Adhyaya 180

Verse 1

श्रीमार्कण्डेय उवाच । ततो गच्छेन्महीपाल दशाश्वमेधिकं परम् । तीर्थं सर्वगुणोपेतं महापातकनाशनम्

ଶ୍ରୀ ମାର୍କଣ୍ଡେୟ କହିଲେ—ତାପରେ, ହେ ମହୀପାଳ! ପରମ ଦଶାଶ୍ୱମେଧିକ ତୀର୍ଥକୁ ଯିବା ଉଚିତ; ଏହା ସର୍ବଗୁଣସମ୍ପନ୍ନ ଏବଂ ମହାପାତକନାଶକ।

Verse 2

यत्र गत्वा महाराज स्नात्वा सम्पूज्य चेश्वरम् । दशानामश्वमेधानां फलं प्राप्नोति मानवः

ହେ ମହାରାଜ! ସେଠାକୁ ଯାଇ ସ୍ନାନ କରି ଏବଂ ଈଶ୍ୱରଙ୍କୁ ଯଥାବିଧି ପୂଜା କଲେ, ମନୁଷ୍ୟ ଦଶ ଅଶ୍ୱମେଧ ଯଜ୍ଞର ଫଳ ପାଏ।

Verse 3

युधिष्ठिर उवाच । अश्वमेधो महायज्ञो बहुसम्भारदक्षिणः । अशक्यः प्राकृतैः कर्तुं कथं तेषां फलं लभेत्

ଯୁଧିଷ୍ଠିର କହିଲେ—ଅଶ୍ୱମେଧ ମହାଯଜ୍ଞ; ଏଥିରେ ବହୁ ସାମଗ୍ରୀ ଓ ମହାଦକ୍ଷିଣା ଆବଶ୍ୟକ, ସାଧାରଣ ଲୋକେ କରିପାରନ୍ତି ନାହିଁ। ତେବେ ସେମାନେ ତାହାର ଫଳ କିପରି ପାଇବେ?

Verse 4

अत्याश्चर्यमिदं तत्त्वं त्वयोक्तं वदता सता । यथा मे जायते श्रद्धा दीर्घायुस्त्वं तथा वद

ହେ ସତ୍ୟବାଦୀ ମୁନି! ଆପଣ କହିଥିବା ଏହି ତତ୍ତ୍ୱ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟଜନକ। ହେ ଦୀର୍ଘାୟୁ, ମୋ ମନରେ ଶ୍ରଦ୍ଧା ଜାଗ୍ରତ ହେବ ଭଳି କରି ବିସ୍ତାରେ କହନ୍ତୁ।

Verse 5

मार्कण्डेय उवाच । इदमाश्चर्यभूतं हि गौर्या पृष्टस्त्रियम्बकः । तत्तेऽहं सम्प्रवक्ष्यामि पृच्छते निपुणाय वै

ମାର୍କଣ୍ଡେୟ କହିଲେ—ଏହି ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟକର ବିଷୟ ପୂର୍ବେ ଗୌରୀ ତ୍ର୍ୟମ୍ବକ (ଶିବ)ଙ୍କୁ ପଚାରିଥିଲେ। ତୁମେ ବିବେକରେ ପ୍ରଶ୍ନ କରୁଛ, ତେଣୁ ମୁଁ ଏହାକୁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ କହୁଛି।

Verse 6

पुरा वृषस्थो देवेश ह्युमया सह शङ्करः । कदाचित्पर्यटन्पृथिवीं नर्मदातटमाश्रितः

ପୁରାକାଳରେ ବୃଷଭାରୂଢ ଦେବେଶ ଶଙ୍କର ଉମାଙ୍କ ସହ ଏକଦା ପୃଥିବୀ ପରିଭ୍ରମଣ କରୁଥିବାବେଳେ ନର୍ମଦା ତଟକୁ ଆଶ୍ରୟ କଲେ।

Verse 7

दशाश्वमेधिकं तीर्थं दृष्ट्वा देवो महेश्वरः । तीर्थं प्रत्यञ्जलिं बद्ध्वा नमश्चक्रे त्रिलोचनः

ଦଶାଶ୍ୱମେଧିକ ତୀର୍ଥ ଦେଖି ତ୍ରିଲୋଚନ ମହେଶ୍ୱର ସେହି ତୀର୍ଥ ପ୍ରତି ଅଞ୍ଜଳି ବାନ୍ଧି ପ୍ରଣାମ କଲେ।

Verse 8

कृताञ्जलिपुटं देवं दृष्ट्वा देवीदमब्रवीत्

କରଯୋଡ଼ି ଦେବଙ୍କୁ ଦେଖି ଦେବୀ ଏହି ବଚନ କହିଲେ।

Verse 9

देव्युवाच । किमेतद्देवदेवेश चराचरनमस्कृत । प्रह्वनम्राञ्जलिं बद्ध्वा भक्त्या परमया युतः

ଦେବୀ କହିଲେ—ହେ ଦେବଦେବେଶ, ଚରାଚର ସମସ୍ତଙ୍କ ନମସ୍କୃତ! ପରମ ଭକ୍ତିରେ ଯୁକ୍ତ ହୋଇ ନତ ହୋଇ କରଯୋଡ଼ି ଦଣ୍ଡାୟମାନ କାହିଁକି?

Verse 10

एतदाश्चर्यमतुलं सर्वं कथय मे प्रभो

ହେ ପ୍ରଭୋ, ଏହି ଅତୁଳ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟର ସମସ୍ତ କଥା ମୋତେ କହନ୍ତୁ।

Verse 11

ईश्वर उवाच । प्रत्यक्षं पश्य तीर्थस्य फलं मा विस्मिता भव । वियत्स्था मे भुविस्थस्य क्षणं देवि स्थिरा भव

ଈଶ୍ୱର କହିଲେ—ଏହି ତୀର୍ଥର ଫଳ ପ୍ରତ୍ୟକ୍ଷ ଦେଖ; ବିସ୍ମିତ ହେଅନି। ତୁମେ ଆକାଶସ୍ଥ, ମୁଁ ଭୂମିସ୍ଥ; ହେ ଦେବୀ, କ୍ଷଣମାତ୍ର ସ୍ଥିର ରୁହ।

Verse 12

एवमुक्त्वा तु देवेशो गौरवर्णो द्विजोऽभवत् । क्षुत्क्षामकण्ठो जटिलः शुष्को धमनिसंततः

ଏହିପରି କହି ଦେବେଶ ଗୌରବର୍ଣ୍ଣ ଦ୍ୱିଜ ହେଲେ। ଭୁଖରେ କଣ୍ଠ କ୍ଷୀଣ, ଜଟାଧାରୀ, ଦେହ ଶୁଷ୍କ, ଧମନୀଗୁଡ଼ିକ ଉଭା ଦିଶୁଥିଲା।

Verse 13

उपविश्य भुवः पृष्ठे सुस्वरं मन्त्रमुच्चरन् । क्रमप्रियो महादेवो माधुर्येण प्रमोदयन्

ପୃଥିବୀର ପୃଷ୍ଠେ ଉପବିଷ୍ଟ ହୋଇ, କ୍ରମପ୍ରିୟ ମହାଦେବ ସୁମଧୁର ସ୍ୱରେ ମନ୍ତ୍ରୋଚ୍ଚାର କରି, ତାହାର ମାଧୁର୍ୟରେ ସମସ୍ତଙ୍କୁ ପ୍ରମୋଦିତ କଲେ।

Verse 14

श्रुत्वा तां मधुरां वाणीं स्वयं देवेन निर्मिताम् । संभ्रान्ता ब्राह्मणाः सर्वे स्नातुं ये तत्र चागताः

ସ୍ୱୟଂ ଦେବଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ନିର୍ମିତ ସେଇ ମଧୁର ବାଣୀ ଶୁଣି, ସ୍ନାନ ପାଇଁ ସେଠାକୁ ଆସିଥିବା ସମସ୍ତ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଆଶ୍ଚର୍ୟାକୁଳ ହେଲେ।

Verse 15

नित्यक्रिया च सर्वेषां विस्मृता श्रुतिविभ्रमात् । तं दृष्ट्वा पठमानं तु क्षुत्पिपासाभिपीडितम्

ଶ୍ରୁତିଭ୍ରମରେ ସମସ୍ତଙ୍କର ନିତ୍ୟକ୍ରିୟା ଭୁଲିଗଲା। ତାଙ୍କୁ ପାଠ କରୁଥିବା ଦେଖି, (ସେ) ଭୁଖ ଓ ପିଆସରେ ପୀଡିତ ବୋଲି ଜଣାପଡ଼ିଲା।

Verse 16

द्विजोऽन्यमन्त्रयत्कश्चिद्भक्त्या तं भोजनाय वै । प्रसादः क्रियतां ब्रह्मन्भोजनाय गृहे मम

ତେବେ ଜଣେ ଦ୍ୱିଜ ଭକ୍ତିରେ ତାଙ୍କୁ ଭୋଜନ ପାଇଁ ଆମନ୍ତ୍ରଣ କଲେ— “ହେ ବ୍ରହ୍ମନ୍, କୃପାକରି ପ୍ରସାଦ ଗ୍ରହଣ କରନ୍ତୁ; ମୋ ଘରେ ଭୋଜନ କରିବାକୁ ଆସନ୍ତୁ।”

Verse 17

अद्य मे सफलं जन्म ह्यद्य मे सफलाः क्रियाः । सर्वान्कामान्प्रदास्यन्ति प्रीता मेऽद्य पितामहाः

ଆଜି ମୋର ଜନ୍ମ ସଫଳ, ଆଜି ମୋର ଧାର୍ମିକ କ୍ରିୟାମାନ ସଫଳ। ଆଜି ପ୍ରସନ୍ନ ପିତୃଗଣ ମୋତେ ସମସ୍ତ କାମ୍ୟ ଫଳ ପ୍ରଦାନ କରିବେ।

Verse 18

त्वयि भुक्ते द्विजश्रेष्ठ प्रसीद त्वं ध्रुवं मम । एवमुक्तो महादेवो द्विजरूपधरस्तदा

ହେ ଦ୍ୱିଜଶ୍ରେଷ୍ଠ! ଆପଣ ଭୋଜନ କରିଲେ ନିଶ୍ଚୟ ମୋପରେ ପ୍ରସନ୍ନ ହେବେ। ଏଭଳି କୁହାଯାଉଥିବାବେଳେ ମହାଦେବ ସେତେବେଳେ ବ୍ରାହ୍ମଣରୂପ ଧାରଣ କରିଥିଲେ।

Verse 19

प्रहस्य प्रत्युवाचेदं ब्राह्मणं श्लक्ष्णया गिरा । मया वर्षसहस्रं तु निराहारं तपः कृतम्

ସେ ହସି ମୃଦୁ ବାଣୀରେ ସେହି ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ଉତ୍ତର ଦେଲେ—“ମୁଁ ସହସ୍ର ବର୍ଷ ନିରାହାର ତପ କରିଛି।”

Verse 20

इदानीं तु गृहे तस्य करिष्ये द्विजसत्तम । दशभिर्वाजिमेधैश्च येनेष्टं पारणं तथा

“ଏବେ, ହେ ଦ୍ୱିଜସତ୍ତମ! ମୁଁ ତାହାର ଘରେ ଏହା କରିବି—ଦଶ ଅଶ୍ୱମେଧ ଯଜ୍ଞସହିତ ସେହି ଅନୁଷ୍ଠାନ—ଯାହାଦ୍ୱାରା ବିଧିପୂର୍ବକ ପାରଣ ସମ୍ପନ୍ନ ହୁଏ।”

Verse 21

इत्युक्तो देवदेवेन ब्राह्मणो विस्मयान्वितः । उत्तमाङ्गं विधुन्वन्वै जगाम स्वगृहं प्रति

ଦେବଦେବଙ୍କ ଏହି କଥା ଶୁଣି ସେ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଆଶ୍ଚର୍ୟରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହେଲେ; ମୁଣ୍ଡ ହଲାଇ ନିଜ ଘରକୁ ପ୍ରତି ଚାଲିଗଲେ।

Verse 22

एवं ते बहवो विप्राः प्रत्याख्याते निमन्त्रणे । पुराणार्थमजानन्तो नास्तिका बहवो गताः

ଏଭଳି ନିମନ୍ତ୍ରଣ ପ୍ରତ୍ୟାଖ୍ୟାନ ହେଲାପରେ, ପୁରାଣର ଅର୍ଥ ନ ଜାଣି ଅନେକ ବିପ୍ର ଚାଲିଗଲେ; ତାଙ୍କମଧ୍ୟରୁ ଅନେକେ ନାସ୍ତିକ ଭାବକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହେଲେ।

Verse 23

अथ कश्चिद्द्विजो विद्वान्पुराणार्थस्य तत्त्ववित् । देवं निमन्त्रयामास द्विजरूपधरं शिवम्

ତେବେ ପୁରାଣାର୍ଥର ତତ୍ତ୍ୱଜ୍ଞ ଏକ ବିଦ୍ୱାନ ଦ୍ୱିଜ, ବ୍ରାହ୍ମଣରୂପ ଧାରଣ କରିଥିବା ଦେବ ଶିବଙ୍କୁ ନିମନ୍ତ୍ରଣ କଲେ।

Verse 24

तथैव सोऽपि देवेन प्रोक्तः स प्राह तं पुनः । मनसा चिन्तयित्वा तु पुराणोक्तं द्विजोत्तमः

ସେହିପରି ଦେବଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ସମ୍ବୋଧିତ ହୋଇ, ସେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଦ୍ୱିଜ ପୁରାଣୋକ୍ତ କଥାକୁ ମନେ ଚିନ୍ତା କରି ପୁନର୍ବାର ତାଙ୍କୁ କହିଲେ।

Verse 25

स्मृतिवेदपुराणेषु यदुक्तं तत्तथा भवेत् । इति निश्चित्य तं विप्रमुवाच प्रहसन्निव

‘ସ୍ମୃତି, ବେଦ ଓ ପୁରାଣରେ ଯାହା କୁହାଯାଇଛି, ତାହା ନିଶ୍ଚୟ ତଥାହି ହୁଏ।’ ଏମିତି ନିଶ୍ଚୟ କରି, ସେ ଵିପ୍ରଙ୍କୁ ମାନୋ ହସିକରି କହିଲେ।

Verse 26

भोभो विप्र प्रतीक्षस्व यावदागमनं पुनः । इत्युक्त्वा तु द्विजो गत्वा दशाश्वमेधिकं परम्

‘ହେ ବିପ୍ର! ମୋର ପୁନରାଗମନ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ପ୍ରତୀକ୍ଷା କର।’ ଏମିତି କହି, ସେ ଦ୍ୱିଜ ଦଶ ଅଶ୍ୱମେଧ ପୁଣ୍ୟରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ସେହି ପରମ ସ୍ଥାନକୁ ଗଲେ।

Verse 27

स्नानं महालम्भनादि कृतं तेन द्विजन्मना । जपं श्राद्धं तथा दानं कृत्वा धर्मानुसारतः

ସେହି ଦ୍ୱିଜନ୍ମା ମହାଲମ୍ଭନାଦି ବିଧିରୁ ଆରମ୍ଭ କରି ସ୍ନାନ କଲେ; ଏବଂ ଧର୍ମାନୁସାରେ ଜପ, ଶ୍ରାଦ୍ଧ ଓ ଦାନ ମଧ୍ୟ କଲେ।

Verse 28

संकल्प्य कपिलां तत्र पुराणोक्तविधानतः । समायात्त्वरितं तत्र यत्रासौ तिष्ठते द्विजः

ସେଠାରେ ପୁରାଣୋକ୍ତ ବିଧିଅନୁସାରେ କପିଳା ଗାଈ ଦାନ କରିବାକୁ ସଙ୍କଳ୍ପ କରି, ସେ ଶୀଘ୍ର ଫେରି ଯେଉଁଠାରେ ସେଇ ଦ୍ୱିଜ ଅପେକ୍ଷାରେ ଥିଲେ ସେଠାକୁ ଆସିଲା।

Verse 29

अथागत्य द्विजं प्राह वाजिमेधः कृतो मया । उत्तिष्ठ मे गृहं रम्यं भोजनार्थं हि गम्यताम्

ତାପରେ ଫେରି ଆସି ସେ ଦ୍ୱିଜଙ୍କୁ କହିଲା—“ମୁଁ ଅଶ୍ୱମେଧ ଯଜ୍ଞ ସମ୍ପନ୍ନ କରିଛି। ଉଠନ୍ତୁ; ଭୋଜନାର୍ଥେ ମୋର ରମ୍ୟ ଗୃହକୁ ଯାଉ।”

Verse 30

इत्युक्तः शङ्करस्तेन ब्राह्मणेनातिविस्मितः । उवाच ब्राह्मणं देव इदानीं त्वमितो गतः

ସେଇ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କ କଥା ଶୁଣି ଶଙ୍କର ଅତ୍ୟନ୍ତ ବିସ୍ମିତ ହେଲେ। ତାପରେ ଦେବ ତାହାକୁ କହିଲେ—“ଏବେ କୁହ, ତୁମେ ଏଠାକୁ କେଉଁଠୁ ଆସିଛ?”

Verse 31

द्विजवर्य कथं चेष्टा दश यज्ञा महाधनाः

“ହେ ଦ୍ୱିଜଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଏହା କିପରି ସମ୍ଭବ ହେଲା—ଏହି ଦଶଟି ମହାଧନସାଧ୍ୟ ଯଜ୍ଞ?”

Verse 32

द्विज उवाच । न विचारस्त्वया कार्यः कृता यज्ञा न संशयः । यदि वेदाः प्रमाणं तं भुवि देवा द्विजास्तथा

ଦ୍ୱିଜ କହିଲେ—“ଆପଣଙ୍କୁ ଏଥିରେ ବିଚାର କରିବା ଦରକାର ନାହିଁ; ଯଜ୍ଞଗୁଡ଼ିକ ନିଶ୍ଚୟ ହୋଇଛି, ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ। ଯଦି ବେଦ ପ୍ରମାଣ, ତେବେ ପୃଥିବୀରେ ଦେବତା ଓ ବ୍ରାହ୍ମଣ—ଉଭୟେ ସେଇ ସତ୍ୟର ସାକ୍ଷୀ।”

Verse 33

दशाश्वमेधिकं तीर्थं तथा सत्यं द्विजोत्तम । यदि वेदपुराणोक्तं वाक्यं निःसंशयं भवेत्

ହେ ଦ୍ୱିଜୋତ୍ତମ! ଏହି ତୀର୍ଥ ‘ଦଶାଶ୍ୱମେଧିକ’—ଦଶ ଅଶ୍ୱମେଧ ଯଜ୍ଞସମ; ବେଦ‑ପୁରାଣୋକ୍ତ ବାକ୍ୟକୁ ନିଃସନ୍ଦେହ ପ୍ରମାଣ ମାନିଲେ ଏହା ସତ୍ୟ।

Verse 34

तदा प्राप्तं मया सर्वं नात्र कार्या विचारणा । एवमुक्तस्तु देवेश आस्तिक्यं तस्य चेतसः

ତେବେ ମୁଁ ସବୁକିଛି ପାଇଲି—ଏଠାରେ ଆଉ ବିଚାର ଦରକାର ନାହିଁ। ଏଭଳି କହିବାରେ ଦେବେଶ ତାହାର ହୃଦୟର ଦୃଢ଼ ଆସ୍ତିକ୍ୟ ଦେଖିଲେ।

Verse 35

विमृश्य बहुभिः किंचिदुत्तरं न प्रपद्यत । जगाम तद्गृहं रम्यं पठन्ब्रह्म सनातनम्

ବହୁପ୍ରକାର ଭାବିଲେ ମଧ୍ୟ ସେ କୌଣସି ଉତ୍ତର ପାଇଲେ ନାହିଁ। ତାପରେ ସନାତନ ବ୍ରହ୍ମକୁ ଜପ କରୁଥିବାବେଳେ ସେହି ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କ ରମ୍ୟ ଗୃହକୁ ଗଲେ।

Verse 36

सम्प्राप्तं तं द्विजं भक्त्या पाद्यार्घ्येण तमर्चयत् । षड्रसं भोजनं तेन दत्तं पश्चाद्यथाविधि

ସେ ଦ୍ୱିଜ ଆସିଲେ, ସେ ଭକ୍ତିରେ ପାଦ୍ୟ ଓ ଅର୍ଘ୍ୟ ଦେଇ ପୂଜା କଲା। ପରେ ଯଥାବିଧି ଷଡ୍ରସଯୁକ୍ତ ଭୋଜନ ପରିବେଶନ କଲା।

Verse 37

ततो भुक्ते महादेवे सर्वदेवमये शिवे । पुष्पवृष्टिः पपाताशु गगनात्तस्य मूर्धनि । तस्यास्तिक्यं तु संलक्ष्य तुष्टः प्रोवाच शङ्करः

ସର୍ବଦେବମୟ ଶିବ—ମହାଦେବ—ଭୋଜନ କରିସାରିଲେ, ଆକାଶରୁ ତାହାର ମୁଣ୍ଡ ଉପରେ ଶୀଘ୍ର ପୁଷ୍ପବୃଷ୍ଟି ପଡ଼ିଲା। ତାହାର ଅଟୁଟ ଆସ୍ତିକ୍ୟ ଦେଖି ପ୍ରସନ୍ନ ଶଙ୍କର କହିଲେ।

Verse 38

ईश्वर उवाच । किं तेऽद्य क्रियतां ब्रूहि वरदोऽहं द्विजोत्तम । अदेयमपि दास्यामि एकचित्तस्य ते ध्रुवम्

ଈଶ୍ୱର କହିଲେ—ହେ ଦ୍ୱିଜୋତ୍ତମ! ଆଜି ତୋ ପାଇଁ କ’ଣ କରିବା ଉଚିତ, କୁହ। ମୁଁ ବରଦାତା; ତୋର ଏକାଗ୍ରଚିତ୍ତତାରୁ ସାଧାରଣତଃ ଅଦେୟ ଯାହା, ସେଥିକୁ ମଧ୍ୟ ନିଶ୍ଚୟ ଦେବି।

Verse 39

ब्राह्मण उवाच । यदि प्रीतोऽसि मे देव यदि देयो वरो मम । अस्मिंस्तीर्थे महादेव स्थातव्यं सर्वदैव हि

ବ୍ରାହ୍ମଣ କହିଲେ—ହେ ଦେବ! ଯଦି ଆପଣ ମୋପରେ ପ୍ରୀତ ଅଟନ୍ତି ଏବଂ ମୋର ବର ଦେୟ ହୁଏ, ତେବେ ହେ ମହାଦେବ, ଏହି ତୀର୍ଥରେ ଆପଣ ସଦା ସ୍ଥିତ ରହିବା ଉଚିତ।

Verse 40

उपकाराय देवेश एष मे वर उत्तमः । एवमुक्तस्तु देवेन आरुरोह द्विजोत्तमः

ହେ ଦେବେଶ! ମୋର ଏହି ଉତ୍ତମ ବର ପରହିତ ପାଇଁ। ଦେବ ଏପରି କହିବା ପରେ ସେ ଦ୍ୱିଜୋତ୍ତମ (ବିମାନରେ) ଆରୋହଣ କଲା।

Verse 41

गन्धर्वाप्सरःसम्बाधं विमानं सार्वकामिकम् । पूज्यमानो गतस्तत्र यत्र लोका निरामयाः

ଗନ୍ଧର୍ବ ଓ ଅପ୍ସରାମାନେ ଭିଡ଼ିଥିବା, ସର୍ବକାମନା ପୂରଣକାରୀ ବିମାନ ଆସିଲା। ପୂଜିତ ହୋଇ ସେ ସେଠାକୁ ଗଲା, ଯେଉଁଠି ଲୋକେ ନିରାମୟ (ରୋଗ-ଶୋକରହିତ) ଅଟନ୍ତି।

Verse 42

मार्कण्डेय उवाच । एतदाश्चर्यमतुलं दृष्ट्वा देवी सुविस्मिता । विस्मयोत्फुल्लनयना पुनः पप्रच्छ शङ्करम्

ମାର୍କଣ୍ଡେୟ କହିଲେ—ଏହି ଅତୁଲ ଆଶ୍ଚର୍ୟ ଦେଖି ଦେବୀ ଅତ୍ୟନ୍ତ ବିସ୍ମିତ ହେଲେ; ବିସ୍ମୟରେ ପ୍ରସ୍ଫୁଟିତ ନୟନରେ ସେ ପୁନର୍ବାର ଶଙ୍କରଙ୍କୁ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ।

Verse 43

पार्वत्युवाच । कथमेतद्भवेत्सत्यं यत्रेदमसमञ्जसम् । स्नानं कुर्वन्ति बहवो लोका ह्यत्र महेश्वर

ପାର୍ବତୀ କହିଲେ—ଏହା କିପରି ସତ୍ୟ ହେବ, ଯେଉଁଠି ଏହା ଅସମଞ୍ଜସ ପରି ଲାଗୁଛି? ହେ ମହେଶ୍ୱର, ଏଠାରେ ତ ଅନେକ ଲୋକ ସ୍ନାନ କରନ୍ତି।

Verse 44

तेषां तु स्वर्गगमनं यथैष स्वर्गतिं गतः । कथमेतत्समाचक्ष्व विस्मयः परमो मम

ତେବେ ସେମାନେ କିପରି ସ୍ୱର୍ଗଗମନ କରନ୍ତି, ଯେପରି ଏହିଜଣେ ସ୍ୱର୍ଗଗତିକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହୋଇଛି? ଏହା ମୋତେ କହନ୍ତୁ; ମୋର ବିସ୍ମୟ ଅତ୍ୟଧିକ।

Verse 45

एतच्छ्रुत्वा तु देवेशः प्रहसन्प्रत्युवाच ताम् । वेदवाक्ये पुराणार्थे स्मृत्यर्थे द्विजभाषिते

ଏହା ଶୁଣି ଦେବେଶ୍ୱର ହସି ତାଙ୍କୁ ପ୍ରତ୍ୟୁତ୍ତର ଦେଲେ—ବେଦବାକ୍ୟରେ, ପୁରାଣର ତାତ୍ପର୍ୟରେ, ସ୍ମୃତିର ଅଭିପ୍ରାୟରେ ଓ ଦ୍ୱିଜମାନଙ୍କ ବଚନରେ ଯାହା କୁହାଯାଇଛି, ତାହା ଶୁଣ।

Verse 46

विस्मयो हि न कर्तव्यो ह्यनुमानं हि तत्तथा । असंभाव्यं हि लोकानां पुराणे यत्प्रगीयते

ବିସ୍ମୟ କରିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ; ଅନୁମାନ-ତର୍କ ମଧ୍ୟ ଏହାକୁ ସମର୍ଥନ କରେ। ପୁରାଣରେ ଯାହା ପ୍ରଗୀତ, ତାହା ସାଧାରଣ ଲୋକଙ୍କୁ ଅସମ୍ଭବ ପରି ଲାଗେ।

Verse 47

यदि पक्षं पुरस्कृत्य लोकाः कुर्वन्ति पार्वति । तस्मान्न सिद्धिरेतेषां भवत्येको न विस्मयः

ହେ ପାର୍ବତୀ, ଯଦି ଲୋକେ ପକ୍ଷପାତକୁ ଆଗରେ ରଖି କାର୍ଯ୍ୟ କରନ୍ତି, ତେବେ ସେମାନଙ୍କର ସିଦ୍ଧି ହୁଏ ନାହିଁ; ଏଥିରେ ବିସ୍ମୟ କରିବା ଦରକାର ନାହିଁ।

Verse 48

नास्तिका भिन्नमर्यादा ये निश्चयबहिष्कृताः । तेषां सिद्धिर्न विद्येत आस्तिक्याद्भवते ध्रुवम्

ଯେମାନେ ନାସ୍ତିକ, ମର୍ଯ୍ୟାଦାଭଙ୍ଗକାରୀ ଏବଂ ଦୃଢ଼ ନିଶ୍ଚୟରୁ ବହିଷ୍କୃତ—ତାଙ୍କର ସିଦ୍ଧି ନାହିଁ। ଆସ୍ତିକ୍ୟରୁ ନିଶ୍ଚୟ ଫଳସିଦ୍ଧି ହୁଏ।

Verse 49

श्रुत्वाख्यानमिदं देवी ववन्दे तीर्थमुत्तमम् । सर्वपापहरं पुण्यं नर्मदायां व्यवस्थितम्

ଏହି ଆଖ୍ୟାନ ଶୁଣି ଦେବୀ ନର୍ମଦାରେ ଅବସ୍ଥିତ ସେଇ ପରମ ଉତ୍ତମ ତୀର୍ଥକୁ ବନ୍ଦନା କଲେ—ଯାହା ପୁଣ୍ୟମୟ ଓ ସର୍ବପାପହର।

Verse 50

मार्कण्डेय उवाच । दशाश्वमेधं राजेन्द्र सर्वतीर्थोत्तमोत्तमम् । तीर्थं सर्वगुणोपेतं महापातकनाशनम्

ମାର୍କଣ୍ଡେୟ କହିଲେ—ହେ ରାଜେନ୍ଦ୍ର! ଦଶାଶ୍ୱମେଧ ସମସ୍ତ ତୀର୍ଥମଧ୍ୟରେ ଉତ୍ତମୋତ୍ତମ; ଏହା ସର୍ବଗୁଣସମ୍ପନ୍ନ ତୀର୍ଥ, ମହାପାତକନାଶକ।

Verse 51

तत्रागता महाभागा स्नातुकामा सरस्वती । पुण्यानां परमा पुण्या नदीनामुत्तमा नदी

ସେଠାରେ ମହାଭାଗା ସରସ୍ୱତୀ ସ୍ନାନକାମନାରେ ଆସନ୍ତି—ପୁଣ୍ୟମଧ୍ୟରେ ପରମ ପୁଣ୍ୟା, ନଦୀମଧ୍ୟରେ ଉତ୍ତମ ନଦୀ।

Verse 52

नाममात्रेण यस्यास्तु सर्वपापैः प्रमुच्यते । स्नातास्तत्र दिवं यान्ति ये मृतास्तेऽपुनर्भवाः

ଯାହାର ନାମମାତ୍ରେ ସର୍ବପାପରୁ ମୁକ୍ତି ମିଳେ। ସେଠାରେ ସ୍ନାନ କରିଥିବାମାନେ ସ୍ୱର୍ଗକୁ ଯାଆନ୍ତି; ଏବଂ ସେଠାରେ ମୃତ୍ୟୁବରଣ କରିଥିବାମାନେ ପୁନର୍ଜନ୍ମ ପାଆନ୍ତି ନାହିଁ।

Verse 53

दशाश्वमेधे सा राजन्नियता ब्रह्मचारिणी । आराधयित्वा देवेशं परं निर्वाणमागतीः

ହେ ରାଜନ୍, ଦଶାଶ୍ୱମେଧ ତୀର୍ଥରେ ସେ ନିୟତ ବ୍ରହ୍ମଚାରିଣୀ ହୋଇ ଦେବେଶ୍ୱରଙ୍କୁ ଆରାଧନା କରି ପରମ ନିର୍ବାଣ ପ୍ରାପ୍ତ କଲା।

Verse 54

कालुष्यं ब्रह्मसम्भूता संवत्सरसमुद्भवम् । प्रक्षालयितुमायाति दशम्यामाश्विनस्य च

ବ୍ରହ୍ମାସମ୍ଭୂତା ସେ ଦେବୀ ବର୍ଷଭରି ସଞ୍ଚିତ କଳୁଷକୁ ପ୍ରକ୍ଷାଳନ କରିବା ପାଇଁ ଆଶ୍ୱିନ ମାସର ଦଶମୀ ଦିନ ଆସନ୍ତି।

Verse 55

उपोष्य रजनीं तां तु सम्पूज्य त्रिपुरान्तकम् । राजन्निष्कल्मषा यान्ति श्वोभूते शाश्वतं पदम्

ହେ ରାଜନ୍, ସେଇ ରାତି ଉପବାସ କରି ତ୍ରିପୁରାନ୍ତକଙ୍କୁ ବିଧିପୂର୍ବକ ପୂଜା କଲେ ସେମାନେ ନିଷ୍କଳ୍ମଷ ହୁଅନ୍ତି ଏବଂ ପରଦିନ ପ୍ରଭାତେ ଶାଶ୍ୱତ ପଦ ପ୍ରାପ୍ତ କରନ୍ତି।

Verse 56

युधिष्ठिर उवाच । सरस्वती महापुण्या नदीनामुत्तमा नदी श्रीमार्कण्डेय उवाच । राजन्नाश्वयुजे मासि दशम्यां तद्विशिष्यते । पार्थिवेषु च तीर्थे तु सर्वेष्वेव न संशयः

ଯୁଧିଷ୍ଠିର କହିଲେ—ସରସ୍ୱତୀ ମହାପୁଣ୍ୟା, ନଦୀମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ନଦୀ। ମାର୍କଣ୍ଡେୟ କହିଲେ—ହେ ରାଜନ୍, ଆଶ୍ୱୟୁଜ ମାସର ଦଶମୀ ଦିନ ସେଇ ତୀର୍ଥାଚରଣ ବିଶେଷ ମହିମା ପାଏ; ପୃଥିବୀର ସମସ୍ତ ତୀର୍ଥମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ନିଶ୍ଚୟ।

Verse 57

दशाश्वमेधिके राजन्नित्यं हि दशमी शुभा । विशेषादाश्विने शुक्ला महापातकनाशिनी

ହେ ରାଜନ୍, ଦଶାଶ୍ୱମେଧିକ ତୀର୍ଥରେ ଦଶମୀ ସଦା ଶୁଭ; ବିଶେଷତଃ ଆଶ୍ୱିନ ଶୁକ୍ଳପକ୍ଷର ଦଶମୀ ମହାପାତକନାଶିନୀ।

Verse 58

तस्या स्नात्वार्चयेद्देवानुपवासपरायणः । श्राद्धं कृत्वा विधानेन पश्चात्सम्पूजयेच्छिवम्

ତାହାର (ପବିତ୍ର ଜଳରେ) ସ୍ନାନ କରି, ଉପବାସପରାୟଣ ହୋଇ ଦେବମାନଙ୍କୁ ପୂଜା କରିବା ଉଚିତ। ବିଧିମତେ ଶ୍ରାଦ୍ଧ କରି ପରେ ଶିବଙ୍କୁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ପୂଜା କରିବା ଉଚିତ।

Verse 59

तत्रस्थां पूजयेद्देवीं स्नातुकामां सरस्वतीम् । नमो नमस्ते देवेशि ब्रह्मदेहसमुद्भवे

ସେଠାରେ ଅବସ୍ଥିତ, ସ୍ନାନକାମିନୀ ଦେବୀ ସରସ୍ୱତୀଙ୍କୁ ପୂଜା କରି— ‘ନମୋ ନମସ୍ତେ ଦେବେଶି, ବ୍ରହ୍ମଦେହସମୁଦ୍ଭବେ’ ବୋଲି ନମସ୍କାର କରିବା ଉଚିତ।

Verse 60

कुरु पापक्षयं देवि संसारान्मां समुद्धर । गन्धधूपैश्च सम्पूज्य ह्यर्चयित्वा पुनःपुनः

‘ହେ ଦେବୀ, ମୋ ପାପକ୍ଷୟ କର; ମୋତେ ସଂସାରରୁ ଉଦ୍ଧାର କର।’ ଗନ୍ଧ ଓ ଧୂପ ଆଦି ନିବେଦନ କରି ସମ୍ୟକ୍ ପୂଜା କରି, ପୁନଃପୁନଃ ଅର୍ଚ୍ଚନା କରିବା ଉଚିତ।

Verse 61

दश प्रदक्षिणा दत्त्वा सूत्रेण परिवेष्टयेत् । कपिलां तु ततो विप्रे दद्याद्विगतमत्सरः

ଦଶ ପ୍ରଦକ୍ଷିଣା କରି, ପରେ ସୂତ୍ର (ଯଜ୍ଞୋପବୀତ) ଦ୍ୱାରା ପରିବେଷ୍ଟନ କରିବା ଉଚିତ। ତାପରେ ମତ୍ସର ତ୍ୟାଗ କରି ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ କପିଲା ଗାଈ ଦାନ ଦେବା ଉଚିତ।

Verse 62

सर्वलक्षणसम्पन्नां सर्वोपस्करसंयुताम् । दत्त्वा विप्राय कपिलां न शोचति कृताकृते

ସମସ୍ତ ଶୁଭଲକ୍ଷଣରେ ସମ୍ପନ୍ନ ଏବଂ ସମସ୍ତ ଆବଶ୍ୟକ ଉପସ୍କର ସହିତ କପିଲା ଗାଈକୁ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ଦାନ କଲେ, କରା-ନକରା ବିଷୟରେ ଶୋକ ରହେ ନାହିଁ।

Verse 63

पश्चाज्जागरणं कुर्याद्घृतेनाज्वाल्य दीपकम् । पुराणपठनेनैव नृत्यगीतविवादनैः

ତାପରେ ଘିଅର ଦୀପ ଜ୍ୱାଳାଇ ରାତ୍ରିଜାଗରଣ କରିବ; ପୁରାଣପାଠ ଏବଂ ଭକ୍ତିନୃତ୍ୟ, ଗୀତ ଓ ବାଦ୍ୟବାଦନରେ ରାତି କାଟିବ।

Verse 64

वेदोक्तैश्चैव पूजयेच्छशिशेखरम् । प्रभाते विमले पश्चात्स्नात्वा वै नर्मदाजले

ଏବଂ ବେଦୋକ୍ତ ବିଧିରେ ଶଶିଶେଖର (ଚନ୍ଦ୍ରମୌଳି ଶିବ)ଙ୍କୁ ପୂଜା କରିବ; ପରେ ନିର୍ମଳ ପ୍ରଭାତେ ନର୍ମଦାଜଳରେ ସ୍ନାନ କରି।

Verse 65

ब्राह्मणान् भोजयेद्भक्त्या शिवभक्तांश्च योगिनः । एवं कृते ततो राजन् सम्यक्तीर्थफलं लभेत्

ଭକ୍ତିସହ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କୁ ଭୋଜନ କରାଇବ ଏବଂ ଶିବଭକ୍ତ ଯୋଗୀମାନଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ; ଏପରି କଲେ, ହେ ରାଜନ୍, ତୀର୍ଥର ସମ୍ୟକ୍ ଫଳ ନିଶ୍ଚୟ ଲଭ୍ୟ ହୁଏ।

Verse 66

तत्र तीर्थे तु यः स्नात्वा पूजयेच्छङ्करं नरः । दशाश्वमेधावभृथं लभते पुण्यमुत्तमम्

ସେହି ତୀର୍ଥରେ ଯେ ମନୁଷ୍ୟ ସ୍ନାନ କରି ଶଙ୍କରଙ୍କୁ ପୂଜା କରେ, ସେ ଦଶ ଅଶ୍ୱମେଧ ଯଜ୍ଞର ଅବଭୃଥସ୍ନାନ ସମାନ ଉତ୍ତମ ପୁଣ୍ୟ ଲଭେ।

Verse 67

पूतात्मा तेन पुण्येन रुद्रलोकं स गच्छति । आरूढः परमं यानं कामगं च सुशोभनम्

ସେହି ପୁଣ୍ୟରେ ପବିତ୍ରାତ୍ମା ହୋଇ ସେ ରୁଦ୍ରଲୋକକୁ ଯାଏ; ପରମ ଶୋଭନ, ଇଚ୍ଛାନୁସାରେ ଗମନକରୁଥିବା ଦିବ୍ୟ ଯାନରେ ଆରୂଢ ହୁଏ।

Verse 68

तत्र दिव्याप्सरोभिस्तु वीज्यमानोऽथ चामरैः । क्रीडते सुचिरं कालं जयशब्दादिमङ्गलैः

ସେଠାରେ ଦିବ୍ୟ ଅପ୍ସରାମାନେ ଚାମର ଦୋଳାଇ ତାଙ୍କୁ ପଖା ଦେଉଛନ୍ତି; ‘ଜୟ’ ଧ୍ୱନିରୁ ଆରମ୍ଭ ମଙ୍ଗଳୋତ୍ସବମଧ୍ୟରେ ସେ ଦୀର୍ଘକାଳ କ୍ରୀଡ଼ା କରନ୍ତି।

Verse 69

ततोऽवतीर्णः कालेन इह राजा भवेद्ध्रुवम् । हस्त्यश्वरथसम्पन्नो महाभोगी परंतपः

ତାପରେ ସମୟ ଆସିଲେ ସେ ପୁନଃ ଏଠାରେ ଅବତରି ନିଶ୍ଚୟ ରାଜା ହୁଏ—ହାତୀ, ଘୋଡ଼ା ଓ ରଥରେ ସମ୍ପନ୍ନ; ମହାଭୋଗୀ ଏବଂ ଶତ୍ରୁଦମନକାରୀ।

Verse 70

दशाश्वमेधे यद्दानं दीयते शिवयोगिनाम् । दशाश्वमेधसदृशं भवेत्तन्नात्र संशयः

ଦଶାଶ୍ୱମେଧ ତୀର୍ଥରେ ଶିବଯୋଗୀମାନଙ୍କୁ ଯେ ଦାନ ଦିଆଯାଏ, ତାହା ପୁଣ୍ୟଫଳରେ ଅଶ୍ୱମେଧ ଯଜ୍ଞଫଳ ସମାନ ହୁଏ—ଏଥିରେ ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ।

Verse 71

सर्वेषामेव यज्ञानामश्वमेधो विशिष्यते । दुर्लभः स्वल्पवित्तानां भूरिशः पापकर्मणाम्

ସମସ୍ତ ଯଜ୍ଞମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଅଶ୍ୱମେଧ ଶ୍ରେଷ୍ଠ; କିନ୍ତୁ ଅଳ୍ପଧନୀଙ୍କ ପାଇଁ ଏହା ଦୁର୍ଲଭ, ଏବଂ ପାପକର୍ମଭାରାକ୍ରାନ୍ତଙ୍କ ପାଇଁ ଏହାର ସମ୍ୟକ୍ ଅନୁଷ୍ଠାନ ବହୁତ ବାଧାରେ ଅଟକିଯାଏ।

Verse 72

तत्र तीर्थे तु राजेन्द्र दुर्लभोऽपि सुरासुरैः । प्राप्यते स्नानदानेन इत्येवं शङ्करोऽब्रवीत्

ହେ ରାଜେନ୍ଦ୍ର! ସେହି ତୀର୍ଥରେ ଦେବ ଓ ଅସୁରମାନଙ୍କ ପାଇଁ ମଧ୍ୟ ଯାହା ଦୁର୍ଲଭ, ତାହା ସ୍ନାନ ଓ ଦାନ ଦ୍ୱାରା ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଏ—ଏପରି ଶଙ୍କର କହିଲେ।

Verse 73

अकामो वा सकामो वा मृतस्तत्र नरेश्वर । देवत्वं प्राप्नुयात्सोऽपि नात्र कार्या विचारणा

ହେ ନରେଶ୍ୱର! ନିଷ୍କାମ ହେଉ କି ସକାମ—ଯେ ତଥା ମରେ ସେ ମଧ୍ୟ ଦେବତ୍ୱ ପାଏ; ଏଥିରେ ଆଉ ବିଚାର ଦରକାର ନାହିଁ।

Verse 74

अग्निप्रवेशं यः कुर्यात्तत्र तीर्थे नरोत्तम । अग्निलोके वसेत्तावद्यावदाभूतसम्प्लवम्

ହେ ନରୋତ୍ତମ! ଯେ ସେହି ତୀର୍ଥରେ ଅଗ୍ନିପ୍ରବେଶ କରେ, ସେ ଆଭୂତସମ୍ପ୍ଲବ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଅଗ୍ନିଲୋକରେ ବସେ।

Verse 75

जलप्रवेशं यः कुर्यात्तत्र तीर्थे नराधिप । ध्यायमानो महादेवं वारुणं लोकमाप्नुयात्

ହେ ନରାଧିପ! ଯେ ସେହି ତୀର୍ଥରେ ଜଳପ୍ରବେଶ କରେ, ସେ ମହାଦେବଙ୍କୁ ଧ୍ୟାନ କରି ବରୁଣଲୋକ ପାଏ।

Verse 76

दशाश्वमेधे यः कश्चिच्छूरवृत्त्या तनुं त्यजेत् । अक्षया नु गतिस्तस्य इत्येवं श्रुतिनोदना

ଦଶାଶ୍ୱମେଧରେ ଯେ କେହି ବୀରଭାବେ ଦେହ ତ୍ୟାଗ କରେ, ତାହାର ଗତି ଅକ୍ଷୟ—ଏହିପରି ଶ୍ରୁତିର ପ୍ରେରଣା।

Verse 77

न तां गतिं यान्ति भृगुप्रपातिनो न दण्डिनो नैव च सांख्ययोगिनः । ध्वजाकुले दुन्दुभिशङ्खनादिते क्षणेन यां यान्ति महाहवे मृताः

ଭୃଗୁପ୍ରପାତରେ ପତିତମାନେ, ଦଣ୍ଡଧାରୀ ତପସ୍ୱୀମାନେ, ସାଂଖ୍ୟଯୋଗୀମାନେ ମଧ୍ୟ ସେ ଗତିକୁ ପାଆନ୍ତି ନାହିଁ; ଧ୍ୱଜର ଭିଡ଼ ମଧ୍ୟରେ, ଦୁନ୍ଦୁଭି-ଶଙ୍ଖନାଦରେ ଗଞ୍ଜିଥିବା ମହାହବରେ ମୃତମାନେ ଯେ ଗତିକୁ କ୍ଷଣେ ପାଆନ୍ତି, ସେଇ ଗତି।

Verse 78

यत्र तत्र हतः शूरः शत्रुभिः परिवेष्टितः । अक्षयांल्लभते लोकान्यदि क्लीबं न भाषते

ଶତ୍ରୁମାନେ ଘେରି ରଖିଥିବା ଶୂର ଯେଉଁଠି କେଉଁଠି ହତ ହେଲେ ମଧ୍ୟ, ଯଦି ସେ କାୟରତାର କଥା ନ କହେ, ତେବେ ସେ ଅକ୍ଷୟ ଲୋକ ପାଏ।

Verse 79

दशाश्वमेधे संन्यासं यः करोति विधानतः । अनिवर्तिका गतिस्तस्य रुद्रलोकात्कदाचन

ଦଶାଶ୍ୱମେଧରେ ଯେ ନିୟମାନୁସାରେ ସନ୍ନ୍ୟାସ ଗ୍ରହଣ କରେ, ତାହାର ଗତି ଅନିବର୍ତ୍ତନୀୟ; ସେ କେବେ ରୁଦ୍ରଲୋକରୁ ଫେରେ ନାହିଁ।

Verse 80

दशाश्वमेधे यत्पुण्यं संक्षेपेण युधिष्ठिर । कथितं परया भक्त्या सर्वपापप्रणाशनम्

ହେ ଯୁଧିଷ୍ଠିର, ଦଶ ଅଶ୍ୱମେଧ ଯଜ୍ଞରୁ ଯେ ପୁଣ୍ୟ ମିଳେ, ତାହା ଏଠାରେ ପରମ ଭକ୍ତିସହ ସଂକ୍ଷେପରେ କୁହାଯାଇଛି; ଏହା ସର୍ବପାପନାଶକ।

Verse 180

अध्याय

ଅଧ୍ୟାୟ। (ଅଧ୍ୟାୟ-ଶୀର୍ଷକ)