Adhyaya 52

Verse 1

ईश्वर उवाच । अन्यदाख्यानकं वक्ष्ये पुरा वृत्तं नराधिप । सकुटुम्बो गतः स्वर्गं मुनिर्यत्र महातपाः

ଈଶ୍ୱର କହିଲେ—ହେ ନରାଧିପ, ମୁଁ ଆଉ ଗୋଟିଏ ପୁରାତନ ଆଖ୍ୟାନ କହିବି। ସେଇ ପବିତ୍ର ସ୍ଥାନରେ ମହାତପସ୍ବୀ ମୁନି କୁଟୁମ୍ବସହିତ ସ୍ୱର୍ଗକୁ ଗଲେ॥

Verse 2

उत्तानपाद उवाच । कथं नाकं गतो विप्रः सकुटुम्बो महानृषिः । कौतुकं परमं देव कथयस्व मम प्रभो

ଉତ୍ତାନପାଦ କହିଲେ—ହେ ଦେବ, ସେଇ ମହାନୃଷି ବ୍ରାହ୍ମଣ କୁଟୁମ୍ବସହିତ କିପରି ସ୍ୱର୍ଗକୁ ଗଲେ? ହେ ପ୍ରଭୁ, ଏହା ମୋର ପରମ କୌତୁହଳ; କହନ୍ତୁ॥

Verse 3

ईश्वर उवाच । चित्रसेन इति ख्यातः काशीराजः पुराभवत् । शूरो दाता सुधर्मात्मा सर्वकामसमृद्धिमान्

ଈଶ୍ୱର କହିଲେ—ପୁରାତନ କାଳରେ କାଶୀରାଜ ‘ଚିତ୍ରସେନ’ ନାମରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ଥିଲେ। ସେ ଶୂର, ଦାତା, ସୁଧର୍ମନିଷ୍ଠ, ଏବଂ ସମସ୍ତ କାମ୍ୟ ସମୃଦ୍ଧିରେ ସମ୍ପନ୍ନ ଥିଲେ॥

Verse 4

सा पुरी जनसंकीर्णा नानारत्नोपशोभिता । वाराणसीति विख्याता गङ्गातीरमुपाश्रिता

ସେ ପୁରୀ ଜନସମୂହରେ ପରିପୂର୍ଣ୍ଣ ଓ ନାନାରତ୍ନରେ ଶୋଭିତ ଥିଲା। ‘ବାରାଣସୀ’ ନାମେ ବିଖ୍ୟାତ, ଗଙ୍ଗାତୀରକୁ ଆଶ୍ରୟ କରିଥିଲା।

Verse 5

शरच्चन्द्रप्रतीकाशा विद्वज्जनविभूषिता । इन्द्रयष्टिसमाकीर्णा गोपगोकुलसंवृता

ସେ ଶରତ୍ଚନ୍ଦ୍ର ପରି ଦୀପ୍ତିମାନ, ବିଦ୍ୱଜ୍ଜନସଭାରେ ବିଭୂଷିତ ଥିଲା। ଇନ୍ଦ୍ରଯଷ୍ଟିରେ ପରିପୂର୍ଣ୍ଣ ଓ ଗୋପ-ଗୋକୁଳରେ ଘେରା ଥିଲା।

Verse 6

बहुध्वजसमाकीर्णा वेदध्वनिनिनादिता । वणिग्जनैर्बहुविधैः क्रयविक्रयशालिनी

ସେ ବହୁ ଧ୍ୱଜରେ ପରିପୂର୍ଣ୍ଣ ଓ ବେଦପାଠର ଧ୍ୱନିରେ ନିନାଦିତ ଥିଲା। ନାନାପ୍ରକାର ବଣିକଜନରେ ସମୃଦ୍ଧ, କ୍ରୟ-ବିକ୍ରୟର ବ୍ୟବସାୟରେ ଶୋଭିତ ଥିଲା।

Verse 7

यन्त्रादानैः प्रतोलीभिरुच्चैश्चान्यैः सुशोभिता । देवतायतनैर्दिव्यैराश्रमैर्गहनैर्युता

ସେ ଉଚ୍ଚ ପ୍ରତୋଳୀ-ଦ୍ୱାର ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଭବ୍ୟ ନିର୍ମାଣରେ ସୁଶୋଭିତ ଥିଲା। ଦିବ୍ୟ ଦେବାଳୟ ଓ ଏକାନ୍ତ ଗହନ ଆଶ୍ରମରେ ଯୁକ୍ତ ଥିଲା।

Verse 8

नानापुष्पफलैर्रम्या कदलीखण्डमण्डिता । पनसैर्बकुलैस्तालैरशोकैराम्रकैस्तथा

ସେ ନାନା ପୁଷ୍ପ-ଫଳରେ ରମ୍ୟ ଓ କଦଳୀଖଣ୍ଡରେ ମଣ୍ଡିତ ଥିଲା। ପନସ, ବକୁଳ, ତାଳ, ଅଶୋକ ଏବଂ ଆମ୍ରବୃକ୍ଷମାନେ ମଧ୍ୟ ସେଠାରେ ଶୋଭା ପାଉଥିଲେ।

Verse 9

राजवृक्षकपित्थैश्च दाडिमैरुपशोभिता । वेदाध्ययननिर्घोषैः पवित्रीकृतमङ्गला

ସେଠା ରାଜବୃକ୍ଷ, କପିତ୍ଥ ଓ ଦାଡିମ (ଡାଳିମ୍ବ) ବୃକ୍ଷରେ ଅଧିକ ଶୋଭିତ ଥିଲା; ଏବଂ ବେଦାଧ୍ୟୟନର ନିରନ୍ତର ନିର୍ଘୋଷରେ ତାହାର ମଙ୍ଗଳ ପବିତ୍ରୀକୃତ ହୋଇଥିଲା।

Verse 10

तस्या उत्तरदिग्भागे आश्रमोऽभूत्सुशोभनः । तन्मन्दारवनं नाम त्रिषु लोकेषु विश्रुतम्

ତାହାର ଉତ୍ତର ଦିଗଭାଗରେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଶୋଭନ ଏକ ଆଶ୍ରମ ଥିଲା; ସେହି ବନ ‘ମନ୍ଦାରବନ’ ନାମରେ ତ୍ରିଲୋକରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ଥିଲା।

Verse 11

बहुमन्दारसंयुक्तं तेन मन्दारकं विदुः । विप्रो दीर्घतपा नाम सर्वदा तत्र तिष्ठति

ବହୁ ମନ୍ଦାର ବୃକ୍ଷରେ ସଂଯୁକ୍ତ ଥିବାରୁ ତାହାକୁ ‘ମନ୍ଦାରକ’ ବୋଲି ଜାଣନ୍ତି; ସେଠାରେ ‘ଦୀର୍ଘତପା’ ନାମକ ଏକ ବିପ୍ର ସଦା ବସନ୍ତି।

Verse 12

तपस्तपति सोऽत्यर्थं तेन दीर्घतपाः स्मृतः । स तिष्ठति सपत्नीकः ससुतः सस्नुषस्तथा

ସେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ତୀବ୍ର ତପ କରନ୍ତି, ତେଣୁ ‘ଦୀର୍ଘତପା’ ବୋଲି ସ୍ମରଣୀୟ; ସେ ସପତ୍ନୀକ, ସପୁତ୍ର ଓ ସସ୍ନୁଷ ସହିତ ସେଠାରେ ରହନ୍ତି।

Verse 13

शुश्रूषन्ति सदा तस्य पुत्राः पञ्च प्रयत्नतः । तस्य पुत्रः कनीयांस्तु ऋक्षशृङ्गो महातपाः

ତାଙ୍କର ପାଞ୍ଚ ପୁତ୍ର ସଦା ପ୍ରୟତ୍ନପୂର୍ବକ ତାଙ୍କ ସେବା କରନ୍ତି; ସେହି ପୁତ୍ରମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ କନିଷ୍ଠ ‘ଋକ୍ଷଶୃଙ୍ଗ’ ନାମକ ମହାତପସ୍ବୀ ଥିଲେ।

Verse 14

वेदाध्ययनसम्पन्नो ब्रह्मचारी गुणान्वितः । योगाभ्यासरतो नित्यं कन्दमूलफलाशनः

ସେ ବେଦାଧ୍ୟୟନରେ ପାରଙ୍ଗତ, ବ୍ରହ୍ମଚାରୀ ଓ ଗୁଣସମ୍ପନ୍ନ ଥିଲେ। ସେ ନିତ୍ୟ ଯୋଗାଭ୍ୟାସରେ ରତ ରହି କନ୍ଦ‑ମୂଳ ଓ ଫଳମାତ୍ର ଆହାର କରୁଥିଲେ।

Verse 15

तिष्ठते मृगरूपेण मृगयूथचरस्तदा । दिनान्ते च दिनान्ते च मातापित्रोः समीपगः

ସେତେବେଳେ ସେ ମୃଗରୂପ ଧାରଣ କରି ମୃଗମାନଙ୍କ ଯୂଥରେ ବିଚରଣ କରୁଥିଲେ। ପ୍ରତିଦିନ ଦିନାନ୍ତେ ସେ ମାତା‑ପିତାଙ୍କ ସମୀପକୁ ଆସୁଥିଲେ।

Verse 16

अभिवादयते नित्यं भक्तिमान्मुनिपुत्रकः । पुनर्गच्छति तत्रैव कानने गिरिगह्वरे

ଭକ୍ତିମାନ ସେ ମୁନିପୁତ୍ର ପ୍ରତିଦିନ ଅଭିବାଦନ କରି ପ୍ରଣାମ ଜଣାଉଥିଲେ। ତାପରେ ସେ ପୁଣି ସେହି ଅରଣ୍ୟକୁ, ପର୍ବତର ଗୁହା‑ଗହ୍ୱରମାନଙ୍କୁ ଫେରିଯାଉଥିଲେ।

Verse 17

क्रीडन्बालमृगैः सार्द्धं प्रत्यहं स मुनेः सुतः । कदाचिद्दैवयोगेन ऋक्षशृङ्गो ममार सः

ସେ ମୁନିଙ୍କ ପୁତ୍ର ପ୍ରତିଦିନ ବାଳମୃଗମାନଙ୍କ ସହ କ୍ରୀଡ଼ା କରୁଥିଲେ। କେବେ ଦୈବଯୋଗରେ ସେଇ ଋକ୍ଷଶୃଙ୍ଗ ମୃତ୍ୟୁକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହେଲେ।

Verse 52

। अध्याय

ଏହା ଦ୍ୱିପଞ୍ଚାଶତ୍ତମ ଅଧ୍ୟାୟର ସମାପ୍ତି ସୂଚକ—‘ଅଧ୍ୟାୟ’ (ଅଧ୍ୟାୟ-ସମାପ୍ତି)।