ତମ ତୀର୍ଥ ଭାବେ ବର୍ଣ୍ଣନା କରନ୍ତି। ଦିଗକୁ ଢଳିଥିବା ଭୂମିରେ, ଋଷିମାନଙ୍କ ସେବିତ ଏହି ସ୍ଥାନରେ ସ୍ନାନ କଲେ ପାପକ୍ଷୟ ହୁଏ—ଧୋବା ଯେପରି ବସ୍ତ୍ରକୁ ଶୁଦ୍ଧ କରେ, ସେପରି ଦୋଷ ଦୂର ହୁଏ ବୋଲି କୁହାଯାଇଛି। ବିଶେଷକରି ବୈଶାଖରେ (କାର୍ତ୍ତିକରେ ମଧ୍ୟ) କୃଷ୍ଣପକ୍ଷ ଚତୁର୍ଦ୍ଦଶୀ ଦିନ କୈଲାସରୁ ଶିବ ଉମା ସହ ଏଠାକୁ ଆସନ୍ତି ଏବଂ ବିଧିପୂର୍ବକ ସ୍ନାନ ପରେ ଦର୍ଶନ ଦିଅନ୍ତି ବୋଲି ଉଲ୍ଲେଖ ଅଛି। ବ୍ରହ୍ମା, ବିଷ୍ଣୁ, ଇନ୍ଦ୍ର, ଗନ୍ଧର୍ବ, ଅପ୍ସରା, ଯକ୍ଷ, ସିଦ୍ଧ, ବିଦ୍ୟାଧର, ନାଗ ଆଦି ଦିବ୍ୟପରିବାର ଏହି ତୀର୍ଥର ପାବନ କର୍ମଧାରାରେ ଅଂଶ ନେନ୍ତି। ରେବାଜଳରେ ତର୍ପଣ ଓ ଅର୍ଘ୍ୟାଦି ଅର୍ପଣ କଲେ ପିତୃମାନେ ଦୀର୍ଘକାଳ ତୃପ୍ତ ହୁଅନ୍ତି। ଘୃତସିକ୍ତ କମ୍ବଳ, ଯଥାଶକ୍ତି ସୁବର୍ଣ୍ଣ, ଏବଂ ପାଦୁକା, ଛତ୍ର, ଶୟ୍ୟା, ଆସନ, ଅନ୍ନ, ଜଳ, ଧାନ୍ୟ ଇତ୍ୟାଦି ଦାନର ବିଧାନ ରହିଛି; ଏହାର ଫଳରେ ଶିବଲୋକ/ରୁଦ୍ରଲୋକ ପ୍ରାପ୍ତି, ଏବଂ ଏକ ତପୋବ୍ରତ ପ୍ରସଙ୍ଗରେ ବରୁଣପୁରୀ ଗତି ମଧ୍ୟ କୁହାଯାଇଛି। ମାସଭରି ଉପବାସ, ପ୍ରଦକ୍ଷିଣା (ପୃଥିବୀ ପ୍ରଦକ୍ଷିଣା ସମାନ), ବୃଷମୋକ୍ଷ, ଯଥାଶକ୍ତି ଅଲଙ୍କୃତ କନ୍ୟାଦାନ, ଏବଂ ରୁଦ୍ରାର୍ପିତ ‘ସୁନ୍ଦର ଯୁଗଳ’ ପୂଜା ଜନ୍ମଜନ୍ମାନ୍ତର ବିୟୋଗ ନିବାରକ ବୋଲି କୁହାଯାଇଛି। ଶେଷରେ ଫଳଶ୍ରୁତି—ଭକ୍ତିରେ ଶ୍ରବଣ କଲେ ସନ୍ତାନ, ଧନ କିମ୍ବା ମୋକ୍ଷ ଭଳି ଇଷ୍ଟସିଦ୍ଧି ମିଳେ।

हुङ्कारतीर्थ-माहात्म्य (Glory of Hūṅkāra Tīrtha and Vāsudeva’s Sacred Site)
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ଶୁକ୍ଲତୀର୍ଥ ସମୀପରେ ରାଜାଙ୍କୁ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ କରି ମାର୍କଣ୍ଡେୟ ଋଷି ନର୍ମଦା (ରେବା) ତଟରେ ଥିବା ପ୍ରସିଦ୍ଧ ବାସୁଦେବ-ତୀର୍ଥର ମାହାତ୍ମ୍ୟ କହିଛନ୍ତି। କଥାନୁସାରେ “ହୂଙ୍କାର” ଶବ୍ଦର ମାତ୍ର ଉଚ୍ଚାରଣରେ ନଦୀ ଗୋଟିଏ କ୍ରୋଶ ଦୂରେ ସରିଗଲା; ତେଣୁ ସେ ସ୍ଥାନ “ହୂଙ୍କାର” ଏବଂ ସ୍ନାନଘାଟ “ହୂଙ୍କାରତୀର୍ଥ” ଭାବେ ପଣ୍ଡିତମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଖ୍ୟାତ ହେଲା। ହୂଙ୍କାରତୀର୍ଥରେ ସ୍ନାନ କରି ଅକ୍ଷୟ ଅଚ୍ୟୁତଙ୍କ ଦର୍ଶନ କଲେ ଅନେକ ଜନ୍ମର ସଞ୍ଚିତ ପାପ ନଶ୍ଟ ହୁଏ—ଏହିପରି ବୈଷ୍ଣବ ଭକ୍ତି ସହିତ ତୀର୍ଥଯାତ୍ରାର ମହତ୍ତ୍ୱ ବର୍ଣ୍ଣିତ। ସଂସାରରେ ଡୁବିଥିବା ଜୀବଙ୍କ ପାଇଁ ନାରାୟଣଠାରୁ ବଡ଼ ଉଦ୍ଧାରକ ନାହିଁ; ହରିଙ୍କୁ ନିବେଦିତ ଜିଭ, ମନ ଓ ହାତ ଧନ୍ୟ, ହୃଦୟରେ ହରିଙ୍କୁ ସ୍ଥାପନ କରିଥିବା ଲୋକଙ୍କ ପାଇଁ ସର୍ବମଙ୍ଗଳ କୁହାଯାଇଛି। ଅନ୍ୟ ଦେବତାପୂଜାରେ ଯେଉଁ ଫଳ ଚାହାଯାଏ, ହରିଙ୍କୁ ଅଷ୍ଟାଙ୍ଗ ପ୍ରଣାମ କଲେ ମଧ୍ୟ ସେହି ଫଳ ମିଳେ। ମନ୍ଦିରର ଧୂଳି ସ୍ପର୍ଶ, ଝାଡ଼ୁ ଦେବା, ପାଣି ଛିଟାଇବା, ଲେପନ ଇତ୍ୟାଦି ସେବା କାର୍ଯ୍ୟ ପାପନାଶକ; ଏବଂ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଆନ୍ତରିକତା ନଥିଲେ ମଧ୍ୟ କରାଯାଇଥିବା ନମସ୍କାର ଶୀଘ୍ର ଦୋଷ ଲୟ କରି ବିଷ୍ଣୁଲୋକ ପ୍ରାପ୍ତି ଦେଇଥାଏ—ଏମିତି ଫଳଶ୍ରୁତି ରହିଛି। ଶେଷରେ, ହୂଙ୍କାରତୀର୍ଥରେ କରାଯାଇଥିବା ଶୁଭ-ଅଶୁଭ କର୍ମ ଫଳରେ ସ୍ଥିର ରହେ ବୋଲି କହି, ଏହି ତୀର୍ଥର ବିଶେଷ ନୈତିକ-ଆନୁଷ୍ଠାନିକ ଶକ୍ତି ଉଦ୍ଧାର କରାଯାଇଛି।

Saṅgameśvara-Tīrtha Māhātmya (Glory of the Saṅgameśvara Confluence Shrine)
ଅଧ୍ୟାୟ ୧୫୮ରେ ମାର୍କଣ୍ଡେୟ ସଙ୍ଗମେଶ୍ୱର ନାମକ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ତୀର୍ଥର ମାହାତ୍ମ୍ୟ ବର୍ଣ୍ଣନା କରନ୍ତି। ଏହା ନର୍ମଦାର ଦକ୍ଷିଣ ତଟରେ ଅବସ୍ଥିତ ଓ ପାପ-ଭୟ ନାଶକ ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ବିନ୍ଧ୍ୟ ପର୍ବତରୁ ନିଷ୍ପନ୍ନ ଏକ ପୁଣ୍ୟଧାରା ଏଠାରେ ନର୍ମଦାରେ ମିଶେ; କଳା ପଥରରେ ସ୍ଫଟିକ ସଦୃଶ ଦୀପ୍ତି ଇତ୍ୟାଦି ଚିହ୍ନ ଆଜି ମଧ୍ୟ ଦେଖାଯାଏ ବୋଲି କହି ସ୍ଥଳପ୍ରାମାଣ୍ୟ ସ୍ଥାପିତ ହୁଏ। ତାପରେ ଭକ୍ତିକ୍ରିୟାର ଶ୍ରେଣୀଭେଦ ଅନୁସାରେ ଫଳଶ୍ରୁତି ଦିଆଯାଏ—ସଙ୍ଗମରେ ସ୍ନାନ କରି ସଙ୍ଗମେଶ୍ୱରଙ୍କ ପୂଜା କଲେ ଅଶ୍ୱମେଧ ଯଜ୍ଞର ଫଳ ମିଳେ। ଘଣ୍ଟା, ପତାକା, ଛତ୍ର ଆଦି ଦାନ କଲେ ଦିବ୍ୟ ବିମାନପ୍ରାପ୍ତି ଓ ରୁଦ୍ରସାନ୍ନିଧ୍ୟ ଲଭ୍ୟ ହୁଏ। ଦହି, ନଡ଼ିଆ ଆଦିରେ ଲିଙ୍ଗପୂରଣ ଏବଂ ଦହି-ମଧୁ-ଘୃତାଦି ଦ୍ରବ୍ୟରେ ବିଧିପୂର୍ବକ ଅଭିଷେକ କଲେ ଶିବଲୋକରେ ଦୀର୍ଘବାସ, ସ୍ୱର୍ଗ୍ୟ ଫଳ ଓ ‘ସାତ ଜନ୍ମ’ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ପୁଣ୍ୟପରମ୍ପରା ମିଳେ। ନୀତିଶିକ୍ଷା ମଧ୍ୟ ଅଛି—ମହାଦେବ ପରମ ‘ମହାପାତ୍ର’; ବ୍ରହ୍ମଚର୍ଯ୍ୟସହିତ ପୂଜା ପ୍ରଶଂସିତ; ଶିବଯୋଗୀଙ୍କ ସତ୍କାର ସର୍ବୋତ୍ତମ ପୁଣ୍ୟ। ଗୋଟିଏ ଶିବଯୋଗୀଙ୍କୁ ଅନ୍ନଦାନ କରିବା, ଅନେକ ବେଦଜ୍ଞ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ଭୋଜନ କରାଇବାଠାରୁ ଅଧିକ ଫଳଦାୟକ ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ଶେଷରେ ମୋକ୍ଷବାକ୍ୟ—ସଙ୍ଗମେଶ୍ୱରେ ଦେହତ୍ୟାଗ କରିଲେ ଶିବଲୋକରୁ ପୁନରାଗମନ ନାହିଁ, ପୁନର୍ଜନ୍ମ ହୁଏ ନାହିଁ।

नरकेश्वरतीर्थ-माहात्म्यं, वैतरणीदाना-विधानं च (Narakeśvara Tīrtha Glory and the Procedure of Vaitaraṇī-Gift)
ଅଧ୍ୟାୟର ଆରମ୍ଭରେ ମାର୍କଣ୍ଡେୟ ରାଜାଙ୍କୁ ନର୍ମଦାର ଏକ ଦୁର୍ଲଭ ଓ ଅତ୍ୟନ୍ତ ପବିତ୍ର ତୀର୍ଥ ‘ନରକେଶ୍ୱର’ ବିଷୟରେ ନିର୍ଦ୍ଦେଶ କରନ୍ତି; ଏହାକୁ ଭୟଙ୍କର ‘ନରକଦ୍ୱାର’ର ଭୀତିରୁ ରକ୍ଷାକବଚ ଭାବେ ବର୍ଣ୍ଣନା କରାଯାଇଛି। ପରେ ଯୁଧିଷ୍ଠିର ପ୍ରଶ୍ନ କରନ୍ତି—ଶୁଭାଶୁଭ କର୍ମଫଳ ଭୋଗି ସାରିଲାପରେ ଜୀବମାନେ କିପରି ଚିହ୍ନସହିତ ପୁନର୍ଜନ୍ମ ନେଇଥାନ୍ତି? ମାର୍କଣ୍ଡେୟ କର୍ମନ୍ୟାୟକୁ ସୁସଂଗଠିତ ଭାବେ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରି, ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ଅପରାଧ ଓ ନୈତିକ ପତନ ଅନୁଯାୟୀ ଦେହଦୋଷ, ଦାରିଦ୍ର୍ୟ, ସାମାଜିକ ବଞ୍ଚନା କିମ୍ବା ତିର୍ୟକ୍-ଯୋନି ଇତ୍ୟାଦି ଜନ୍ମ ମିଳେ ବୋଲି ଉପଦେଶାତ୍ମକ ସୂଚୀ ଦିଅନ୍ତି। ତାପରେ ଗର୍ଭର ମାସାନୁସାର ବିକାଶ, ପଞ୍ଚଭୂତ ସଂଯୋଗ ଓ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ-ମନ-ବୁଦ୍ଧିର ଉଦୟ—ଦେବାଧୀନ ଦେହତତ୍ତ୍ୱ ଭାବେ ବର୍ଣ୍ଣିତ। ଉତ୍ତରାର୍ଧରେ ଯମଦ୍ୱାରରେ ଥିବା ବୈତରଣୀ ନଦୀର ଭୟାନକ ରୂପ ଦେଖାଯାଏ—ମଲିନ ଜଳ, କ୍ରୂର ଜଳଚର ଓ ପାପୀଙ୍କ ପାଇଁ ତୀବ୍ର ଯନ୍ତ୍ରଣା; ବିଶେଷକରି ମାତା, ଆଚାର୍ଯ୍ୟ, ଗୁରୁଙ୍କୁ ଅବମାନ କରୁଥିବା, ଆଶ୍ରିତଙ୍କୁ କ୍ଷତି କରୁଥିବା, ଦାନ-ପ୍ରତିଜ୍ଞାରେ ଠକେଇ କରୁଥିବା ଓ କାମ-ସାମାଜିକ ମର୍ଯ୍ୟାଦା ଭଙ୍ଗ କରୁଥିବା ଲୋକଙ୍କ ଦୁଃଖ ବଢ଼େ। ପ୍ରତିକାର ଭାବେ ‘ବୈତରଣୀ-ଧେନୁ’ ଦାନବିଧାନ—ବିଧିପୂର୍ବକ ଅଲଙ୍କୃତ ଗାଈ ତିଆରି କରି ମନ୍ତ୍ରସହ ଦାନ ଓ ପ୍ରଦକ୍ଷିଣା କଲେ ନଦୀ ‘ସୁଖବାହିନୀ’ ହୋଇ ସହଜରେ ପାର କରାଏ। ଶେଷରେ ଆଶ୍ୱୟୁଜ କୃଷ୍ଣ ଚତୁର୍ଦ୍ଦଶୀ ଇତ୍ୟାଦି ତିଥିରେ ନର୍ମଦାସ୍ନାନ, ଶ୍ରାଦ୍ଧ, ରାତ୍ରିଜାଗରଣ, ତର୍ପଣ, ଦୀପଦାନ, ବ୍ରାହ୍ମଣଭୋଜନ ଓ ଶିବପୂଜାର ନିର୍ଦ୍ଦେଶ ଦେଇ ନରକନିବୃତ୍ତି, ଉତ୍ତମ ପରଲୋକଗତି ଓ ପରବର୍ତ୍ତୀ ଶୁଭ ମାନବଫଳ ପ୍ରାପ୍ତି କୁହାଯାଇଛି।

मोक्षतीर्थमाहात्म्य (Mokṣatīrtha Māhātmya) — The Glory of the Liberation-Fording Place
ମାର୍କଣ୍ଡେୟ ପାଣ୍ଡୁବଂଶଜଙ୍କୁ ଉପଦେଶ ଦେଇ କହନ୍ତି ଯେ ଏକ “ଅନୁପମ” ମୋକ୍ଷତୀର୍ଥ ଅଛି, ଯେଉଁଠାକୁ ଦେବ, ଗନ୍ଧର୍ବ ଓ ତପସ୍ବୀ ଋଷିମାନେ ନିତ୍ୟ ଆସନ୍ତି। ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ମାୟାଜନିତ ମୋହରେ ଅନେକେ ଏହି ତୀର୍ଥକୁ ଚିହ୍ନି ପାରନ୍ତି ନାହିଁ; କିନ୍ତୁ ସିଦ୍ଧ ଋଷିମାନେ ଏଠାରେ ମୋକ୍ଷ ପାଇଛନ୍ତି ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ପୁଲସ୍ତ୍ୟ, ପୁଲହ, କ୍ରତୁ, ପ୍ରାଚେତସ, ବଶିଷ୍ଠ, ଦକ୍ଷ, ନାରଦ ଆଦି ମହର୍ଷିଙ୍କ ନାମ ଦେଇ, ସାତ ହଜାର ମହାତ୍ମା ପୁତ୍ରମାନଙ୍କ ସହ ଏଠାରେ ମୋକ୍ଷଲାଭ କରିଛନ୍ତି ବୋଲି ଘୋଷଣା କରି, ତୀର୍ଥର ମୋକ୍ଷଦାୟକତା ସ୍ଥାପିତ କରାଯାଏ। ପରେ ସଙ୍ଗମର ବର୍ଣ୍ଣନା ଅଛି—ପ୍ରବାହର ମଧ୍ୟଭାଗରେ ତମହା ନାମକ ନଦୀ ଆସି ମିଶେ; ସେହି ସଙ୍ଗମ ସର୍ବପାପନାଶକ ବୋଲି ପ୍ରଶଂସିତ। ଏଠାରେ ବିଧିପୂର୍ବକ ଗାୟତ୍ରୀଜପ କଲେ ଋଗ୍/ଯଜୁଃ/ସାମ ବେଦାଧ୍ୟୟନର ଫଳ ମିଳେ; ଏଠାରେ କରାଯାଇଥିବା ଦାନ, ହୋମ, ଜପ-ପାଠ ଅକ୍ଷୟ ହୋଇ ମୋକ୍ଷ ପାଇଁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ସାଧନ ହୁଏ। ଶେଷରେ କୁହାଯାଏ ଯେ ଦ୍ୱିଜ ସନ୍ନ୍ୟାସୀମାନେ ଏହି ତୀର୍ଥରେ ଦେହତ୍ୟାଗ କଲେ ତୀର୍ଥପ୍ରଭାବରେ ଅନିବର୍ତ୍ତିକା ଗତି ପାଆନ୍ତି; ବିଧି ସଂକ୍ଷେପରେ କୁହାଯାଇଛି, ବିସ୍ତାର ପୁରାଣରେ ଅଛି।

सर्पतीर्थमाहात्म्य (Glory of Sarpa-tīrtha)
ଅଧ୍ୟାୟ ୧୬୧ରେ ମାର୍କଣ୍ଡେୟ ଋଷି ରାଜା ଯୁଧିଷ୍ଠିରଙ୍କୁ ସର୍ପତୀର୍ଥ ଦର୍ଶନର ବିଧି କହିଛନ୍ତି। ଏହି ତୀର୍ଥକୁ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବୋଲି ବର୍ଣ୍ଣନା କରାଯାଇଛି; ଏଠାରେ ମହାନାଗମାନେ ଘୋର ତପସ୍ୟାରେ ସିଦ୍ଧି ପାଇଥିଲେ। ବାସୁକି, ତକ୍ଷକ, ଐରାବତ, କାଳିୟ, କର୍କୋଟକ, ଧନଞ୍ଜୟ, ଶଙ୍ଖଚୂଡ, ଧୃତରାଷ୍ଟ୍ର, କୁଲିକ, ବାମନ ଆଦି ନାଗ ଓ ତାଙ୍କ ବଂଶପରମ୍ପରା ଉଲ୍ଲେଖ କରି, ତପସ୍ୟାରେ ସମ୍ମାନ ଓ ଭୋଗ ଲଭ୍ୟ ହୁଏ ବୋଲି ତୀର୍ଥମାହାତ୍ମ୍ୟ ପ୍ରକାଶିତ। ପରେ ଆଚାର-ଧର୍ମ ନିର୍ଦ୍ଦେଶ: ସର୍ପତୀର୍ଥରେ ସ୍ନାନ କରି ପିତୃ ଓ ଦେବତାଙ୍କୁ ତର୍ପଣ ଦେଲେ, ଶଙ୍କରଙ୍କ ପୂର୍ବଘୋଷଣା ଅନୁସାରେ, ବାଜପେୟ ଯଜ୍ଞ ସମ ପୁଣ୍ୟ ମିଳେ। ଏଠାରେ ସ୍ନାନ କରୁଥିବା ଯାତ୍ରୀଙ୍କୁ ସର୍ପ-ବିଛା ଆଦିର ଭୟ ନଥାଏ ବୋଲି ରକ୍ଷାବିଧି ମଧ୍ୟ କୁହାଯାଇଛି। ମାର୍ଗଶୀର୍ଷ କୃଷ୍ଣ ଅଷ୍ଟମୀରେ ବିଶେଷ ବ୍ରତ: ଉପବାସ, ଶୁଚିତା, ତିଳରେ ଲିଙ୍ଗ ପୂରଣ କରି ଗନ୍ଧ-ପୁଷ୍ପରେ ପୂଜା, ପରେ ପ୍ରଣାମ ଓ କ୍ଷମା/ପ୍ରାୟଶ୍ଚିତ୍ତ। ଫଳଶ୍ରୁତିରେ ତିଳ ଓ ଅର୍ପଣ ଅନୁସାରେ ସ୍ୱର୍ଗସୁଖ, ଏବଂ ପରେ ଶୁଦ୍ଧ କୁଳରେ ଜନ୍ମ, ସୌନ୍ଦର୍ୟ, ଶ୍ରୀ ଓ ମହାଧନ ପ୍ରାପ୍ତି ଉଲ୍ଲେଖିତ।

गोपेश्वरतीर्थमाहात्म्य (Gopeśvara Tīrtha-Māhātmya)
ଅଧ୍ୟାୟ ୧୬୨ରେ ଅବନ୍ତୀଖଣ୍ଡର ଗୋପେଶ୍ୱର ତୀର୍ଥର ସଂକ୍ଷିପ୍ତ ମାହାତ୍ମ୍ୟ ବର୍ଣ୍ଣିତ। ମାର୍କଣ୍ଡେୟ କହନ୍ତି ଯେ ସର୍ପକ୍ଷେତ୍ର ପରେ ପରବର୍ତ୍ତୀ ଯାତ୍ରାଗନ୍ତବ୍ୟ ହେଉଛି ଗୋପେଶ୍ୱର, ଏବଂ କର୍ମାନୁଷ୍ଠାନ ସହ ଜଡିତ କ୍ରମିକ ଫଳ-ସିଦ୍ଧାନ୍ତ ଏଠି ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ। ଏହି ତୀର୍ଥରେ ଏକଥର ସ୍ନାନ କଲେ ପାତକ ନାଶ ହୁଏ ବୋଲି କୁହାଯାଇଛି। କିନ୍ତୁ ସ୍ନାନ ପରେ ସ୍ୱଇଚ୍ଛାରେ ଦେହତ୍ୟାଗ କରିବାକୁ ନିନ୍ଦା କରାଯାଇଛି—ଏମିତି ବ୍ୟକ୍ତି ଶିବାଳୟକୁ ପହଞ୍ଚିଲେ ମଧ୍ୟ ‘ପାପସଂଯୁକ୍ତ’ ରହେ; ଏହା ତୀର୍ଥଶକ୍ତିର ଦୁରୁପଯୋଗ ବିରୋଧରେ ଧର୍ମସୀମା। ସ୍ନାନ ପରେ ଈଶ୍ୱର ପୂଜା କଲେ ସର୍ବପାପମୁକ୍ତି ହୋଇ ରୁଦ୍ରଲୋକ ପ୍ରାପ୍ତି ମିଳେ। ରୁଦ୍ରଲୋକର ଭୋଗ ପରେ ଧର୍ମିଷ୍ଠ ରାଜା ଭାବେ ପୁନର୍ଜନ୍ମ, ଏବଂ ଲୋକଫଳରେ ହାତୀ-ଘୋଡ଼ା-ରଥ, ପରିଚାରକ, ଅନ୍ୟ ରାଜାଙ୍କ ସମ୍ମାନ ଓ ଦୀର୍ଘ ସୁଖମୟ ଜୀବନ ମିଳେ ବୋଲି ଫଳଶ୍ରୁତି କୁହେ।

नागतीर्थमाहात्म्य (Nāgatīrtha-māhātmya) — Observances at Nāga Tīrtha
ମାର୍କଣ୍ଡେୟ ରାଜଶ୍ରୋତାଙ୍କୁ ଉପଦେଶ ଦିଅନ୍ତି—ରେବାତଟର ପରମ ପବିତ୍ର ନାଗତୀର୍ଥକୁ ଯାଇ ଆଶ୍ୱିନ ଶୁକ୍ଳପକ୍ଷର ଶୁକ୍ଳ-ପଞ୍ଚମୀ ଦିନ ନିର୍ଦ୍ଧାରିତ ସମୟରେ ବ୍ରତ ଆଚରଣ କର। ଶୌଚ ଓ ସଂଯମ ରଖି ରାତିରେ ଜାଗରଣ କରି, ଗନ୍ଧ, ଧୂପ ଆଦି ଉପହାର ସହିତ ବିଧିପୂର୍ବକ ପୂଜା କର। ପ୍ରଭାତେ ଶୁଦ୍ଧ ଅବସ୍ଥାରେ ତୀର୍ଥସ୍ନାନ କରି ଯଥାବିଧି ଶ୍ରାଦ୍ଧ କରିବାକୁ କୁହାଯାଇଛି। ଫଳଶ୍ରୁତି ଅନୁସାରେ ଏହି ଅନୁଷ୍ଠାନରେ ସମସ୍ତ ପାପ ନାଶ ହୁଏ; ଏବଂ ଯେ ଏହି ତୀର୍ଥରେ ଦେହତ୍ୟାଗ କରେ, ସେ ଶିବବଚନାନୁସାରେ ଅନିବର୍ତ୍ତନୀୟ ଗତି ପାଏ।

सांवाौरतीर्थमाहात्म्य — The Māhātmya of the Sāṃvaura Tīrtha
ଶ୍ରୀ ମାର୍କଣ୍ଡେୟ ସାଂୱାଉର ନାମକ ‘ଉତ୍ତମ’ ତୀର୍ଥର ମାହାତ୍ମ୍ୟ ବର୍ଣ୍ଣନା କରନ୍ତି। ସେଠାରେ ଭାନୁ (ସୂର୍ଯ୍ୟ)ଙ୍କ ବିଶେଷ ସାନ୍ନିଧ୍ୟ ରହିଛି ଏବଂ ଦେବ-ଅସୁର ସମସ୍ତେ ତାଙ୍କୁ ପୂଜନ କରନ୍ତି। ଭୟଙ୍କର ଦୁଃଖରେ ଡୁବିଥିବା—ଶାରୀରିକ ଅସମର୍ଥତା, ରୋଗସଦୃଶ ପୀଡା, ପରିତ୍ୟାଗ ଓ ସାମାଜିକ ଏକାକୀତ୍ୱରେ ପୀଡିତ—ଲୋକଙ୍କ ପାଇଁ ଏହି ତୀର୍ଥ ଶରଣ ବୋଲି କୁହାଯାଇଛି। ନର୍ମଦା ତଟରେ ଅବସ୍ଥିତ ସାଂୱାଉରନାଥ ତାଙ୍କର ରକ୍ଷକ, ଆର୍ତ୍ତିହର ଓ ଦୁଃଖନାଶକ ଭାବେ ପ୍ରଶଂସିତ। ଏକ ମାସ ଧରି ନିରନ୍ତର ତୀର୍ଥସ୍ନାନ କରି ଭାସ୍କରଙ୍କ ପୂଜା କରିବାକୁ ବିଧାନ ଅଛି। ଏହାର ଫଳକୁ ଦିଗ୍ଦିଗନ୍ତର ସମୁଦ୍ରସ୍ନାନ ସମାନ ବୋଲି କୁହାଯାଇଛି, ଏବଂ ଯୌବନ, ପ୍ରୌଢ ଓ ବାର୍ଧକ୍ୟରେ ସଞ୍ଚିତ ପାପ ସ୍ନାନମାତ୍ରେ ନଶ୍ଟ ହୁଏ ବୋଲି ଘୋଷଣା। ରୋଗ, ଦାରିଦ୍ର୍ୟ ଓ ଇଷ୍ଟବିୟୋଗ ନିବୃତ୍ତି ହୋଇ ସାତ ଜନ୍ମ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଶୁଭଫଳ ବିସ୍ତାରିତ ହୁଏ। ସପ୍ତମୀ ତିଥିରେ ଉପବାସ ଓ ରକ୍ତଚନ୍ଦନ ସହ ଅର୍ଘ୍ୟଦାନ ବିଶେଷ ପୁଣ୍ୟକର। ନର୍ମଦାଜଳ ସର୍ବପାପନାଶକ ବୋଲି ସ୍ତୁତ; ସ୍ନାନ କରି ସାଂୱାଉରେଶ୍ୱରଙ୍କ ଦର୍ଶନ କରୁଥିବା ଭକ୍ତ ଧନ୍ୟ, ଏବଂ ପ୍ରଳୟ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ସୂର୍ଯ୍ୟଲୋକବାସ ପାଉଥାଏ।

सिद्धेश्वरतीर्थमाहात्म्य (Siddheśvara Tīrtha—Glory and Observances)
ମାର୍କଣ୍ଡେୟ ନର୍ମଦାର ଦକ୍ଷିଣ ତଟରେ ଅବସ୍ଥିତ ‘ସିଦ୍ଧେଶ୍ୱର’ ନାମକ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ତୀର୍ଥର ମାହାତ୍ମ୍ୟ ବର୍ଣ୍ଣନା କରନ୍ତି। ସମସ୍ତ ତୀର୍ଥମଧ୍ୟରେ ଏହାକୁ ଅତ୍ୟନ୍ତ ପବିତ୍ର ବୋଲି କୁହାଯାଇଛି। ସେଠାରେ ସ୍ନାନ କରି ପିତୃ ଓ ଦେବତାଙ୍କୁ ତର୍ପଣ ଦେବା, ଏବଂ ପିତୃଉଦ୍ଦେଶ୍ୟରେ ଶ୍ରାଦ୍ଧ କରିବାର ବିଧି ଦିଆଯାଇଛି; ସେଠାରେ କୃତ ଶ୍ରାଦ୍ଧରେ ପିତୃମାନେ ବାରୋ ବର୍ଷ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ତୃପ୍ତ ହୁଅନ୍ତି ବୋଲି ଫଳଶ୍ରୁତି କୁହାଯାଇଛି। ତାପରେ ଶୈବ ଭକ୍ତିର ଆଚରଣକ୍ରମ—ଭକ୍ତିସହ ସ୍ନାନ, ଶିବପୂଜା, ରାତ୍ରି ଜାଗରଣ, ପୁରାଣକଥା ପାଠ/ଶ୍ରବଣ, ଏବଂ ନିୟମାନୁସାରେ ପ୍ରଭାତେ ପୁନଃ ଶୁଦ୍ଧ ସ୍ନାନ—ବର୍ଣ୍ଣିତ। ଏହାର ପରମ ଫଳରୂପେ ଭକ୍ତ ଗିରିଜାକାନ୍ତ ଶିବଙ୍କ ଦର୍ଶନ ପାଇ ଉଚ୍ଚ ଅବସ୍ଥାକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଏ ବୋଲି କୁହାଯାଇଛି। ଶେଷରେ କପିଳ ଆଦି ପ୍ରାଚୀନ ସିଦ୍ଧ ଓ ଋଷିମାନଙ୍କ ଉଲ୍ଲେଖ ଦ୍ୱାରା ତୀର୍ଥର ପ୍ରାମାଣ୍ୟ ସ୍ଥାପିତ ହୁଏ; ନର୍ମଦାର ମାହାତ୍ମ୍ୟବଳରେ ସେମାନେ ଯୋଗସିଦ୍ଧି ଲାଭ କରି ପରମ ସିଦ୍ଧି ପ୍ରାପ୍ତ କରିଥିଲେ ବୋଲି ପ୍ରତିପାଦିତ।

Siddheśvarī-Vaiṣṇavī Tīrtha Māhātmya (सिद्धेश्वरी-वैष्णवी तीर्थमाहात्म्य) — Ritual Merits of Seeing and Worship
ମାର୍କଣ୍ଡେୟ ଏକ ପବିତ୍ର ତୀର୍ଥର ବର୍ଣ୍ଣନା କରନ୍ତି, ଯେଉଁଠାରେ ଦେବୀ ସିଦ୍ଧେଶ୍ୱରୀ ଓ ବୈଷ୍ଣବୀ ରୂପେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ଏବଂ ପାପନାଶିନୀ ଭାବେ ସ୍ତୁତ। ଏହି ତୀର୍ଥର ଦର୍ଶନ ମଙ୍ଗଳଦାୟକ; ସେଠାରେ ସ୍ନାନ କରି ବିଧିପୂର୍ବକ ଆଚରଣ କରିବାକୁ କୁହାଯାଇଛି। ସ୍ନାନ ପରେ ପିତୃ-ଦେବତାଙ୍କ ନିମିତ୍ତ କ୍ରିୟା ଅର୍ପଣ କରି, ଶ୍ରଦ୍ଧା-ଭକ୍ତିରେ ଦେବୀଙ୍କୁ ସମୀପ କରି ପୂଜା କରିବାର କ୍ରମ ଦିଆଯାଇଛି। ଫଳଶ୍ରୁତିରେ କୁହାଯାଏ—ଭକ୍ତିପୂର୍ବକ ଦର୍ଶନ କଲେ ପାପମୋଚନ ହୁଏ। ସନ୍ତାନଶୋକଗ୍ରସ୍ତ କିମ୍ବା ବନ୍ଧ୍ୟା ସ୍ତ୍ରୀମାନଙ୍କୁ ସନ୍ତାନପ୍ରାପ୍ତି ହୁଏ; ଏବଂ ସଙ୍ଗମରେ ସ୍ନାନ କରୁଥିବା ସ୍ତ୍ରୀ-ପୁରୁଷଙ୍କୁ ପୁତ୍ର ଓ ଧନଲାଭ ମିଳେ। ଦେବୀ ଗୋତ୍ରରକ୍ଷା କରନ୍ତି ଏବଂ ବିଧିବତ୍ ପୂଜିତ ହେଲେ ସନ୍ତାନ ଓ ସମୁଦାୟକୁ ନିରନ୍ତର ରକ୍ଷା କରନ୍ତି। ଅଷ୍ଟମୀ ଓ ଚତୁର୍ଦ୍ଦଶୀରେ ବିଶେଷ ଅନୁଷ୍ଠାନ, ନବମୀରେ ସ୍ନାନ, ଉପବାସ/ନିୟମ ଓ ଶ୍ରଦ୍ଧାଶୁଦ୍ଧ ମନରେ ପୂଜା କରିବାର ବିଧାନ ରହିଛି। ଶେଷରେ ଦେବତାମାନଙ୍କ ପାଇଁ ମଧ୍ୟ ଦୁର୍ଲଭ ପରମ ଲୋକ ପ୍ରାପ୍ତିର ପ୍ରତିଜ୍ଞା କରାଯାଇଛି।

Mārkaṇḍeya Tīrtha on the Southern Bank of the Narmadā (Śaiva–Vaiṣṇava Installation and Vrata Protocols)
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ତୀର୍ଥ-ପ୍ରଶ୍ନୋତ୍ତର ରୂପେ ଯୁଧିଷ୍ଠିର ମୁନି ମାର୍କଣ୍ଡେୟଙ୍କୁ ନର୍ମଦାର ଦକ୍ଷିଣ ତଟରେ ଥିବା ଲକ୍ଷଣଚିହ୍ନିତ ତୀର୍ଥଟି କେଉଁଟି ଓ ତାହାର ଉତ୍ପତ୍ତି କିପରି—ପଚାରନ୍ତି। ମାର୍କଣ୍ଡେୟ କହନ୍ତି ଯେ ସେ ପୂର୍ବେ ବିନ୍ଧ୍ୟ–ଦଣ୍ଡକାରଣ୍ୟ ଅଞ୍ଚଳରେ ତପସ୍ୟାରେ ରହି, ପରେ ନର୍ମଦା ଦକ୍ଷିଣ ତଟକୁ ଫେରି ବ୍ରହ୍ମଚାରୀ, ଗୃହସ୍ଥ, ବାନପ୍ରସ୍ଥ ଓ ଯତି—ଏମିତି ନିୟମଶୀଳ ଆଶ୍ରମବାସୀମାନଙ୍କ ସହ ଆଶ୍ରମ ସ୍ଥାପନ କରିଥିଲେ। ଦୀର୍ଘ ତପ ଓ ବାସୁଦେବ-ଭକ୍ତିରେ ପ୍ରସନ୍ନ ହୋଇ କୃଷ୍ଣ ଓ ଶଙ୍କର ସାକ୍ଷାତ୍ ପ୍ରକଟ ହୁଅନ୍ତି; ମାର୍କଣ୍ଡେୟ ତାଙ୍କୁ ଦିବ୍ୟ ପରିବାରସହ ସେଠାରେ ସଦା, ଯୌବନମୟ ଓ ନିରାମୟ ଭାବେ ବସିବାକୁ ପ୍ରାର୍ଥନା କରନ୍ତି। ଦେବଦ୍ୱୟ ସମ୍ମତି ଦେଇ ଅନ୍ତର୍ଧାନ ହୁଅନ୍ତି; ପରେ ମାର୍କଣ୍ଡେୟ ଶଙ୍କର ଓ କୃଷ୍ଣଙ୍କ ପ୍ରତିଷ୍ଠା କରି ପୂଜାବିଧି ସ୍ଥିର କରନ୍ତି। ତାପରେ ବିଧିବିଧାନ ଦିଆଯାଏ—ତୀର୍ଥସ୍ନାନ ପରେ ପରମେଶ୍ୱରଙ୍କୁ ‘ମାର୍କଣ୍ଡେଶ୍ୱର’ ନାମରେ ବିଶେଷ ପୂଜା, ଏବଂ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ ତ୍ରିଲୋକାଧିପତି ଭାବେ ଆରାଧନା। ଘିଅ, ଦୁଧ, ଦହି, ମଧୁ, ନର୍ମଦାଜଳ, ସୁଗନ୍ଧ, ଧୂପ, ପୁଷ୍ପ, ନୈବେଦ୍ୟ ଆଦି ଅର୍ପଣ, ରାତ୍ରିଜାଗରଣ, ଜ୍ୟେଷ୍ଠ ଶୁକ୍ଳପକ୍ଷରେ ଉପବାସସହ ବ୍ରତ ଓ ଦେବପୂଜା ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ। ଶ୍ରାଦ୍ଧ-ତର୍ପଣ, ସନ୍ଧ୍ୟାଉପାସନା, ଋଗ୍/ଯଜୁଃ/ସାମ ମନ୍ତ୍ରଜପ, ଏବଂ ଲିଙ୍ଗର ଦକ୍ଷିଣ ପାର୍ଶ୍ୱରେ କଳଶ ସ୍ଥାପନ କରି ‘ରୁଦ୍ର-ଏକାଦଶ’ ମନ୍ତ୍ରରେ ସ୍ନାନବିଧି—ଏହା ସନ୍ତାନ ଓ ଦୀର୍ଘାୟୁ ଦେଇଥାଏ ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ଫଳଶ୍ରୁତିରେ ଶ୍ରବଣ-ପାଠରେ ପାପଶୁଦ୍ଧି ଓ ଶୈବ–ବୈଷ୍ଣବ ଉଭୟ ଭାବରେ ମୋକ୍ଷୋନ୍ମୁଖ ଫଳ ଘୋଷିତ।

अङ्कूरेश्वरतीर्थमाहात्म्य — The Glory and Origin of Aṅkūreśvara Tīrtha
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ମାର୍କଣ୍ଡେୟ ନର୍ମଦାର ଦକ୍ଷିଣ ତଟରେ ଅବସ୍ଥିତ ତ୍ରିଲୋକପ୍ରସିଦ୍ଧ ଅଙ୍କୂରେଶ୍ୱର ତୀର୍ଥର ମାହାତ୍ମ୍ୟ କହିଛନ୍ତି। ଯୁଧିଷ୍ଠିରଙ୍କ ପ୍ରଶ୍ନରେ ସେଠା ସହିତ ସମ୍ବନ୍ଧିତ ରାକ୍ଷସର ବଂଶକଥା ଆସେ—ପୁଲସ୍ତ୍ୟରୁ ବିଶ୍ରବା, ପରେ ବୈଶ୍ରବଣ (କୁବେର), କୈକସୀର ପୁତ୍ର ରାବଣ-କୁମ୍ଭକର୍ଣ୍ଣ-ବିଭୀଷଣ; ତାପରେ କୁମ୍ଭକର୍ଣ୍ଣର ବଂଶରେ କୁମ୍ଭ ଓ ବିକୁମ୍ଭ, ଏବଂ କୁମ୍ଭର ପୁତ୍ର ଅଙ୍କୂର। ଅଙ୍କୂର ନିଜ ବଂଶ ଜାଣି, ବିଭୀଷଣଙ୍କ ଧର୍ମନିଷ୍ଠା ଦେଖି, ଦିଗ୍ଦିଗନ୍ତରେ ଓ ଶେଷରେ ନର୍ମଦାତଟେ ଘୋର ତପ କରେ। ଶିବ ପ୍ରକଟ ହୋଇ ବର ଦିଅନ୍ତି। ଅଙ୍କୂର ପ୍ରଥମେ ଦୁର୍ଲଭ ବର—ଅମରତ୍ୱ—ମାଗେ, ଦ୍ୱିତୀୟତଃ ନିଜ ନାମରେ ଏହି ତୀର୍ଥରେ ଶିବଙ୍କ ନିତ୍ୟ ସାନ୍ନିଧ୍ୟ ପ୍ରାର୍ଥନା କରେ। ଶିବ ଶର୍ତ୍ତ ଦିଅନ୍ତି—ଅଙ୍କୂରର ଆଚରଣ ବିଭୀଷଣଙ୍କ ଧର୍ମଭାବ ସହ ସମଞ୍ଜସ ଥିବା ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ମାତ୍ର ସମୀପ ସାନ୍ନିଧ୍ୟ ରହିବ। ପରେ ଅଙ୍କୂର ବିଧିପୂର୍ବକ ଅଙ୍କୂରେଶ୍ୱର ଲିଙ୍ଗ ପ୍ରତିଷ୍ଠା କରି ଧ୍ୱଜ-ଛତ୍ର, ମଙ୍ଗଳଘୋଷ ଓ ବିଭିନ୍ନ ଉପହାରରେ ମହାପୂଜା କରେ। ତୀର୍ଥସେବାର ବିଧି ମଧ୍ୟ କୁହାଯାଇଛି—ସ୍ନାନ, ସନ୍ଧ୍ୟା, ଜପ, ପିତୃ-ଦେବ-ମନୁଷ୍ୟ ତର୍ପଣ, ଅଷ୍ଟମୀ କିମ୍ବା ଚତୁର୍ଦ୍ଦଶୀରେ ଉପବାସ ଓ ନିୟମିତ ମୌନ। ଏଠାରେ ପୂଜାର ଫଳ ଅଶ୍ୱମେଧସମ, ଯଥାବିଧି ଦାନ ଅକ୍ଷୟ ପୁଣ୍ୟଦାୟକ, ଏବଂ ହୋମ-ଜପ-ଉପବାସ-ସ୍ନାନର ଫଳ ବହୁଗୁଣିତ ବୋଲି କୁହାଯାଇଛି। ଏହି ତୀର୍ଥରେ ମୃତ୍ୟୁବରଣ କରୁଥିବା ପଶୁପକ୍ଷୀମାନେ ମଧ୍ୟ ଉଦ୍ଧାର ପାଆନ୍ତି। ଶେଷରେ ଫଳଶ୍ରୁତି—ଶ୍ରଦ୍ଧାରେ ଶୁଣୁଥିବା ଲୋକ ଶିବଲୋକ ପ୍ରାପ୍ତ କରନ୍ତି।

माण्डव्यतीर्थमाहात्म्य-प्रस्तावः (Mandavya Tīrtha: Prologue to the Sacred Narrative)
ଅଧ୍ୟାୟର ଆରମ୍ଭରେ ମାର୍କଣ୍ଡେୟ ଏକ ପରମ ପୁଣ୍ୟଦାୟକ, ପାପ-ପ୍ରଣାଶକ ତୀର୍ଥର କଥା କହନ୍ତି, ଯାହା ମାଣ୍ଡବ୍ୟ ଋଷି ଓ ନାରାୟଣଙ୍କ ସହ ସମ୍ବନ୍ଧିତ। ‘ଶୂଳସ୍ଥ’ ଅବସ୍ଥାରେ ମଧ୍ୟ ନାରାୟଣଙ୍କୁ ଭକ୍ତିପୂର୍ବକ କରାଯାଇଥିବା ଶୁଶ୍ରୂଷାର ପୂର୍ବ ଘଟଣା ଶୁଣି ଯୁଧିଷ୍ଠିର ଆଶ୍ଚର୍ୟ ହୋଇ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ବୃତ୍ତାନ୍ତ ଚାହାନ୍ତି। ତାପରେ ମାର୍କଣ୍ଡେୟ ତ୍ରେତାୟୁଗର ପୁରାକଥା ଆରମ୍ଭ କରନ୍ତି—ଦେବପନ୍ନ ନାମକ ଧର୍ମଶୀଳ, ଦାନଶୀଳ ଓ ପ୍ରଜାରକ୍ଷକ ରାଜା ସମୃଦ୍ଧ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ ସନ୍ତାନାଭାବରେ ଦୁଃଖିତ ଥିଲେ। ସେ ଦାତ୍ୟାୟନୀ ସହ ଦ୍ୱାଦଶ ବର୍ଷ ସ୍ନାନ, ହୋମ, ଉପବାସ ଓ ବ୍ରତାଦି ତପ କରି ସ୍ତୋତ୍ରରେ ଦେବୀ ଚାମୁଣ୍ଡାଙ୍କୁ ପ୍ରସନ୍ନ କରନ୍ତି। ଦେବୀ ଦର୍ଶନ ଦେଇ କହନ୍ତି—ଯଜ୍ଞପୁରୁଷଙ୍କ ଉପାସନା ବିନା ସନ୍ତାନ ହେବ ନାହିଁ; ରାଜା ବିଧିପୂର୍ବକ ଯଜ୍ଞ କରି ତେଜସ୍ୱିନୀ କନ୍ୟା ପାଆନ୍ତି, ଯାହାର ନାମ କାମପ୍ରମୋଦିନୀ। କନ୍ୟା ବଡ଼ ହେବା ସହ ତାଙ୍କ ରୂପ-ଲାବଣ୍ୟର ବିସ୍ତୃତ ବର୍ଣ୍ଣନା ମିଳେ। ଦେବୀପୂଜାକୁ ଯାଇ ସଖୀମାନଙ୍କ ସହ ସରୋବରରେ କ୍ରୀଡ଼ା କରୁଥିବାବେଳେ ଶମ୍ବର ନାମକ ରାକ୍ଷସ ପକ୍ଷୀରୂପ ଧରି ତାଙ୍କୁ ଅପହରଣ କରେ ଓ ଆଭୂଷଣ ମଧ୍ୟ ନେଇଯାଏ। ଯାଉଥିବା ସମୟରେ କିଛି ଆଭୂଷଣ ନର୍ମଦାତଟ ନିକଟ ଜଳରେ ପଡ଼ିଯାଏ, ଯେଉଁଠାରେ ନାରାୟଣଙ୍କ ପରମସ୍ଥାନ ସହ ସମନ୍ୱିତ ମହେଶ୍ୱରସ୍ଥାନରେ ମାଣ୍ଡବ୍ୟ ଋଷି ଗାଢ଼ ସମାଧିରେ ଅଛନ୍ତି। ଅଧ୍ୟାୟ ଶେଷରେ ତାଙ୍କ ଭ୍ରାତା/ପରିଚର ଜନାର୍ଦନ ଧ୍ୟାନ ଓ ସେବାରେ ନିରତ ବୋଲି କହି, ତୀର୍ଥମହିମା ସମ୍ବନ୍ଧୀୟ ପରବର୍ତ୍ତୀ ଘଟଣା ପାଇଁ ପୀଠିକା ତିଆରି କରାଯାଏ।

कामप्रमोदिनी-हरणं तथा तपस्वि-दण्डविधान-विपर्यासः (Abduction of Kāmapramodinī and the Misapplied Punishment of an Ascetic)
ମାର୍କଣ୍ଡେୟ ଏକ ପବିତ୍ର ତୀର୍ଥଜଳସ୍ଥଳରେ ଘଟିଥିବା ସଙ୍କଟକୁ ବର୍ଣ୍ଣନା କରନ୍ତି। ଦେବସନ୍ନିଧି ସମୀପର ତାଳାବରେ କ୍ରୀଡା କରୁଥିବା କାମପ୍ରମୋଦିନୀକୁ ହଠାତ୍ ‘ଶ୍ୟେନ’ ନାମକ ପକ୍ଷୀ ଧରି ଉଡ଼ାଇ ନେଇଯାଏ। ତାଙ୍କ ସଖୀମାନେ ରାଜାଙ୍କୁ ସମ୍ବାଦ ଦେଇ ଖୋଜାଖୋଜି ପାଇଁ ଅନୁରୋଧ କରନ୍ତି; ରାଜା ବିଶାଳ ଚତୁରଙ୍ଗ ସେନା ସଂଗ୍ରହ କରି ନଗରକୁ ଯୁଦ୍ଧସଜ୍ଜ କରନ୍ତି। ପରେ ନଗରରକ୍ଷକ ଅପହୃତାର ଅଳଙ୍କାର ଆଣି କହେ ଯେ ସେଗୁଡ଼ିକ ତପସ୍ବୀ ମାଣ୍ଡବ୍ୟଙ୍କ ଆଶ୍ରମ ସମୀପରେ, ଅନେକ ତପସ୍ବୀଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ, ଦେଖାଯାଇଥିଲା। କ୍ରୋଧ ଓ ଭ୍ରମରେ ରାଜା ପ୍ରମାଣ ବିଚାର ନ କରି ମାଣ୍ଡବ୍ୟଙ୍କୁ ଛଦ୍ମବେଶୀ ଚୋର ଭାବେ ଧରନ୍ତି—ଯେନେ ପକ୍ଷୀରୂପ ଧରି ପଳାଇଛି—ଏବଂ କାର୍ଯ୍ୟ–ଅକାର୍ଯ୍ୟ ବିବେକ ଛାଡ଼ି ବ୍ରାହ୍ମଣ ତପସ୍ବୀଙ୍କୁ ଶୂଳାରୋପଣ କରିବାକୁ ଆଦେଶ ଦିଅନ୍ତି। ନଗରବାସୀ ଓ ଗ୍ରାମବାସୀ ବିଳାପ କରି ପ୍ରତିବାଦ କରନ୍ତି—ତପୋନିଷ୍ଠ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କ ବଧ ଅନୁଚିତ; ଅଭିଯୋଗ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ ସର୍ବାଧିକ ଦଣ୍ଡ ନିର୍ବାସନ ହେବା ଉଚିତ। ଏହି ଅଧ୍ୟାୟ ରାଜଧର୍ମର ପରୀକ୍ଷା ଦେଖାଏ—ତ୍ୱରିତ ଦଣ୍ଡ, ପ୍ରମାଣର ଅନିଶ୍ଚିତତା, ଏବଂ ତୀର୍ଥଭୂମିରେ ତପସ୍ବୀପବିତ୍ରତା ରକ୍ଷାର ବିଶେଷ କର୍ତ୍ତବ୍ୟ।

माण्डव्य-शूलावस्था, कर्मविपाकोपदेशः, शाण्डिली-सत्यव्रत-प्रसङ्गश्च (Māṇḍavya on the Stake: Karmic Consequence Teaching and the Śāṇḍilī Episode)
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ମାର୍କଣ୍ଡେୟଙ୍କ ବର୍ଣ୍ଣନା-ପ୍ରସଙ୍ଗରେ ନାରଦ, ବସିଷ୍ଠ, ଜମଦଗ୍ନି, ଯାଜ୍ଞବଲ୍କ୍ୟ, ବୃହସ୍ପତି, କଶ୍ୟପ, ଅତ୍ରି, ଭରଦ୍ୱାଜ, ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ଆଦି ଋଷିମାନେ ଶୂଳରେ ଗୁଞ୍ଜିଥିବା ତପସ୍ବୀ ମାଣ୍ଡବ୍ୟଙ୍କୁ ଦେଖି ନାରାୟଣଙ୍କ ଶରଣକୁ ଯାଆନ୍ତି। ରାଜାଙ୍କୁ ଦଣ୍ଡ ଦେବାକୁ ନାରାୟଣ ଉଦ୍ୟତ ହେଲେ ମଧ୍ୟ, ମାଣ୍ଡବ୍ୟ ତାହା ରୋକି କର୍ମ-ବିପାକର ତତ୍ତ୍ୱ ବୁଝାନ୍ତି—ପ୍ରତ୍ୟେକ ଜୀବ ନିଜ କର୍ମର ଫଳ ନିଜେ ଭୋଗେ, ଯେପରି ବଛଡ଼ା ଅନେକ ଗାଈ ମଧ୍ୟରୁ ନିଜ ମାଆକୁ ଚିହ୍ନି ନେଇଥାଏ। ଶିଶୁକାଳର ଏକ ସୂକ୍ଷ୍ମ ଦୋଷ—ଉକୁଣିକୁ କଣ୍ଟା/ସୁଇର ଅଗ୍ରରେ ରଖିବା—ଏହି ବେଦନାର ବୀଜ ବୋଲି କହି ସୂକ୍ଷ୍ମ କର୍ମ ପ୍ରତି ମଧ୍ୟ ଦାୟିତ୍ୱ ଶିଖାନ୍ତି। ପରେ ଦାନ, ସ୍ନାନ, ଜପ, ହୋମ, ଅତିଥି-ସତ୍କାର, ଦେବାର୍ଚ୍ଚନା ଓ ପିତୃ-ଶ୍ରାଦ୍ଧ ଅବହେଳା କଲେ ଅଧୋଗତି, ଏବଂ ସଂଯମ, ଦୟା, ଶୁଚି ଆଚରଣରେ ଉତ୍ତମ ଗତି ମିଳେ ବୋଲି ନୀତି ଉପଦେଶ ହୁଏ। ଶେଷଭାଗରେ ପତିବ୍ରତା ଶାଣ୍ଡିଲୀ ପତିଙ୍କୁ ବୋହି ଯାଉଥିବାବେଳେ ଅଜାଣତେ ଶୂଳସ୍ଥ ମୁନିଙ୍କୁ ଛୁଇଁଯାଏ; ଭ୍ରାନ୍ତିରେ ତାକୁ ତିରସ୍କାର କରାଯାଏ, ତେବେ ସେ ପତିବ୍ରତ ଓ ଅତିଥିଧର୍ମର ମହିମା କହି ସଂକଳ୍ପ କରେ—ପତି ମରିଲେ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଉଦୟ ହେବ ନାହିଁ। ତାହାରେ ଜଗତ ଷ୍ଟମ୍ଭିତ ହୁଏ; ସ୍ୱାହା-ସ୍ୱଧା, ପଞ୍ଚଯଜ୍ଞ, ସ୍ନାନ-ଦାନ-ଜପ ଓ ଶ୍ରାଦ୍ଧାର୍ପଣ ବିଘ୍ନିତ ହେବାର ବର୍ଣ୍ଣନା ମିଳେ—କର୍ମନିୟମ ଓ ବ୍ରତଶକ୍ତିର ସମନ୍ୱୟ ଏଠି ପ୍ରକାଶିତ।

माण्डव्यतीर्थमाहात्म्यं — Māṇḍavya Tīrtha Māhātmya (Glory of the Māṇḍavya Sacred Ford)
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ଦୁଇ ଭାଗରେ ବିଷୟ ବିନ୍ୟାସ ହୋଇଛି। ପ୍ରଥମ ଭାଗରେ ନର୍ମଦାତଟରେ ମାଣ୍ଡବ୍ୟଙ୍କ ପୁଣ୍ୟ ଆଶ୍ରମକୁ ଦେବତା ଓ ଋଷିମାନେ ସମାଗମ କରି, ତାଙ୍କ ତପଃପ୍ରଭାବଜନିତ ସିଦ୍ଧିକୁ ପ୍ରଶଂସା କରନ୍ତି ଏବଂ ବର ଦିଅନ୍ତି। ପରେ ଶାପ ଓ ରାକ୍ଷସ-ସମ୍ବନ୍ଧୀୟ ପ୍ରସଙ୍ଗ ଆସେ; ମାଣ୍ଡବ୍ୟଙ୍କୁ କନ୍ୟାଦାନ ହୁଏ, ବିବାହ ସମ୍ପନ୍ନ ହୁଏ, ଏବଂ ରାଜାଶ୍ରୟରେ ସତ୍କାର, ଦାନ ଓ ଉପହାରର ଆଦାନ-ପ୍ରଦାନ ହୁଏ। ଦ୍ୱିତୀୟ ଭାଗରେ ମାଣ୍ଡବ୍ୟେଶ୍ୱର/ମାଣ୍ଡବ୍ୟ-ନାରାୟଣ ଏବଂ ଦେବଖାତା ଆଦି ସ୍ଥଳର ତୀର୍ଥମାହାତ୍ମ୍ୟ ସହ ବିଧି-ଫଳଶ୍ରୁତି ବର୍ଣ୍ଣିତ। ସ୍ନାନ, ଅଭ୍ୟଙ୍ଗ, ପୂଜା, ଦୀପ ପ୍ରଜ୍ୱଳନ, ପ୍ରଦକ୍ଷିଣା, ବ୍ରାହ୍ମଣଭୋଜନ, ଶ୍ରାଦ୍ଧକାଳ ଓ ବ୍ରତ—ବିଶେଷତଃ ଚତୁର୍ଦ୍ଦଶୀ ରାତ୍ରି ଜାଗରଣ—ଉଲ୍ଲେଖ ହୋଇଛି। ମହାଯଜ୍ଞ ଓ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ତୀର୍ଥ ସମ ପୁଣ୍ୟ ଦେଇଥାଏ ବୋଲି କହି, ପାପମୋଚନ ଓ ପରଲୋକରେ ଶୁଭଗତିର ନିଶ୍ଚୟ ଦିଆଯାଇଛି।

शुद्धरुद्रतीर्थ-माहात्म्य (Māhātmya of Śuddharudra Tīrtha / Siddheśvara on the Southern Bank of the Narmadā)
ମାର୍କଣ୍ଡେୟ ରାଜାଙ୍କୁ ନର୍ମଦାର ଦକ୍ଷିଣ ତଟରେ ଅବସ୍ଥିତ ଅତ୍ୟନ୍ତ ପୁଣ୍ୟମୟ ତୀର୍ଥ ବିଷୟରେ ଉପଦେଶ ଦିଅନ୍ତି; ଏହା ସମସ୍ତ ପାପ ଓ ମହାପାତକକୁ ମଧ୍ୟ ନାଶ କରେ ବୋଲି କୁହାଯାଇଛି। କାରଣକଥାରେ—ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଅସତ୍ୟବାକ୍ୟ ପ୍ରସଙ୍ଗରେ ଶିବ (ତ୍ରିଶୂଳଧାରୀ) ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଗୋଟିଏ ଶିର କାଟିଦେଲେ, ତେଣୁ ତାଙ୍କୁ ବ୍ରହ୍ମହତ୍ୟା ଦୋଷ ଲାଗିଲା; ସେ କପାଳ ତାଙ୍କ ହାତକୁ ଲାଗି ରହିଲା ଓ କେତେ ତୀର୍ଥଯାତ୍ରା କଲେ ମଧ୍ୟ ଖସିଲା ନାହିଁ। ଶିବ ବାରାଣସୀ, ସମସ୍ତ ଦିଗର ସମୁଦ୍ର ଓ ଅନେକ ତୀର୍ଥ ଭ୍ରମଣ କରିଲେ ମଧ୍ୟ ମୁକ୍ତି ମିଳିଲା ନାହିଁ; ଶେଷରେ କୁଲକୋଟି ନିକଟରେ ନର୍ମଦାତଟର ଏହି ତୀର୍ଥରେ ପ୍ରାୟଶ୍ଚିତ୍ତ କରି ମଲିନତାରୁ ମୁକ୍ତ ହେଲେ। ତାହାପରେ ଏହି ସ୍ଥାନ ‘ଶୁଦ୍ଧରୁଦ୍ର’ ନାମରେ ତ୍ରିଲୋକରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ହୋଇ, ବ୍ରହ୍ମହତ୍ୟାଦୋଷ ହରଣକାରୀ ପରମ ତୀର୍ଥ ଭାବେ ଖ୍ୟାତି ପାଇଲା। ଏଠାରେ ନିୟମ କୁହାଯାଇଛି—ଶୁକ୍ଳପକ୍ଷର ଅମାବାସ୍ୟା ଦିନ ବିଧିମତେ ସ୍ନାନ କରି ପିତୃ ଓ ଦେବତାଙ୍କୁ ତର୍ପଣ ଦେବା, ଏବଂ ଅନ୍ତଃଶୁଦ୍ଧ ସଙ୍କଳ୍ପରେ ପିଣ୍ଡ ଅର୍ପଣ କରିବା। ପରମେଶ୍ୱରଙ୍କୁ ଗନ୍ଧ, ଧୂପ, ଦୀପ ଦ୍ୱାରା ପୂଜା କରିବାକୁ କୁହାଯାଇଛି; ଦେବତା ‘ଶୁଦ୍ଧେଶ୍ୱର’ ନାମରେ ପରିଚିତ ଓ ଶିବଲୋକରେ ମଧ୍ୟ ପୂଜିତ। ଏହି ତୀର୍ଥର ସ୍ମରଣ ଓ ଅନୁଷ୍ଠାନ କରିଲେ ସମସ୍ତ ପାପମୋଚନ ଏବଂ ରୁଦ୍ରଲୋକ ପ୍ରାପ୍ତି ଫଳ ବୋଲି ଅଧ୍ୟାୟ ନିଷ୍କର୍ଷ କରେ।

गोपेश्वरतीर्थमाहात्म्य (Gopeśvara Tīrtha Māhātmya) — Lamp-offering and Śaiva Merit on the Northern Narmadā Bank
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ମାର୍କଣ୍ଡେୟ ଋଷି ରାଜାଙ୍କୁ ଉପଦେଶ ଦେଇ କହନ୍ତି ଯେ ଅବନ୍ତୀଖଣ୍ଡରେ ନର୍ମଦାର ଉତ୍ତର ତଟରେ ଥିବା ଗୋପେଶ୍ୱର ତୀର୍ଥକୁ ଯାଇ ସେବନ କରିବା ଉଚିତ। ସେଠାରେ ଏକଥର ସ୍ନାନ କଲେ ମାତ୍ର ପାପଦୋଷ ନାଶ ହୋଇ ମୋକ୍ଷମାର୍ଗ ମିଳେ ବୋଲି ଘୋଷିତ। ପରେ ପୁଣ୍ୟକ୍ରମ କୁହାଯାଏ—ପ୍ରଥମେ ତୀର୍ଥସ୍ନାନ; ପଛରେ ଇଚ୍ଛାନୁସାରେ ପ୍ରାଣସଂକ୍ଷୟ (ସ୍ୱେଚ୍ଛାମୃତ୍ୟୁ) କଲେ ଦିବ୍ୟ ବିମାନରେ ଶିବଧାମ ପ୍ରାପ୍ତି; ଶିବଲୋକରେ ଭୋଗ ପରେ ଶୁଭ ପୁନର୍ଜନ୍ମରେ ଦୀର୍ଘାୟୁ, ଐଶ୍ୱର୍ଯ୍ୟ ଓ ପ୍ରତାପଶାଳୀ ରାଜାଭାବ। କାର୍ତ୍ତିକ ମାସର ଶୁକ୍ଳ ନବମୀରେ ବ୍ରତବିଧାନ—ଉପବାସ, ଶୁଚିତା, ଦୀପଦାନ, ଗନ୍ଧ-ପୁଷ୍ପରେ ପୂଜା ଓ ରାତିଭରି ଜାଗରଣ। ଦୀପର ସଂଖ୍ୟା ଅନୁସାରେ ଶିବଲୋକରେ ହଜାର ଯୁଗ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ସମ୍ମାନ ମିଳେ ବୋଲି ଫଳଶ୍ରୁତି। ଲିଙ୍ଗପୂରଣ ବିଧି, କମଳାର୍ପଣ, ଦଧ୍ୟନ୍ନ (ଦହି-ଭାତ) ଦାନ ଆଦି ଉଲ୍ଲେଖ ହୋଇ, ତିଳ ଓ କମଳର ଗଣନା ଅନୁସାରେ ପୁଣ୍ୟ ବଢ଼େ। ଶେଷରେ କୁହାଯାଏ ଯେ ଏହି ତୀର୍ଥରେ କୃତ ଯେକୌଣସି ଦାନ କୋଟିଗୁଣିତ ହୋଇ ଅଗଣନୀୟ ଫଳ ଦେଏ, ଏବଂ ଏହା ତୀର୍ଥମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଅନୁପମ।

कपिलेश्वरतीर्थमाहात्म्य (Kapileśvara Tīrtha Māhātmya)
ମାର୍କଣ୍ଡେୟ ଭୃଗୁ-କ୍ଷେତ୍ରର ମଧ୍ୟଭାଗରେ, ନର୍ମଦାର ଉତ୍ତର ତଟରେ ଅବସ୍ଥିତ କପିଲେଶ୍ୱରକୁ ପାପ-ନାଶକ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ତୀର୍ଥ ଭାବେ ଚିହ୍ନଟ କରନ୍ତି। ଏଠାରେ କପିଲଙ୍କୁ ବାସୁଦେବ/ଜଗନ୍ନାଥଙ୍କ ପ୍ରକଟି ଭାବେ କୁହାଯାଇଛି; ଏବଂ ଅଧୋଲୋକମାନଙ୍କ ଅବତରଣକ୍ରମରେ ଶେଷରେ ମହାନ ସପ୍ତମ ପାତାଳରେ, ଯେଉଁଠାରେ ପ୍ରାଚୀନ ପରମେଶ୍ୱର ବିରାଜନ୍ତି, ସେଠି ଦେବତାଙ୍କ ସ୍ଥିତି ବର୍ଣ୍ଣିତ। କପିଲଙ୍କ ସାନ୍ନିଧ୍ୟରେ ସାଗରପୁତ୍ରମାନଙ୍କ ହଠାତ୍ ବିନାଶ ସ୍ମରଣ କରି କପିଲ ବୈରାଗ୍ୟବୁଦ୍ଧିରେ ସେହି ମହାସଂହାରକୁ ‘ଅନୁଚିତ’ ଭାବେ ମାନି ଶୋକ କରନ୍ତି ଓ ପ୍ରାୟଶ୍ଚିତ୍ତ ପାଇଁ କପିଲ-ତୀର୍ଥର ଆଶ୍ରୟ ନିଅନ୍ତି। ପରେ ନର୍ମଦା ତଟରେ ଘୋର ତପସ୍ୟା କରି ଅକ୍ଷୟ ରୁଦ୍ରଙ୍କୁ ପୂଜା କରି ପରମ ନିର୍ବାଣସଦୃଶ ଅବସ୍ଥା ପ୍ରାପ୍ତ କରନ୍ତି। ଏଠାରେ ବିଧି-ଫଳ ମଧ୍ୟ କୁହାଯାଇଛି—ସ୍ନାନ-ପୂଜାରେ ସହସ୍ର ଗୋଦାନ ପୁଣ୍ୟ; ଜ୍ୟେଷ୍ଠ ଶୁକ୍ଳ ଚତୁର୍ଦ୍ଦଶୀରେ ଯୋଗ୍ୟ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ଦିଆ ଦାନ ଅକ୍ଷୟ ହୁଏ; ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ତିଥିରେ (ଅଙ୍ଗାରକ-ସମ୍ବନ୍ଧିତ ବ୍ରତ ସହ) ଉପବାସ-ସ୍ନାନରେ ସୌନ୍ଦର୍ୟ, ସମୃଦ୍ଧି ଓ ବଂଶଲାଭ ଅନେକ ଜନ୍ମ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ମିଳେ। ପୂର୍ଣ୍ଣିମା-ଅମାବାସ୍ୟାରେ ପିତୃତର୍ପଣ କଲେ ପିତୃମାନେ ବାରୋ ବର୍ଷ ତୃପ୍ତ ହୋଇ ସ୍ୱର୍ଗଗାମୀ ହୁଅନ୍ତି; ଦୀପଦାନରେ ଦେହକାନ୍ତି ବଢ଼େ; ଏବଂ ଏହି ତୀର୍ଥରେ ମୃତ୍ୟୁ ହେଲେ ଶିବଧାମକୁ ପୁନରାବୃତ୍ତି-ରହିତ ମାର୍ଗ ମିଳେ।

देवखात-उत्पत्ति एवं पिङ्गलेश्वर-माहात्म्य (Origin of Devakhāta and the Māhātmya of Piṅgaleśvara)
ମାର୍କଣ୍ଡେୟ ରାଜାଙ୍କୁ ଉପଦେଶ ଦିଅନ୍ତି ଯେ ପୃଥିବୀରେ ଦୁର୍ଲଭ ପୁଣ୍ୟତୀର୍ଥ ପିଙ୍ଗଳାବର୍ତ୍ତକୁ ଯାଇ ପିଙ୍ଗଳେଶ୍ୱରଙ୍କ ସାନ୍ନିଧ୍ୟ ଲାଭ କଲେ ବାକ୍, ମନ ଓ କର୍ମଜ ପାପ ନଶ୍ଟ ହୁଏ। ଦେବଖାତରେ ସ୍ନାନ ଓ ଦାନ କଲେ ଅକ୍ଷୟ ଫଳ ମିଳେ ବୋଲି କହି, ଯୁଧିଷ୍ଠିରଙ୍କ ପ୍ରଶ୍ନର ଉତ୍ତରରେ ସେହି କୁଣ୍ଡର ଉତ୍ପତ୍ତି କଥା ବର୍ଣ୍ଣନା କରନ୍ତି। ଅନ୍ତର୍କଥାରେ ରୁଦ୍ର (ଶିବ) କମଣ୍ଡଲୁ ଧାରଣ କରି ଦେବମାନଙ୍କ ସହ ତ୍ରିଶୂଳ-ଶୁଦ୍ଧି ପାଇଁ ବିଚରଣ କରନ୍ତି। ଦେବମାନେ ନାନା ତୀର୍ଥରେ ସ୍ନାନ କରି ଜଳକୁ ଏକ ପାତ୍ରରେ ସଂଗ୍ରହ କରନ୍ତି; ତ୍ରିଶୂଳ ଶୁଦ୍ଧ ହେଲାପରେ ଭୃଗୁକଚ୍ଛରେ ପହଞ୍ଚି ଅଗ୍ନିଙ୍କୁ ଓ ରୋଗପୀଡିତ, ପିଙ୍ଗଳ ନୟନବାନ ପିଙ୍ଗଳଙ୍କୁ ମହେଶ୍ୱର ଧ୍ୟାନରେ ଘୋର ତପସ୍ୟା କରୁଥିବା ଦେଖନ୍ତି। ଦେବମାନେ ଶିବଙ୍କୁ ପ୍ରାର୍ଥନା କରନ୍ତି—ପିଙ୍ଗଳଙ୍କୁ ସୁସ୍ଥ କରନ୍ତୁ ଯେଣୁ ସେ ଅର୍ପଣ ଗ୍ରହଣ କରିପାରିବେ; ଶିବ ଆଦିତ୍ୟସଦୃଶ ରୂପ ଧାରଣ କରି ତାଙ୍କର ବ୍ୟାଧି ନିବାରଣ କରି ଦେହକୁ ନବୀନ କରନ୍ତି। ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କ ହିତ ପାଇଁ ଶିବଙ୍କ ସ୍ଥାୟୀ ସାନ୍ନିଧ୍ୟ ଚାହିଁ ପିଙ୍ଗଳ ଅନୁରୋଧ କରନ୍ତି—ରୋଗଶମନ, ପାପନାଶ ଓ କଲ୍ୟାଣବୃଦ୍ଧି ପାଇଁ। ତେବେ ଶିବ ଦେବମାନଙ୍କୁ ଆଦେଶ ଦିଅନ୍ତି—ତାଙ୍କ ଉତ୍ତର ଦିଗରେ ଦିବ୍ୟ ଦେବଖାତ ଖୋଦି ସଂଗ୍ରହିତ ତୀର୍ଥଜଳ ସେଠାରେ ନିକ୍ଷେପ କର; ସେ ଜଳ ସର୍ବପାବନ ଓ ରୋଗନାଶକ ହୁଏ। ରବିବାର ସ୍ନାନ, ନର୍ମଦାଜଳ ସ୍ନାନ, ଶ୍ରାଦ୍ଧ-ଦାନ, ପିଙ୍ଗେଶ ପୂଜା ଇତ୍ୟାଦି ବିଧି ଓ ଜ୍ୱର, ଚର୍ମରୋଗ, କୁଷ୍ଠସଦୃଶ ବ୍ୟାଧିର ଶମନ-ପ୍ରାୟଶ୍ଚିତ୍ତ ଫଳ କୁହାଯାଇଛି; ବିଶେଷତଃ ପୁନଃପୁନଃ ରବିବାର ସ୍ନାନ କରି ଦ୍ୱିଜଙ୍କୁ ତିଳପାତ୍ର ଦାନର ନିୟମ ମଧ୍ୟ ଅଛି। ଶେଷରେ ଦେବଖାତସ୍ନାନର ଶ୍ରେଷ୍ଠତା ଓ ପିତୃକର୍ମ ପରେ ପିଙ୍ଗଳେଶ୍ୱର ପୂଜା ଅଶ୍ୱମେଧ-ବାଜପେୟ ସମ ପୁଣ୍ୟ ଦେଏ ବୋଲି ନିଗମନ କରାଯାଇଛି।

Bhūtīśvara-tīrtha Māhātmya and the Taxonomy of Purificatory Snānas (भूतीश्वरतीर्थमाहात्म्यं स्नानविधिवर्गीकरणं च)
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ମାର୍କଣ୍ଡେୟ ଯୁଧିଷ୍ଠିରଙ୍କୁ ଭୂତୀଶ୍ୱର ତୀର୍ଥର ମାହାତ୍ମ୍ୟ ଉପଦେଶ ଦିଅନ୍ତି। କୁହାଯାଏ ଯେ ଏହି ତୀର୍ଥର କେବଳ ଦର୍ଶନ ମାତ୍ରେ ପାପ କ୍ଷୟ ହୁଏ; ଶୂଳଧାରୀ ଶିବ ଏଠାରେ ଉଦ୍ଧୂଳନ (ଭସ୍ମଲେପନ) କରିଥିବାରୁ ‘ଭୂତୀଶ୍ୱର’ ନାମ ପଡ଼ିଲା ବୋଲି କାରଣକଥା ଦିଆଯାଏ। ପୁଷ୍ୟ-ସମ୍ବନ୍ଧିତ ଜନ୍ମନକ୍ଷତ୍ର ଦିନ ଓ ଅମାବାସ୍ୟାରେ ଏଠାରେ ସ୍ନାନ କଲେ ପିତୃମାନଙ୍କର ବିଶେଷ ଉଦ୍ଧାର ହୁଏ ବୋଲି ଫଳଶ୍ରୁତି ଅଛି। ତାପରେ ଅଙ୍ଗ-ଗୁଣ୍ଠନ/ଭସ୍ମଧାରଣର ଫଳକ୍ରମ—ଦେହରେ ଯେତେ ଭସ୍ମକଣ ଲାଗି ରହେ, ସେତେ ଦୀର୍ଘକାଳ ଶିବଲୋକରେ ମାନ-ସତ୍କାର ମିଳେ—ବୋଲି ବର୍ଣ୍ଣିତ। ଭସ୍ମସ୍ନାନକୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଶୁଦ୍ଧିକର୍ମ କହି ସ୍ନାନର ବର୍ଗୀକରଣ ହୁଏ—ଆଗ୍ନେୟ, ବାରୁଣ, ବ୍ରାହ୍ମ୍ୟ, ବାୟବ୍ୟ, ଦିବ୍ୟ। ଆଗ୍ନେୟ ଭସ୍ମସ୍ନାନ, ବାରୁଣ ଜଳାବଗାହନ, ବ୍ରାହ୍ମ୍ୟ ‘ଆପୋ ହି ଷ୍ଠା’ ମନ୍ତ୍ରରେ, ବାୟବ୍ୟ ଗୋଧୂଳିରେ, ଦିବ୍ୟ ସୂର୍ଯ୍ୟଦର୍ଶନ ସମୟର ସ୍ନାନ—ଗଙ୍ଗାସ୍ନାନ ସମାନ ପୁଣ୍ୟଦାୟକ। ଶେଷରେ ସ୍ନାନ ଓ ଈଶାନପୂଜା ବାହ୍ୟ-ଆନ୍ତରିକ ଶୁଦ୍ଧି ଦିଏ; ଜପ ପାପଶୋଧକ, ଧ୍ୟାନ ଅନନ୍ତ ପଥକୁ ନେଇଯାଏ—ଏହି ଉପଦେଶ ମିଳେ। ଶିବସ୍ତୋତ୍ରରେ ନିରାକାର ପରତତ୍ତ୍ୱର ସ୍ତୁତି ଅଛି, ଏବଂ ଭୂତୀଶ୍ୱରରେ ସ୍ନାନଫଳ ଅଶ୍ୱମେଧ ଯଜ୍ଞପୁଣ୍ୟ ସମାନ ବୋଲି ନିଷ୍କର୍ଷ କରାଯାଏ।

Gaṅgāvāhaka-tīrtha Māhātmya (The Glory of the Gaṅgāvāhaka Ford)
ମାର୍କଣ୍ଡେୟ ନର୍ମଦା/ରେବା ନଦୀରେ ଭୃଗୁତୀର୍ଥ ସମୀପରେ ଅବସ୍ଥିତ ‘ଗଙ୍ଗାବାହକ’ ନାମକ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ତୀର୍ଥର ମାହାତ୍ମ୍ୟ ଉଲ୍ଲେଖ କରନ୍ତି। ଏଠାରେ ଗଙ୍ଗା ଦୀର୍ଘ ତପସ୍ୟା କରି ଜନାର୍ଦ୍ଦନ-ନାରାୟଣ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ସହ ଧାର୍ମିକ ସଂବାଦ କରନ୍ତି। ସେ ନିଜ ଅବତରଣ କଥା କହି, ଭାରି ପାପଭାରାକ୍ରାନ୍ତ ଅନେକ ଲୋକ ତାଙ୍କ ଜଳରେ ପବିତ୍ରତା ଖୋଜନ୍ତି; ସେହି ପାପସଞ୍ଚୟରେ ସେ ପ୍ରତୀକାତ୍ମକ ଭାବେ ‘ତପ୍ତ’ ହେଉଥିବା ଦୁଃଖ ପ୍ରକାଶ କରନ୍ତି। ବିଷ୍ଣୁ ଗଙ୍ଗାଙ୍କ ଶୋକ ଶମନ କରି ସେଠାରେ ନିଜ ବିଶେଷ ସାନ୍ନିଧ୍ୟ ଘୋଷଣା କରନ୍ତି ଏବଂ ଗଙ୍ଗାଧରଙ୍କୁ ସହାୟ ଭାବେ ନିର୍ଦ୍ଦେଶ ଦିଅନ୍ତି। ଗଙ୍ଗାଙ୍କୁ ଦେହଧାରିଣୀ ରୂପେ ରେବାରେ ପ୍ରବେଶ କରିବାକୁ କହି, ଗଙ୍ଗା-ରେବା ମିଶ୍ରଜଳର ଅଦ୍ଭୁତ ପାବନତା ସ୍ଥାପନ କରନ୍ତି। ବର୍ଷାକାଳର ଜଳବୃଦ୍ଧି ଓ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ଶଙ୍ଖଚିହ୍ନ ସହ ସମ୍ବନ୍ଧିତ ଏକ ବିଶେଷ ପର୍ବ ନିର୍ଦ୍ଧାରିତ ହୁଏ, ଯାହା ସାଧାରଣ କାଳସନ୍ଧିଠାରୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ଏହି ତୀର୍ଥରେ ମିଶ୍ରଜଳ ସ୍ନାନ, ତର୍ପଣ-ଶ୍ରାଦ୍ଧ, ବାଳ-କେଶବ ପୂଜା ଓ ରାତ୍ରି ଜାଗରଣର ବିଧି ଅଛି। ଫଳରେ ପାପସମୂହ ନାଶ, ପିତୃମାନଙ୍କ ଦୀର୍ଘ ତୃପ୍ତି, ଏବଂ ସେଠାରେ ଦେହତ୍ୟାଗ କରୁଥିବା ଭକ୍ତଙ୍କ ପାଇଁ ଅପରିବର୍ତ୍ତନୀୟ ଶୁଭ ପରଲୋକଗତି ପ୍ରତିପାଦିତ ହୁଏ।

Gautameśvara-tīrtha Māhātmya (गौतमेश्वरतीर्थमाहात्म्य) — Rituals, Offerings, and Phala
ମାର୍କଣ୍ଡେୟ ଯୁଧିଷ୍ଠିରଙ୍କୁ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ଗୌତମେଶ୍ୱର ତୀର୍ଥକୁ ଯିବା ପଥ ଓ ମହିମା କହନ୍ତି। ଏହି ତୀର୍ଥ ସର୍ବପ୍ରସିଦ୍ଧ ପାପନାଶକ। ଗୌତମ ଋଷିଙ୍କ ଦୀର୍ଘ ତପସ୍ୟାରେ ମହେଶ୍ୱର ପ୍ରସନ୍ନ ହୋଇ ସେଠାରେ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ ହେଲେ; ତେଣୁ ଦେବତା ‘ଗୌତମେଶ୍ୱର’ ନାମରେ ଖ୍ୟାତ। ଦେବ, ଗନ୍ଧର୍ବ, ଋଷି ଓ ପିତୃସମ୍ବନ୍ଧୀୟ ଦେବତାମାନେ ଏଠାରେ ପରମେଶ୍ୱରଙ୍କୁ ପୂଜି ଶ୍ରେଷ୍ଠ ସିଦ୍ଧି ପାଇଥିବା କଥା ଉଲ୍ଲେଖ ହୋଇଛି। ପରେ ଆଚାରବିଧି ଦିଆଯାଏ—ତୀର୍ଥସ୍ନାନ, ପିତୃଦେବତା ପୂଜା ଓ ଶିବପୂଜା ପାପମୋଚନର ଉପାୟ। ବିଷ୍ଣୁମାୟାରେ ମୋହିତ ହୋଇ ଅନେକେ ଏହି ମହିମା ଜାଣନ୍ତି ନାହିଁ, ତଥାପି ଶିବ ସେଠାରେ ସନ୍ନିହିତ ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ବ୍ରହ୍ମଚର୍ଯ୍ୟ ସହ ସ୍ନାନ-ଅର୍ଚ୍ଚନା କଲେ ଅଶ୍ୱମେଧସମ ପୁଣ୍ୟ; ଦ୍ୱିଜାତିକୁ ଦାନ ଅକ୍ଷୟ ଫଳଦାୟକ। ବିଶେଷ ତିଥି-କ୍ରିୟା: ଆଶ୍ୱୟୁଜ କୃଷ୍ଣ ଚତୁର୍ଦ୍ଦଶୀରେ ଶତଦୀପ ଦାନ; କାର୍ତ୍ତିକ ଅଷ୍ଟମୀ ଓ ଚତୁର୍ଦ୍ଦଶୀରେ ଉପବାସ ଏବଂ ଘିଅ, ପଞ୍ଚଗବ୍ୟ, ମଧୁ, ଦହି କିମ୍ବା ଶୀତଳ ଜଳରେ ଅଭିଷେକ। ପୁଷ୍ପ-ପତ୍ର ଅର୍ପଣରେ ଅଖଣ୍ଡ ବିଲ୍ୱପତ୍ର ବିଶେଷ ପ୍ରଶଂସିତ। ଛଅ ମାସ ନିରନ୍ତର ପୂଜା କଲେ ଇଚ୍ଛା ପୂରଣ ହୋଇ ଶେଷରେ ଶିବଲୋକ ପ୍ରାପ୍ତି ହୁଏ।

Daśāśvamedhika Tīrtha Māhātmya (दशाश्वमेधिकतीर्थमाहात्म्यम्) — Merit of Ten Aśvamedhas through Narmadā Worship
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ରାଜର୍ଷି–ମୁନି ସଂବାଦ ମାଧ୍ୟମରେ ଧର୍ମତତ୍ତ୍ୱର ଚର୍ଚ୍ଚା ହୋଇଛି। ମାର୍କଣ୍ଡେୟ ନର୍ମଦାତଟର ‘ଦଶାଶ୍ୱମେଧିକ’ ତୀର୍ଥକୁ ଚିହ୍ନଟ କରି କହନ୍ତି—ନିୟମ-ସଂଯମ ସହ ଉପାସନା କଲେ ଦଶ ଅଶ୍ୱମେଧ ଯଜ୍ଞ ସମାନ ପୁଣ୍ୟ ମିଳେ। ଯୁଧିଷ୍ଠିର ପ୍ରଶ୍ନ କରନ୍ତି, ଅଶ୍ୱମେଧ ତ ଅତ୍ୟଧିକ ବ୍ୟୟବହୁଳ ଓ ସାଧାରଣଙ୍କ ପାଇଁ ଦୁର୍ଲଭ; ତେବେ ତାହାର ଫଳ ସାଧାରଣ ସାଧକ କିପରି ପାଇବେ? ଉତ୍ତରରେ ମାର୍କଣ୍ଡେୟ ଏକ ଦୃଷ୍ଟାନ୍ତ କଥା କହନ୍ତି। ଶିବ ପାର୍ବତୀ ସହ ତୀର୍ଥକୁ ଆସି ଭୁଖା ତପସ୍ବୀ-ବ୍ରାହ୍ମଣ ରୂପ ଧାରଣ କରି ଲୋକଙ୍କ ଶ୍ରଦ୍ଧା ଓ ଆଚାର ପରୀକ୍ଷା କରନ୍ତି। ଅନେକେ ଅବହେଳା କରନ୍ତି; କିନ୍ତୁ ଜଣେ ପଣ୍ଡିତ ବ୍ରାହ୍ମଣ ବେଦ–ସ୍ମୃତି–ପୁରାଣ ପ୍ରମାଣରେ ଆସ୍ଥା ରଖି ସ୍ନାନ, ଜପ, ଶ୍ରାଦ୍ଧ, ଦାନ ଓ କପିଳା-ଦାନ କରି, ଅତିଥିଧର୍ମରେ ଛଦ୍ମ ଶିବଙ୍କୁ ସତ୍କାର କରନ୍ତି। ଶିବ ପ୍ରସନ୍ନ ହୋଇ ବର ଦେଲେ, ସେ ବ୍ରାହ୍ମଣ ତୀର୍ଥରେ ଶିବଙ୍କ ନିତ୍ୟ ସାନ୍ନିଧ୍ୟ ପ୍ରାର୍ଥନା କରନ୍ତି; ଏହାଦ୍ୱାରା ତୀର୍ଥର ପବିତ୍ର ପ୍ରତିଷ୍ଠା ସ୍ଥିର ହୁଏ। ପରେ ଆଶ୍ୱିନ ଶୁକ୍ଳ ଦଶମୀର ବିଧି ଦିଆଯାଇଛି—ଉପବାସ, ତ୍ରିପୁରାନ୍ତକ ଶିବପୂଜା, ତୀର୍ଥରେ ସରସ୍ୱତୀ ସାନ୍ନିଧ୍ୟକୁ ସମ୍ମାନ, ପ୍ରଦକ୍ଷିଣା, ଗୋଦାନ, ଦୀପ ସହ ରାତ୍ରିଜାଗରଣ, ପାଠ-ସଙ୍ଗୀତ, ଏବଂ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଓ ଶିବଭକ୍ତଙ୍କୁ ଭୋଜନ। ଫଳଶ୍ରୁତିରେ ପାପଶୁଦ୍ଧି, ରୁଦ୍ରଲୋକ ପ୍ରାପ୍ତି, ଶୁଭଜନ୍ମ, ଏବଂ ସେଠାରେ ବିଭିନ୍ନ ପରିସ୍ଥିତିରେ ମୃତ୍ୟୁ ହେଲେ ଆସ୍ଥିକ୍ୟ ଓ ବିଧିପାଳନ ଅନୁସାରେ ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ ପରଲୋକଗତି ବର୍ଣ୍ଣିତ।

Bhṛgutīrtha–Vṛṣakhāta Māhātmya (भृगुतीर्थ–वृषखात माहात्म्य)
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟଟି ସଂବାଦରୂପେ ରଚିତ। ଯୁଧିଷ୍ଠିରଙ୍କ ପ୍ରଶ୍ନର ଉତ୍ତରରେ ମାର୍କଣ୍ଡେୟ ନର୍ମଦାତଟର ପ୍ରସିଦ୍ଧ ତୀର୍ଥ, ‘ବୃଷଖାତ’ ନାମକ ସ୍ଥାନନାମ ଏବଂ ଭୃଗୁକଚ୍ଛରେ ମହର୍ଷି ଭୃଗୁଙ୍କ ଉପସ୍ଥିତି ବର୍ଣ୍ଣନା କରନ୍ତି। ସେ ଭୃଗୁଙ୍କ ଘୋର ତପସ୍ୟା କଥା କହି ଶିବ-ଉମାଙ୍କ ଦିବ୍ୟ ପ୍ରସଙ୍ଗ ଆଣନ୍ତି। ଉମା ପଚାରନ୍ତି—ବର କାହିଁକି ଦିଆଯାଉନାହିଁ? ଶିବ କହନ୍ତି—କ୍ରୋଧ ତପକୁ ନଷ୍ଟ କରେ ଏବଂ ଆଧ୍ୟାତ୍ମିକ ସିଦ୍ଧିକୁ ବାଧା ଦିଏ। ଏହା ପ୍ରମାଣ କରିବାକୁ ଶିବ ବୃଷରୂପ ଦୂତକୁ ପ୍ରକଟ/ପ୍ରେରଣ କରି ଭୃଗୁଙ୍କୁ ଉତ୍ତେଜିତ କରନ୍ତି। ସେ ବୃଷ ଭୃଗୁଙ୍କୁ ନର୍ମଦାରେ ଛାଡ଼ିଦିଏ; ଭୃଗୁ ତୀବ୍ର କ୍ରୋଧରେ ତାହାକୁ ଧାଉଁଥାନ୍ତି। ପଳାଉଥିବା ବୃଷ ଦ୍ୱୀପ, ପାତାଳ ଓ ଊର୍ଧ୍ୱଲୋକ ଅତିକ୍ରମ କରି ଅନିୟନ୍ତ୍ରିତ ରୋଷର ବ୍ୟାପକ ପରିଣାମ ଦେଖାଏ। ଶେଷରେ ବୃଷ ଶିବଶରଣ ନେଏ; ଉମା ଅନୁରୋଧ କରନ୍ତି—ଋଷିଙ୍କ କ୍ରୋଧ ଶମିବା ପୂର୍ବରୁ ବର ଦିଅନ୍ତୁ। ଶିବ ସେହି ସ୍ଥାନକୁ ‘କ୍ରୋଧସ୍ଥାନ’ ବୋଲି ଘୋଷଣା କରନ୍ତି। ପରେ ଭୃଗୁ ‘କରୁଣାଭ୍ୟୁଦୟ’ ନାମକ ସ୍ତବ ସହିତ ଦୀର୍ଘ ସ୍ତୋତ୍ର ପାଠ କରି ଶିବଙ୍କୁ ସ୍ତୁତି କରନ୍ତି; ଶିବ ବର ପ୍ରଦାନ କରନ୍ତି। ଭୃଗୁ ଚାହାନ୍ତି—ସ୍ଥାନଟି ତାଙ୍କ ନାମରେ ସିଦ୍ଧିକ୍ଷେତ୍ର ହେଉ ଏବଂ ସେଠାରେ ଦେବସନ୍ନିଧି ରହୁ; ଶେଷରେ ସେ ଶ୍ରୀ (ଲକ୍ଷ୍ମୀ)ଙ୍କ ସହ ଶୁଭ ସ୍ଥାନ-ପ୍ରତିଷ୍ଠା ବିଷୟରେ ପରାମର୍ଶ କରି ତୀର୍ଥର ପରିଚୟକୁ ଭକ୍ତି ଓ ସ୍ଥାନ-ନିର୍ମାଣ ତତ୍ତ୍ୱରେ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ କରନ୍ତି।

Bhṛgukaccha-utpattiḥ and Koṭitīrtha Māhātmya (भृगुकच्छोत्पत्तिः / कोटितीर्थमाहात्म्यम्)
ଅଧ୍ୟାୟ ୧୮୨ରେ ମାର୍କଣ୍ଡେୟଙ୍କ ବର୍ଣ୍ଣନା ମାଧ୍ୟମରେ ରେବା ନଦୀର ଉତ୍ତର ତଟରେ ଭୃଗୁକଚ୍ଛର ଉତ୍ପତ୍ତି କଥା କୁହାଯାଇଛି। ଭୃଗୁ ଋଷି ଶ୍ରୀ (ଲକ୍ଷ୍ମୀ/ରମା) ସହ କୂର୍ମାବତାର କଚ୍ଛପଙ୍କ ନିକଟକୁ ଯାଇ ଚାତୁର୍ବିଦ୍ୟା-ଆଧାରିତ ବସତି ସ୍ଥାପନ ପାଇଁ ଅନୁମତି ଚାହାନ୍ତି; କୂର୍ମ ସମ୍ମତି ଦେଇ ନିଜ ନାମରେ ଦୀର୍ଘକାଳ ଟିକିଥିବା ନଗରୀ ହେବ ବୋଲି କହନ୍ତି। ପରେ ମାଘ ମାସ, ଶୁଭ ତିଥି-ନକ୍ଷତ୍ରଯୋଗ, ଉତ୍ତର ତଟର ଗଭୀର ଜଳ ଓ କୋଟିତୀର୍ଥ ସମ୍ବନ୍ଧ ଆଦି ସହ କ୍ଷେତ୍ରର ଚିହ୍ନଟ ଏବଂ ନୂତନ ବସତିରେ ବର୍ଣ୍ଣଧର୍ମ ଭିତ୍ତିକ କର୍ତ୍ତବ୍ୟବ୍ୟବସ୍ଥା ବର୍ଣ୍ଣିତ। ଲକ୍ଷ୍ମୀ ଦେବଲୋକକୁ ଯାଇ ଭୃଗୁଙ୍କୁ କୁଞ୍ଚିକା-ଟ୍ଟାଲ (ଚାବି-ତାଳା) ଦେଇଥାନ୍ତି; ଫେରି ଆସି ମାଲିକାନା ନେଇ ବିବାଦ କରନ୍ତି। ନ୍ୟାୟ ପାଇଁ ଡାକାଯାଇଥିବା ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ଭୃଗୁଙ୍କ କ୍ରୋଧଭୟରେ ନୀରବ ରହି ‘ଯାହା ପାଖରେ ଚାବି ସେଇ ଅଧିକାରୀ’ ବୋଲି ନିୟମ ପ୍ରସ୍ତାବ କରନ୍ତି। ଏଥିରେ ଲୋଭ ଓ ସତ୍ୟତ୍ୟାଗକୁ କାରଣ କହି ଦ୍ୱିଜମାନଙ୍କର ବିଦ୍ୟା, ସ୍ଥିରତା ଓ ଧର୍ମବିବେକ କ୍ଷୟ ହେଉ ବୋଲି ଲକ୍ଷ୍ମୀ ଶାପ ଦିଅନ୍ତି। ଦୁଃଖିତ ଭୃଗୁ ଶଙ୍କରଙ୍କୁ ପ୍ରସନ୍ନ କଲେ, ଶିବ ଏହାକୁ ‘କ୍ରୋଧସ୍ଥାନ’ କହିଲେ ମଧ୍ୟ ନିଜ ଅନୁଗ୍ରହରେ ଭବିଷ୍ୟତ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କ ବିଦ୍ୟା ଅଟୁଟ ରହିବ ବୋଲି ଆଶ୍ୱାସନ ଦେଇ କୋଟିତୀର୍ଥକୁ ପାପନାଶକ ତୀର୍ଥ ଭାବେ ପ୍ରତିଷ୍ଠା କରନ୍ତି। ଶିବ କହନ୍ତି—ସ୍ନାନ ଓ ପୂଜା ମହାଯଜ୍ଞତୁଲ୍ୟ ଫଳଦାୟକ, ତର୍ପଣ ପିତୃମାନଙ୍କୁ ତୃପ୍ତି ଦେଏ, ଦୁଧ-ଦହି-ଘିଅ-ମଧୁ ଅଭିଷେକ ସ୍ୱର୍ଗବାସ ଦିଏ। ସୂର୍ଯ୍ୟଗ୍ରହଣାଦି ସମୟରେ ଦାନ-ବ୍ରତର ମହିମା, ବ୍ରତ-ତ୍ୟାଗ-ସନ୍ନ୍ୟାସ ଏବଂ ଏହି କ୍ଷେତ୍ରରେ ମୃତ୍ୟୁ ମଧ୍ୟ ଶୁଭଗତିଦାୟକ ବୋଲି ଉଲ୍ଲେଖ ଅଛି। ଶିବ ଅମ୍ବିକା (ସୌଭାଗ୍ୟସୁନ୍ଦରୀ) ସହ ତଥା ନିତ୍ୟବାସ ଘୋଷଣା କରନ୍ତି; ଭୃଗୁ ଶେଷରେ ବ୍ରହ୍ମଲୋକକୁ ଯାଆନ୍ତି। ଶ୍ରବଣମାତ୍ରେ ପାବନତା ଓ ଫଳଶ୍ରୁତି ସହ ଅଧ୍ୟାୟ ସମାପ୍ତ।

Kedāra-tīrtha Māhātmya on the Northern Bank of the Narmadā (केदारतीर्थमाहात्म्य)
ଅଧ୍ୟାୟ ୧୮୩ ସଂବାଦରୂପେ ରଚିତ। ମାର୍କଣ୍ଡେୟ ଯୁଧିଷ୍ଠିରଙ୍କୁ କେଦାର-ସଞ୍ଜ୍ଞକ ତୀର୍ଥର ଯାତ୍ରାକ୍ରମ ଓ ବିଧି କହନ୍ତି—କେଦାରକୁ ଯାଇ ଶ୍ରାଦ୍ଧ କରିବା, ତୀର୍ଥଜଳ ପାନ କରିବା ଏବଂ ଦେବଦେବେଶଙ୍କ ପୂଜା କରିବା; ଏହାରେ କେଦାରଜନ୍ୟ ପୁଣ୍ୟ ମିଳେ। ପରେ ଯୁଧିଷ୍ଠିର ନର୍ମଦାର ଉତ୍ତର ତଟରେ କେଦାର କିପରି ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ ହେଲା, ତାହା ବିସ୍ତାରେ ପଚାରନ୍ତି। ମାର୍କଣ୍ଡେୟ କହନ୍ତି—କୃତଯୁଗର ଆରମ୍ଭରେ ପଦ୍ମା/ଶ୍ରୀ ସମ୍ବନ୍ଧୀୟ ଶାପରେ ଭୃଗୁଙ୍କ କ୍ଷେତ୍ର ଅପବିତ୍ର ଓ “ବେଦବିହୀନ” ହୋଇଗଲା। ଭୃଗୁ ସହସ୍ର ବର୍ଷ ତପସ୍ୟା କଲେ; ତେବେ ଶିବ ପାତାଳସ୍ତର ଭେଦି ଲିଙ୍ଗରୂପେ ପ୍ରକଟ ହେଲେ। ଭୃଗୁ ସ୍ଥାଣୁ ଓ ତ୍ର୍ୟମ୍ବକଙ୍କୁ ସ୍ତୁତି କରି କ୍ଷେତ୍ରଶୁଦ୍ଧି ଯାଚନା କଲେ। ଶିବ ‘ଆଦି-ଲିଙ୍ଗ’ ଭାବେ କେଦାରନାମରେ ପ୍ରତିଷ୍ଠା କରି, ପରେ ଆଉ ଦଶଟି ଲିଙ୍ଗ ସ୍ଥାପନ କଲେ; ମଧ୍ୟଭାଗରେ ଏକ ଏକାଦଶ ଅଦୃଶ୍ୟ ସାନ୍ନିଧ୍ୟ କ୍ଷେତ୍ରକୁ ପବିତ୍ର କରେ ବୋଲି କହିଲେ। ସେଠାରେ ଦ୍ୱାଦଶ ଆଦିତ୍ୟ, ଅଷ୍ଟାଦଶ ଦୁର୍ଗା, ଷୋଡଶ କ୍ଷେତ୍ରପାଳ ଓ ବୀରଭଦ୍ର-ସମ୍ବନ୍ଧିତ ମାତୃଗଣ ରକ୍ଷାବଳୟ ଭାବେ ବସନ୍ତି। ଫଳଶ୍ରୁତି—ନାଘ ମାସରେ ନିୟମିତ ପ୍ରାତଃସ୍ନାନ, କେଦାରପୂଜା ଓ ତୀର୍ଥରେ ବିଧିବତ୍ ଶ୍ରାଦ୍ଧ କଲେ ପିତୃମାନେ ତୃପ୍ତ ହୁଅନ୍ତି; ପାପ ନଶେ, ଶୋକ ଦୂର ହୁଏ ଏବଂ ମଙ୍ଗଳ ଲାଭ ହୁଏ।

धौतपापतीर्थमाहात्म्यम् (Māhātmya of the Dhoutapāpa Tīrtha)
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ନର୍ମଦାର ଉତ୍ତର ତଟରେ ଭୃଗୁ-ତୀର୍ଥ ସମୀପରେ ଅବସ୍ଥିତ ଧୌତପାପ (ବିଧୌତପାପ) ତୀର୍ଥର ମାହାତ୍ମ୍ୟ ବର୍ଣ୍ଣିତ। ମାର୍କଣ୍ଡେୟ କହନ୍ତି, ଏହି ସ୍ଥାନ ପାପ ପ୍ରକ୍ଷାଳନ ପାଇଁ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ଏବଂ ଭୃଗୁ ମୁନିଙ୍କ ସମ୍ମାନର୍ଥେ ମହାଦେବ ଶିବ ଏଠାରେ ନିତ୍ୟ ସନ୍ନିହିତ। ଏଠାରେ ସ୍ନାନ କଲେ ସଙ୍କଳ୍ପରେ ଦୋଷ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ ପାପମୋଚନ ହୁଏ; ଏବଂ ବିଧିପୂର୍ବକ ସ୍ନାନ, ଶିବପୂଜା, ଦେବ-ପିତୃ ତର୍ପଣ-ଦାନ କଲେ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଶୁଦ୍ଧି ମିଳେ। ୟୁଧିଷ୍ଠିର ପଚାରନ୍ତି—ବ୍ରହ୍ମହତ୍ୟା ପରି ମହାଦୋଷ ଏଠାରେ କିପରି ପ୍ରବେଶ କରେନାହିଁ କିମ୍ବା କିପରି ନଶ୍ଟ ହୁଏ? ମାର୍କଣ୍ଡେୟ ପୁରାଣକଥା କହନ୍ତି: ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଗୋଟିଏ ଶିର ଛେଦ କରିବାରୁ ଶିବଙ୍କୁ ବ୍ରହ୍ମହତ୍ୟାଦୋଷ ଲାଗିଲା; ଦୋଷଟି ପଛୁଆଇଲା, ତେବେ ଧର୍ମ ବୃଷଭରୂପେ ତାହାକୁ ଝାଡ଼ି ଦୂର କଲେ ଏବଂ ଧୌତେଶ୍ୱରୀ ଦେବୀ ବ୍ରହ୍ମହତ୍ୟା-ନାଶିନୀ ଶକ୍ତିରୂପେ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ ହେଲେ। ବ୍ରହ୍ମହତ୍ୟାକୁ ଭୟଙ୍କର ସତ୍ତା ଭାବେ ଦେଖାଇ ଏହି ତୀର୍ଥରୁ ଦୂରେ ରହେ ବୋଲି କୁହାଯାଇଛି। କାଳବିଧାନ—ଆଶ୍ୱୟୁଜ ଶୁକ୍ଳ ନବମୀ ଏବଂ ଶୁକ୍ଳ ସପ୍ତମୀରୁ ତିନି ଦିନ; ଉପବାସ, ଋଗ୍/ଯଜୁଃ/ସାମ ପାଠ, ଗାୟତ୍ରୀ-ଜପ ପ୍ରାୟଶ୍ଚିତ୍ତ ସାଧନା। ଫଳଶ୍ରୁତିରେ ଘୋର ପାପମୋଚନ, ସନ୍ତାନସମ୍ବନ୍ଧୀ ବର, ମୃତ୍ୟୁ ପରେ ଉତ୍ତମ ଗତି; ଏବଂ ତୀର୍ଥତତ୍ତ୍ୱ ଅନୁସାରେ ଏଠାରେ ସ୍ୱେଚ୍ଛାମୃତ୍ୟୁ କଲେ ମଧ୍ୟ ଦିବ୍ୟଲୋକପ୍ରାପ୍ତି ହୁଏ ବୋଲି ଉଲ୍ଲେଖ ମିଳେ।

Ēraṇḍī-tīrtha Māhātmya (एरण्डीतीर्थमाहात्म्य) — Ritual Bathing, Upavāsa, and Tarpaṇa on Āśvayuja Śukla Caturdaśī
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ଶ୍ରୀ ମାର୍କଣ୍ଡେୟ ସଂକ୍ଷେପରେ ଧର୍ମ-ଆଚାରବିଧି ଉପଦେଶ କରନ୍ତି। ସେ ମହୀପାଳଙ୍କୁ କହନ୍ତି—ପୂଜ୍ୟ ଏରଣ୍ଡୀ-ତୀର୍ଥକୁ ଯାଇ ସ୍ନାନ କର; ସେଠାରେ ସ୍ନାନମାତ୍ରେ ମହାପାପ କ୍ଷୟ ହୁଏ ଏବଂ ଭାରୀ ଦୋଷ ନିବୃତ୍ତି ହୁଏ। ପୁନଶ୍ଚ ସେ କାଳନିୟମ ନିର୍ଦ୍ଦେଶ କରନ୍ତି—ଆଶ୍ୱୟୁଜ ମାସର ଶୁକ୍ଳପକ୍ଷ ଚତୁର୍ଦ୍ଦଶୀରେ ଉପବାସ କରି, ନିୟମପୂର୍ବକ ସ୍ନାନ କରି, ପିତୃ ଓ ଦେବତାମାନଙ୍କୁ ତର୍ପଣ କରିବା ଉଚିତ। ଫଳଶ୍ରୁତିରେ ଧନ-ରୂପସମ୍ପନ୍ନ ପୁତ୍ରଲାଭ, ଦୀର୍ଘାୟୁ ଏବଂ ଦେହାନ୍ତେ ଶିବଲୋକପ୍ରାପ୍ତି କୁହାଯାଇଛି; ଏହି ଫଳରେ ସନ୍ଦେହ ନ କରିବାକୁ ଦୃଢ଼ ଭାବେ କୁହାଯାଏ।

Garuḍa-tapas, Mahādeva-varadāna, and Cāmuṇḍā–Kanakeśvarī-stuti at a Tīrtha
ମାର୍କଣ୍ଡେୟ ଏକ ତୀର୍ଥକେନ୍ଦ୍ରିତ ଘଟଣା ବର୍ଣ୍ଣନା କରନ୍ତି। ଏକ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ପବିତ୍ର ସ୍ଥାନରେ ଗରୁଡ଼ ମହେଶ୍ୱରଙ୍କୁ ଲକ୍ଷ୍ୟ କରି ଘୋର ତପସ୍ୟା ଓ ପୂଜା କରେ; ତାହାରେ ଶିବ ପ୍ରକଟ ହୋଇ ବରଦାନ ସମ୍ବାଦ କରନ୍ତି। ଗରୁଡ଼ ଦୁଇଟି ଦୁର୍ଲଭ ବର ମାଗେ—ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ବାହନ ହେବା ଓ ପକ୍ଷୀମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ‘ଇନ୍ଦ୍ରତ୍ୱ/ଦ୍ୱିଜେନ୍ଦ୍ରତ୍ୱ’ ଅର୍ଥାତ୍ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଅଧିପତ୍ୟ ପାଇବା। ନାରାୟଣଙ୍କ ସର୍ବାଧାର ସ୍ୱରୂପ ଓ ଇନ୍ଦ୍ରପଦର ବିଶିଷ୍ଟତା ଉଲ୍ଲେଖ କରି ଶିବ ଏହି ପ୍ରାର୍ଥନାର ତାତ୍ତ୍ୱିକ କଠିନତା ଦେଖାନ୍ତି; ତଥାପି ଯଥାଯୋଗ୍ୟ ଭାବେ ବର ଦିଅନ୍ତି—ଗରୁଡ଼ ଶଙ୍ଖଚକ୍ରଗଦାଧାରୀ ପ୍ରଭୁଙ୍କ ବାହକ ହେବ ଓ ପକ୍ଷୀମାନଙ୍କ ମୁଖ୍ୟ ହେବ। ଶିବ ଅନ୍ତର୍ଧାନ ପରେ ଗରୁଡ଼ ଶ୍ମଶାନଚିହ୍ନ ଓ ଯୋଗିନୀ-ସମ୍ବନ୍ଧରେ ବର୍ଣ୍ଣିତ ଉଗ୍ର ଦେବୀ ଚାମୁଣ୍ଡାଙ୍କୁ ପ୍ରସନ୍ନ କରି ବିସ୍ତୃତ ସ୍ତୁତି କରେ। ସ୍ତୁତିରେ ସେଇ ଦେବୀ ଦୀପ୍ତ ରକ୍ଷାଦେବୀ ‘କନକେଶ୍ୱରୀ’ ଭାବେ ପରାଶକ୍ତି, ସୃଷ୍ଟି-ସ୍ଥିତି-ଲୟରେ କ୍ରିୟାଶୀଳ ବୋଲି ପ୍ରତିପାଦିତ। ଚାମୁଣ୍ଡା ଗରୁଡ଼କୁ ଅଭେଦ୍ୟତା, ସୁରାସୁର ଉପରେ ବିଜୟ ଓ ତୀର୍ଥ ସମୀପରେ ନିବାସର ବର ଦିଅନ୍ତି। ଶେଷରେ ତୀର୍ଥଫଳ—ସ୍ନାନ-ପୂଜାରେ ଯଜ୍ଞସମ ପୁଣ୍ୟ, ଯୋଗସିଦ୍ଧି ଓ ଯୋଗିନୀଗଣ ସହ ଶୁଭ ପରଲୋକଗତି ମିଳେ।

कालाग्निरुद्र-स्वयम्भू-लिङ्गमाहात्म्य (Kālāgnirudra Svayambhū Liṅga Māhātmya)
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ମାର୍କଣ୍ଡେୟ ମୁନି ଏକ ରାଜାଙ୍କୁ ତୀର୍ଥଯାତ୍ରାର କ୍ରମ ଓ ଏକ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ଲିଙ୍ଗର ତତ୍ତ୍ୱମହିମା ଉପଦେଶ ଦିଅନ୍ତି। ଭୃଗୁକଚ୍ଛରେ ଅବସ୍ଥିତ ଜାଲେଶ୍ୱରକୁ ଅତି ପ୍ରାଚୀନ ସ୍ୱୟଂଭୂ ଲିଙ୍ଗ ଭାବେ, ‘କାଳାଗ୍ନିରୁଦ୍ର’ ନାମରେ ବିଖ୍ୟାତ ବୋଲି ଚିହ୍ନଟ କରାଯାଇଛି। ଏହି କ୍ଷେତ୍ର ‘କ୍ଷେତ୍ର-ପାପ’ ନିବାରଣ ପାଇଁ କରୁଣାରୁ ପ୍ରାଦୁର୍ଭୂତ, ପାପଶମନ ଓ ଦୁଃଖନାଶକ ପବିତ୍ର କେନ୍ଦ୍ର ବୋଲି ବର୍ଣ୍ଣିତ। ପୂର୍ବକଳ୍ପରେ ଅସୁରମାନେ ତ୍ରିଲୋକ ଆକ୍ରମଣ କରି ବେଦକର୍ମ-ଧର୍ମ ହ୍ରାସ ପାଇଲାବେଳେ କାଳାଗ୍ନିରୁଦ୍ରରୁ ଆଦ୍ୟ ଧୂମ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲା; ସେହି ଧୂମରୁ ଲିଙ୍ଗ ପ୍ରକଟ ହୋଇ ସପ୍ତ ପାତାଳକୁ ଭେଦି ଦକ୍ଷିଣାବର୍ତ୍ତ ଗର୍ତ୍ତ ସହିତ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ ହେଲା—ଏମିତି କଥା ରହିଛି। ଶିବଙ୍କ ପୁରଦାହ ସହ ସମ୍ବନ୍ଧିତ ଜ୍ୱାଳାଜନ୍ୟ କୁଣ୍ଡ ଓ ‘ଧୂମାବର୍ତ୍ତ’ ନାମକ ଭୂମି-ଘୂର୍ଣ୍ଣି ସଦୃଶ ସ୍ଥାନ ମଧ୍ୟ ଉଲ୍ଲେଖିତ। ବିଧି—ତୀର୍ଥରେ ଓ ନର୍ମଦାଜଳରେ ସ୍ନାନ, ପିତୃଶ୍ରାଦ୍ଧ, ତ୍ରିଲୋଚନ (ଶିବ) ପୂଜା, କାଳାଗ୍ନିରୁଦ୍ର ନାମଜପ; ଏହାଦ୍ୱାରା ‘ପରମା ଗତି’ ମିଳେ ବୋଲି ଫଳଶ୍ରୁତି। ଏହା ସହ ଏଠାରେ କରାଯାଇଥିବା କାମ୍ୟକର୍ମ, ଅପାୟନିବାରଣ/ଶାନ୍ତିକର୍ମ, ଶତ୍ରୁକ୍ଷୟ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ଓ ବଂଶସମ୍ବନ୍ଧୀୟ ସଙ୍କଳ୍ପ ଶୀଘ୍ର ସିଦ୍ଧ ହୁଏ—ଏହାକୁ ତୀର୍ଥପ୍ରଭାବ ଭାବେ କୁହାଯାଇଛି।

Śālagrāma-tīrtha Māhātmya (शालग्रामतीर्थमाहात्म्य) — Observances on the Revā/Narmadā Bank
ମାର୍କଣ୍ଡେୟ ରାଜାଙ୍କୁ ଉପଦେଶ ଦେଇ କହନ୍ତି—ରେବା/ନର୍ମଦା ତଟରେ ଅବସ୍ଥିତ ‘ଶାଳଗ୍ରାମ’ ନାମକ ପବିତ୍ର ତୀର୍ଥକୁ ଗମନ କରିବା ଉଚିତ। ଏହା ସମସ୍ତ ଦେବତାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ପୂଜିତ ସ୍ଥାନ, ଯେଉଁଠାରେ ଭଗବାନ ବାସୁଦେବ—ତ୍ରିବିକ୍ରମ ଓ ଜନାର୍ଦନ ରୂପେ—ଜୀବମାନଙ୍କ ହିତାର୍ଥେ ନିବାସ କରନ୍ତି ବୋଲି କଥିତ। ତପସ୍ବୀମାନଙ୍କ ପୂର୍ବପରମ୍ପରା ଓ ଦ୍ୱିଜ-ସାଧକମାନଙ୍କ ପାଇଁ ସ୍ଥାପିତ ଧର୍ମକର୍ମ-ଭୂମି ଏହାର ପବିତ୍ରତାକୁ ଉଦ୍ଧାର କରେ। ମାର୍ଗଶୀର୍ଷ ଶୁକ୍ଳ ଏକାଦଶୀ ଆସିଲେ ରେବାରେ ସ୍ନାନ କରି ଉପବାସ ଧରିବା, ରାତ୍ରିଜାଗରଣ ସହ ଜନାର୍ଦନଙ୍କ ପୂଜା କରିବା କୁହାଯାଇଛି। ପରଦିନ ଦ୍ୱାଦଶୀରେ ପୁନଃ ସ୍ନାନ କରି ଦେବ ଓ ପିତୃମାନଙ୍କୁ ତର୍ପଣ ଦେଇ ବିଧିପୂର୍ବକ ଶ୍ରାଦ୍ଧ ସମାପ୍ତ କରିବା ଉଚିତ। ସାମର୍ଥ୍ୟ ଅନୁସାରେ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କୁ ସମ୍ମାନ କରି ସୁବର୍ଣ୍ଣ, ବସ୍ତ୍ର, ଅନ୍ନ ଆଦି ଦାନ, କ୍ଷମାଯାଚନା ଏବଂ ଖଗଧ୍ୱଜ ଆଦି ନାମରେ ଭକ୍ତିସହ ସ୍ମରଣ କରିବା ମଧ୍ୟ ବିଧାନ। ଫଳଶ୍ରୁତିରେ କୁହାଯାଇଛି—ଏହା ଶୋକଦୁଃଖ ନାଶ କରେ ଏବଂ ବ୍ରହ୍ମହତ୍ୟା ସହିତ ଘୋର ପାପରୁ ମୁକ୍ତି ଦେଇଥାଏ। ଶାଳଗ୍ରାମର ପୁନଃପୁନଃ ଦର୍ଶନ ଓ ନାରାୟଣସ୍ମରଣ ଦ୍ୱାରା ମୋକ୍ଷାଭିମୁଖ ଅବସ୍ଥା ଲଭ୍ୟ; ଧ୍ୟାନନିଷ୍ଠ ସନ୍ନ୍ୟାସୀମାନେ ମଧ୍ୟ ସେଠାରେ ମୁରାରିଙ୍କ ପରମ ପଦ ପାଆନ୍ତି।

पञ्चवराहदर्शन-व्रत-फलश्रुति (Vision of the Five Varāhas: Vrata Procedure and Promised Fruits)
ମାର୍କଣ୍ଡେୟ ଯୁଧିଷ୍ଠିରଙ୍କୁ ଏକ ‘ପରମ-ଶୋଭନ’ ତୀର୍ଥର କଥା କହନ୍ତି, ଯେଉଁଠାରେ ବରାହରୂପ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ ଧରଣୀଧର—ପୃଥିବୀ ଉଦ୍ଧାରକ—ଭାବେ ସ୍ମରଣ କରାଯାଏ। ଅନ୍ତର୍ନିହିତ ସୃଷ୍ଟିକଥାରେ ହରି କ୍ଷୀରସାଗରରେ ଶେଷଶୟ୍ୟା ଉପରେ ଯୋଗନିଦ୍ରାରେ ଥାନ୍ତି; ପୃଥିବୀ ଭାରରେ ଡୁବିବାକୁ ଲାଗିଲେ ଦେବମାନେ ବ୍ୟାକୁଳ ହୋଇ ଜଗତ୍-ସ୍ଥିରତା ପାଇଁ ପ୍ରାର୍ଥନା କରନ୍ତି। ତେବେ ବିଷ୍ଣୁ ଭୟଙ୍କର ଦଂଷ୍ଟ୍ରାଧାରୀ ବରାହରୂପ ଧାରଣ କରି ଦଂଷ୍ଟ୍ରା ଉପରେ ପୃଥିବୀକୁ ଉଠାଇ ସ୍ଥିରତା ସ୍ଥାପନ କରନ୍ତି। ତାପରେ ନର୍ମଦାର ଉତ୍ତର ତଟରେ ବରାହଙ୍କ ପଞ୍ଚବିଧ ପ୍ରକଟିକରଣର ବର୍ଣ୍ଣନା ମିଳେ—ଗ୍ରନ୍ଥରେ ଉଲ୍ଲେଖିତ ପ୍ରଥମରୁ ପଞ୍ଚମ ସ୍ଥାନ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଦର୍ଶନ-ପୂଜାର ବିଧି; ପଞ୍ଚମ ‘ଉଦୀର୍ଣ୍ଣ-ବରାହ’ ଭୃଗୁକଚ୍ଛ ସହ ସମ୍ବନ୍ଧିତ। ଜ୍ୟେଷ୍ଠ ମାସ ଶୁକ୍ଳପକ୍ଷରେ, ବିଶେଷକରି ଏକାଦଶୀରେ, ଯାତ୍ରୀ ହବିଷ୍ୟାହାର, ରାତ୍ରିଜାଗରଣ, ନଦୀସ୍ନାନ, ତିଳ-ଯବ ଦ୍ୱାରା ପିତୃ ଓ ଦେବତାଙ୍କୁ ତର୍ପଣ, ଏବଂ ଯୋଗ୍ୟ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ କ୍ରମେ ଗୋ, ଅଶ୍ୱ, ସୁବର୍ଣ୍ଣ, ଭୂମିଦାନ କରି ପ୍ରତ୍ୟେକ ବରାହସ୍ଥାନରେ ଉପାସନା କରେ। ଫଳଶ୍ରୁତି କହେ—ପାଞ୍ଚ ବରାହଙ୍କ ଏକାସାଥି ଦର୍ଶନ, ନର୍ମଦା-କର୍ମ ଓ ନାରାୟଣସ୍ମରଣ ମହାପାପକୁ ମଧ୍ୟ ନାଶ କରି ମୋକ୍ଷ ଦେଇଥାଏ; ଶଙ୍କରପ୍ରମାଣରେ ସମୟୋଚିତ ଲୋṭାଣେଶ୍ୱର ଦର୍ଶନ ଦେହବନ୍ଧନରୁ ମୁକ୍ତି ଦେଉଥାଏ।

चन्द्रहास-समतीर्थमाहात्म्य (Chandra-hāsa & Somatīrtha Māhātmya)
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟଟି ସମ୍ବାଦରୂପେ ରଚିତ। ଯୁଧିଷ୍ଠିର ମାର୍କଣ୍ଡେୟ ଋଷିଙ୍କୁ ପଚାରନ୍ତି—ସମସ୍ତ ଦେବତାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ପୂଜିତ ସୋମତୀର୍ଥ, ଯାହାକୁ ଚନ୍ଦ୍ରହାସ ମଧ୍ୟ କୁହାଯାଏ, ସେଠାରେ ସୋମ (ଚନ୍ଦ୍ରଦେବ) କିପରି ପରମ ସିଦ୍ଧି ପାଇଲେ। ମାର୍କଣ୍ଡେୟ କାରଣକଥା କହନ୍ତି—ଗୃହଧର୍ମ ଓ ଦାମ୍ପତ୍ୟ କର୍ତ୍ତବ୍ୟ ଅବହେଳା ପାଇଁ ଦକ୍ଷ ସୋମଙ୍କୁ କ୍ଷୟରୋଗର ଶାପ ଦେଲେ; ଏହି ପ୍ରସଙ୍ଗରେ ଗୃହସ୍ଥ ନୀତି, କର୍ତ୍ତବ୍ୟ-ଅକର୍ତ୍ତବ୍ୟ ଓ କର୍ମଫଳ ବ୍ୟାଖ୍ୟା ହୁଏ। ପରେ ତୀର୍ଥଯାତ୍ରା ଓ ତପସ୍ୟାର ବିଧାନ ଆସେ। ସୋମ ଅନେକ ତୀର୍ଥ ଭ୍ରମଣ କରି ନର୍ମଦା ତଟରେ ପହଞ୍ଚି ବାରୋ ବର୍ଷ ଉପବାସ, ଦାନ, ବ୍ରତ, ନିୟମ ଓ ସଂଯମ ପାଳନ କରି ରୋଗମୁକ୍ତ ହୁଅନ୍ତି। ସେ ମହାଦେବ (ଶିବ)ଙ୍କୁ ମହାପାପନାଶକ ଭାବେ ପ୍ରତିଷ୍ଠା କରି ପୂଜା କରନ୍ତି ଓ ଉଚ୍ଚ ଲୋକ ପ୍ରାପ୍ତ କରନ୍ତି; ଶେଷରେ ଚନ୍ଦ୍ରହାସ/ସୋମତୀର୍ଥରେ ସ୍ନାନ-ପୂଜା, ତିଥି, ସୋମବାର ଓ ଗ୍ରହଣକାଳୀନ ବିଶେଷ ଆଚାର ଏବଂ ତାହାର ଫଳ—ଶୁଦ୍ଧି, ଆରୋଗ୍ୟ, କଲ୍ୟାଣ, ଦୋଷନିବୃତ୍ତି—ବର୍ଣ୍ଣିତ।

सिद्धेश्वर-लिङ्गमाहात्म्यं तथा द्वादशादित्य-तपःफल-प्रशंसा (Siddheśvara Liṅga Māhātmya and the Merit of the Twelve Ādityas’ Austerity)
ଅଧ୍ୟାୟର ଆରମ୍ଭରେ ମାର୍କଣ୍ଡେୟ ତୀର୍ଥଯାତ୍ରୀଙ୍କୁ ସିଦ୍ଧେଶ୍ୱରକୁ ଯିବାକୁ ନିର୍ଦ୍ଦେଶ ଦେଇ, ସମୀପରେ ଥିବା ସ୍ୱୟଂଭୂ ‘ଅମୃତ-ସ୍ରାବୀ’ ଲିଙ୍ଗର ବର୍ଣ୍ଣନା କରନ୍ତି; ତାହାର ଦର୍ଶନମାତ୍ରେ ମହାପୁଣ୍ୟ ମିଳେ ବୋଲି ତୀର୍ଥମହିମା ସ୍ଥାପନ କରନ୍ତି। ପରେ ଯୁଧିଷ୍ଠିର ପଚାରନ୍ତି—ଦେବମାନେ ସିଦ୍ଧେଶ୍ୱରରେ କିପରି ସିଦ୍ଧି ପାଇଲେ, ଏବଂ ‘ଦ୍ୱାଦଶ ଆଦିତ୍ୟ’ ଉଲ୍ଲେଖର ଅର୍ଥ କ’ଣ। ମାର୍କଣ୍ଡେୟ ଦ୍ୱାଦଶ ଆଦିତ୍ୟ—ଇନ୍ଦ୍ର, ଧାତା, ଭଗ, ତ୍ୱଷ୍ଟା, ମିତ୍ର, ବରୁଣ, ଅର୍ୟମନ, ବିବସ୍ୱାନ, ସବିତା, ପୂଷଣ, ଅଂଶୁମାନ ଓ ବିଷ୍ଣୁ—ଙ୍କୁ ଗଣନା କରି କହନ୍ତି ଯେ ସୂର୍ୟତ୍ୱ ଆକାଂକ୍ଷାରେ ସେମାନେ ନର୍ମଦା ତଟରେ ସିଦ୍ଧେଶ୍ୱରେ ଘୋର ତପ କରିଥିଲେ। ତପଫଳରେ ସୂର୍ୟଙ୍କ ‘ଅଂଶ’ ବିଭାଜନ ଦ୍ୱାରା ସେହି ତୀର୍ଥରେ ଦିବାକରଙ୍କ ପ୍ରତିଷ୍ଠା ହେଲା ଏବଂ ସ୍ଥାନଟି ପ୍ରସିଦ୍ଧ ହେଲା। ପରେ ପ୍ରଳୟକାଳରେ ଆଦିତ୍ୟମାନଙ୍କ ବିଶ୍ୱକାର୍ଯ୍ୟ ଓ ଦିଗମାନେ ସୌରଶକ୍ତିର ବିନ୍ୟାସ (ଦିକ୍-ବ୍ୟବସ୍ଥା) ଭଳି ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡୀୟ ଚିତ୍ରଣ ଆସେ। ଶେଷରେ ତୀର୍ଥାଚାର ଓ ଫଳଶ୍ରୁତି—ପ୍ରାତଃସ୍ନାନ ପରେ ଦ୍ୱାଦଶାଦିତ୍ୟ-ଦର୍ଶନ କଲେ ବାକ୍, ମନ ଓ କର୍ମଜ ପାପ ନଶ୍ଟ ହୁଏ; ପ୍ରଦକ୍ଷିଣା ପୃଥିବୀ-ପରିକ୍ରମା ସମାନ; ଏଠାରେ ସପ୍ତମୀ ଉପବାସ ଅତ୍ୟୁତ୍ତମ ଫଳଦାୟକ; ପୁନଃପୁନଃ ପ୍ରଦକ୍ଷିଣାରେ ରୋଗନିବୃତ୍ତି, ଆରୋଗ୍ୟ, ସମୃଦ୍ଧି ଓ ସନ୍ତାନଲାଭ ନିୟମିତ ଭକ୍ତିରେ ମିଳେ।

देवतीर्थ-दर्शनम्, नरनारायण-तपः, उर्वश्युत्पत्तिः (Devatīrtha, the Nara–Nārāyaṇa Austerity, and the Origin of Urvaśī)
ଅଧ୍ୟାୟ ୧୯୨ରେ ମାର୍କଣ୍ଡେୟ ଏକ ପରମ ପବିତ୍ର ଦେବତୀର୍ଥର କଥା କହନ୍ତି, ଯାହାର ଦର୍ଶନମାତ୍ରେ ପାପକ୍ଷୟ ହୁଏ। ଏହି ପ୍ରସଙ୍ଗରେ ଯୁଧିଷ୍ଠିର ପଚାରନ୍ତି—“ଶ୍ରୀପତି କିଏ? କେଶବଙ୍କର ଭୃଗୁବଂଶ ସହ କି ସମ୍ପର୍କ?” ମାର୍କଣ୍ଡେୟ ସଂକ୍ଷେପରେ ବଂଶକ୍ରମ କହନ୍ତି—ନାରାୟଣରୁ ବ୍ରହ୍ମା, ବ୍ରହ୍ମାରୁ ଦକ୍ଷ, ପରେ ଧର୍ମ; ଧର୍ମଙ୍କ ଦଶ ଧର୍ମପତ୍ନୀଙ୍କ ନାମ ଉଲ୍ଲେଖ ହୁଏ, ଏବଂ ସେମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଜନ୍ମିତ ସାଧ୍ୟମାନଙ୍କ ପୁତ୍ର ଭାବେ ନର, ନାରାୟଣ, ହରି ଓ କୃଷ୍ଣଙ୍କୁ କୁହାଯାଏ—ଏମାନେ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ଅଂଶ। ତାପରେ ନର-ନାରାୟଣ ଗନ୍ଧମାଦନରେ ଘୋର ତପ କରନ୍ତି, ଯାହାର ପ୍ରଭାବରେ ଲୋକମାନେ କମ୍ପିତ ହୁଅନ୍ତି। ତାଙ୍କ ତପୋବଳକୁ ଭୟ କରି ଇନ୍ଦ୍ର କାମ ଓ ବସନ୍ତା ସହ ଅପ୍ସରାମାନଙ୍କୁ ପଠାନ୍ତି—ନୃତ୍ୟ-ଗୀତ, ସୌନ୍ଦର୍ଯ୍ୟ ଓ ଇନ୍ଦ୍ରିୟାକର୍ଷଣ ଦ୍ୱାରା ତପ ଭଙ୍ଗ କରିବାକୁ। କିନ୍ତୁ ଦୁଇ ଋଷି ଅଚଳ ରହନ୍ତି—ନିର୍ବାତ ଦୀପ ଓ ଅକ୍ଷୁବ୍ଧ ସମୁଦ୍ର ପରି। ତେବେ ନାରାୟଣ ନିଜ ଜଂଘାରୁ ଏକ ଅତୁଲ ନାରୀକୁ ପ୍ରକଟ କରନ୍ତି—ଉର୍ବଶୀ—ଯାହାର ସୌନ୍ଦର୍ଯ୍ୟ ଅପ୍ସରାମାନଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ଅତିକ୍ରମ କରେ। ଦେବଦୂତମାନେ ନର-ନାରାୟଣଙ୍କୁ ସ୍ତୁତି କରନ୍ତି। ନାରାୟଣ ତତ୍ତ୍ୱୋପଦେଶ ଦେଇ କହନ୍ତି—ପରମାତ୍ମା ସର୍ବଭୂତରେ ବ୍ୟାପ୍ତ; ତେଣୁ ରାଗ-ଦ୍ୱେଷ ଓ ଭେଦଭାବ ସମ୍ୟକ୍ ବିବେକୀଙ୍କୁ ଆଶ୍ରୟ ପାଉନାହିଁ। ଉର୍ବଶୀଙ୍କୁ ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ପାଖକୁ ନେବାକୁ କହି, ତାଙ୍କ ତପ ଭୋଗ କିମ୍ବା ଦେବମାନଙ୍କ ସହ ପ୍ରତିସ୍ପର୍ଧା ପାଇଁ ନୁହେଁ; ଲୋକମାର୍ଗ ଦେଖାଇବା ଓ ଲୋକରକ୍ଷା ପାଇଁ ବୋଲି ସ୍ପଷ୍ଟ କରନ୍ତି।

नारायणस्य विश्वरूपदर्शनम् (Nārāyaṇa’s Vision of the Cosmic Form)
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ଶ୍ରୀ ମାର୍କଣ୍ଡେୟଙ୍କ ବର୍ଣ୍ଣନା ପ୍ରସଙ୍ଗରେ ଗଭୀର ତତ୍ତ୍ୱୋପଦେଶ ପ୍ରକାଶ ପାଏ। ବସନ୍ତକାମା ଓ ଉର୍ବଶୀ ଆଦି ଅପ୍ସରାମାନେ ପୁନଃପୁନଃ ନାରାୟଣଙ୍କୁ ପ୍ରଣାମ କରି ପ୍ରତ୍ୟକ୍ଷ ବିଶ୍ୱରୂପ ଦର୍ଶନ ଯାଚନା କରନ୍ତି ଏବଂ କହନ୍ତି ଯେ ପୂର୍ବ ଉପଦେଶରେ ତାଙ୍କ ଆକାଙ୍କ୍ଷିତ ସିଦ୍ଧାନ୍ତ ସ୍ପଷ୍ଟ ହୋଇଛି। ତେବେ ନାରାୟଣ ଦେଖାନ୍ତି ଯେ ସମସ୍ତ ଲୋକ ଓ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀ ତାଙ୍କ ଦେହରେ ଅନ୍ତର୍ଭୁକ୍ତ; ସେଠାରେ ବ୍ରହ୍ମା, ଇନ୍ଦ୍ର, ରୁଦ୍ର, ଆଦିତ୍ୟ, ବସୁ, ଯକ୍ଷ-ଗନ୍ଧର୍ବ-ସିଦ୍ଧ, ମନୁଷ୍ୟ, ପଶୁପକ୍ଷୀ, ବୃକ୍ଷଲତା, ନଦୀ, ପର୍ବତ, ସମୁଦ୍ର, ଦ୍ୱୀପ ଓ ଆକାଶମଣ୍ଡଳ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଦର୍ଶନ ହୁଏ। ଅପ୍ସରାମାନେ ଦୀର୍ଘ ସ୍ତୁତିରେ ନାରାୟଣଙ୍କୁ ପଞ୍ଚଭୂତ ଓ ଇନ୍ଦ୍ରିୟମାନଙ୍କ ଆଧାର, ଏକମାତ୍ର ଜ୍ଞାତା-ଦ୍ରଷ୍ଟା, ଏବଂ ସମସ୍ତଙ୍କ ପରମ ମୂଳ ବୋଲି ବର୍ଣ୍ଣନା କରନ୍ତି—ଯାହାରେ ସମସ୍ତ ଭୂତ ଅଂଶରୂପେ ଅଂଶୀଦାର। ଦର୍ଶନର ତୀବ୍ରତାରେ ବିହ୍ୱଳ ହୋଇ ସେମାନେ ବିଶ୍ୱରୂପ ସଂହାର ପାଇଁ ଅନୁରୋଧ କରନ୍ତି; ନାରାୟଣ ତାହା ଲୀନ କରି କହନ୍ତି ଯେ ସମସ୍ତ ଭୂତ ତାଙ୍କ ଅଂଶ, ଏବଂ ଦେବ-ମନୁଷ୍ୟ-ପଶୁ ସମସ୍ତଙ୍କ ପ୍ରତି ସମଦୃଷ୍ଟି (ସମତା) ରଖିବା ଉଚିତ। ଶେଷରେ ମାର୍କଣ୍ଡେୟ ରାଜାଙ୍କୁ ଉପଦେଶ ଦିଅନ୍ତି—ସର୍ବଭୂତରେ ବିରାଜିତ କେଶବଙ୍କ ଧ୍ୟାନ ମୋକ୍ଷସାଧନ; ଜଗତକୁ ବାସୁଦେବମୟ ଭାବେ ବୁଝିଲେ ବୈର, ଦ୍ୱେଷ ଓ ଭେଦଭାବ କ୍ଷୀଣ ହୁଏ।

मूलश्रीपतिवैश्वानरूपदर्शनम् तथा नारायणगिरि-देवतीर्थ-प्रादुर्भावः (Vision of the Vaiśvarūpa, the cult of Mūlaśrīpati, and the arising of Nārāyaṇagiri & Devatīrtha)
ମାର୍କଣ୍ଡେୟ ଯୁଧିଷ୍ଠିରଙ୍କୁ କହନ୍ତି—ବୈଷ୍ଣବ ବିଶ୍ୱରୂପର ଘୋଷଣା ଶୁଣି ଦେବମାନେ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟଚକିତ ହୁଅନ୍ତି, ଉର୍ବଶୀଙ୍କ ପ୍ରାଦୁର୍ଭାବରେ ମଧ୍ୟ ବିସ୍ମୟ ପାଆନ୍ତି। ଭୃଗୁବଂଶଜ ଶ୍ରୀ (ଲକ୍ଷ୍ମୀ) ନାରାୟଣଙ୍କୁ ପତିରୂପେ ପାଇବାକୁ ବ୍ରତ-ଦାନ-ନିୟମ-ସେବା ବିଚାର କରି ସମୁଦ୍ରତଟରେ ସହସ୍ର ଦିବ୍ୟବର୍ଷ ଘୋର ତପ କରନ୍ତି। ଦେବମାନେ ସ୍ୱୟଂ ବିଶ୍ୱରୂପ ପ୍ରକାଶ କରିପାରିନଥିବାରୁ ନାରାୟଣଙ୍କୁ ନିବେଦନ କରନ୍ତି; ବିଷ୍ଣୁ ଶ୍ରୀଙ୍କ ନିକଟକୁ ଆସି ତାଙ୍କ ଇଚ୍ଛା ପୂରଣ କରି ବିଶ୍ୱରୂପ ଦର୍ଶନ ଦିଅନ୍ତି। ନାରାୟଣ ପାଞ୍ଚରାତ୍ର ଭକ୍ତିଅନୁକୂଳ ଉପାସନା-ଉପଦେଶ ଦିଅନ୍ତି—ନିତ୍ୟପୂଜାରେ ଐଶ୍ୱର୍ଯ୍ୟ, ଯଶ ଓ ମାନ ବୃଦ୍ଧି ପାଏ; ବ୍ରହ୍ମଚର୍ଯ୍ୟକୁ ମୂଳତପ କୁହାଯାଏ; ଦେବଙ୍କ ଉପାଧି “ମୂଳଶ୍ରୀପତି”। ସଂଯମ ସହ ରେବାଜଳରେ ସ୍ନାନ ଇଷ୍ଟଫଳଦାୟକ ଏବଂ ଦାନର ପୁଣ୍ୟକୁ ବହୁଗୁଣ କରେ ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ଶ୍ରୀ ଧର୍ମମୟ ଗୃହସ୍ଥାଶ୍ରମ ଦିଗ ଅନୁରୋଧ କରିଲେ, ନାରାୟଣ “ନାରାୟଣଗିରି” ନାମ ସ୍ଥାପନ କରି ତାହାର ସ୍ମରଣ ତାରକ ବୋଲି ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରନ୍ତି। ପରେ ଦିବ୍ୟ ବିବାହଯଜ୍ଞର ବର୍ଣ୍ଣନା—ବ୍ରହ୍ମା ଓ ଋଷିମାନେ ଋତ୍ୱିଜ ହୁଅନ୍ତି, ସମୁଦ୍ରମାନେ ରତ୍ନ-ସମ୍ପଦ ଦିଅନ୍ତି, କୁବେର ଧନ ଯୋଗାନ୍ତି, ବିଶ୍ୱକର୍ମା ମଣିମୟ ନିବାସ ନିର୍ମାଣ କରନ୍ତି। ନିୟମଶୀଳ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କ ବସତି ସ୍ଥାପିତ ହୁଏ। ଶେଷରେ ଅବଭୃଥ ସ୍ନାନ ପାଇଁ ତୀର୍ଥ ପ୍ରାଦୁର୍ଭାବ—ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ପାଦୋଦକରୁ ଜାହ୍ନବୀସଦୃଶ ଶୁଦ୍ଧ ଧାରା ରେବାକୁ ପହଞ୍ଚି “ଦେବତୀର୍ଥ” ନାମେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ହୁଏ; ଅନେକ ଅଶ୍ୱମେଧ ଅବଭୃଥଠାରୁ ମଧ୍ୟ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ପୁଣ୍ୟଦାୟକ ବୋଲି ପ୍ରଶଂସିତ।

Devatīrtha Māhātmya and Ekādaśī–Nīrājana Observances (देवतीर्थमाहात्म्य तथा एकादशी-नीराजनविधानम्)
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ଯୁଧିଷ୍ଠିର ଦେବତୀର୍ଥର ନାମ, ମାହାତ୍ମ୍ୟ ଓ ସେଠାରେ ସ୍ନାନ–ଦାନର ଫଳ ବିଷୟରେ ପ୍ରଶ୍ନ କରନ୍ତି। ମାର୍କଣ୍ଡେୟ କହନ୍ତି—ଦେବ ଓ ଋଷିମାନେ ପୂଜା କରୁଥିବା ସମସ୍ତ ତୀର୍ଥ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ଚିନ୍ତନରେ ଦେବତୀର୍ଥରେ ଏକତ୍ର ହୁଏ; ତେଣୁ ଏହା ପରମ ବୈଷ୍ଣବ ତୀର୍ଥ, ଏଠାରେ ସ୍ନାନ କରିବା ସମସ୍ତ ତୀର୍ଥରେ ସ୍ନାନ ସମାନ। ଗ୍ରହଣକାଳର କର୍ମ ‘ଅନନ୍ତ’ ଫଳ ଦେଇଥାଏ ବୋଲି କହି, ସୁନା, ଭୂମି, ଗୋଦାନ ଆଦି ଦାନର ଦେବତା-ସମ୍ବନ୍ଧୀୟ ମହିମା ଗଣନା କରାଯାଇଛି; ଶେଷରେ ଦେବତୀର୍ଥରେ ଶ୍ରଦ୍ଧାରେ କରାଯାଇଥିବା ଯେକୌଣସି ଦାନ ଅକ୍ଷୟ ଫଳଦାୟକ ବୋଲି ନିଷ୍କର୍ଷ ଦିଆଯାଏ। ତାପରେ ଏକାଦଶୀ କେନ୍ଦ୍ରିତ ଭକ୍ତିବିଧାନ—ସ୍ନାନ (ନର୍ମଦାଜଳ ସହିତ), ଉପବାସ, ଶ୍ରୀପତି ପୂଜା, ରାତିଭରି ଜାଗରଣ ଓ ଘିଅ ଦୀପରେ ନୀରାଜନ। ଦ୍ୱାଦଶୀ ପ୍ରଭାତରେ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଓ ଦମ୍ପତିଙ୍କୁ ବସ୍ତ୍ର, ଅଳଙ୍କାର, ତାମ୍ବୁଳ, ପୁଷ୍ପ, ଧୂପ ଓ ଅନୁଲେପନ ଦେଇ ସତ୍କାର କରି ଦାନ କରିବାକୁ କୁହାଯାଇଛି। ଦୁଗ୍ଧଜାତ ଦ୍ରବ୍ୟ, ତୀର୍ଥଜଳ, ଉତ୍ତମ ବସ୍ତ୍ର, ସୁଗନ୍ଧ, ନୈବେଦ୍ୟ ଓ ଦୀପ ଆଦି ପୂଜାସାମଗ୍ରୀ ଉଲ୍ଲେଖ ହୋଇଛି; ଏଭଳି ଆଚରଣ କରୁଥିବା ସାଧକ ବୈଷ୍ଣବ ଲକ୍ଷଣ ସହ ବିଷ୍ଣୁଲୋକ ପ୍ରାପ୍ତ କରେ। ଶେଷରେ ନିତ୍ୟ ନୀରାଜନର ରକ୍ଷା ଓ ଆରୋଗ୍ୟ ଫଳ, ଦୀପଶେଷକୁ ଚକ୍ଷୁରେ ବ୍ୟବହାର, ଏବଂ ମାହାତ୍ମ୍ୟ ଶ୍ରବଣ–ପାଠର ପୁଣ୍ୟ—ଶ୍ରାଦ୍ଧରେ ପାଠ କଲେ ପିତୃତୃପ୍ତି—ଫଳଶ୍ରୁତିରେ କୁହାଯାଇଛି।

हंसतीर्थमाहात्म्य (Hamsa Tīrtha Māhātmya) — Merit of Bathing, Donation, and Renunciation
ଅଧ୍ୟାୟ ୧୯୬ରେ ମାର୍କଣ୍ଡେୟ ଶ୍ରୋତାଙ୍କୁ ହଂସତୀର୍ଥକୁ ଯାତ୍ରା କରିବାର ନିର୍ଦ୍ଦେଶ ଦେଇ, ଏହାକୁ ଅନୁପମ ଓ ସର୍ବୋତ୍ତମ ପବିତ୍ର ତୀର୍ଥ ବୋଲି କହନ୍ତି। ତୀର୍ଥର ମହିମା ଏକ କାରଣକଥାରେ ସ୍ଥାପିତ—ଏଠାରେ ଗୋଟିଏ ହଂସ ତପସ୍ୟା କରି ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କର ବାହନ ହେବାର ପଦ (ବ୍ରହ୍ମ-ବାହନତା) ପାଇଲା; ତେଣୁ ଏହି ସ୍ଥାନର ପ୍ରଭାବ ଅତ୍ୟଧିକ। ପରେ ଆଚାର-ବିଧି କୁହାଯାଏ—ହଂସତୀର୍ଥରେ ସ୍ନାନ କରି ସୁବର୍ଣ୍ଣଦାନ (କାଞ୍ଚନ-ଦାନ) କରୁଥିବା ଯାତ୍ରୀ ସମସ୍ତ ପାପରୁ ମୁକ୍ତ ହୋଇ ବ୍ରହ୍ମଲୋକକୁ ଯାଏ। ଫଳ ଦିବ୍ୟ ଚିତ୍ରରେ ବର୍ଣ୍ଣିତ—ହଂସଯୁକ୍ତ ବିମାନରେ, ନବସୂର୍ଯ୍ୟ ସଦୃଶ ଦୀପ୍ତିମାନ, ଇଚ୍ଛିତ ଭୋଗସମୃଦ୍ଧ, ଅପ୍ସରାଗଣଙ୍କ ସେବା ସହିତ ସେ ଗମନ କରେ। ଇଚ୍ଛାନୁସାରେ ଭୋଗ ଅନୁଭବ କରି, ଜାତିସ୍ମରଣ ସହ ପୁନଃ ମାନବଜନ୍ମ ପାଏ—ଏହା ଜନ୍ମାନ୍ତର ନୈତିକ ଧାରାକୁ ସୂଚାଏ। ଶେଷରେ ମୋକ୍ଷ ଉପସଂହାର—ସନ୍ନ୍ୟାସ ଦ୍ୱାରା ଦେହତ୍ୟାଗ କରୁଥିବା ବ୍ୟକ୍ତି ମୋକ୍ଷ ପାଏ। ଏହି ତୀର୍ଥଫଳ ପାପନାଶକ, ପୁଣ୍ୟକର ଓ ଶୋକନିବାରକ ବୋଲି ସଂକ୍ଷେପରେ କୁହାଯାଇଛି।

Mūlasthāna-Sūryatīrtha Māhātmya (Glorification of the Mūlasthāna Solar Tīrtha)
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ମାର୍କଣ୍ଡେୟ ନର୍ମଦା ତଟରେ ଅବସ୍ଥିତ ‘ମୂଳସ୍ଥାନ’ ନାମକ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ସୂର୍ଯ୍ୟତୀର୍ଥର ମାହାତ୍ମ୍ୟ ବର୍ଣ୍ଣନା କରନ୍ତି। ଏହା ଶୁଭ ‘ମୂଳ-ସ୍ଥଳ’, ପଦ୍ମଜା (ବ୍ରହ୍ମା) ସହ ସମ୍ବନ୍ଧିତ ଏବଂ ଏଠାରେ ଭାସ୍କର (ସୂର୍ଯ୍ୟ)ଙ୍କ ପ୍ରତିଷ୍ଠା ହୋଇଥିବା କଥା କୁହାଯାଇଛି। ନିୟମନିଷ୍ଠ ଯାତ୍ରୀ ନିୟନ୍ତ୍ରିତ ମନରେ ସ୍ନାନ କରି, ପିଣ୍ଡ ଓ ଜଳ ଦ୍ୱାରା ପିତୃ ଓ ଦେବତାଙ୍କୁ ତର୍ପଣ କରି, ପରେ ମୂଳସ୍ଥାନ ମନ୍ଦିର ଦର୍ଶନ କରିବା ଉଚିତ। ବିଶେଷ ବ୍ରତ—ଶୁକ୍ଳ ସପ୍ତମୀ ଯଦି ରବିବାର (ଆଦିତ୍ୟବାସର) ସହ ମିଳେ, ତେବେ ରେବାଜଳରେ ସ୍ନାନ, ତର୍ପଣ, ଯଥାଶକ୍ତି ଦାନ, କରବୀର ପୁଷ୍ପ ଓ ଲାଲ ଚନ୍ଦନଜଳରେ ଭାସ୍କରଙ୍କ ସ୍ଥାପନା/ପୂଜା, କୁନ୍ଦା ପୁଷ୍ପସହ ଧୂପାର୍ପଣ, ସମସ୍ତ ଦିଗରେ ଦୀପ ପ୍ରଜ୍ୱଳନ, ଉପବାସ ଏବଂ ଭକ୍ତିଗୀତ-ବାଦ୍ୟ ସହ ରାତ୍ରିଜାଗରଣ କରିବାକୁ କୁହାଯାଇଛି। ଫଳଶ୍ରୁତିରେ ଘୋର ଦୁଃଖର ନିବାରଣ ଓ ଦୀର୍ଘକାଳ ସୂର୍ଯ୍ୟଲୋକବାସ, ଗନ୍ଧର୍ବ-ଅପ୍ସରାଙ୍କ ସେବାସହ, ପ୍ରାପ୍ତି ହୁଏ ବୋଲି କଥିତ।

Śūlatīrtha–Śūleśvarī–Śūleśvara Māhātmya (Origin of the Shula Tirtha and the Manifestation of Devī and Śiva)
ମାର୍କଣ୍ଡେୟ ଶ୍ରୋତାଙ୍କୁ ଭଦ୍ରକାଳୀ-ସଙ୍ଗମ ଦିଗରେ ନେଇଯାନ୍ତି, ଯାହା ଦେବମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ନିତ୍ୟ ସେବିତ, ଦିବ୍ୟଭାବେ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ ଏବଂ ‘ଶୂଳତୀର୍ଥ’ ଭାବେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ। ସେଠାରେ କେବଳ ଦର୍ଶନ ମଧ୍ୟ—ବିଶେଷକରି ସ୍ନାନ ଓ ଦାନ ସହ—ଦୁର୍ଭାଗ୍ୟ, ଅପଶକୁନ, ଶାପ-ପ୍ରଭାବ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ପାପଦୋଷ ନାଶ କରେ ବୋଲି ତୀର୍ଥମହିମା କୁହାଯାଏ। ତାପରେ ଯୁଧିଷ୍ଠିର ପଚାରନ୍ତି—ନର୍ମଦାତଟରେ ଦେବୀ କିପରି ‘ଶୂଳେଶ୍ୱରୀ’ ଏବଂ ଶିବ କିପରି ‘ଶୂଳେଶ୍ୱର’ ନାମରେ ଖ୍ୟାତ ହେଲେ? ମାର୍କଣ୍ଡେୟ ମାଣ୍ଡବ୍ୟ ନାମକ ବ୍ରାହ୍ମଣ ତପସ୍ୱୀଙ୍କ କଥା କହନ୍ତି। ସେ ମୌନବ୍ରତ ଓ ଘୋର ତପସ୍ୟାରେ ଲୀନ ଥିବାବେଳେ ଚୋରମାନେ ଚୋରା ସାମଗ୍ରୀ ତାଙ୍କ ଆଶ୍ରମରେ ଲୁଚାଇଦିଅନ୍ତି। ରାଜଭଟମାନେ ପଚାରିଲେ ମଧ୍ୟ ମୌନୀ ଉତ୍ତର ଦିଅନ୍ତି ନାହିଁ; ତେଣୁ ତାଙ୍କୁ ଶୂଳରେ ଚଢ଼ାଇ ଦଣ୍ଡ ଦିଆଯାଏ। ଦୀର୍ଘ ଯନ୍ତ୍ରଣାରେ ମଧ୍ୟ ମାଣ୍ଡବ୍ୟ ଶିବସ୍ମରଣରେ ଅଚଳ ରହନ୍ତି। ଶିବ ପ୍ରକଟ ହୋଇ ଶୂଳ କାଟିଦେଇ କର୍ମବିପାକ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରନ୍ତି—ପୂର୍ବକର୍ମରୁ ସୁଖ-ଦୁଃଖ ଆସେ; ଧର୍ମନିନ୍ଦା ବିନା ଧୈର୍ଯ୍ୟରେ ସହିବା ମଧ୍ୟ ତପସ୍ୟା। ମାଣ୍ଡବ୍ୟ ଶୂଳର ଅମୃତସମ ପ୍ରଭାବର ରହସ୍ୟ ପଚାରି, ଶୂଳର ମୂଳ ଓ ଅଗ୍ରରେ ଶିବ-ଉମା ସ୍ଥାୟୀ ଭାବେ ବିରାଜିତ ହେବାକୁ ପ୍ରାର୍ଥନା କରନ୍ତି। ସତ୍ୱର ଶୂଳମୂଳେ ଶିବଲିଙ୍ଗ ଏବଂ ବାମପାର୍ଶ୍ୱରେ ଦେବୀମୂର୍ତ୍ତି ପ୍ରକଟ ହୋଇ ‘ଶୂଳେଶ୍ୱର-ଶୂଳେଶ୍ୱରୀ’ ଉପାସନା ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ ହୁଏ। ପରେ ଦେବୀ ବିଭିନ୍ନ ତୀର୍ଥରେ ନିଜ ଅନେକ ନାମରୂପ ଉଲ୍ଲେଖ କରନ୍ତି। ଶେଷରେ ଫଳଶ୍ରୁତି ଓ ବିଧି—ପୂଜା, ନୈବେଦ୍ୟ, ପିତୃକର୍ମ, ଉପବାସ-ଜାଗରଣ ଦ୍ୱାରା ଶୁଦ୍ଧି ଓ ଶିବଲୋକସାନ୍ନିଧ୍ୟ ମିଳେ; ତୀର୍ଥ ‘ଶୂଳେଶ୍ୱରୀ-ତୀର୍ଥ’ ଭାବେ ଚିରପ୍ରସିଦ୍ଧ ହୁଏ।

Aśvinī Tīrtha Māhātmya (The Glory of the Aśvinī Pilgrimage Ford)
ମାର୍କଣ୍ଡେୟ ତୀର୍ଥ-ବର୍ଣ୍ଣନାର କ୍ରମରେ ଅଶ୍ୱିନୀ ତୀର୍ଥର ମାହାତ୍ମ୍ୟ କହନ୍ତି। ଏହାକୁ “କାମିକ” ଅର୍ଥାତ୍ ଇଚ୍ଛିତ ଫଳଦାୟକ ଏବଂ ଜୀବମାନଙ୍କୁ ସିଦ୍ଧି ଦେବା ତୀର୍ଥ ବୋଲି ବର୍ଣ୍ଣିତ କରାଯାଇଛି। ଏଠାରେ ଦିବ୍ୟ ଚିକିତ୍ସକ ଅଶ୍ୱିନୀକୁମାର ନାସତ୍ୟୌ ମହାତପ କରି ଯଜ୍ଞଭାଗର ଅଧିକାର ପାଇଲେ ଏବଂ ଦେବମଣ୍ଡଳର ସମ୍ମତି ଲାଭ କଲେ। ୟୁଧିଷ୍ଠିର ପଚାରନ୍ତି—ସେମାନେ କାହିଁକି ସୂର୍ଯ୍ୟପୁତ୍ର ବୋଲି ପରିଚିତ? ମାର୍କଣ୍ଡେୟ ସଂକ୍ଷେପରେ କଥା କହନ୍ତି—ଏକ ରାଣୀ ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କ ଅତିତେଜ ସହିନପାରି ମେରୁ-ପ୍ରଦେଶରେ ଘୋର ତପ କଲେ; ସୂର୍ଯ୍ୟ କାମବଶତଃ ଅଶ୍ୱରୂପ ଧାରଣ କରି ନିକଟେ ଆସିଲେ; ନାସିକାମାର୍ଗରେ ଗର୍ଭାଧାନ ହୋଇ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ନାସତ୍ୟୌ ଜନ୍ମ ନେଲେ। ପରେ କଥା ନର୍ମଦା ତଟକୁ ଫେରେ—ଭୃଗୁକଚ୍ଛ ନିକଟ ନଦୀତଟରେ ସେମାନେ ଦୁଷ୍କର ତପ କରି ପରମ ସିଦ୍ଧି ପ୍ରାପ୍ତ କଲେ। ଶେଷରେ ଫଳଶ୍ରୁତି—ଯେ ଏହି ତୀର୍ଥରେ ସ୍ନାନ କରି ପିତୃ ଓ ଦେବତାଙ୍କୁ ତର୍ପଣ ଦିଏ, ସେ ଯେଉଁଠି ଜନ୍ମ ନେଲେ ମଧ୍ୟ ସୌନ୍ଦର୍ୟ ଓ ସୌଭାଗ୍ୟ ପାଏ।

Sāvitrī-tīrtha Māhātmya and Sandhyā–Gāyatrī Discipline (सावित्रीतीर्थमाहात्म्यं तथा सन्ध्यागायत्रीविधानम्)
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟଟି ସଂବାଦରୂପେ ରଚିତ। ଏଠାରେ ମାର୍କଣ୍ଡେୟ ଯୁଧିଷ୍ଠିରଙ୍କୁ ସାବିତ୍ରୀ-ତୀର୍ଥର ମହିମା କହି ଏହାକୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ପବିତ୍ର ତୀର୍ଥ ଭାବେ ପ୍ରଶଂସା କରନ୍ତି। ପରେ ଯୁଧିଷ୍ଠିରଙ୍କ ପ୍ରଶ୍ନର ଉତ୍ତରରେ ସାବିତ୍ରୀ ଦେବୀଙ୍କ ସ୍ୱରୂପ—ବେଦମାତା ଭାବ, ପଦ୍ମ-ଚିହ୍ନ ସହ ଧ୍ୟାନମୂର୍ତ୍ତି, ଏବଂ ପ୍ରାତଃ, ମଧ୍ୟାହ୍ନ, ସାୟଂ—ତିନି ସନ୍ଧ୍ୟାକାଳରେ କାଳାନୁସାରେ ଭିନ୍ନ ଧ୍ୟାନ-ଉପାସନା ବିଧି—ବିସ୍ତାରେ ନିର୍ଦ୍ଦେଶ କରନ୍ତି। ତୀର୍ଥଯାତ୍ରୀଙ୍କ ପାଇଁ ଶୁଦ୍ଧିକ୍ରମ ମଧ୍ୟ ଦିଆଯାଇଛି: ସ୍ନାନ ଓ ଆଚମନ ପରେ ପ୍ରାଣାୟାମ ଦ୍ୱାରା ସଞ୍ଚିତ ଦୋଷଦାହ, ‘ଆପୋ ହି ଷ୍ଠା’ ମନ୍ତ୍ରରେ ପ୍ରୋକ୍ଷଣ, ଏବଂ ଅଘମର୍ଷଣ ଆଦି ବେଦମନ୍ତ୍ରରେ ପାପନିବାରଣ। ସନ୍ଧ୍ୟା ପରେ ନିୟମିତ ଗାୟତ୍ରୀଜପକୁ ପ୍ରଧାନ ସାଧନା କହି ପାପକ୍ଷୟ ଓ ଉଚ୍ଚଲୋକପ୍ରାପ୍ତିର ଫଳଶ୍ରୁତି ଘୋଷିତ। ତୀର୍ଥରେ ପିତୃକର୍ମ/ଶ୍ରାଦ୍ଧ ଓ ଅନ୍ତ୍ୟାଚରଣ କଲେ ବିଶେଷ ଫଳ, ମୃତ୍ୟୁପରେ ଉତ୍ତମ ଗତି ଏବଂ ପରେ ଶୁଭଜନ୍ମର ପ୍ରତିଜ୍ଞା ସହ ଅଧ୍ୟାୟଟି ବିଧିନିଷ୍ଠ ଆଚାରକୁ ଗୁରୁତ୍ୱ ଦେଇଛି।

देवतीर्थमाहात्म्यम् | Devatīrtha Māhātmya (Glorification of Devatīrtha)
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ଶ୍ରୀ ମାର୍କଣ୍ଡେୟ ଋଷି ମହୀପାଳଙ୍କୁ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ କରି ତୀର୍ଥ-ଉପଦେଶ ରୂପେ ଦେବତୀର୍ଥର ମାହାତ୍ମ୍ୟ ବର୍ଣ୍ଣନା କରନ୍ତି ଏବଂ ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ରାଜଧର୍ମର ଆଦର୍ଶ ଭାବେ ଯୁଧିଷ୍ଠିରଙ୍କୁ ସ୍ମରଣ କରାନ୍ତି। ଦେବତୀର୍ଥକୁ ‘ଅନୁପମ’ କୁହାଯାଇଛି—ଯେଉଁଠାରେ ସିଦ୍ଧମାନେ ଓ ଇନ୍ଦ୍ର ସହିତ ଦେବତାମାନେ ସନ୍ନିଧାନ କରନ୍ତି। ଏଠାରେ ସ୍ନାନ, ଦାନ, ଜପ, ହୋମ, ସ୍ୱାଧ୍ୟାୟ ଓ ଦେବତା-ଅର୍ଚ୍ଚନ ଭଳି ପୁଣ୍ୟକର୍ମ ତୀର୍ଥର ସ୍ୱାଭାବିକ ଶକ୍ତିରେ ‘ଅନନ୍ତ’ ଫଳ ଦେଇଥାଏ ବୋଲି କୁହାଯାଇଛି। ଭାଦ୍ରପଦ ମାସର କୃଷ୍ଣପକ୍ଷ ତ୍ରୟୋଦଶୀକୁ ବିଶେଷ ପ୍ରଧାନ ତିଥି ଭାବେ ନିର୍ଦ୍ଦେଶ କରାଯାଇଛି, କାରଣ ପୁରାତନକାଳରେ ସେ ଦିନ ଦେବତାମାନଙ୍କ ବାସ ଥିଲା ବୋଲି ମନାଯାଏ। ତ୍ରୟୋଦଶୀରେ ସ୍ନାନ କରି ବିଧିମତ ଶ୍ରାଦ୍ଧ କରି, ଦେବତାମାନେ ପ୍ରତିଷ୍ଠା କରିଥିବା ବୃଷଭଧ୍ୱଜ (ଶିବ)ଙ୍କ ପୂଜା କରିବାକୁ କୁହାଯାଇଛି। ଏହାର ଫଳରେ ସମସ୍ତ ପାପ ଶୁଦ୍ଧ ହୋଇ ଶେଷରେ ରୁଦ୍ରଲୋକ ପ୍ରାପ୍ତି ହୁଏ ବୋଲି ଆଶ୍ୱାସନ ଦିଆଯାଇଛି।

Śikhitīrtha-māhātmya (The Glory of Śikhitīrtha) / शिखितीर्थमाहात्म्य
ମାର୍କଣ୍ଡେୟ ଶିଖିତୀର୍ଥ ନାମକ ଏକ ପ୍ରଧାନ ତୀର୍ଥର ମାହାତ୍ମ୍ୟ ବର୍ଣ୍ଣନା କରନ୍ତି—ଏହାକୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ‘ପଞ୍ଚାୟତନ’ ଉପାସନା-ପରିସର ଭାବେ କୁହାଯାଇଛି। ସେଠାରେ ହବ୍ୟବାହନ (ଅଗ୍ନି) ତପ କରି ‘ଶିଖା’ ପାଇ ‘ଶିଖୀ’ ଭାବେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ହେଲେ ଏବଂ ‘ଶିଖା’ସମ୍ବନ୍ଧିତ ନାମରେ ‘ଶିଖାଖ୍ୟ’ ଶିବସନ୍ନିଧି (ଶିବଲିଙ୍ଗ) ସ୍ଥାପନ କଲେ। ଆଶ୍ୱୟୁଜ ମାସର ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ଚନ୍ଦ୍ରକାଳରେ ଯାତ୍ରୀ ତୀର୍ଥକୁ ଯାଇ ନର୍ମଦାରେ ସ୍ନାନ କରି, ଦେବ-ଋଷି-ପିତୃମାନଙ୍କୁ ତିଳଜଳରେ ତର୍ପଣ ଦେବା ଉଚିତ; ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ସୁବର୍ଣ୍ଣଦାନ ଓ ଅଗ୍ନିଙ୍କୁ ସତ୍କାର/ତୃପ୍ତି କରିବା ଉଚିତ। ପରେ ଗନ୍ଧ, ମାଳା, ଧୂପ ଦ୍ୱାରା ଶିବପୂଜା କଲେ ଫଳଶ୍ରୁତିରୂପେ ରୁଦ୍ରଲୋକ ପ୍ରାପ୍ତି—ସୂର୍ଯ୍ୟବର୍ଣ୍ଣ ବିମାନରେ ଅପ୍ସରାମାନଙ୍କ ସହ, ଗନ୍ଧର୍ବମାନଙ୍କ ସ୍ତୁତି ମଧ୍ୟରେ—ହୁଏ; ଇହଲୋକରେ ଶତ୍ରୁନାଶ ଓ ତେଜ ପ୍ରାପ୍ତି ମିଳେ।

कोटितीर्थमाहात्म्य (Koṭitīrtha Māhātmya) — Ritual Efficacy of the Koṭitīrtha
ମାର୍କଣ୍ଡେୟ କୋଟିତୀର୍ଥକୁ ‘ଅନୁପମ’ ତୀର୍ଥରୂପେ ବର୍ଣ୍ଣନା କରନ୍ତି; ଏଠାରେ ବିଶାଳ ସିଦ୍ଧସାନ୍ନିଧ୍ୟ ଓ ଅନେକ ମହର୍ଷିଙ୍କ ସମାଗମ ଥିବାରୁ କ୍ଷେତ୍ରଟି ଅତ୍ୟନ୍ତ ପବିତ୍ର ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ଦୀର୍ଘ ତପସ୍ୟା ପରେ ଋଷିମାନେ ଏଠାରେ ଶିବଙ୍କ ପ୍ରତିଷ୍ଠା କଲେ, ସହିତ ଦେବୀଙ୍କୁ କୋଟୀଶ୍ୱରୀ ଓ ଚାମୁଣ୍ଡା (ମହିଷାସୁରମର୍ଦ୍ଦିନୀ) ରୂପେ ସ୍ଥାପନ କରି ଶୈବ-ଶାକ୍ତ ସଂଯୁକ୍ତ ପୁଣ୍ୟଧାମ ଗଢ଼ିଲେ। ଭାଦ୍ରପଦ ମାସର କୃଷ୍ଣପକ୍ଷ ଚତୁର୍ଦ୍ଦଶୀରେ, ହସ୍ତ ନକ୍ଷତ୍ର ଥିଲେ, ଏହି ତୀର୍ଥ ସର୍ବପାପନାଶକ ବୋଲି ନିର୍ଦ୍ଦେଶ ମିଳେ। ସେଦିନ ତୀର୍ଥସ୍ନାନ, ତିଲୋଦକ ଅର୍ପଣ ଓ ଶ୍ରାଦ୍ଧ କଲେ ମହାଫଳ ମିଳେ; ପିତୃମାନେ ତୃପ୍ତ ହୁଅନ୍ତି ଏବଂ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ସଂଖ୍ୟକ ଲୋକଙ୍କର ନରକରୁ ଶୀଘ୍ର ଉଦ୍ଧାର ହୁଏ ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ଶେଷରେ ସାଧାରଣ ସିଦ୍ଧାନ୍ତ—ଏହି ତୀର୍ଥମାହାତ୍ମ୍ୟର ପ୍ରଭାବରେ ସ୍ନାନ, ଦାନ, ଜପ, ହୋମ, ସ୍ୱାଧ୍ୟାୟ ଓ ଦେବତାର୍ଚ୍ଚନ ‘କୋଟି-ଗୁଣ’ ଫଳଦାୟକ ହୁଏ; ଅର୍ଥାତ୍ ସ୍ଥାନମହିମା ଧର୍ମକର୍ମର ଶକ୍ତିକୁ ବହୁଗୁଣ ବଢ଼ାଏ।

Paitāmaha Tīrtha (Bhṛgu Tīrtha) Māhātmya — ब्रह्मशाप-शमनं, श्राद्ध-फलश्रुति, रुद्रलोक-गति
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ମାର୍କଣ୍ଡେୟ ଭୃଗୁ-ତୀର୍ଥକୁ ସର୍ବୋତ୍କୃଷ୍ଟ ପୁଣ୍ୟଦାୟକ ‘ପୈତାମହ ତୀର୍ଥ’ ବୋଲି କହିଛନ୍ତି, ଯାହା ପାପକ୍ଷୟକାରୀ। ଯୁଧିଷ୍ଠିର ପଚାରନ୍ତି—ପିତାମହ ବ୍ରହ୍ମା କାହିଁକି ମହେଶ୍ୱରଙ୍କୁ ତୀବ୍ର ଭକ୍ତିରେ ପୂଜିଥିଲେ? ମାର୍କଣ୍ଡେୟ ପ୍ରାଚୀନ ଇତିହାସ କହନ୍ତି—ନିଜ କନ୍ୟା ପ୍ରତି ଆସକ୍ତି ହେବାରୁ ଶିବ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କୁ ଶାପ ଦେଲେ; ତାହାରେ ତାଙ୍କର ବେଦବିଦ୍ୟା କ୍ଷୀଣ ହେଲା ଓ ଲୋକରେ ପୂଜ୍ୟତା କମିଗଲା। ଦୁଃଖିତ ବ୍ରହ୍ମା ରେବା (ନର୍ମଦା) ନଦୀର ଉତ୍ତର ତଟରେ ତିନିଶେ ବର୍ଷ ତପ କରି, ସ୍ନାନ କରି ଶିବଙ୍କୁ ପ୍ରସନ୍ନ କଲେ। ଶଙ୍କର ପ୍ରସନ୍ନ ହୋଇ ପର୍ବ-ଉତ୍ସବ ସମୟରେ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ପୂଜ୍ୟତା ପୁନଃସ୍ଥାପନ କଲେ ଏବଂ ଦେବତା ଓ ପିତୃମାନଙ୍କ ସହ ସେଠାରେ ନିଜ ନିତ୍ୟ ସାନ୍ନିଧ୍ୟ ଘୋଷଣା କଲେ। ତେଣୁ ଏହି ତୀର୍ଥ ‘ପୈତାମହ’ ନାମରେ ତୀର୍ଥମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଭାବେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ହେଲା। ପରେ କାଳନିର୍ଦ୍ଦେଶ ଓ ଫଳଶ୍ରୁତି—ଭାଦ୍ରପଦ କୃଷ୍ଣପକ୍ଷ ଅମାବାସ୍ୟାରେ ସ୍ନାନ କରି ପିତୃ ଓ ଦେବତାଙ୍କୁ ତର୍ପଣ କଲେ, ଅତି ଅଳ୍ପ ଅର୍ପଣରେ ମଧ୍ୟ (ଗୋଟିଏ ପିଣ୍ଡ କିମ୍ବା ତିଳଜଳ) ପିତୃମାନେ ଦୀର୍ଘକାଳ ତୃପ୍ତ ହୁଅନ୍ତି। ସୂର୍ଯ୍ୟ କନ୍ୟାରାଶିରେ ଥିବାବେଳେ ଶ୍ରାଦ୍ଧର ବିଶେଷ ମହତ୍ତ୍ୱ କୁହାଯାଇଛି, ଏବଂ ସମସ୍ତ ପିତୃତୀର୍ଥର ଶ୍ରାଦ୍ଧଫଳ ଏଠାରେ ଅମାବାସ୍ୟାରେ ମିଳେ ବୋଲି କୁହାଯାଇଛି। ଶେଷରେ—ଯେ ସ୍ନାନ କରି ଶିବପୂଜା କରେ ସେ ମହା-ଲଘୁ ଦୋଷରୁ ମୁକ୍ତ ହୁଏ; ଏବଂ ନିୟମିତ ମନରେ ଏହି ତୀର୍ଥରେ ଦେହତ୍ୟାଗ କଲେ ରୁଦ୍ରଲୋକ ପ୍ରାପ୍ତି ହୁଏ, ପୁନରାଗମନ ନାହିଁ।

कुर्कुरीतीर्थमाहात्म्य (Kurkuri Tīrtha Māhātmya)
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ଶ୍ରୀ ମାର୍କଣ୍ଡେୟ ରାଜାଙ୍କୁ ‘କୁର୍କୁରୀ’ ନାମକ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଶୁଭ ତୀର୍ଥକୁ ଯିବାକୁ ଉପଦେଶ ଦେଇଛନ୍ତି। ଏହା ସର୍ବପାପପ୍ରଣାଶକ ଓ ମହାପୁଣ୍ୟଦାୟକ ବୋଲି ବର୍ଣ୍ଣିତ। ଏଠାର ତୀର୍ଥଦେବତା ‘କୁର୍କୁରୀ’ ଇଷ୍ଟାର୍ଥପ୍ରଦାତ୍ରୀ—ଭକ୍ତିରେ ପ୍ରସନ୍ନ ହୋଇ ପଶୁଧନ, ପୁତ୍ର ଓ ଧନ ଆଦି ଚାହିତା ଫଳ ଦେଇଥାନ୍ତି। ଏହା ସହ ‘ଢୌଣ୍ଡେଶ’ ନାମକ କ୍ଷେତ୍ରପାଳଙ୍କ ନିବାସ ଉଲ୍ଲେଖ ଅଛି; ନାରୀ-ପୁରୁଷ ଉଭୟଙ୍କ ପାଇଁ ତାଙ୍କ ପୂଜା ଶୁଭକର ବୋଲି କୁହାଯାଇଛି। ଫଳଶ୍ରୁତିରେ ଦର୍ଶନ-ପୂଜାରେ ଅନିଷ୍ଟ କମେ, ସନ୍ତାନହୀନତା ଦୂର ହୁଏ, ଦାରିଦ୍ର୍ୟ ନାଶ ପାଏ ଓ ଅଭୀଷ୍ଟ ସିଦ୍ଧି ମିଳେ ବୋଲି କଥା ଅଛି। ଶେଷରେ ବିଧିପୂର୍ବକ ତୀର୍ଥସ୍ପର୍ଶ ଓ ଦର୍ଶନ କରିଲେ ହିଁ ଏହି ଫଳ ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ ଲଭ୍ୟ ହୁଏ ବୋଲି ଉଲ୍ଲେଖ କରାଯାଇଛି।

Daśakanyā-Tīrtha Māhātmya (The Glory of the ‘Ten Maidens’ Sacred Ford)
ମାର୍କଣ୍ଡେୟ ରାଜା (କ୍ଷୋଣିନାଥ/ନରାଧିପ)ଙ୍କୁ ସମ୍ବୋଧନ କରି ‘ଦଶକନ୍ୟା’ ନାମକ ଅତ୍ୟନ୍ତ ପୁଣ୍ୟ ତୀର୍ଥର ନିର୍ଦ୍ଦେଶ ଦିଅନ୍ତି—ଏହା ପରମ ସୁନ୍ଦର ଓ ସର୍ବପାପହର ବୋଲି ବର୍ଣ୍ଣିତ। ଏହି ତୀର୍ଥର ମାହାତ୍ମ୍ୟ ଶୈବ କାରଣକଥାରେ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ: ଏଠାରେ ମହାଦେବଙ୍କ ସହ ଦଶଜଣ ସଦ୍ଗୁଣୀ କନ୍ୟାଙ୍କ ସମ୍ବନ୍ଧ ଓ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ସହ ତାଙ୍କ ବିବାହ-ବ୍ୟବସ୍ଥା ହୋଇଥିବାରୁ ସ୍ଥାନଟି ‘ଦଶକନ୍ୟା’ ନାମରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ହେଲା। ପରେ ବିଧି-ଉପଦେଶ: ଏହି ତୀର୍ଥରେ ଅଲଙ୍କୃତ କନ୍ୟାଙ୍କୁ ବିବାହରେ ଦାନ (କନ୍ୟାଦାନ) କଲେ ଅପାର ପୁଣ୍ୟ ମିଳେ—କେଶସଂଖ୍ୟା ପରି ବର୍ଷ ଶିବସାନ୍ନିଧ୍ୟରେ ବାସ, ତା’ପରେ ଦୁର୍ଲଭ ମାନବଜନ୍ମ ଓ ଶେଷରେ ମହାଧନ-ସମୃଦ୍ଧି। ଭକ୍ତିରେ ସ୍ନାନ କରି ଶାନ୍ତ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ସ୍ୱର୍ଣ୍ଣଦାନ କରିବାକୁ କୁହାଯାଇଛି; ସ୍ୱର୍ଣ୍ଣର ଅତି ଅଳ୍ପ ପରିମାଣ ମଧ୍ୟ ବାକ୍-ମନ-ଦେହର ପୂର୍ବଦୋଷ ନାଶ କରେ। ଫଳଶ୍ରୁତିରେ ସ୍ୱର୍ଗାରୋହଣ, ବିଦ୍ୟାଧର-ସିଦ୍ଧମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସମ୍ମାନ, ଏବଂ ପ୍ରଳୟ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ବାସ—କର୍ମ, ନୀତି ଓ ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡୀୟ ଫଳ ଏଠାରେ ଏକତ୍ର ହୁଏ।

स्वर्णबिन्दुतीर्थमाहात्म्य (Glory of the Svarṇabindu Tīrtha)
ମାର୍କଣ୍ଡେୟ ‘ସ୍ୱର୍ଣ୍ଣବିନ୍ଦୁ’ ନାମକ ପବିତ୍ର ତୀର୍ଥକୁ ଚିହ୍ନଟ କରି ତାହାର ଆଚାର-ବିଧି ଓ ଫଳଶ୍ରୁତି ବର୍ଣ୍ଣନା କରନ୍ତି। ଏହି ଅଧ୍ୟାୟର କେନ୍ଦ୍ର ହେଉଛି ତୀର୍ଥସ୍ନାନ ଏବଂ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ କାଞ୍ଚନ (ସୁନା) ଦାନ; ଏହାକୁ ମହାପୁଣ୍ୟକର କର୍ମ ବୋଲି କୁହାଯାଇଛି। ସୁନାକୁ ଅଗ୍ନିତେଜରୁ ଜନ୍ମିତ ‘ଶ୍ରେଷ୍ଠ ରତ୍ନ’ ଭାବେ ଦେଖାଇ ଦାନରେ ତାହାର ବିଶେଷ ପ୍ରଭାବ କଥାହୋଇଛି। କେଶାଗ୍ର ପରିମାଣର ଅତି ଅଳ୍ପ ସୁନା ମଧ୍ୟ ଯଦି ଏହି ତୀର୍ଥସମ୍ବନ୍ଧରେ ବିଧିପୂର୍ବକ ଦାନ କରାଯାଏ, ତେବେ ସେଠାରେ ଦେହାନ୍ତ ହେଲେ ସ୍ୱର୍ଗାରୋହଣ ମିଳେ ବୋଲି କୁହାଯାଇଛି। ଦାତା ବିଦ୍ୟାଧର ଓ ସିଦ୍ଧମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସମ୍ମାନିତ ହୁଏ, ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବିମାନରେ କଳ୍ପାନ୍ତ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ବସେ, ପରେ ଧନୀ କୁଳରେ ଦ୍ୱିଜ ଭାବେ ଉତ୍ତମ ମାନବଜନ୍ମ ପାଏ। ଏହି ସ୍ଥାନରେ ସ୍ୱର୍ଣ୍ଣଦାନ ମନ-ବାକ୍-କାୟ ଦୋଷକୁ ଶୀଘ୍ର ନାଶ କରେ—ଏହି କର୍ମଶୁଦ୍ଧିର ଉପଦେଶ ମୁଖ୍ୟ।

पितृऋणमोचनतीर्थप्रशंसा — Praise of the Tīrtha that Releases Ancestral Debt (Pitṛ-ṛṇa-mocana)
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ମାର୍କଣ୍ଡେୟ ଋଷି ଏକ ରାଜାଙ୍କୁ ‘ପିତୃଣାମ୍ ଋଣମୋଚନମ୍’ ନାମରେ ତ୍ରିଲୋକପ୍ରସିଦ୍ଧ ତୀର୍ଥର ମହିମା ଉପଦେଶ କରନ୍ତି। ବିଧିଅନୁସାରେ ସ୍ନାନ, ପରେ ପିତୃଦେବତାଙ୍କୁ ତର୍ପଣ ଓ ଦାନ—ଏହି କ୍ରମରେ ମନୁଷ୍ୟ ‘ଅନୃଣ’ ଅର୍ଥାତ୍ ଋଣ/ବାଧ୍ୟତାରୁ ମୁକ୍ତ ହୁଏ ବୋଲି କୁହାଯାଇଛି। ପୁତ୍ର ଓ କର୍ମପରମ୍ପରାର ଆବଶ୍ୟକତାର ତାତ୍ତ୍ୱିକ କାରଣ ମଧ୍ୟ ଦିଆଯାଇଛି—ପିତୃମାନେ ପୁତ୍ରକୁ ଆକାଂକ୍ଷା କରନ୍ତି, କାରଣ ପୁତ୍ର ‘ପୁଣ୍ଣାମା’ ନରକରୁ ଉଦ୍ଧାରକ ବୋଲି ପୁରାଣମତ ଅଛି; ତେଣୁ ଶ୍ରାଦ୍ଧ-ତର୍ପଣାଦି କ୍ରିୟା ଅବିଚ୍ଛିନ୍ନ ରହିବା ଉଚିତ। ପରେ ଋଣତ୍ରୟର ବିଭାଜନ: ପିତୃଋଣ ପିଣ୍ଡଦାନ ଓ ଜଳତର୍ପଣରେ, ଦେବଋଣ ଅଗ୍ନିହୋତ୍ର ଓ ଯଜ୍ଞରେ, ଏବଂ ମାନବ/ସାମାଜିକ ଋଣ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ପ୍ରତିଶ୍ରୁତ ଦାନ, ତୀର୍ଥସେବା ଓ ଦେଉଳକାର୍ଯ୍ୟର କର୍ତ୍ତବ୍ୟପାଳନରେ ଶୋଧ ହୁଏ। ଶେଷରେ ଫଳଶ୍ରୁତି—ଏହି ତୀର୍ଥରେ କରାଯାଇଥିବା ଦାନ-ତର୍ପଣ ଓ ଗୁରୁଜନଙ୍କ ସନ୍ତୋଷ ଅକ୍ଷୟ ଫଳ ଦେଇଥାଏ; ସେହି ପୁଣ୍ୟ ସାତ ଜନ୍ମ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଦିବଙ୍ଗତ ପିତୃମାନଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ଉପକାର କରେ ବୋଲି ଉଲ୍ଲେଖ ଅଛି।

भारभूतीतीर्थ-माहात्म्य / The Māhātmya of Bhārabhūti Tīrtha (Bhāreśvara) on the Revā (Narmadā)
ମାର୍କଣ୍ଡେୟ ମୁନି କ୍ରମେ ନର୍ମଦା-ତଟର ପୁଷ୍କଲୀ, କ୍ଷମାନାଥ ଆଦି ତୀର୍ଥମାନଙ୍କୁ ଚିହ୍ନଟ କରି, ରେବା (ନର୍ମଦା) ନଦୀରେ ଯେଉଁଠି ଶିବ ରୁଦ୍ର-ମହେଶ୍ୱର ରୂପେ ସନ୍ନିହିତ, ସେହି ଭାରଭୂତି ତୀର୍ଥର ଉତ୍ପତ୍ତି କଥା କହନ୍ତି। ଯୁଧିଷ୍ଠିର ‘ଭାରଭୂତି’ ନାମର କାରଣ ପଚାରନ୍ତି। ପ୍ରଥମ ଦୃଷ୍ଟାନ୍ତରେ ଧର୍ମଶୀଳ ବ୍ରାହ୍ମଣ ବିଷ୍ଣୁଶର୍ମା ଶୁଚିତା ଓ ତପସ୍ୟାରେ ଜୀବନ ଯାପନ କରନ୍ତି; ମହାଦେବ ବଟୁ (ଛାତ୍ର) ରୂପେ ଆସି ତାଙ୍କଠାରେ ପଢ଼ନ୍ତି। ଖାଦ୍ୟ ପ୍ରସ୍ତୁତିକୁ ନେଇ ଅନ୍ୟ ଶିଷ୍ୟମାନଙ୍କ ସହ ବିବାଦ ହେଲେ ପଣ ହୁଏ; ଶିବ ପ୍ରଚୁର ଅନ୍ନ ପ୍ରକଟ କରନ୍ତି ଏବଂ ପରେ ନଦୀତଟରେ ପଣ ଅନୁସାରେ ଶିଷ୍ୟମାନଙ୍କୁ ‘ଭାର’ ସହିତ ନର୍ମଦାରେ ଫେଙ୍ଗି ନିଜେ ଉଦ୍ଧାର କରନ୍ତି। ସେଠାରେ ‘ଭାରଭୂତି’ ନାମର ଲିଙ୍ଗ ପ୍ରତିଷ୍ଠା ହୁଏ ଓ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କ ପାପଭୟ ନିବାରିତ ହୁଏ। ଦ୍ୱିତୀୟ ଦୃଷ୍ଟାନ୍ତରେ ଜଣେ ବଣିକ ବିଶ୍ୱାସୀ ମିତ୍ରଙ୍କୁ ହତ୍ୟା କରି ଦ୍ରୋହ କରେ; ମୃତ୍ୟୁ ପରେ ସେ ଘୋର ଦଣ୍ଡ ଭୋଗ କରି ଅନେକ ଯୋନିରେ ଭ୍ରମଣ କରି ଧର୍ମପରାୟଣ ରାଜାଙ୍କ ଘରେ ଭାରବାହୀ ବୃଷଭ ହୋଇ ଜନ୍ମ ନେଉଛି। କାର୍ତ୍ତିକ ଶିବରାତ୍ରିରେ ଭାରେଶ୍ୱର କ୍ଷେତ୍ରରେ ରାଜା ସ୍ନାନ, ଅର୍ପଣ, ରାତ୍ରି ପ୍ରହରମାନେ ଚତୁର୍ବିଧ ଲିଙ୍ଗ-ପୂରଣ, ସୁବର୍ଣ୍ଣ-ତିଳ-ବସ୍ତ୍ର-ଗୋଦାନ ଆଦି ଦାନ ଓ ଜାଗରଣ କରନ୍ତି; ତାହାରେ ବୃଷଭ ଶୁଦ୍ଧ ହୋଇ ଉତ୍ତମ ଗତି ପାଏ। ଫଳଶ୍ରୁତି—ଏଠାରେ ସ୍ନାନ ଓ ବ୍ରତାଚରଣରେ ମହାପାପ ମଧ୍ୟ ନଶ୍ଟ ହୁଏ, ଅଳ୍ପ ଦାନ ମଧ୍ୟ ଅକ୍ଷୟ ପୁଣ୍ୟ ଦେଏ; ଏଠାରେ ମୃତ୍ୟୁ ହେଲେ ଅବିଚ୍ଛିନ୍ନ ଶିବଲୋକ, କିମ୍ବା ଶୁଭ ଜନ୍ମ ମାଧ୍ୟମରେ ପୁନଃ ମୋକ୍ଷମାର୍ଗ ମିଳେ।

पुङ्खतीर्थमाहात्म्य (Puṅkha Tīrtha Māhātmya)
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ଶ୍ରୀ ମାର୍କଣ୍ଡେୟ ପୁଙ୍ଖ ତୀର୍ଥର ମାହାତ୍ମ୍ୟ କହି ଏହାକୁ “ଉତ୍ତମ” ତୀର୍ଥ ଭାବେ ପ୍ରତିଷ୍ଠା କରନ୍ତି। ପୂର୍ବକାଳରେ ଏହି ତୀର୍ଥରେ ପୁଙ୍ଖଙ୍କ ସିଦ୍ଧିଲାଭର ଦୃଷ୍ଟାନ୍ତ ସ୍ମରଣ କରାଇ ତୀର୍ଥର ପାବନତା ସ୍ଥାପିତ କରାଯାଏ। ପରେ ଏହି ସ୍ଥାନର ଖ୍ୟାତିକୁ ଜାମଦଗ୍ନ୍ୟ (ପରଶୁରାମ)ଙ୍କ ତପସ୍ୟା ସହ ଯୋଡ଼ାଯାଏ—କ୍ଷତ୍ରିୟ ପ୍ରଭୁତ୍ୱ ନିବାରକ ସେ ମହାବଳୀ ନର୍ମଦାର ଉତ୍ତର ତଟରେ ଦୀର୍ଘକାଳ କଠୋର ତପ କରନ୍ତି। ତାପରେ ଫଳଶ୍ରୁତି କ୍ରମବଦ୍ଧ ଭାବେ ଦିଆଯାଏ—ତୀର୍ଥସ୍ନାନ ଓ ପରମେଶ୍ୱର ପୂଜା କଲେ ଇହଲୋକରେ ବଳ ଏବଂ ପରଲୋକରେ ମୋକ୍ଷ ମିଳେ; ଦେବ-ପିତୃ ତର୍ପଣ/ପୂଜାରେ ପିତୃଋଣମୁକ୍ତି ହୁଏ; ସେଠାରେ ପ୍ରାଣତ୍ୟାଗ କଲେ ରୁଦ୍ରଲୋକ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଅପରାବର୍ତ୍ତନୀୟ ଗତି ମିଳେ। ସ୍ନାନରେ ଅଶ୍ୱମେଧ ଯଜ୍ଞଫଳ, ବ୍ରାହ୍ମଣଭୋଜନରେ ଅତ୍ୟଧିକ ପୁଣ୍ୟବୃଦ୍ଧି (ଏକ ଭୋଜନ ମଧ୍ୟ ବହୁ ସଂଖ୍ୟା ସମାନ), ଏବଂ ବୃଷଭଧ୍ୱଜ (ଶିବ) ଆରାଧନାରେ ବାଜପେୟ ଯଜ୍ଞଫଳ ପ୍ରାପ୍ତି କୁହାଯାଇଛି। ଏଭଳି ଏହି ଅଧ୍ୟାୟ ସ୍ଥାନାଧାରିତ ଶୈବ ଆଚରଣକୁ ଉଚ୍ଚ ଫଳଦାୟକ ଧର୍ମମାର୍ଗ ଭାବେ ନିର୍ଦ୍ଦେଶ କରେ।

Atithi-dharma Parīkṣā on the Narmadā Bank and the Māheśvara Āyatana ‘Muṇḍināma’ (अतिथिधर्मपरीक्षा तथा ‘मुण्डिनाम’ आयतनमाहात्म्यम्)
ମାର୍କଣ୍ଡେୟ ଯୁଧିଷ୍ଠିରଙ୍କୁ ନର୍ମଦା-ତଟରେ ଶ୍ରାଦ୍ଧକାଳର ଏକ ଘଟଣା କହନ୍ତି। ଗୋଟିଏ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଗୃହସ୍ଥ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କୁ ଭୋଜନ ପାଇଁ ବସାଇଥିବା ବେଳେ, ମହେଶ୍ୱର କୁଷ୍ଠୀ ଓ ଦୁର୍ଗନ୍ଧଯୁକ୍ତ ବ୍ରାହ୍ମଣର ଛଦ୍ମବେଶରେ ଆସି ସମସ୍ତଙ୍କ ସହ ଭୋଜନ କରିବାକୁ ଅନୁରୋଧ କରନ୍ତି। କିନ୍ତୁ ଗୃହସ୍ଥ ଓ ଉପସ୍ଥିତ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ତାଙ୍କୁ ଅଶୁଚି ଭାବି କଠୋର କଥା କହି ତ୍ୟାଗ କରନ୍ତି। ଦେବତା ଚାଲିଯିବା ସହିତ ଭୋଜନ ଅଜଣା ଭାବେ ନଷ୍ଟ ହୋଇଯାଏ—ପାତ୍ରମାନେ କୀଟରେ ଭରିଯାଏ, ସମସ୍ତେ ଆଶ୍ଚର୍ୟ ହୁଅନ୍ତି। ତେବେ ଜଣେ ବିବେକୀ ବ୍ରାହ୍ମଣ କହନ୍ତି ଯେ ଏହା ଅତିଥି-ନିନ୍ଦାର ବିପାକ; ଆଗନ୍ତୁକ ସ୍ୱୟଂ ପରମେଶ୍ୱର ଧର୍ମପରୀକ୍ଷା ପାଇଁ ଆସିଥିଲେ। ସେ ନିୟମ ସ୍ମରଣ କରାନ୍ତି—ଅତିଥିକୁ ରୂପ (ସୁନ୍ଦର/କୁରୂପ), ଅବସ୍ଥା (ଶୁଚି/ଅଶୁଚି) କିମ୍ବା ବାହ୍ୟ ପରିଚୟ ଦେଖି ବିଚାର କରିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ; ବିଶେଷତଃ ଶ୍ରାଦ୍ଧରେ ଅବହେଳା କଲେ ବିନାଶକ ଶକ୍ତି ଅର୍ପଣକୁ ଗ୍ରସି ନେଇଥାଏ। ସମସ୍ତେ ଖୋଜି ଦେଖନ୍ତି ଯେ ସେ ଖମ୍ଭ ପରି ନିଶ୍ଚଳ ଭାବେ ଦଣ୍ଡାୟମାନ; ସେମାନେ ପ୍ରଣାମ କରି ପ୍ରାର୍ଥନା କରନ୍ତି। ମହେଶ୍ୱର କରୁଣାରେ ପ୍ରସନ୍ନ ହୋଇ ଭୋଜନକୁ ପୁନଃ ସିଦ୍ଧ/ପ୍ରଦାନ କରନ୍ତି ଏବଂ ନିଜ ମଣ୍ଡଳପୂଜା ଅବିରତ କରିବାକୁ ଉପଦେଶ ଦିଅନ୍ତି। ଶେଷରେ ତ୍ରିଶୂଳଧାରୀ ପ୍ରଭୁଙ୍କ ‘ମୁଣ୍ଡିନାମ’ ଆୟତନର ମାହାତ୍ମ୍ୟ କୁହାଯାଏ—ଏହା ମଙ୍ଗଳକର, ପାପନାଶକ, କାର୍ତ୍ତିକରେ ବିଶେଷ ଫଳଦାୟକ ଏବଂ ପୁଣ୍ୟରେ ଗୟାତୀର୍ଥ ସମ।

Dīṇḍimeśvaranāmotpattiḥ (Origin of the Name Dīṇḍimeśvara) / The Etiology of Dindimeshvara
ମାର୍କଣ୍ଡେୟ କହନ୍ତି—ମହେଶ୍ୱର ଭିକ୍ଷୁରୂପ ଧାରଣ କରି ଭୁଖ-ତୃଷ୍ଣାରେ କ୍ଲାନ୍ତ ହୋଇ ଗୋଟିଏ ଗ୍ରାମକୁ ପ୍ରବେଶ କରନ୍ତି। ତାଙ୍କ ଦେହ ଭସ୍ମଲିପ୍ତ, ଗଳାରେ ଅକ୍ଷସୂତ୍ର, ହାତରେ ତ୍ରିଶୂଳ, ଜଟା ଓ ଆଭୂଷଣରେ ଶୋଭିତ; ସେ ଡମରୁ ବଜାନ୍ତି, ଯାହାର ନାଦ ଦିଣ୍ଡିମ (ନଗାଡ଼ା) ସଦୃଶ ବୋଲି ବର୍ଣ୍ଣିତ। ଶିଶୁ ଓ ଗ୍ରାମବାସୀ ଘେରି ରହିଲେ, ସେ କେବେ ଗୀତ, କେବେ ହାସ, କେବେ କଥା, କେବେ ନୃତ୍ୟ କରି—ଦର୍ଶକଙ୍କୁ କେବେ ଦିଶନ୍ତି, କେବେ ଅଦୃଶ୍ୟ ହୋଇଯାଆନ୍ତି। ଏଠାରେ ଏକ ସତର୍କବାଣୀ ମଧ୍ୟ ଅଛି—ସେ ଖେଳଛଳରେ ଯେଉଁଠି ତାହା ରଖନ୍ତି, ସେଇ ଘର ‘ଭାରଗ୍ରସ୍ତ’ ହୋଇ ନଶିଯାଏ ବୋଲି କୁହାଯାଏ; ଏହା ଦେବତାଙ୍କ ପ୍ରତି ଅବମାନ, ଭୁଲ ପରିଚୟ, କିମ୍ବା ଅନିୟନ୍ତ୍ରିତ ଦିବ୍ୟ-ସାନ୍ନିଧ୍ୟର ଅସ୍ଥିର ଶକ୍ତି ବିଷୟରେ ନୈତିକ-ଆଚାରଗତ ସୂଚନା। ଲୋକେ ଭକ୍ତିରେ ଶଙ୍କରଙ୍କୁ ସ୍ତୁତି କରିବା ସହିତ ପ୍ରଭୁ ‘ଦିଣ୍ଡିମ-ରୂପ’ରେ ପ୍ରକଟ ହୁଅନ୍ତି ଏବଂ ସେଠାରୁ ଦିଣ୍ଡିମେଶ୍ୱର ନାମରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ହୁଅନ୍ତି। ଏହି ରୂପ/ସ୍ଥଳର ଦର୍ଶନ ଓ ସ୍ପର୍ଶରେ ସର୍ବପାପମୋଚନ ଫଳ ମିଳେ ବୋଲି ଫଳଶ୍ରୁତି କୁହେ।

Āmaleśvara-Māhātmya: Śambhu in Child-Form and the Fruit of Worship (आमलेश्वर-माहात्म्य)
ଶ୍ରୀ ମାର୍କଣ୍ଡେୟ ଏକ ସଂକ୍ଷିପ୍ତ କିନ୍ତୁ ତତ୍ତ୍ୱଗର୍ଭ ଉପାଖ୍ୟାନ କହନ୍ତି, ଯାହା ତୀର୍ଥମାହାତ୍ମ୍ୟ ଓ ନୀତିଶିକ୍ଷା—ଦୁହେଁ। ସେ ଦେବଙ୍କ “ମହତ୍ ଚରିତ” ଉଲ୍ଲେଖ କରି କହନ୍ତି ଯେ ଏହାର ଶ୍ରବଣମାତ୍ରେ ସମସ୍ତ ପାପ ନାଶ ହୁଏ—ଏହି ଫଳଶ୍ରୁତି। କଥାରେ ଶମ୍ଭୁ (ଶିବ) ଶିଶୁରୂପେ ଗ୍ରାମର ପିଲାମାନଙ୍କ ସହ ଆମଲକ (ଆଁଳା) ଫଳ ନେଇ ଖେଳନ୍ତି। ପିଲାମାନେ ଫଳ ଛାଡ଼ିଲେ, ଶିବ କ୍ଷଣେ ତାହା ଆଣି ପୁଣି ଫେରାଇ ଛାଡ଼ନ୍ତି; ଖେଳ ଦିଗଦିଗନ୍ତରେ ବିସ୍ତାରିତ ହେଲେ ସେମାନେ ବୁଝନ୍ତି—ଏହି ଆମଲକ ହିଁ ପରମେଶ୍ୱର। ଶେଷରେ “ଆମଲେଶ୍ୱର” କୁ ସର୍ବଶ୍ରେଷ୍ଠ ତୀର୍ଥ ବୋଲି ଘୋଷଣା କରାଯାଇ, ସେଠାରେ ଏକଥର ଭକ୍ତିରେ ପୂଜା କଲେ ମଧ୍ୟ ପରମ ପଦ ମିଳେ ବୋଲି କୁହାଯାଏ।

Devamārga–Balākeśvara Māhātmya (कन्थेश्वर–बलाकेश्वर–देवमार्ग माहात्म्य)
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ମାର୍କଣ୍ଡେୟ ଶୈବ ତୀର୍ଥର ଉତ୍ପତ୍ତି ଓ ମାହାତ୍ମ୍ୟ କଥନ କରନ୍ତି। ଆରମ୍ଭରେ ଫଳଶ୍ରୁତି—ଏହି କଥା ମାତ୍ର ଶ୍ରବଣ କଲେ ସମସ୍ତ ପାପରୁ ମୁକ୍ତି ମିଳେ। ଶିବ କପାଳୀ/କାନ୍ଥିକ ରୂପରେ ଭୈରବସ୍ୱରୂପ, ପିଶାଚ-ରାକ୍ଷସ-ଭୂତ-ଡାକିନୀ-ଯୋଗିନୀମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ, ପ୍ରେତାସନରେ ଆସୀନ, ଘୋର ତପସ୍ୟାରତ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ତ୍ରିଲୋକକୁ ଅଭୟ ଦେଇଥିବା ଭାବେ ବର୍ଣ୍ଣିତ। ଆଷାଢ଼ୀ ଅବସରରେ ଶିବଙ୍କ କନ୍ଥା (ଚୋଗା) ଯେଉଁଠି ପଡ଼େ, ସେଠାରେ ସେ ‘କନ୍ଥେଶ୍ୱର’ ନାମରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ; ତାଙ୍କ ଦର୍ଶନ ଅଶ୍ୱମେଧସମ ପୁଣ୍ୟ ଦେଇଥାଏ। ପରେ ଦେବମାର୍ଗରେ ଇଚ୍ଛା ଓ କୃପା ବିଷୟରେ ଶିକ୍ଷାମୂଳକ ପ୍ରସଙ୍ଗ ଆସେ। ଶିବ ଜଣେ ବଣିକଙ୍କୁ ଭେଟି ‘ବଲାକ’ ଦ୍ୱାରା ଲିଙ୍ଗକୁ ପୂରଣ/ଉଚ୍ଚ କରିବା ପରୀକ୍ଷା ଦିଅନ୍ତି; ଲୋଭ ଓ ମୋହରେ ବଣିକ ନିଜ ସଞ୍ଚିତ ସମ୍ପଦ ସବୁ ଖର୍ଚ୍ଚ କରି ଶେଷ କରେ। ଶିବ ହାସ୍ୟରେ ଲିଙ୍ଗକୁ ଖଣ୍ଡିତ କରି ‘ପୂର୍ଣ୍ଣତା’ର ଧାରଣାକୁ ପ୍ରଶ୍ନ କରନ୍ତି; ବଣିକ ଦୋଷ ସ୍ୱୀକାର କରି ପଶ୍ଚାତ୍ତାପ କଲେ ତାକୁ ଅକ୍ଷୟ ଧନ ଦାନ କରନ୍ତି। ବଲାକ-ଅଳଙ୍କୃତ ସେଇ ଲିଙ୍ଗ ଲୋକହିତ ପାଇଁ ‘ପ୍ରତ୍ୟୟ’ ଭାବେ ସେଠାରେ ରହି ‘ଦେବମାର୍ଗ’ ଓ ‘ବଲାକେଶ୍ୱର’ ନାମରେ ଖ୍ୟାତ ହୁଏ। ସେଠାରେ ଦର୍ଶନ-ପୂଜାରେ ପାପକ୍ଷୟ; ପଞ୍ଚାୟତନ ଭାବରେ ବଲାକେଶ୍ୱରାରାଧନା ରୁଦ୍ରଲୋକ ପ୍ରଦାନ କରେ; ଦେବମାର୍ଗରେ ମୁମୁକ୍ଷୁର ମୃତ୍ୟୁ ହେଲେ ରୁଦ୍ରଲୋକରୁ ପୁନରାଗମନ ନାହିଁ।

Śṛṅgitīrtha-Māhātmya (Glory of Śṛṅgī Tīrtha): Mokṣa and Piṇḍadāna
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ଶ୍ରୀ ମାର୍କଣ୍ଡେୟଙ୍କ ସଂକ୍ଷିପ୍ତ ଉପଦେଶ ରହିଛି—ଦେହଧାରୀ ଜୀବମାନଙ୍କ ପାଇଁ ମୋକ୍ଷଦାୟକ ଶୃଙ୍ଗିତୀର୍ଥକୁ ତୀର୍ଥଯାତ୍ରା କରିବା ଉଚିତ। ଏହି ତୀର୍ଥକୁ “ମୋକ୍ଷଦ” ବୋଲି ପ୍ରଶଂସା କରାଯାଇଛି ଏବଂ ନିଶ୍ଚିତ ଆଶ୍ୱାସନ ଦିଆଯାଇଛି ଯେ ଯେ କେହି ସେଠାରେ ଦେହତ୍ୟାଗ କରେ, ସେ ନିଃସନ୍ଦେହେ ମୋକ୍ଷ ପାଏ। ଏହି ସ୍ଥାନକୁ ପିତୃକର୍ତ୍ତବ୍ୟ ସହିତ ମଧ୍ୟ ଯୋଡ଼ାଯାଇଛି। ସେଠାରେ ପିଣ୍ଡଦାନ କଲେ ମନୁଷ୍ୟ ପିତୃଋଣରୁ ମୁକ୍ତ (ଅନୃଣ) ହୁଏ; ଏବଂ ସଞ୍ଚିତ ପୁଣ୍ୟରେ ଶୁଦ୍ଧ ହୋଇ “ଗାଣେଶ୍ୱରୀ ଗତି” ନାମକ, ଶୈବ ପରଲୋକ-ବ୍ୟବସ୍ଥାରେ ଉଚ୍ଚ ଅବସ୍ଥାକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଏ। ଏଭଳି ଭାବେ ଅଧ୍ୟାୟଟି ମୋକ୍ଷ, ପିତୃଧର୍ମ ଓ ତୀର୍ଥାଚରଣକୁ ଏକତ୍ର କରେ।

Aṣāḍhī Tīrtha Māhātmya (Glory of the Aṣāḍhī Sacred Ford)
ମାର୍କଣ୍ଡେୟ ରାଜାଙ୍କୁ ସମ୍ବୋଧନ କରି କହନ୍ତି—ଅଷାଢୀ ତୀର୍ଥକୁ ଯାଅ; ସେଠାରେ ମହେଶ୍ୱର “କାମିକ” (ଇଚ୍ଛା-ପୂରଣକାରୀ) ରୂପରେ ସନ୍ନିହିତ। ପରେ ସେ ତୀର୍ଥର ମାହାତ୍ମ୍ୟ ବଢ଼ାଇ କହନ୍ତି ଯେ ଏହା “ଚାତୁର୍ୟୁଗ”—ଚାରିଯୁଗରେ ଫଳଦାୟକ—ଏବଂ ସମସ୍ତ ପବିତ୍ର ସ୍ଥାନମଧ୍ୟରେ ଅନୁତ୍ତମ। ଫଳଶ୍ରୁତିରେ କୁହାଯାଇଛି, ଏଠାରେ ସ୍ନାନ କଲେ ମନୁଷ୍ୟ ରୁଦ୍ରଙ୍କ ପରିଚାରକ ହୁଏ, ଶିବସାନ୍ନିଧ୍ୟ ଓ ସେବାଭାଗ୍ୟ ପାଏ। ଆଉ ଏଠାରେ ଦେହତ୍ୟାଗ କରୁଥିବା ବ୍ୟକ୍ତିର ଗତି ଅପରିବର୍ତ୍ତନୀୟ; ନିଶ୍ଚୟ ଭାବେ ସେ ରୁଦ୍ରଲୋକ ପ୍ରାପ୍ତ କରେ। ଏହି ଅଧ୍ୟାୟ ତୀର୍ଥଯାତ୍ରା, ସ୍ନାନକ୍ରିୟା ଓ ମୋକ୍ଷ-ଆଶ୍ୱାସନକୁ ସଂକ୍ଷିପ୍ତ ଧାର୍ମିକ ନିର୍ଦ୍ଦେଶ ଭାବେ ଏକତ୍ର କରେ।

एरण्डीसङ्गमतīर्थमाहात्म्य (Glory of the Eraṇḍī Confluence Tīrtha)
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ଋଷି ମାର୍କଣ୍ଡେୟ ସଂକ୍ଷେପରେ ତୀର୍ଥ-ଉପଦେଶ ଦିଅନ୍ତି। ଏରଣ୍ଡୀ-ସଙ୍ଗମକୁ ଦେବ ଓ ଅସୁର—ଦୁହେଁ ପୂଜିତ, ଅତ୍ୟନ୍ତ ପବିତ୍ର ଓ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ସଙ୍ଗମ-ତୀର୍ଥ ବୋଲି ଘୋଷଣା କରି ତାହାର ମାହାତ୍ମ୍ୟ ସ୍ଥାପିତ କରାଯାଏ। ଯାତ୍ରୀ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଓ ମନକୁ ସଂଯମ କରି ଉପବାସ କରିବା ଏବଂ ବିଧିଅନୁସାରେ ସ୍ନାନ କରିବାକୁ କୁହାଯାଇଛି। ଏହି ଆଚରଣରେ ଶୁଦ୍ଧି ହୁଏ ଓ ବ୍ରହ୍ମହତ୍ୟା ପରି ଘୋର ପାପଭାରରୁ ମଧ୍ୟ ମୁକ୍ତି ମିଳେ ବୋଲି ତତ୍ତ୍ୱ ପ୍ରକାଶିତ। ଶେଷରେ ଫଳଶ୍ରୁତି: ଯେ ଭକ୍ତ ଏହି ତୀର୍ଥରେ ଦେହତ୍ୟାଗ କରେ, ସେ ନିଶ୍ଚୟ ରୁଦ୍ରଲୋକ ପ୍ରାପ୍ତ କରି ଅନିବର୍ତ୍ତିକା ଗତି—ପୁନରାବୃତ୍ତି-ରହିତ ପଥ—ଲାଭ କରେ।

जमदग्नितीर्थ-माहात्म्यं तथा कार्तवीर्यार्जुन-परशुराम-चरितम् (Jamadagni Tīrtha Māhātmya and the Kārtavīrya–Paraśurāma Narrative)
ମାର୍କଣ୍ଡେୟ ଯୁଧିଷ୍ଠିରଙ୍କୁ ଅତ୍ୟନ୍ତ ପ୍ରଶଂସିତ ଜମଦଗ୍ନି-ତୀର୍ଥର ମହିମା କହନ୍ତି; ଜନାର୍ଦନ/ବାସୁଦେବଙ୍କ ମାନବ-ରୂପର କଲ୍ୟାଣକାରୀ ଲୀଳା ସହ ଏଠାରେ ‘ସିଦ୍ଧି’ର ପ୍ରସଙ୍ଗ ଜଡିତ। ପରେ ହୈହୟ ରାଜା ସହସ୍ରବାହୁ କାର୍ତ୍ତବୀର୍ୟ ଅର୍ଜୁନ ଶିକାର ସମୟରେ ଜମଦଗ୍ନିଙ୍କ ଆଶ୍ରମକୁ ଆସନ୍ତି। କାମଧେନୁ/ସୁରଭୀର ଅଲୌକିକ ପ୍ରଭାବରେ ଋଷି ଆତିଥ୍ୟ କରନ୍ତି; ସମୃଦ୍ଧିର କାରଣ ଜାଣି ରାଜା ଗାଈଟିକୁ ଚାହାନ୍ତି, ଅସଂଖ୍ୟ ସାଧାରଣ ଗାଈ ବଦଳାରେ ଦେଲେ ମଧ୍ୟ ଜମଦଗ୍ନି ମନା କରନ୍ତି। ତେବେ ସଂଘର୍ଷ ଆରମ୍ଭ—ଜମଦଗ୍ନି ତପୋବଳର ‘ବ୍ରହ୍ମଦଣ୍ଡ’ ପ୍ରୟୋଗ କରନ୍ତି, ଏବଂ କାମଧେନୁଙ୍କ ଦେହରୁ ଶସ୍ତ୍ରଧାରୀ ଗଣ ଉଦ୍ଭବିତ ହୋଇ ଯୁଦ୍ଧ ତୀବ୍ର ହୁଏ। ଶେଷରେ କାର୍ତ୍ତବୀର୍ୟ ଓ ସହାୟ କ୍ଷତ୍ରିୟମାନେ ଜମଦଗ୍ନିଙ୍କୁ ବଧ କରନ୍ତି; ତାହାର ପ୍ରତିଶୋଧରେ ପରଶୁରାମ ପୁନଃପୁନଃ କ୍ଷତ୍ରିୟ ବଂଶ ନାଶ କରି ସମନ୍ତପଞ୍ଚକରେ ପାଞ୍ଚ ରକ୍ତ-ହ୍ରଦ ସୃଷ୍ଟି କରି ପିତୃକାର୍ଯ୍ୟ ପୂରଣ କରନ୍ତି। ପରେ ପିତୃଗଣ ଓ ଋଷିମାନେ ସଂଯମର ଉପଦେଶ ଦେଇ ସେହି ହ୍ରଦପରିସରକୁ ପୁଣ୍ୟକ୍ଷେତ୍ର ଭାବେ ପବିତ୍ର କରନ୍ତି। ଅଧ୍ୟାୟ ଶେଷରେ ନର୍ମଦା–ସାଗର ସଙ୍ଗମର ବିଧି—ସିଧା ସ୍ପର୍ଶରେ ସାବଧାନତା, ସ୍ପର୍ଶନ-ମନ୍ତ୍ର, ସ୍ନାନ, ଅର୍ଘ୍ୟଦାନ, ବିସର୍ଜନ—ଉଲ୍ଲେଖ ହୋଇଛି; ଭକ୍ତିରେ ଜମଦଗ୍ନି-ରେଣୁକାଙ୍କ ଦର୍ଶନ କରି ଏହି କର୍ମ କଲେ ଶୁଦ୍ଧି, ପିତୃଉଦ୍ଧାର ଓ ଦିବ୍ୟଲୋକରେ ଶୁଭବାସ ମିଳେ ବୋଲି ଫଳଶ୍ରୁତି କହେ।

Koṭīśvara Tīrtha Māhātmya (कोटीश्वरतीर्थमाहात्म्य) — Multiplication of Merit at Koṭīśvara on the Narmadā
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ମୁନି ମାର୍କଣ୍ଡେୟ ନର୍ମଦାର ଦକ୍ଷିଣ ତଟରେ ଅବସ୍ଥିତ ପରମ ତୀର୍ଥ କୋଟୀଶ୍ୱରର ମାହାତ୍ମ୍ୟ ଓ ତତ୍ତ୍ୱବିଚାର ବର୍ଣ୍ଣନା କରନ୍ତି। ସେଠାରେ ସ୍ନାନ, ଦାନ ଏବଂ ସାଧାରଣତଃ ଯେକୌଣସି କର୍ମ—ଶୁଭ କିମ୍ବା ଅଶୁଭ—‘କୋଟି-ଗୁଣ’ ହୋଇ, ଅର୍ଥାତ୍ କୋଟିଗୁଣ ଫଳଦାୟକ ହୁଏ ବୋଲି ମୂଳ ସିଦ୍ଧାନ୍ତ ଦିଆଯାଇଛି। କୋଟିତୀର୍ଥର ପ୍ରାମାଣ୍ୟ ପାଇଁ ପୂର୍ବଦୃଷ୍ଟାନ୍ତ ଉଲ୍ଲେଖ ହୁଏ—ଦେବ, ଗନ୍ଧର୍ବ ଓ ଶୁଦ୍ଧ ଋଷିମାନେ ସେଠାରେ ଦୁର୍ଲଭ ସିଦ୍ଧି ପ୍ରାପ୍ତ କରିଥିଲେ। ସେଇ ସ୍ଥାନରେ ମହାଦେବ ‘କୋଟୀଶ୍ୱର’ ରୂପେ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ; ଦେବାଦିଦେବେଶଙ୍କ କେବଳ ଦର୍ଶନ ମାତ୍ରେ ମଧ୍ୟ ଅନୁତ୍ତର ପ୍ରାପ୍ତିର ସାଧନ ବୋଲି କୁହାଯାଇଛି। ଅନ୍ତେ ଦିଗନିର୍ଦ୍ଦେଶିତ ଧାର୍ମିକ ଭୂଗୋଳ ନିର୍ଣ୍ଣୟ ହୁଏ—ଦକ୍ଷିଣ ମାର୍ଗର ତପସ୍ବୀମାନେ ପିତୃଲୋକ ସହ ସମ୍ବନ୍ଧିତ, ଏବଂ ନର୍ମଦାର ଉତ୍ତର ତଟର ଶ୍ରେଷ୍ଠ ମୁନିମାନେ ଦେବଲୋକ ସହ ସମ୍ବନ୍ଧିତ—ଏହାକୁ ଶାସ୍ତ୍ରୀୟ ନିର୍ଣ୍ଣୟ ବୋଲି ପ୍ରତିପାଦନ କରାଯାଇଛି। ଏଭଳି ଭାବେ ସ୍ଥଳମାହାତ୍ମ୍ୟ, ସ୍ଥାନଭିତ୍ତିକ କର୍ମଫଳବୃଦ୍ଧି ଓ ନଦୀତଟ-ଲୋକବ୍ୟବସ୍ଥା ଏକତ୍ର ହୋଇଛି।

लोटणेश्वर-रेवासागर-सङ्गम-माहात्म्य (Lotaneśvara at the Revā–Sāgara Confluence: Ritual Procedure and Merit)
ମାର୍କଣ୍ଡେୟ ରାଜଶ୍ରୋତାଙ୍କୁ ଲୋଟଣେଶ୍ୱର ତୀର୍ଥ ପ୍ରତି ନିର୍ଦ୍ଦେଶ କରନ୍ତି। ନର୍ମଦାର ଉତ୍ତର ତଟରେ ଅବସ୍ଥିତ ଏହି ପରମ ଶୈବ ତୀର୍ଥରେ ଦର୍ଶନ ଓ ପୂଜା କଲେ ଅନେକ ଜନ୍ମର ସଞ୍ଚିତ ପାପ ମଧ୍ୟ ନଶ୍ଟ ହୁଏ। ନର୍ମଦାର ପାବନତା ଶୁଣି ଯୁଧିଷ୍ଠିର ପଚାରନ୍ତି—ସମସ୍ତ ତୀର୍ଥର ଫଳ ଦେଇଥିବା ଏକ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ତୀର୍ଥ କେଉଁଟି? ଉତ୍ତର ରେବା–ସାଗର ସଙ୍ଗମ ମାହାତ୍ମ୍ୟକୁ କେନ୍ଦ୍ର କରେ—ସମୁଦ୍ର ଶ୍ରଦ୍ଧାରେ ରେବାକୁ ଗ୍ରହଣ କରେ, ଏବଂ ସମୁଦ୍ରରେ ଲିଙ୍ଗ ପ୍ରାଦୁର୍ଭାବର କଥା ନର୍ମଦାର ପବିତ୍ରତାକୁ ଲିଙ୍ଗୋତ୍ପତ୍ତି ତତ୍ତ୍ୱ ସହ ଯୋଡ଼େ। ଅଧ୍ୟାୟରେ ଅନୁଷ୍ଠାନ କ୍ରମ ଦିଆଯାଇଛି—କାର୍ତ୍ତିକ ବ୍ରତ, ବିଶେଷତଃ ଚତୁର୍ଦ୍ଦଶୀ ଉପବାସ, ନର୍ମଦାସ୍ନାନ, ତର୍ପଣ ଓ ଶ୍ରାଦ୍ଧ, ରାତ୍ରି ଜାଗରଣ ସହ ଲୋଟଣେଶ୍ୱର ପୂଜା, ଏବଂ ପ୍ରାତଃ ସମୁଦ୍ର ଆହ୍ୱାନ ଓ ସ୍ନାନମନ୍ତ୍ର ସହ ସ୍ନାନବିଧି। ସ୍ନାନ ପରେ ‘ଲୋଟଣ/ଲୁଠନ’ ନାମକ ବିଶେଷ ପରୀକ୍ଷା—ଯାତ୍ରୀ ଲୋଟି ନିଜର ପାପକର୍ମ କି ଧର୍ମକର୍ମ ଲକ୍ଷଣ ଜାଣେ; ପରେ ପଣ୍ଡିତ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଓ ଲୋକପାଳ ପ୍ରତିନିଧିଙ୍କ ସମ୍ମୁଖରେ ପୂର୍ବ ଦୁଷ୍କୃତ୍ୟ ସ୍ୱୀକାର କରି ପୁନଃ ସ୍ନାନ କରି ଯଥାବିଧି ଶ୍ରାଦ୍ଧ କରେ। ଫଳଶ୍ରୁତିରେ ସଙ୍ଗମସ୍ନାନ ଓ ଲୋଟଣେଶ୍ୱର ପୂଜାରେ ଅଶ୍ୱମେଧ ସମ ପୁଣ୍ୟ, ଦାନ‑ଶ୍ରାଦ୍ଧରେ ମହା ସ୍ୱର୍ଗଫଳ, ଏବଂ ଭକ୍ତିସହ ଶ୍ରବଣ‑ପାଠରେ ରୁଦ୍ରଲୋକ ପ୍ରାପ୍ତି ଓ ମୋକ୍ଷୋନ୍ମୁଖ ଫଳ କଥିତ।

Haṃseśvara-Tīrtha Māhātmya (The Glory of the Haṃseśvara Sacred Ford)
ମାର୍କଣ୍ଡେୟ ଯୁଧିଷ୍ଠିରଙ୍କୁ ରେବା (ନର୍ମଦା) ନଦୀର ଦକ୍ଷିଣ ତଟରେ, ମାତୃତୀର୍ଥରୁ ଦୁଇ କ୍ରୋଶ ଦୂରେ ଥିବା ଏକ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ତୀର୍ଥ ଦେଖାନ୍ତି—ହଂସେଶ୍ୱର, ଯାହା ମନର ବୈମନସ୍ୟ ଓ ବିଷାଦ ନାଶକ ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ତୀର୍ଥର ଉତ୍ପତ୍ତି-କଥା ବର୍ଣ୍ଣିତ। କଶ୍ୟପ ବଂଶରେ ଜନ୍ମିତ ଏବଂ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ବାହନ ଭାବେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ହଂସ, ଦକ୍ଷଯଜ୍ଞ ବିଘ୍ନ ସମୟରେ ଭୟରେ ଆଜ୍ଞା ବିନା ପଳାଇଯାଏ। ବ୍ରହ୍ମା ଡାକିଲେ ମଧ୍ୟ ଫେରିନଥିବାରୁ କ୍ରୋଧିତ ହୋଇ ଶାପ ଦିଅନ୍ତି; ତାହାରେ ହଂସର ପତନ ହୁଏ। ଶାପପୀଡିତ ହଂସ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଶରଣକୁ ଯାଇ ପଶୁସ୍ୱଭାବର ସୀମା କହି ନିଜ ଦୋଷ ସ୍ୱୀକାର କରେ, ପ୍ରଭୁତ୍ୟାଗ ପାଇଁ କ୍ଷମା ମାଗେ ଏବଂ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କୁ ଦୀର୍ଘ ସ୍ତୁତି କରେ—ଏକମାତ୍ର ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତା, ଜ୍ଞାନର ମୂଳ, ଧର୍ମ-ଅଧର୍ମର ନିୟନ୍ତା, ଶାପ ଓ ଅନୁଗ୍ରହଶକ୍ତିର ଆଧାର ବୋଲି। ତେବେ ବ୍ରହ୍ମା ଉପଦେଶ ଦିଅନ୍ତି—ତପସ୍ୟାରେ ଶୁଦ୍ଧ ହୋଇ ରେବାରେ ସ୍ନାନ-ସେବା କର, ତଟରେ ମହାଦେବ/ତ୍ର୍ୟମ୍ବକଙ୍କୁ ପ୍ରତିଷ୍ଠା କର। ସେଠାରେ ଶିବପ୍ରତିଷ୍ଠାରେ ବହୁ ଯଜ୍ଞ ଓ ମହାଦାନର ଫଳ ମିଳେ, ଘୋର ପାପ ମଧ୍ୟ ମୋଚିତ ହୁଏ ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ହଂସ ତପ କରି ନିଜ ନାମରେ ଶଙ୍କରଙ୍କୁ ‘ହଂସେଶ୍ୱର’ ଭାବେ ପ୍ରତିଷ୍ଠା କରି ପୂଜା କରେ ଏବଂ ଉତ୍ତମ ଗତି ପାଏ। ଶେଷ ଫଳଶ୍ରୁତିରେ ହଂସେଶ୍ୱର ତୀର୍ଥଯାତ୍ରାର ବିଧାନ—ସ୍ନାନ, ପୂଜା, ସ୍ତୁତି, ଶ୍ରାଦ୍ଧ, ଦୀପଦାନ, ବ୍ରାହ୍ମଣଭୋଜନ, ଏବଂ ଇଚ୍ଛାନୁସାରେ କାଳନିୟମରେ ଶିବପୂଜା। ଏହାଦ୍ୱାରା ପାପମୋଚନ, ନିରାଶା ନିବାରଣ, ସ୍ୱର୍ଗରେ ସମ୍ମାନ ଓ ଯଥାଯଥ ଦାନ ସହ ଶିବଲୋକରେ ଦୀର୍ଘବାସ ଫଳ ଘୋଷିତ।

तिलादा-तीर्थमाहात्म्य / Tilādā Tīrtha Māhātmya (The Glory of the Tilādā Pilgrimage Site)
ମାର୍କଣ୍ଡେୟ ଏକ କ୍ରୋଶ ପରିସର ମଧ୍ୟରେ ଅବସ୍ଥିତ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ତୀର୍ଥ ‘ତିଲାଦା’ର ମାହାତ୍ମ୍ୟ ବର୍ଣ୍ଣନା କରନ୍ତି। ସେଠାରେ ଜାବାଳି ‘ତିଲପ୍ରାଶନ’ ଓ ଦୀର୍ଘ ତପସ୍ୟା ଦ୍ୱାରା ଶୁଦ୍ଧି ଲାଭ କରେ। କିନ୍ତୁ ତାହାର ପୂର୍ବଜୀବନ ଦୋଷପୂର୍ଣ୍ଣ—ମାତାପିତାଙ୍କ ପରିତ୍ୟାଗ, ଅନାଚାର କାମନା, ଛଳକପଟ ଓ ଲୋକନିନ୍ଦ୍ୟ କର୍ମ ଯୋଗୁଁ ସେ ଜନନିନ୍ଦିତ ଓ ସମାଜବହିଷ୍କୃତ ହୋଇଥିଲା। ପରେ ସେ ତୀର୍ଥଯାତ୍ରା କରି ନର୍ମଦାରେ ପୁନଃପୁନଃ ସ୍ନାନ କରି, ଅଣିବାପାନ୍ତ ନିକଟ ଦକ୍ଷିଣ ତଟରେ ବାସ କରେ। ସେଠାରେ ତିଳକୁ ଆଧାର କରି କ୍ରମେ କଠୋର ବ୍ରତ ଅନୁଷ୍ଠାନ କରେ—ଏକଭକ୍ତ, ଏକାନ୍ତର, ତିନି/ଛଅ/ବାର ଦିନର ନିୟମ, ପକ୍ଷିକ ଓ ମାସିକ ବ୍ରତ, ଏବଂ କୃଚ୍ଛ୍ର, ଚାନ୍ଦ୍ରାୟଣ ପରି ମହାବ୍ରତ; ଅନେକ ବର୍ଷ ଧରି ଏହି ସାଧନା ଚାଲେ। ଶେଷରେ ଈଶ୍ୱର ପ୍ରସନ୍ନ ହୋଇ ତାକୁ ପବିତ୍ରତା ଓ ସାଲୋକ୍ୟ (ଦେବଲୋକରେ ସହବାସ) ଦାନ କରନ୍ତି। ଜାବାଳି ସ୍ଥାପିତ ଦେବତା ‘ତିଲାଦେଶ୍ୱର’ ନାମେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ହୁଅନ୍ତି ଏବଂ ତିଲାଦା ତୀର୍ଥ ପାପନାଶକ ବୋଲି ଘୋଷିତ ହୁଏ। ବିଧି ମଧ୍ୟ କୁହାଯାଇଛି—ଚତୁର୍ଦ୍ଦଶୀ, ଅଷ୍ଟମୀ ଓ ହରିଦିନରେ ବିଶେଷ ପୂଜା; ତିଳହୋମ, ତିଳଲେପନ, ତିଳସ୍ନାନ ଓ ତିଳୋଦକ ପ୍ରୟୋଗ। ଲିଙ୍ଗରେ ତିଳ ପୂରଣ କରି ତିଳତେଲ ଦୀପ ଜ୍ୱାଳାଇଲେ ରୁଦ୍ରଲୋକ ପ୍ରାପ୍ତି ଓ ସାତ ପୁରୁଷର ଶୁଦ୍ଧି ଫଳ ମିଳେ। ଶ୍ରାଦ୍ଧରେ ତିଳପିଣ୍ଡ ଦାନ କଲେ ପିତୃମାନେ ଦୀର୍ଘକାଳ ତୃପ୍ତ ରହନ୍ତି ଏବଂ ପିତୃକୁଳ, ମାତୃକୁଳ, ଭାର୍ଯ୍ୟାକୁଳ—ଏହି କୁଳତ୍ରୟର ଉଦ୍ଧାର ହୁଏ ବୋଲି କୁହାଯାଇଛି।

Vāsava Tīrtha Māhātmya (वसवतीर्थमाहात्म्य) — Foundation by the Eight Vasus and the Merit of Śiva-Pūjā
ମାର୍କଣ୍ଡେୟ ନର୍ମଦାତଟରେ ଏକ କ୍ରୋଶ ପରିସର ମଧ୍ୟରେ ଅବସ୍ଥିତ ‘ବାସବ’ ନାମକ ପରମ ତୀର୍ଥର ମାହାତ୍ମ୍ୟ ବର୍ଣ୍ଣନା କରନ୍ତି, ଯାହା ଅଷ୍ଟ ବସୁମାନେ ପ୍ରତିଷ୍ଠା କରିଥିଲେ। ଧରା, ଧ୍ରୁବ, ସୋମ, ଆପ, ଅନିଲ, ଅନଲ, ପ୍ରତ୍ୟୂଷ ଓ ପ୍ରଭାସ—ଏହି ବସୁମାନେ ପିତୃଶାପରେ ପୀଡିତ ହୋଇ ‘ଗର୍ଭବାସ’ ଦୁଃଖରେ ପଡ଼ିଥିଲେ। ମୁକ୍ତି ଆଶାରେ ସେମାନେ ନର୍ମଦା ତୀର୍ଥକୁ ଆସି ଭବାନୀପତି ମହାଦେବଙ୍କୁ କଠୋର ତପସ୍ୟାରେ ପ୍ରସନ୍ନ କଲେ। ବାରୋ ବର୍ଷ ପରେ ଶିବ ସାକ୍ଷାତ୍ ପ୍ରକଟ ହୋଇ ଇଚ୍ଛିତ ବର ଦେଲେ; ବସୁମାନେ ନିଜ ନାମରେ ସେଠାରେ ଶିବ ପ୍ରତିଷ୍ଠା କରି ଆକାଶମାର୍ଗେ ପ୍ରସ୍ଥାନ କଲେ, ତେଣୁ ସ୍ଥାନଟି ‘ବାସବ-ତୀର୍ଥ’ ଭାବେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ହେଲା। ଏଠାରେ ଭକ୍ତି-ନୀତି ମଧ୍ୟ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ—ଯଥାଶକ୍ତି ଶିବପୂଜା କରିବା, ପତ୍ର-ପୁଷ୍ପ-ଫଳ-ଜଳ ଆଦି ଯାହା ମିଳେ ତାହାରେ ଅର୍ଚ୍ଚନା, ବିଶେଷକରି ଦୀପଦାନ ମହାପୁଣ୍ୟକର। ଶୁକ୍ଳପକ୍ଷ ଅଷ୍ଟମୀରେ ବିଶେଷ ଫଳ, କିମ୍ବା ସାମର୍ଥ୍ୟ ଅନୁସାରେ ନିୟମିତ ପୂଜା। ଫଳଶ୍ରୁତିରେ ଶିବସାନ୍ନିଧ୍ୟ, ଗର୍ଭବାସ ନିବାରଣ, ଦାରିଦ୍ର୍ୟ-ଶୋକ ନାଶ, ସ୍ୱର୍ଗରେ ସମ୍ମାନ, ଏବଂ ଏକ ଦିନ ରହିଲେ ମଧ୍ୟ ପାପକ୍ଷୟ କୁହାଯାଇଛି। ଶେଷରେ ବ୍ରାହ୍ମଣଭୋଜନ, ବସ୍ତ୍ରଦାନ ଓ ଦକ୍ଷିଣାଦାନ କର୍ତ୍ତବ୍ୟ ଭାବେ ଉଲ୍ଲେଖିତ।

Koṭīśvara Tīrtha Māhātmya (कोटीश्वरतीर्थमाहात्म्य) — The Merit of Koṭīśvara at the Revā–Ocean Confluence
ମାର୍କଣ୍ଡେୟ ଯୁଧିଷ୍ଠିରଙ୍କୁ ରେବା (ନର୍ମଦା)–ସାଗର ସଙ୍ଗମ ନିକଟରେ, ଏକ କ୍ରୋଶ ପରିସରରେ ଅବସ୍ଥିତ ପରମ ତୀର୍ଥ ‘କୋଟୀଶ୍ୱର’ର ମାହାତ୍ମ୍ୟ କହନ୍ତି। ଏଠାରେ ଭକ୍ତିସହ ସ୍ନାନ, ଦାନ, ଜପ, ହୋମ ଓ ଅର୍ଚ୍ଚନ କଲେ ଫଳ ‘କୋଟି-ଗୁଣ’ ହୋଇ ବଢ଼େ—ଏହି ଅଧ୍ୟାୟର ମୁଖ୍ୟ ତତ୍ତ୍ୱ। ନଦୀ–ସମୁଦ୍ର ସଙ୍ଗମର ଅଦ୍ଭୁତ ଦର୍ଶନ ପାଇଁ ଦେବ, ଗନ୍ଧର୍ବ, ଋଷି, ସିଦ୍ଧ ଓ ଚାରଣମାନେ ସେଠାରେ ସମାଗମ କରନ୍ତି। ସ୍ନାନ ପରେ ଭକ୍ତିଅନୁସାରେ ଶିବ (କୋଟୀଶ୍ୱର)ଙ୍କୁ ସ୍ଥାପନ କରି ବିଲ୍ୱପତ୍ର, ଅର୍କପୁଷ୍ପ, ଋତୁଯୋଗ୍ୟ ଅର୍ପଣ, ଧତୁରା, କୁଶ ଆଦି ଦ୍ରବ୍ୟରେ ମନ୍ତ୍ରପୂର୍ବକ ଉପଚାର, ଧୂପ-ଦୀପ-ନୈବେଦ୍ୟ ସହ ପୂଜା କରିବାକୁ କୁହାଯାଇଛି। ଏହି ତୀର୍ଥାଶ୍ରିତ ଯାତ୍ରୀ ଓ ତପସ୍ବୀମାନଙ୍କୁ ପିତୃଲୋକ, ଦେବଲୋକ ଆଦି ଉତ୍ତମ ଗତିର ପ୍ରତିଶ୍ରୁତି ମିଳେ। ପୌଷ କୃଷ୍ଣ ଅଷ୍ଟମୀ ବିଶେଷ ପୁଣ୍ୟଦାୟିନୀ; ଚତୁର୍ଦ୍ଦଶୀ ଓ ଅଷ୍ଟମୀରେ ନିୟମପୂଜା ସହ ଯୋଗ୍ୟ ବ୍ରାହ୍ମଣଭୋଜନ ପ୍ରଶଂସିତ।

Alikā’s Austerity at Revā–Sāgara Saṅgama and the Manifestation of Alikeśvara (अलिकेश्वर-माहात्म्य)
ମାର୍କଣ୍ଡେୟ ଯୁଧିଷ୍ଠିରଙ୍କୁ ଏକ ତୀର୍ଥକେନ୍ଦ୍ରିତ ଧର୍ମସଙ୍କଟ ଓ ତାହାର ସମାଧାନ କଥା କହନ୍ତି। ଚିତ୍ରସେଣ ବଂଶସମ୍ବନ୍ଧିତ ଗନ୍ଧର୍ବୀ ଅଲିକା ଋଷି ବିଦ୍ୟାନନ୍ଦଙ୍କ ସହ ଦଶବର୍ଷ ରହି ପରେ, ଅଜଣା ପରିସ୍ଥିତିରେ ଶୋଇଥିବା ପତିଙ୍କୁ ହତ୍ୟା କରେ। ସେ ପିତା ରତ୍ନବଲ୍ଲଭଙ୍କୁ କହିଲେ, ମାତାପିତା କଠୋର ନିନ୍ଦା କରି ତାକୁ ତ୍ୟାଗ କରନ୍ତି ଓ ପତିଘ୍ନୀ, ଗର୍ଭଘ୍ନୀ, ବ୍ରହ୍ମଘ୍ନୀ ଇତ୍ୟାଦି ପାପଦୋଷ ଆରୋପ କରନ୍ତି। ଦୁଃଖାକୁଳ ଅଲିକା ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କୁ ପ୍ରାୟଶ୍ଚିତ୍ତ ତୀର୍ଥ ପଚାରେ। ସେମାନେ ରେବା–ସାଗର ସଙ୍ଗମର ପାପହର ତୀର୍ଥ ଦେଖାନ୍ତି। ସେଠାରେ ସେ ନିରାହାର, ବ୍ରତନିୟମ, କୃଚ୍ଛ୍ର/ଅତିକୃଚ୍ଛ୍ର ଓ ଚାନ୍ଦ୍ରାୟଣ ଆଦି ତପ, ଏବଂ ଶିବଧ୍ୟାନ-ପୂଜା ଦୀର୍ଘକାଳ କରେ। ପାର୍ବତୀଙ୍କ ପ୍ରେରଣାରେ ପ୍ରସନ୍ନ ଶିବ ପ୍ରକଟ ହୋଇ ତାକୁ ଶୁଦ୍ଧ ଘୋଷଣା କରନ୍ତି ଓ ବର ଦିଅନ୍ତି—ସେଠାରେ ନିଜ ନାମରେ ତାଙ୍କ ପ୍ରତିଷ୍ଠା କର, ପରେ ସ୍ୱର୍ଗ ପାଇବ। ଅଲିକା ସ୍ନାନ କରି ଶଙ୍କରଙ୍କ ପ୍ରତିଷ୍ଠା କରେ; ଏହି ଧାମ ‘ଅଲିକେଶ୍ୱର’ ଭାବେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ହୁଏ। ସେ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କୁ ଦାନ ଦେଇ ପରେ ପରିବାର ସହ ପୁନଃମିଳନ କରେ ଓ ଶେଷରେ ଦିବ୍ୟ ବିମାନରେ ଗୌରୀଲୋକକୁ ଯାଏ। ଫଳଶ୍ରୁତିରେ—ଏଠାରେ ସ୍ନାନ ଓ ଉମାସହିତ ମହାଦେବ ପୂଜା କଲେ ମନ-ବାକ୍-କାୟ ପାପ ନଶେ; ଦ୍ୱିଜଭୋଜନ ଓ ଦୀପଦାନ ରୋଗଶମନ କରେ; ଧୂପପାତ୍ର, ବିମାନପ୍ରତିମା, ଘଣ୍ଟା, କଳଶ ଦାନ ଉତ୍ତମ ସ୍ୱର୍ଗଫଳ ଦେଇଥାଏ।

Vimaleśvara-Tīrtha Māhātmya (विमलेश्वरतीर्थमाहात्म्य) — The Glory of the Vimaleśvara Sacred Site
ମାର୍କଣ୍ଡେୟ ଅବନ୍ତୀଖଣ୍ଡରେ ‘ବିମଲେଶ୍ୱର’ ନାମକ ପୁଣ୍ୟତୀର୍ଥର ମାହାତ୍ମ୍ୟ କହିଛନ୍ତି। ଏକ କ୍ରୋଶ-ପରିସରରେ ଅବସ୍ଥିତ ଏହି ତୀର୍ଥ ସ୍ନାନ, ପୂଜା ଓ ତପସ୍ୟା ଦ୍ୱାରା ପାପଶୁଦ୍ଧି ଏବଂ ଇଚ୍ଛାପୂର୍ତ୍ତି ଦେଇଥାଏ ବୋଲି ବର୍ଣ୍ଣିତ। ଦୃଷ୍ଟାନ୍ତରେ—ତ୍ୱଷ୍ଟାଙ୍କ ପୁତ୍ର ତ୍ରିଶିରାକୁ ବଧ କରିବା ପରେ ଇନ୍ଦ୍ର ଏଠାରେ ସ୍ନାନ କରି ଶୁଦ୍ଧ ହେଲେ; ଜଣେ ତପସ୍ବୀ ବ୍ରାହ୍ମଣ ତପରେ ତେଜସ୍ବୀ ଓ ନିର୍ମଳ ହେଲେ; ଭାନୁ କଠୋର ତପ ଓ ଶିବକୃପାରେ ବିକୃତ ରୋଗରୁ ମୁକ୍ତ ହେଲେ। ବିଭାଣ୍ଡକଙ୍କ ପୁତ୍ର (ଋଷ୍ୟଶୃଙ୍ଗ) ସାମାଜିକ ସଂପୃକ୍ତିରୁ ଜନ୍ମିଥିବା ଅଶୌଚକୁ ଚିହ୍ନି ପତ୍ନୀ ଶାନ୍ତା ସହ ରେବା–ସାଗର ସଙ୍ଗମରେ ବାରୋ ବର୍ଷ ନିୟମ ପାଳନ କଲେ; କୃଚ୍ଛ୍ର ଓ ଚାନ୍ଦ୍ରାୟଣ ବ୍ରତ ଦ୍ୱାରା ତ୍ର୍ୟମ୍ବକଙ୍କୁ ପ୍ରସନ୍ନ କରି ‘ବୈମଲ୍ୟ’ ଲାଭ କଲେ। ଦାରୁବନ ପ୍ରସଙ୍ଗରେ ଶର୍ବାଣୀଙ୍କ ପ୍ରେରଣାରେ ଶିବ ନର୍ମଦା–ସାଗର ସଙ୍ଗମରେ ଶୁଦ୍ଧ ସ୍ଥାନ ସ୍ଥାପନ କରି ‘ବିମଲେଶ୍ୱର’ ନାମର ଲୋକହିତକାରୀ ଅର୍ଥ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରନ୍ତି। ବ୍ରହ୍ମା ତିଲୋତ୍ତମା ସୃଷ୍ଟି କରିବାରୁ ଯେ ନୈତିକ ଅସ୍ଥିରତା ହେଲା, ତାହା ମୌନ, ତ୍ରିବାର ସ୍ନାନ, ଶିବସ୍ମରଣ ଓ ସଙ୍ଗମପୂଜାରେ ଶାନ୍ତ ହୋଇ ପୁନଃ ପବିତ୍ରତା ମିଳେ। ଶେଷରେ ବିଧି—ଏଠାରେ ସ୍ନାନ ଓ ଶିବପୂଜା ପାପ ନାଶ କରି ବ୍ରହ୍ମଲୋକ ଦେଇଥାଏ; ଅଷ୍ଟମୀ, ଚତୁର୍ଦ୍ଦଶୀ ଓ ଉତ୍ସବଦିନରେ ଉପବାସ-ଦର୍ଶନ ଦୀର୍ଘସଞ୍ଚିତ ପାପ ଛାଡ଼ାଇ ଶିବଧାମ ଦେଏ; ନିୟମିତ ଶ୍ରାଦ୍ଧ ପିତୃଋଣ ମୋଚନ କରେ। ସୁବର୍ଣ୍ଣ, ଧାନ୍ୟ, ବସ୍ତ୍ର, ଛତା, ପାଦୁକା, କମଣ୍ଡଲୁ ଦାନ, ଭକ୍ତିଗୀତ-ନୃତ୍ୟ-ପାଠ ଓ ମନ୍ଦିରନିର୍ମାଣ (ରାଜାଙ୍କ ପାଇଁ ବିଶେଷ ପୁଣ୍ୟ) ପ୍ରଶଂସିତ।

Revā-Māhātmya and Narmadā-Yātrā Vidhi (Expiatory Rules and Yojana Measure)
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟଟି ସଂବାଦରୂପେ ମାର୍କଣ୍ଡେୟ ଯୁଧିଷ୍ଠିରଙ୍କୁ ରେବା/ନର୍ମଦାର ଅସାଧାରଣ ପବିତ୍ରତା ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରିବାରେ ଗଠିତ। ରେବାକୁ ମହାଦେବଙ୍କ ପ୍ରିୟା, ‘ମାହେଶ୍ୱରୀ ଗଙ୍ଗା’ ଓ ‘ଦକ୍ଷିଣ ଗଙ୍ଗା’ ବୋଲି ମହିମା କରାଯାଇଛି; ଅବିଶ୍ୱାସ, ନିନ୍ଦା ଓ ଅବମାନ ଧାର୍ମିକ ଫଳକୁ ନଷ୍ଟ କରେ ବୋଲି ସତର୍କ କରାଯାଏ। ଶ୍ରଦ୍ଧା ଓ ଶାସ୍ତ୍ରାନୁଗତ ଆଚରଣ ଉପରେ ରିତିଫଳ ନିର୍ଭର କରେ; ଇଚ୍ଛାପ୍ରେରିତ ସ୍ୱେଚ୍ଛାଚାର ନିଷ୍ଫଳ ବୋଲି ନୀତି ଦିଆଯାଏ। ତାପରେ ନର୍ମଦା-ଯାତ୍ରାର ଆଚାରସଂହିତା—ବ୍ରହ୍ମଚର୍ଯ୍ୟ, ମିତାହାର, ସତ୍ୟବାଦିତା, ଛଳ-କପଟ ବର୍ଜନ, ବିନୟ, ହାନିକାରକ ସଙ୍ଗ ତ୍ୟାଗ। ତୀର୍ଥକର୍ମରେ ସ୍ନାନ, ଦେବପୂଜା, ଯଥାଯୋଗ୍ୟ ସ୍ଥାନରେ ଶ୍ରାଦ୍ଧ/ପିଣ୍ଡଦାନ, ଏବଂ ସାମର୍ଥ୍ୟାନୁସାରେ ବ୍ରାହ୍ମଣଭୋଜନ/ଦାନ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ। ପରେ ପ୍ରାୟଶ୍ଚିତ୍ତର ଶ୍ରେଣୀବଦ୍ଧ ବିବରଣୀରେ ଯାତ୍ରାଦୂର (ବିଶେଷତଃ ୨୪ ଯୋଜନ) କୃଚ୍ଛ୍ରାଦି ଫଳ ସହ ଯୋଡ଼ାଯାଏ; ସଙ୍ଗମ ଓ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ସ୍ଥାନରେ ଫଳବୃଦ୍ଧି ଗୁଣିତ ଭାବେ କୁହାଯାଏ। ଶେଷରେ ଅଙ୍ଗୁଳ, ବିତସ୍ତି, ହସ୍ତ, ଧନୁ, କ୍ରୋଶ, ଯୋଜନ ଆଦି ମାପର ସଂଜ୍ଞା ଓ ନଦୀମାନଙ୍କ ପ୍ରସ୍ଥ/ପରିମାଣ ଅନୁସାରେ କ୍ରମ ଦେଇ ରେବା-ଯାତ୍ରାକୁ ନିୟମବଦ୍ଧ ଶୁଦ୍ଧିପଥ ଭାବେ ପ୍ରତିଷ୍ଠା କରାଯାଇଛି।

परार्थतीर्थयात्राफलनिर्णयः | Determining the Merit of Pilgrimage Performed for Another
ଅଧ୍ୟାୟ ୨୨୮ ଧର୍ମମୂଳକ ସମ୍ବାଦରୂପେ ରହିଛି। ଯୁଧିଷ୍ଠିର ମାର୍କଣ୍ଡେୟ ମୁନିଙ୍କୁ ପଚାରନ୍ତି—ଅନ୍ୟର ହିତ ପାଇଁ (ପରାର୍ଥ) କରାଯାଇଥିବା ତୀର୍ଥଯାତ୍ରାର ଫଳ କେତେ, ଏହା କିପରି ନିର୍ଣ୍ଣୟ ହୁଏ। ମୁନି କର୍ତୃତ୍ୱର କ୍ରମ କହନ୍ତି—ଶ୍ରେଷ୍ଠ ହେଉଛି ନିଜେ ଧର୍ମାଚରଣ; ଅସମର୍ଥ ହେଲେ ସବର୍ଣ୍ଣ କିମ୍ବା ନିକଟ ଆତ୍ମୀୟଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ବିଧିପୂର୍ବକ କରାଇବା ଉଚିତ, ଅଯୋଗ୍ୟ ପ୍ରତିନିଧି ଦ୍ୱାରା କରାଇଲେ ଫଳ ହ୍ରାସ ପାଏ ବୋଲି ସତର୍କ କରନ୍ତି। ତାପରେ ପ୍ରତିନିଧି ଯାତ୍ରା ଓ ଆକସ୍ମିକ ଯାତ୍ରାର ଫଳ ଅନୁପାତରେ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ହୁଏ, ଏବଂ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଯାତ୍ରାର ଫଳ ଓ କେବଳ ସ୍ନାନର ଫଳ ଭିନ୍ନ ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ପିତାମାତା, ବୃଦ୍ଧ, ଗୁରୁ ଓ ବିସ୍ତୃତ ଆତ୍ମୀୟମାନେ ଯୋଗ୍ୟ ଲାଭଭୋକ୍ତା ଭାବେ ଉଲ୍ଲେଖିତ, ସମ୍ପର୍କର ନିକଟତା ଅନୁସାରେ ପୁଣ୍ୟର ଅଂଶ ଧାର୍ଯ୍ୟ—ପିତାମାତାଙ୍କୁ ଅଧିକ, ଦୂର ସମ୍ପର୍କୀଙ୍କୁ କମ। ଶେଷରେ କିଛି ଋତୁ/କାଳରେ ନଦୀମାନେ ‘ରଜସ୍ୱଳା’ ଭାବେ ଧରାଯାନ୍ତି ବୋଲି ଉଲ୍ଲେଖ ସହ ଜଳକର୍ମରେ କାଳସାବଧାନତା ଏବଂ କିଛି ଅପବାଦ ନାମେ କୁହାଯାଇଛି।

नर्मदाचरितश्रवणफलप्रशंसा | Praise of the Fruits of Hearing the Narmadā Narrative
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ଋଷି ମାର୍କଣ୍ଡେୟ ରାଜନ୍/ଭୂପାଳଙ୍କୁ ଉପସଂହାରରୂପେ ଧର୍ମତତ୍ତ୍ୱ କହନ୍ତି। ଦିବ୍ୟସଭାରେ ପ୍ରୋକ୍ତ ଓ ଶିବପ୍ରୀତିକର ଏହି ପୁରାଣବୃତ୍ତାନ୍ତ ଏବେ ସଂକ୍ଷେପରେ ତୁମକୁ ପ୍ରଦାନ କରାଗଲା ବୋଲି ସେ ଜଣାନ୍ତି। ନର୍ମଦାର ଆରମ୍ଭ, ମଧ୍ୟ ଓ ଶେଷ—ସମଗ୍ର ପ୍ରବାହରେ ଅସଂଖ୍ୟ ତୀର୍ଥ ବ୍ୟାପି ରହିଛି ବୋଲି ଉଲ୍ଲେଖ କରନ୍ତି। ତାପରେ ଫଳଶ୍ରୁତି—ନର୍ମଦାଚରିତ ଶ୍ରବଣ ବିସ୍ତୃତ ବେଦପାଠ ଓ ମହାଯଜ୍ଞକର୍ମଠାରୁ ଅଧିକ ପୁଣ୍ୟଦାୟକ, ଏବଂ ବହୁ ତୀର୍ଥସ୍ନାନ ସମାନ ଫଳଦାୟକ। ଏହାଦ୍ୱାରା ଶିବଲୋକପ୍ରାପ୍ତି ଓ ରୁଦ୍ରଗଣସଙ୍ଗ ମିଳେ; ତୀର୍ଥଦର୍ଶନ, ସ୍ପର୍ଶ, ସ୍ତୁତି କିମ୍ବା କେବଳ ଶ୍ରବଣମାତ୍ରେ ପାପକ୍ଷୟ ହୁଏ ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ବର୍ଣ୍ଣମାନଙ୍କ ଓ ନାରୀମାନଙ୍କ ପାଇଁ ମଧ୍ୟ ଫଳ ନିର୍ଦ୍ଦେଶ ହୋଇଛି; ଘୋର ଅପରାଧ ମଧ୍ୟ ନର୍ମଦାମାହାତ୍ମ୍ୟ ଶୁଣିଲେ ଶୁଦ୍ଧ ହୁଏ ବୋଲି ପ୍ରଶଂସା କରାଯାଇଛି। ଶେଷରେ ପୂଜୋପହାର ସହ ଆରାଧନା, ଗ୍ରନ୍ଥ ଲେଖି ଦ୍ୱିଜଙ୍କୁ ଦାନ, ଏବଂ ସର୍ବଜନମଙ୍ଗଳ ପାଇଁ ଆଶୀର୍ବାଦ-ପ୍ରାର୍ଥନା ସହ ରେବା/ନର୍ମଦାକୁ ଜଗତ୍ପାବନୀ ଓ ଧର୍ମପ୍ରଦା ବୋଲି ସ୍ତୁତି କରାଯାଏ।

Revā-Tīrthāvalī-Prastāvaḥ (Introduction to the Catalogue of Revā Tīrthas)
ଅଧ୍ୟାୟ ୨୩୦ ହେଉଛି ରେବା-ତୀର୍ଥମାଳାର ବିଶାଳ ବର୍ଣ୍ଣନା ପାଇଁ ପ୍ରସ୍ତାବନା ଓ ସଂକ୍ଷିପ୍ତ ସୂଚୀ। ସୂତ ମାର୍କଣ୍ଡେୟଙ୍କ ନାମରେ ପ୍ରାପ୍ତ ଉପଦେଶ ପ୍ରସାର କରି ପୂର୍ବ କଥାକୁ ସମାପ୍ତ କରନ୍ତି ଏବଂ କହନ୍ତି ଯେ ରେବାମାହାତ୍ମ୍ୟ ସାରରୂପେ ପୂର୍ବରୁ ଜଣାଇ ଦିଆଯାଇଛି; ଏବେ ଓଂକାରରୁ ଆରମ୍ଭ ହେବା ଶୁଭ ‘ତୀର୍ଥାବଳୀ’ ଘୋଷିତ ହୁଏ। ଆରମ୍ଭରେ ସୋମ, ମହେଶ, ବ୍ରହ୍ମା, ଅଚ୍ୟୁତ, ସରସ୍ୱତୀ, ଗଣେଶ ଓ ଦେବୀଙ୍କୁ ବନ୍ଦନା କରି, ଦିବ୍ୟ ପାବନକାରିଣୀ ନର୍ମଦାଙ୍କୁ ବିଶେଷ ପ୍ରଣାମ କରାଯାଏ। ତାପରେ କଥାବିସ୍ତାର ନୁହେଁ; ତୀର୍ଥନାମ, ସଙ୍ଗମସ୍ଥଳ, ଆବର୍ତ୍ତ, ଲିଙ୍ଗସ୍ଥାନ, ପବିତ୍ର ବନ-ଆଶ୍ରମ ଇତ୍ୟାଦିର ଘନ ତାଲିକା ଦ୍ରୁତ ଭାବେ ଦିଆଯାଏ—ଯାତ୍ରା ପାଇଁ ଦିଗଦର୍ଶକ ରେଜିଷ୍ଟର ପରି। ଶେଷରେ ପାଠବିଧି ଓ ଫଳଶ୍ରୁତି: ସଜ୍ଜନଙ୍କ ହିତାର୍ଥ ଏହା ରଚିତ; ଏହାର ପାଠରେ ଦୈନିକ, ମାସିକ, ଋତୁଗତ ଓ ବାର୍ଷିକ ପାପକ୍ଷୟ, ଶ୍ରାଦ୍ଧ-ପୂଜାରେ ବିଶେଷ ଫଳ, ପରିବାରଶୁଦ୍ଧି ଓ ପ୍ରସିଦ୍ଧ କର୍ମକାଣ୍ଡ ସମତୁଲ୍ୟ ପୁଣ୍ୟ ଲାଭ ହୁଏ ବୋଲି କୁହାଯାଏ।

Revātīrtha-stabaka-nirdeśaḥ (Enumeration of Tīrtha Clusters on the Revā)
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ସୂତ, ପାର୍ଥଙ୍କୁ ମାର୍କଣ୍ଡେୟଙ୍କ ସଂକ୍ଷିପ୍ତ ଉପଦେଶ ଅନୁସାରେ ‘ରେବା-ତୀର୍ଥ-ସ୍ତବକ’—ଅର୍ଥାତ୍ ରେବା (ନର୍ମଦା) ନଦୀର ଉଭୟ କୂଳରେ ଥିବା ତୀର୍ଥ-ଗୁଚ୍ଛ—ବିଷୟରେ ତାଲିକା-ଶୈଳୀର ତକନିକୀ ବର୍ଣ୍ଣନା ଦିଅନ୍ତି। ରେବାକୁ ‘କଳ୍ପଲତା’ ଭାବେ ଦର୍ଶାଇ, ତାହାର ପୁଷ୍ପ ହେଉଛି ତୀର୍ଥ ବୋଲି କହି, ଓଙ୍କାରତୀର୍ଥରୁ ପଶ୍ଚିମ ସମୁଦ୍ର ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ସଙ୍ଗମମାନଙ୍କର ସୁସଂଗଠିତ ଗଣନା କରାଯାଏ; ଉତ୍ତର କୂଳ ଓ ଦକ୍ଷିଣ କୂଳର ବିଭାଜନ ସହ ରେବା–ସମୁଦ୍ର ସଙ୍ଗମକୁ ସର୍ବଶ୍ରେଷ୍ଠ କୁହାଯାଏ। ତାପରେ ସମୁଦାୟ ସଂଖ୍ୟା (ପ୍ରସିଦ୍ଧ ଚାରିଶେ ତୀର୍ଥ ଇତ୍ୟାଦି) ଓ ଦେବତା-ପ୍ରକାର ଅନୁସାରେ ବର୍ଗୀକରଣ ଆସେ—ବିଶେଷତଃ ବିଶାଳ ଶୈବ ଗୁଚ୍ଛ, ସହିତ ବୈଷ୍ଣବ, ବ୍ରାହ୍ମ ଓ ଶାକ୍ତ ଗୋଷ୍ଠୀ। ପୁନଃ ଅନେକ ସଙ୍ଗମ, ବନିକା, ଗ୍ରାମ ଓ ନାମଧାରୀ କ୍ଷେତ୍ରରେ ଗୁପ୍ତ ଓ ପ୍ରକଟ ତୀର୍ଥର ପରିମାଣ (ଶତରୁ ଲକ୍ଷ-କୋଟି ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ) ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ କରାଯାଏ—କପିଲା-ସଙ୍ଗମ, ଅଶୋକବନିକା, ଶୁକ୍ଳତୀର୍ଥ, ମହୀଷ୍ମତୀ, ଲୁଙ୍କେଶ୍ୱର, ବୈଦ୍ୟନାଥ, ବ୍ୟାସଦ୍ୱୀପ, କରଞ୍ଜା-ସଙ୍ଗମ, ଧୂତପାପ, ସ୍କନ୍ଦତୀର୍ଥ ଇତ୍ୟାଦି—ଏବଂ ଶେଷରେ ସମଗ୍ର ତୀର୍ଥବିସ୍ତାର ବର୍ଣ୍ଣନାତୀତ ବୋଲି ନିଷ୍କର୍ଷ ହୁଏ।

रेवामाहात्म्य-समापनम् (Conclusion of the Revā/Narmadā Māhātmya and Phalaśruti)
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ରେବାଖଣ୍ଡର ନର୍ମଦା-ମାହାତ୍ମ୍ୟର ଔପଚାରିକ ସମାପନ ହୁଏ। ସୂତ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କୁ କହନ୍ତି ଯେ ମାର୍କଣ୍ଡେୟ ଯେପରି ପୂର୍ବେ ପାଣ୍ଡୁପୁତ୍ରଙ୍କୁ ଉପଦେଶ ଦେଇଥିଲେ, ସେହି ରେବାମାହାତ୍ମ୍ୟକୁ ସେ ଯଥାକ୍ରମେ କଥାଇଛନ୍ତି ଏବଂ ତୀର୍ଥ-ସମୂହମାନଙ୍କର କ୍ରମବଦ୍ଧ ବର୍ଣ୍ଣନା ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ହୋଇଛି। ରେବାକଥା ଓ ରେବାଜଳକୁ ଅତ୍ୟନ୍ତ ପବିତ୍ର ଓ ପାପନାଶକ ବୋଲି ଘୋଷଣା କରାଯାଏ; ନର୍ମଦାକୁ ଶୈବ-ପ୍ରଭବ, ଲୋକହିତାର୍ଥେ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ ଦିବ୍ୟ ନଦୀ ଭାବେ ପ୍ରତିପାଦନ କରାଯାଏ। ରେବାର ତୀର୍ଥମାନଙ୍କ ଘନତା ଓ ଶ୍ରେଷ୍ଠତାକୁ ଅତିଶୟ ଭାବେ ଉଲ୍ଲେଖ କରି, କଳିଯୁଗରେ ରେବାସ୍ମରଣ, ପାଠ ଓ ସେବା ବିଶେଷ ଫଳଦାୟକ ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ଫଳଶ୍ରୁତିରେ ଶ୍ରବଣ-ପାଠକୁ ବେଦାଧ୍ୟୟନ ଓ ଦୀର୍ଘ ଯଜ୍ଞଠାରୁ ମଧ୍ୟ ଅଧିକ ଫଳଦାୟକ କୁହାଯାଇ, କୁରୁକ୍ଷେତ୍ର, ପ୍ରୟାଗ, ବାରାଣସୀ ଆଦି ପ୍ରସିଦ୍ଧ ତୀର୍ଥସମ ପୁଣ୍ୟଦାୟକ ବୋଲି ଘୋଷିତ। ଗ୍ରନ୍ଥପୂଜାର ନୀତି ମଧ୍ୟ ଦିଆଯାଏ—ଲିଖିତ ଗ୍ରନ୍ଥକୁ ଘରେ ରଖିବା, ପାଠକ ଓ ଗ୍ରନ୍ଥକୁ ଦାନ-ଅର୍ପଣରେ ସମ୍ମାନ କରିବା; ଏହାରେ ଐହିକ ସମୃଦ୍ଧି, ସାମାଜିକ ମଙ୍ଗଳ ଓ ପରଲୋକରେ ଶିବଲୋକ ସାନ୍ନିଧ୍ୟ ମିଳେ। ଘୋର ପାପ ମଧ୍ୟ ଦୀର୍ଘ ଶ୍ରବଣରେ ଶମିତ ହୁଏ—ଶେଷରେ ଶିବଠାରୁ ବାୟୁ, ଋଷି ଓ ସୂତ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ପରମ୍ପରା ପୁନଃ ନିଶ୍ଚିତ କରାଯାଏ।
The section emphasizes the glory of the Revā/Narmadā as a purifying sacred presence whose banks and waters are treated as tīrtha-space, integrating hymn, doctrine, and pilgrimage cartography.
The discourse repeatedly frames Revā’s waters and riverbanks as instruments of removing dūrīta (moral and ritual impurity), presenting bathing, remembrance, and reverential approach as merit-generating ethical guidelines.
Chapter 1 introduces the inquiry into Revā’s location and Rudra-linked origin (śrī-rudra-sambhavā), setting up subsequent tīrtha narratives; it also embeds a meta-legend on Purāṇic authority and compilation attributed to Vyāsa and earlier divine transmission.