Adhyaya 5

Verse 1

युधिष्ठिर उवाच । आश्चर्यमेतदखिलं कथितं भो द्विजोत्तम । विस्मयं परमापन्ना ऋषिसंघा मया सह

ଯୁଧିଷ୍ଠିର କହିଲେ—ହେ ଦ୍ୱିଜୋତ୍ତମ! ଆପଣ କହିଥିବା ଏହି ସମଗ୍ର ବୃତ୍ତାନ୍ତ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟଜନକ; ମୋ ସହିତ ଋଷିସଂଘ ପରମ ବିସ୍ମୟରେ ଆବିଷ୍ଟ ହୋଇଛି।

Verse 2

अहो भगवती पुण्या नर्मदेयमयोनिजा । रुद्रदेहाद्विनिष्क्रान्ता महापापक्षयंकरी

ଆହୋ! ଏହି ଭଗବତୀ ନର୍ମଦା ପରମ ପୁଣ୍ୟମୟୀ, ଅୟୋନିଜା; ରୁଦ୍ରଦେହରୁ ପ୍ରାଦୁର୍ଭୂତ ହୋଇ ମହାପାପକୁ ମଧ୍ୟ କ୍ଷୟ କରନ୍ତି।

Verse 3

सप्तकल्पक्षये प्राप्ते त्वयेयं सह सुव्रत । न मृता च महाभागा किमतः पुण्यमुत्तमम्

ହେ ସୁବ୍ରତ! ସପ୍ତ କଳ୍ପକ୍ଷୟ ଆସିଲେ ମଧ୍ୟ ଏହି ମହାଭାଗା ତୁମ ସହିତ ରହିଲେ; ସେ ନ ମରିଲେ—ଏହାଠାରୁ ଉତ୍ତମ ପୁଣ୍ୟ କ’ଣ?

Verse 4

के ते कल्पाः समुद्दिष्टाः सप्त कल्पक्षयंकराः । न मृता चेदियं देवी त्वं चैव ऋषिपुंगव

ତୁମେ ଉଲ୍ଲେଖ କରିଥିବା ସେ ସପ୍ତ କଳ୍ପ—ଯେଉଁମାନେ କଳ୍ପକ୍ଷୟ କରନ୍ତି—ସେମାନେ କେଉଁଗୁଡ଼ିକ? ଯଦି ଏହି ଦେବୀ ନ ମରିଛନ୍ତି, ହେ ଋଷିପୁଙ୍ଗବ, ତୁମେ ମଧ୍ୟ (କାରଣ) କହ।

Verse 5

अध्याय

ଅଧ୍ୟାୟ—ଏହା କେବଳ ଅଧ୍ୟାୟ/ବିଭାଗ ସୂଚକ ଚିହ୍ନ।

Verse 6

कथं संहरते विश्वं कथं चास्ते महार्णवे । कथं च सृजते विश्वं कथं धारयते प्रजाः

ସେ (ପରମେଶ୍ୱର) ବିଶ୍ୱକୁ କିପରି ସଂହାର କରନ୍ତି ଏବଂ ମହାର୍ଣ୍ଣବରେ କିପରି ଅବସ୍ଥିତ ରହନ୍ତି? ବିଶ୍ୱକୁ କିପରି ସୃଷ୍ଟି କରନ୍ତି ଏବଂ ପ୍ରଜାମାନଙ୍କୁ କିପରି ଧାରଣ କରନ୍ତି?

Verse 7

कीदृग्रूपा भवेद्देवी सरिदेकार्णवीकृते । किमर्थं नर्मदा प्रोक्ता रेवती च कथं स्मृता

ଯେତେବେଳେ ସମସ୍ତ ନଦୀ ଏକ ମହାସମୁଦ୍ରରୂପେ ଏକତ୍ର ହୁଏ, ସେତେବେଳେ ଦେବୀ କେମିତି ରୂପ ଧାରଣ କରନ୍ତି? ସେ ‘ନର୍ମଦା’ କାହିଁକି କୁହାଯାନ୍ତି, ଏବଂ ‘ରେବତୀ’ ଭାବେ କିପରି ସ୍ମରଣୀୟ?

Verse 8

अञ्जनेति किमर्थं वा किमर्थं सुरसेति च । मन्दाकिनी किमर्थं च शोणश्चेति कथं भवेत्

ସେ ‘ଅଞ୍ଜନା’ କାହିଁକି କୁହାଯାନ୍ତି, ଏବଂ ‘ସୁରସା’ କାହିଁକି? ‘ମନ୍ଦାକିନୀ’ ନାମର କାରଣ କ’ଣ, ଏବଂ ସେ ‘ଶୋଣ’ ଭାବେ କିପରି ପରିଚିତ ହୁଅନ୍ତି?

Verse 9

त्रिकूटेति किमर्थं वा किमर्थं वालुवाहिनी । कोटिकोट्यो हि तीर्थानां प्रविष्टा या महार्णवम्

ସେ ‘ତ୍ରିକୂଟା’ କାହିଁକି କୁହାଯାନ୍ତି, ଏବଂ ‘ବାଲୁବାହିନୀ’ (ବାଲି ବହନକାରିଣୀ) କାହିଁକି? ଯାହାରେ କୋଟିକୋଟି ତୀର୍ଥ ପ୍ରବେଶ କରେ, ଯିଏ ମହାସମୁଦ୍ରେ ଲୀନ—ଏହା ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରନ୍ତୁ।

Verse 10

कियत्यः सरितां कोट्यो नर्मदां समुपासते । यज्ञोपवीतैरृषिभिर्देवताभिस्तथैव च

ନଦୀମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ କେତେ କୋଟି ନଦୀ ନର୍ମଦାଙ୍କୁ ଉପାସନା କରେ? ଏବଂ ଯଜ୍ଞୋପବୀତଧାରୀ ଋଷିମାନେ ଓ ସେହିପରି ଦେବତାମାନେ ତାଙ୍କୁ କିପରି ପୂଜନ କରନ୍ତି?

Verse 11

विभक्तेयं किमर्थं च श्रूयते मुनिसत्तम । वैष्णवीति पुराणज्ञैः किमर्थमिह चोच्यते

ହେ ମୁନିଶ୍ରେଷ୍ଠ, ସେ ‘ବିଭକ୍ତ’ (ଭାଗଭାଗରେ ବିଭକ୍ତ) ବୋଲି କାହିଁକି ଶୁଣାଯାଏ? ଏବଂ ପୁରାଣଜ୍ଞମାନେ ଏଠାରେ ତାଙ୍କୁ ‘ବୈଷ୍ଣବୀ’ ବୋଲି କାହିଁକି କହନ୍ତି?

Verse 12

केषु स्थानेषु तीर्थेषु पूजनीया सरिद्वरा । तीर्थानि च पृथग्ब्रूहि यत्र संनिहितो हरः

କେଉଁ କେଉଁ ସ୍ଥାନ ଓ ତୀର୍ଥରେ ସେଇ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ନଦୀ ପୂଜନୀୟ? ଯେଉଁଠାରେ ବିଶେଷରୂପେ ହର (ଶିବ) ସନ୍ନିହିତ, ସେ ତୀର୍ଥଗୁଡ଼ିକୁ ପୃଥକ୍ ପୃଥକ୍ କହ।

Verse 13

यत्प्रमाणा च सा देवी या रुद्रेण विनिर्मिता । कीदृशानि च कर्माणि रुद्रेण कथितानि ते

ରୁଦ୍ର ଯେ ଦେବୀଙ୍କୁ ନିର୍ମାଣ କରିଛନ୍ତି, ସେ ଦେବୀଙ୍କ ପ୍ରମାଣ (ବିସ୍ତାର) କେତେ? ଏବଂ ରୁଦ୍ର ତୁମକୁ କେମିତି କର୍ମ ଓ ବିଧି କହିଛନ୍ତି?

Verse 14

कथं म्लेच्छसमाकीर्णो देशोऽयं द्विजसत्तम । एतदाचक्ष्व मां ब्रह्मन्मार्कण्डेय महामते

ହେ ଦ୍ୱିଜଶ୍ରେଷ୍ଠ! ଏହି ଦେଶ କିପରି ମ୍ଲେଚ୍ଛମାନଙ୍କରେ ଭରିଗଲା? ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣ, ହେ ମହାମତି ମାର୍କଣ୍ଡେୟ—ଏହା ମୋତେ କହ।

Verse 15

श्रीमार्कण्डेय उवाच । शृण्वन्तु ऋषयः सर्वे त्वं च तात युधिष्ठिर । पुराणं नर्मदायां तु कथितं च त्रिशूलिना

ଶ୍ରୀ ମାର୍କଣ୍ଡେୟ କହିଲେ—ସମସ୍ତ ଋଷିମାନେ ଶୁଣନ୍ତୁ, ତୁମେ ମଧ୍ୟ, ପ୍ରିୟ ଯୁଧିଷ୍ଠିର। ନର୍ମଦାତଟରେ ତ୍ରିଶୂଳଧାରୀ (ଶିବ) ଏହି ପୁରାଣ କଥନ କରିଥିଲେ।

Verse 16

वायोः सकाशाच्च मया तेनापि च महेश्वरात् । अशक्यत्वान्मनुष्याणां संक्षिप्तमृषिभिः पुरा

ମୁଁ ଏହାକୁ ବାୟୁଙ୍କ ନିକଟରୁ ପାଇଲି; ସେ ମଧ୍ୟ ମହେଶ୍ୱର (ଶିବ)ଙ୍କ ଠାରୁ ପାଇଥିଲେ। ମନୁଷ୍ୟମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଅତ୍ୟଧିକ ବିସ୍ତୃତ ଥିବାରୁ, ପୁରାତନ ଋଷିମାନେ ଏହାକୁ ସଂକ୍ଷିପ୍ତ କରିଥିଲେ।

Verse 17

मायूरं प्रथमं तात कौर्म्यं च तदनन्तरम् । पुरं तथा कौशिकं च मात्स्यं द्विरदमेव च

ହେ ତାତ! ପ୍ରଥମେ ମାୟୂର (ଆଖ୍ୟାନ), ତାପରେ କୌର୍ମ୍ୟ। ପରେ ପୁର, କୌଶିକ, ମାତ୍ସ୍ୟ ଏବଂ ଦ୍ୱିରଦ—ଏମାନେ ମଧ୍ୟ କ୍ରମେ କୁହାଗଲେ।

Verse 18

वाराहं यन्मया दृष्टं वैष्णवं चाष्टमं परम् । न्यग्रोधाख्यमतः चासीदाकाङ्क्षं पुनरुत्तमम्

ମୁଁ ବାରାହ (ପାଠ) ମଧ୍ୟ ଦେଖିଲି, ଏବଂ ଅଷ୍ଟମ ଭାବେ ପରମ ବୈଷ୍ଣବ (ଆଖ୍ୟାନ) ମଧ୍ୟ। ‘ନ୍ୟଗ୍ରୋଧ’ ନାମକ ଏକଟି ଥିଲା, ଏବଂ ପୁନଃ ଉତ୍ତମ ‘ଆକାଙ୍କ୍ଷ’ ମଧ୍ୟ ଥିଲା।

Verse 19

पद्मं च तामसं चैव संवर्तोद्वर्तमेव च । महाप्रलयमित्याहुः पुराणे वेदचिन्तकाः

ପଦ୍ମ ଓ ତାମସ, ତଥା ସଂବର୍ତ୍ତ ଓ ଉଦ୍ବର୍ତ୍ତ—ଏବଂ ‘ମହାପ୍ରଳୟ’ ନାମକ (ପାଠ) ମଧ୍ୟ—ଏପରି ପୁରାଣ ପରମ୍ପରାରେ ବେଦଚିନ୍ତକମାନେ କହନ୍ତି।

Verse 20

एतत्संक्षेपतः सर्वं संक्षिप्तं तैर्महात्मभिः । विभक्तं च चतुर्भागैर्ब्रह्माद्यैश्च महर्षिभिः

ଏହି ସମସ୍ତକୁ ସଂକ୍ଷେପରେ ସେହି ମହାତ୍ମାମାନେ ସଂଗ୍ରହ କରି ସଂକ୍ଷିପ୍ତ କରିଥିଲେ; ଏବଂ ବ୍ରହ୍ମାଦି ମହର୍ଷିମାନେ ଏହାକୁ ଚାରି ଭାଗରେ ବିଭକ୍ତ ମଧ୍ୟ କରିଥିଲେ।

Verse 21

तदहं सम्प्रवक्ष्यामि पुराणार्थविशारद । सप्त कल्पा महाघोरा यैरियं न मृता सरित्

ଏହେତୁ ଏବେ ମୁଁ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରିବି, ହେ ପୁରାଣାର୍ଥବିଶାରଦ! ଅତ୍ୟନ୍ତ ଘୋର ସାତ କଳ୍ପରେ ମଧ୍ୟ ଏହି ସରିତା (ରେବା) ନଷ୍ଟ ହୋଇନାହିଁ।

Verse 22

आ जङ्गमं तमोभूतमप्रज्ञातमलक्षणम् । नष्टचन्द्रार्ककिरणमासीद्भूतविवर्जितम्

ଚରାଚର ସମସ୍ତେ ଘୋର ତମସାବୃତ ହେଲେ—ଅପରିଜ୍ଞାତ, ନିର୍ଲକ୍ଷଣ; ଚନ୍ଦ୍ର-ସୂର୍ଯ୍ୟ କିରଣ ଲୁପ୍ତ ହେଲା, ଜଗତ୍ ଭୂତ-ଜୀବଶୂନ୍ୟ ହୋଇ ରହିଲା।

Verse 23

तमसोऽतो महानाम्ना पुरुषः स जगद्गुरुः । चचार तस्मिन्नेकाकी व्यक्ताव्यक्तः सनातनः

ତାପରେ ସେଇ ତମସରୁ ମହାନାମ ପୁରୁଷ—ଜଗଦ୍‌ଗୁରୁ—ଉଦ୍ଭବିଲେ; ସେଠାରେ ସେ ଏକାକୀ ବିଚରିଲେ, ସନାତନ, ବ୍ୟକ୍ତ ଓ ଅବ୍ୟକ୍ତ।

Verse 24

स चौंकारमयोऽतीतो गायत्रीमसृजद्द्विजः । स तया सार्द्धमीशानश्चिक्रीड पुरुषो विराट्

ଓଂକାରମୟ ଅତୀତ ପ୍ରଭୁ ଗାୟତ୍ରୀଙ୍କୁ ସୃଷ୍ଟି କଲେ; ପରେ ଈଶାନ—ବିରାଟ୍ ପୁରୁଷ—ତାଙ୍କ ସହ ଦିବ୍ୟ କ୍ରୀଡା କଲେ।

Verse 25

स्वदेहादसृजद्विश्वं पञ्चभूतात्मसंज्ञितम् । क्रीडन्समसृजद्विश्वं पञ्चभूतात्मसंज्ञितम्

ନିଜ ସ୍ୱଦେହରୁ ସେ ପଞ୍ଚମହାଭୂତାତ୍ମକ ବିଶ୍ୱକୁ ପ୍ରକଟ କଲେ; ଦିବ୍ୟ କ୍ରୀଡାରେ ପୁନର୍ବାର ସେଇ ପଞ୍ଚଭୂତାତ୍ମ ଜଗତ୍ ସୃଷ୍ଟି କଲେ।

Verse 26

क्रीडन् सृजद्विराट्संज्ञः सबीजं च हिरण्मयम् । तच्चाण्डमभवद्दिव्यं द्वादशादित्यसन्निभम्

କ୍ରୀଡା କରୁଥିବା ବିରାଟ୍ ନାମକ ପ୍ରଭୁ ବୀଜସହିତ ହିରଣ୍ମୟ ତତ୍ତ୍ୱକୁ ସୃଷ୍ଟି କଲେ; ତାହାରୁ ଦ୍ୱାଦଶ ଆଦିତ୍ୟ ସମ ଦୀପ୍ତିମାନ ଦିବ୍ୟ ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡାଣ୍ଡ ଉଦ୍ଭବିଲା।

Verse 27

तद्भित्त्वा पुरुषो जज्ञे चतुर्वक्त्रः पितामहः । सोऽसृजद्विश्वमेवं तु सदेवासुरमानुषम्

ସେହି ଅଣ୍ଡକୁ ଭେଦି ପୁରୁଷ ଚତୁର୍ମୁଖ ପିତାମହ ବ୍ରହ୍ମା ଭାବେ ଜନ୍ମିଲେ। ପରେ ସେ ଦେବ-ଅସୁର-ମାନବ ସହିତ ସମଗ୍ର ବିଶ୍ୱକୁ କ୍ରମେ ସୃଷ୍ଟି କଲେ।

Verse 28

सतिर्यक्पशुपक्षीकं स्वेदाण्डजजरायुजम् । एतदण्डं पुराणेषु प्रथमं परिकीर्तितम्

ସେଠାରୁ ତିର୍ୟକ୍—ପଶୁ, ପକ୍ଷୀ ଓ ବିଭିନ୍ନ ଜନ୍ମଭେଦର ପ୍ରାଣୀ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲେ—ସ୍ୱେଦଜ, ଅଣ୍ଡଜ ଓ ଜରାୟୁଜ। ପୁରାଣମାନେ ଏହି ଅଣ୍ଡକୁ ପ୍ରଥମ ବୋଲି କୀର୍ତ୍ତନ କରନ୍ତି।

Verse 29

पूर्वकल्पे नृपश्रेष्ठ क्रीडन्त्या परमेष्ठिना । उमया सह रुद्रस्य क्रीडतश्चार्णवीकृतः

ହେ ନୃପଶ୍ରେଷ୍ଠ! ପୂର୍ବକଳ୍ପରେ ପରମେଶ୍ୱର ଉମାଙ୍କ ସହ କ୍ରୀଡା କରୁଥିବାବେଳେ, ରୁଦ୍ରଙ୍କ ଲୀଳାରେ ବିଶ୍ୱ ମାନୋ ସମୁଦ୍ରବିସ୍ତାର ହୋଇଗଲା।

Verse 30

हर्षाज्जज्ञे शुभा कन्या उमायाः स्वेदसंभवा । शर्वस्योरःस्थलाज्जज्ञे उमा कुचविमर्दनात्

ହର୍ଷରୁ ଉମାଙ୍କ ସ୍ୱେଦରୁ ଏକ ଶୁଭ କନ୍ୟା ଜନ୍ମିଲା। ଏବଂ ଶର୍ବ (ଶିବ)ଙ୍କ ବକ୍ଷସ୍ଥଳରୁ, ଉମାଙ୍କ ସ୍ତନଦବାଣରେ, ଉମା ପୁନଃ ପ୍ରକଟ ହେଲେ।

Verse 31

स्वेदाद्विजज्ञे महती कन्या राजीवलोचना । द्वितीयः संभवो यस्या रुद्रदेहाद्युधिष्ठिर

ସ୍ୱେଦରୁ ପଦ୍ମନୟନା ଏକ ମହତୀ କନ୍ୟା ଜନ୍ମିଲା। ହେ ଯୁଧିଷ୍ଠିର! ତାହାର ଦ୍ୱିତୀୟ ସମ୍ଭବ ରୁଦ୍ରଙ୍କ ଦେହରୁ ହେଲା।

Verse 32

सा परिभ्रमते लोकान् सदेवासुरमानवान् । त्रैलोक्योन्मादजननी रूपेणऽप्रतिमा तदा

ସେ ତେବେ ଦେବ, ଅସୁର ଓ ମାନବ ସହିତ ସମସ୍ତ ଲୋକରେ ପରିଭ୍ରମଣ କଲା; ଅପ୍ରତିମ ରୂପେ ତ୍ରିଲୋକମୋହର ଜନନୀ ହେଲା।

Verse 33

तां दृष्ट्वा देवदैत्येन्द्रा मोहिता लभते कथम् । मृगयन्ति स्म तां कन्यामितश्चेतश्च भारत

ତାକୁ ଦେଖି ଦେବ ଓ ଦୈତ୍ୟମାନଙ୍କ ଅଧିପତିମାନେ ମୋହିତ ହେଲେ—‘ତାକୁ କିପରି ପାଇବୁ?’ ଭାବି, ହେ ଭାରତ, ସେହି କନ୍ୟାକୁ ଏଠି-ସେଠି ଖୋଜିଲେ।

Verse 34

हावभावविलासैश्च मोहयत्यखिलं जगत् । भ्रमते दिव्यरूपा सा विद्युत्सौदामिनी यथा

ତାର ହାବଭାବ ଓ ବିଲାସର ଲାବଣ୍ୟରେ ସେ ସମଗ୍ର ଜଗତକୁ ମୋହିତ କରେ; ଦିବ୍ୟରୂପିଣୀ ସେ ମେଘମଧ୍ୟରେ ଚମକୁଥିବା ବିଦ୍ୟୁତ୍ ପରି ଭ୍ରମଣ କରେ।

Verse 35

मेघमध्ये स्थिता भाभिः सर्वयोषिदनुत्तमा । ततो रुद्रं सुराः सर्वे दैत्याश्च सह दानवैः

ମେଘମଧ୍ୟରେ ଅବସ୍ଥିତ ହୋଇ କାନ୍ତିରେ ଦୀପ୍ତ, ସେ ସମସ୍ତ ନାରୀମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଅନୁତ୍ତମା ଥିଲା; ତେବେ ସମସ୍ତ ଦେବ ଓ ଦୈତ୍ୟ, ଦାନବମାନଙ୍କ ସହ, ରୁଦ୍ରଙ୍କ ପ୍ରତି ମନ ଦେଲେ।

Verse 36

वरयन्ति स्म तां कन्यां कामेनाकुलिता भृशम् । ततोऽब्रवीन्महादेवो देवदानवयोर्द्वयोः

କାମରେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଆକୁଳ ହୋଇ ସେମାନେ ସେହି କନ୍ୟାକୁ ବରଣ କରିବାକୁ ଲାଗିଲେ; ତେବେ ମହାଦେବ ଦେବ ଓ ଦାନବ—ଉଭୟ ପକ୍ଷକୁ—କହିଲେ।

Verse 37

बलेन तेजसा चैव ह्यधिको यो भविष्यति । स इमां प्राप्स्यते कन्यां नान्यथा वै सुरोत्तमाः

ଯେ ବଳ ଓ ତେଜରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ସିଦ୍ଧ ହେବ, ସେଇ ଏହି କନ୍ୟାକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରିବ—ଅନ୍ୟଥା ନୁହେଁ, ହେ ଦେବୋତ୍ତମମାନେ।

Verse 38

ततो देवासुराः सर्वे कन्यां वै समुपागमन् । अहमेनां ग्रहीष्यामि अहमेनामिति ब्रुवन्

ତାପରେ ସମସ୍ତ ଦେବ ଓ ଅସୁର ସେଇ କନ୍ୟାଙ୍କ ନିକଟକୁ ଆସି, ‘ମୁଁ ତାକୁ ଗ୍ରହଣ କରିବି, ମୁଁ ହିଁ’ ବୋଲି କହିଲେ।

Verse 39

पश्यतामेव सर्वेषां सा कन्यान्तरधीयत । पुनस्तां ददृशुः सर्वे योजनान्तरधिष्ठिताम्

ସମସ୍ତେ ଦେଖୁଥିବାବେଳେ ସେ କନ୍ୟା ଅନ୍ତର୍ଧାନ ହେଲା; ପୁଣି ସମସ୍ତେ ତାକୁ ଆଉ ଗୋଟିଏ ଯୋଜନ ଦୂରେ ଅବସ୍ଥିତ ଦେଖିଲେ।

Verse 40

जग्मुस्ते त्वरिताः सर्वे यत्र सा समदृश्यत । त्रिभिश्चतुर्भिश्च तथा योजनैर्दशभिः पुनः

ଯେଉଁଠାରେ ସେ ଦେଖାଦେଲା, ସେଠାକୁ ସମସ୍ତେ ତ୍ୱରାନ୍ୱିତ ହୋଇ ଗଲେ; କିନ୍ତୁ ସେ ପୁଣି ତିନି, ଚାରି ଏବଂ ଦଶ ଯୋଜନ ଦୂରେ ଦେଖାଦେଲା।

Verse 41

धिष्ठितां समपश्यंस्ते सर्वे मातंगगामिनीम् । योजनानां शतैर्भूयः सहस्रैश्चाप्यधिष्ठिताम्

ସମସ୍ତେ ତାକୁ ସେଠାରେ ଅବସ୍ଥିତ ଦେଖିଲେ—ତାହାର ଗତି ମହାଗଜର ଚାଲି ପରି ଥିଲା; ତଥାପି ସେ ପୁଣି ଶତଶତ, ଏପରିକି ସହସ୍ରସହସ୍ର ଯୋଜନ ଦୂରେ ଅବସ୍ଥିତ ଦେଖାଦେଲା।

Verse 42

तथा शतसहस्रेण लघुत्वात्समदृश्यत । अग्रतः पृष्ठतश्चैव दिशासु विदिशासु च

ସେହିପରି ତାହାର ଅତିଶୀଘ୍ରତାରୁ ସେ ଲକ୍ଷ ଯୋଜନ ଦୂରରୁ ମଧ୍ୟ ଦେଖାଯାଉଥିଲା—ଆଗରେ, ପଛରେ, ଦିଗମାନେ ଓ ବିଦିଗମାନେ ମଧ୍ୟ ପ୍ରକଟ ହେଉଥିଲା।

Verse 43

तां पश्यन्ति वरारोहामेकधा बहुधा पुनः । दिव्यवर्षसहस्रं तु भ्रामितास्ते तया पुरा

ସେମାନେ ସେଇ ସୁନ୍ଦରାଙ୍ଗୀ କନ୍ୟାକୁ ଦେଖିଚାଲିଥିଲେ—କେବେ ଏକ ରୂପରେ, ପୁଣି ବହୁ ରୂପରେ। ସତ୍ୟକଥା, ସେ ପୂର୍ବରୁ ସେମାନଙ୍କୁ ହଜାର ଦିବ୍ୟବର୍ଷ ଧରି ଭ୍ରମିତ କରିଥିଲା।

Verse 44

न चावाप्ता तु सा कन्या महादेवाङ्गसंभवा । सहोमया ततो देवो जहासोच्चैः पुनःपुनः

କିନ୍ତୁ ମହାଦେବଙ୍କ ଅଙ୍ଗରୁ ଜନ୍ମିଥିବା ସେଇ କନ୍ୟା ଏପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ପ୍ରାପ୍ତ ହୋଇନଥିଲା। ତେବେ ଉମାସହିତ ପ୍ରଭୁ ପୁଣିପୁଣି ଉଚ୍ଚସ୍ୱରେ ହସିଲେ।

Verse 45

गणास्तालकसंपातैर्नृत्यन्ति च मुदान्विताः । अकस्माद्दृश्यते कन्या शंकरस्य समीपगा

ଶିବଙ୍କ ଗଣମାନେ ତାଳବାଦ୍ୟର ଝଙ୍କାର ଓ ଘାତ-ପ୍ରତିଘାତରେ ଆନନ୍ଦିତ ହୋଇ ନୃତ୍ୟ କରୁଥିଲେ। ସେତେବେଳେ ହଠାତ୍ ସେଇ କନ୍ୟା ଶଙ୍କରଙ୍କ ସମୀପରେ ଦଣ୍ଡାୟମାନ ଦେଖାଗଲା।

Verse 46

तां दृष्ट्वा विस्मयापन्ना देवा यान्ति पराङ्मुखाः । तस्याश्चक्रे ततो नाम स्वयमेव पिनाकधृक्

ତାକୁ ଦେଖି ଦେବମାନେ ବିସ୍ମୟାକୁଳ ହୋଇ ଲଜ୍ଜା-ଭକ୍ତିରେ ପରାଙ୍ମୁଖ ହେଲେ। ତାପରେ ପିନାକଧାରୀ ପ୍ରଭୁ ସ୍ୱୟଂ ତାହାର ନାମ ରଖିଲେ।

Verse 47

नर्म चैभ्यो ददे यस्मात्तत्कृतैश्चेष्टितैः पृथक् । भविष्यसि वरारोहे सरिच्छ्रेष्ठा तु नर्मदा

ସେ ନିଜର ବିଶିଷ୍ଟ କ୍ରୀଡାମୟ ଚେଷ୍ଟାଦ୍ୱାରା ଏହି ଗଣ ଓ ଦେବମାନଙ୍କୁ ଆନନ୍ଦ ଦାନ କଲେ; ହେ ସୁନ୍ଦରୀ! ତେଣୁ ତୁମେ ସରିତାମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠା ହେବ—ଏହି କାରଣରୁ ‘ନର୍ମଦା’ ନାମ ପାଇଲା।

Verse 48

स्वरूपमास्थितो देवः प्राप हास्यं यतो भुवि । नर्मदा तेन चोक्तेयं सुशीतलजला शिवा

ଦେବ ନିଜ ସ୍ୱରୂପରେ ଅବସ୍ଥିତ ହୋଇ ଭୂମିରେ ହାସ୍ୟ ଉତ୍ପନ୍ନ କରାଇଥିଲେ; ତେଣୁ ଏହି ନଦୀ ‘ନର୍ମଦା’ ବୋଲି କୁହାଯାଏ—ଏହା ଶିବା, ଅତିଶୟ ଶୀତଳ ଜଳଯୁକ୍ତ।

Verse 49

सप्तकल्पक्षये जाते यदुक्तं शंभुना पुरा । न मृता तेन राजेन्द्र नर्मदा ख्यातिमागता

ସପ୍ତ କଳ୍ପର କ୍ଷୟ ଘଟିଲା ପରେ ଶମ୍ଭୁ ପୂର୍ବେ ଯାହା କହିଥିଲେ ତାହା ସତ୍ୟ ହେଲା; ତେଣୁ, ହେ ରାଜେନ୍ଦ୍ର! ନର୍ମଦା ମୃତ ହେଲା ନାହିଁ, ମହା ଖ୍ୟାତି ଲାଭ କଲା।

Verse 50

ततस्तामददात्कन्यां शीलवतीं सुशोभनाम् । महार्णवाय देवेशः सर्वभूतपतिः प्रभुः

ତାପରେ ଦେବେଶ, ସର୍ବଭୂତପତି ପ୍ରଭୁ ସେଇ ଶୀଳବତୀ ଓ ସୁଶୋଭନ କନ୍ୟାକୁ ମହାର୍ଣ୍ଣବଙ୍କୁ ଅର୍ପଣ କଲେ।

Verse 51

ततः सा ऋक्षशैलेन्द्रात्फेनपुञ्जाट्टहासिनी । विवेश नर्मदा देवी समुद्रं सरितां पतिम्

ତାପରେ ଫେନପୁଞ୍ଜ ପରି ଉଚ୍ଚ ଅଟ୍ଟହାସ କରୁଥିବା ଦେବୀ ନର୍ମଦା ଋକ୍ଷଶୈଲେନ୍ଦ୍ରରୁ ଅବତରି, ସରିତାମାନଙ୍କ ଅଧିପତି ସମୁଦ୍ରରେ ପ୍ରବେଶ କଲା।

Verse 52

एवं ब्राह्मे पुरा कल्पे समुद्भूतेयमीश्वरात् । मात्स्ये कल्पे मया दृष्टा समाख्याता मया शृणु

ଏଭଳି ପ୍ରାଚୀନ ବ୍ରାହ୍ମ କଳ୍ପରେ ସେ ଈଶ୍ୱରଙ୍କୁ ଠାରୁ ଉଦ୍ଭବିତ ହେଲେ। ମାତ୍ସ୍ୟ କଳ୍ପରେ ମୁଁ ତାଙ୍କୁ ଦେଖିଥିଲି; ଏବେ ମୁଁ କଥାଇଲି—ଶୁଣ।