Adhyaya 181

Verse 1

श्रीमार्कण्डेय उवाच । अतः परं प्रवक्ष्यामि भृगुतीर्थस्य विस्तरम् । यं श्रुत्वा ब्रह्महा गोघ्नो मुच्यते सर्वपातकैः

ଶ୍ରୀ ମାର୍କଣ୍ଡେୟ କହିଲେ—ଏହା ପରେ ମୁଁ ଭୃଗୁତୀର୍ଥର ମହିମାକୁ ବିସ୍ତାରରେ କହିବି; ତାହା ଶୁଣିଲେ ବ୍ରାହ୍ମଣହନ୍ତା କିମ୍ବା ଗୋହନ୍ତା ମଧ୍ୟ ସମସ୍ତ ମହାପାତକରୁ ମୁକ୍ତ ହୁଏ।

Verse 2

तत्र तीर्थे तु विख्यातं वृषखातमिति श्रुतम् । भृगुणा तत्र राजेन्द्र तपस्तप्तं पुरा किल

ସେହି ତୀର୍ଥରେ ‘ବୃଷଖାତ’ ନାମରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ଏକ ସ୍ଥାନ ଶ୍ରୁତ। ହେ ରାଜେନ୍ଦ୍ର, ପୁରାତନକାଳେ ସେଠାରେ ଭୃଗୁ ମୁନି ତପ କରିଥିଲେ।

Verse 3

युधिष्ठिर उवाच । भृगुकच्छे स विप्रेन्द्रो निवसन् केन हेतुना । तपस्तप्त्वा सुविपुलं परां सिद्धिमुपागतः

ଯୁଧିଷ୍ଠିର କହିଲେ—ହେ ମୁନିବର, ସେହି ବିପ୍ରେନ୍ଦ୍ର ଭୃଗୁକଚ୍ଛରେ କେଉଁ ହେତୁରୁ ବସବାସ କରୁଥିଲେ? ଏବଂ ଅତ୍ୟନ୍ତ ବିପୁଳ ତପ କରି ସେ କିପରି ପରମ ସିଦ୍ଧି ପାଇଲେ?

Verse 4

को वा वृष इति प्रोक्तस्तत्खातं येन खानितम् । एतत्सर्वं यथान्यायं कथयस्व ममानघ

‘ବୃଷ’ ବୋଲି କାହାକୁ କୁହାଯାଏ? ଏବଂ ସେହି ‘ଖାତ’ କିଏ ଖୋଦିଥିଲା? ହେ ଅନଘ, ଏ ସବୁ ଯଥାନ୍ୟାୟ ଓ କ୍ରମରେ ମୋତେ କହ।

Verse 5

श्रीमार्कण्डेय उवाच । एष प्रश्नो महाराज यस्त्वया परिपृच्छितः । तत्सर्वं कथयिष्यामि शृणुष्वैकमना नृप

ଶ୍ରୀ ମାର୍କଣ୍ଡେୟ କହିଲେ—ହେ ମହାରାଜ, ତୁମେ ପଚାରିଥିବା ଏହି ପ୍ରଶ୍ନର ସମସ୍ତ କଥା ମୁଁ କହିବି। ହେ ନୃପ, ଏକାଗ୍ରମନେ ଶୁଣ।

Verse 6

षष्ठस्तु ब्रह्मणः पुत्रो मानसो भृगुसत्तमः । तपश्चचार विपुलं श्रीवृते क्षेत्र उत्तमे

ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଷଷ୍ଠ ପୁତ୍ର, ମାନସଜ ଋଷିଶ୍ରେଷ୍ଠ ଭୃଗୁ ‘ଶ୍ରୀବୃତ’ ନାମକ ଉତ୍ତମ କ୍ଷେତ୍ରରେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ବିପୁଳ ତପ କରିଥିଲେ।

Verse 7

दिव्यं वर्षसहस्रं तु संशुष्को मुनिसत्तमः । निराहारो निरानन्दः काष्ठपाषाणवत्स्थितः

ଦିବ୍ୟ ସହସ୍ର ବର୍ଷ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ସେ ମୁନିଶ୍ରେଷ୍ଠ ଶୁଷ୍କ କୃଶଦେହ ହୋଇ, ନିରାହାର ଓ ନିରାନନ୍ଦ ରହି, କାଠ-ପାଷାଣ ପରି ନିଶ୍ଚଳ ଭାବେ ଦଣ୍ଡାୟମାନ ଥିଲେ।

Verse 8

ततः कदाचिद्देवेशो विमानवरमास्थितः । उमया सहितः श्रीमांस्तेन मार्गेण चागतः

ତାପରେ କେବେ ଏକ ସମୟରେ ଦେବେଶ୍ୱର ଶ୍ରୀମାନ୍ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବିମାନରେ ଆସୀନ ହୋଇ, ଉମାଙ୍କ ସହିତ ସେହି ମାର୍ଗେ ଆଗମନ କଲେ।

Verse 9

दृष्ट्वा तत्र महाभागं भृगुं वल्मीकवत्स्थितम् । उवाच देवी देवेशं किमिदं दृश्यते प्रभो

ସେଠାରେ ବଲ୍ମୀକ ଭିତରେ ଅବସ୍ଥିତ ଭଳି ଥିବା ମହାଭାଗ ଭୃଗୁଙ୍କୁ ଦେଖି ଦେବୀ ଦେବେଶ୍ୱରଙ୍କୁ କହିଲେ— “ପ୍ରଭୋ, ଏହା କି ଅଦ୍ଭୁତ ଦୃଶ୍ୟ ଦେଖାଯାଉଛି?”

Verse 10

ईश्वर उवाच । भृगुर्नाम महादेवि तपस्तप्त्वा सुदारुणम् । दिव्यं वर्षसहस्रं तु मम ध्यानपरायणः

ଈଶ୍ୱର କହିଲେ— “ମହାଦେବୀ, ଏହା ଭୃଗୁ ନାମକ ଋଷି। ଅତ୍ୟନ୍ତ ଦାରୁଣ ତପ କରି, ଦିବ୍ୟ ସହସ୍ର ବର୍ଷ ଧରି ସେ ମୋର ଧ୍ୟାନରେ ପରାୟଣ ଅଛନ୍ତି।”

Verse 11

जलबिन्दु कुशाग्रेण मासे मासे पिबेच्च सः । संवत्सरशतं साग्रं तिष्ठते च वरानने

“ମାସେ ମାସେ ସେ କୁଶାଗ୍ରରୁ ଜଳର କେବଳ ଗୋଟିଏ ବିନ୍ଦୁ ପାନ କରୁଥିଲେ; ହେ ବରାନନେ, ଏଭଳି ଭାବେ ସେ ଶତବର୍ଷରୁ କିଛି ଅଧିକ ସମୟ ଧରି ଅଟୁଟ ରହିଛନ୍ତି।”

Verse 12

तच्छ्रुत्वा वचनं गौरी क्रोधसंवर्तितेक्षणा । उवाच देवी देवेशं शूलपाणिं महेश्वरम्

ସେହି ବଚନ ଶୁଣି ଗୌରୀଙ୍କ ଚକ୍ଷୁ କ୍ରୋଧରେ ଜ୍ୱଳିଉଠିଲା; ତେବେ ଦେବୀ ଦେବେଶ, ତ୍ରିଶୂଳଧାରୀ ମହେଶ୍ୱରଙ୍କୁ କହିଲେ।

Verse 13

सत्यमुग्रोऽसि लोके त्वं ख्यापितो वृषभध्वज । निष्कारुण्यो दुराराध्यः सर्वभूतभयंकरः

ସତ୍ୟ ହେ, ହେ ବୃଷଭଧ୍ୱଜ! ଏହି ଲୋକରେ ତୁମେ ଉଗ୍ର ବୋଲି ପ୍ରସିଦ୍ଧ—ନିଷ୍କରୁଣ, ଦୁରାରାଧ୍ୟ, ସର୍ବଭୂତଭୟଙ୍କର।

Verse 14

दिव्यं वर्षसहस्रं तु ध्यायमानस्य शङ्करम् । ब्राह्मणस्य वरं कस्मान्न प्रयच्छसि शंस मे

ହେ ଶଙ୍କର! ସେ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଦିବ୍ୟ ସହସ୍ର ବର୍ଷ ଧରି ତୁମକୁ ଧ୍ୟାନ କରୁଛି; ତେବେ ତୁମେ ତାକୁ ବର କାହିଁକି ଦେଉନାହ? ମୋତେ କୁହ।

Verse 15

एवमुक्तोऽथ देवेशः प्रहस्य गिरिनन्दिनीम् । उवाच नरशार्दूल मेघगम्भीरया गिरा

ଏପରି କୁହାଯାଇଲାପରେ ଦେବେଶ ହସି, ହେ ନରଶାର୍ଦୂଳ, ମେଘଗମ୍ଭୀର ବାଣୀରେ ଗିରିନନ୍ଦିନୀଙ୍କୁ କହିଲେ।

Verse 16

स्त्री विनश्यति गर्वेण तपः क्रोधेन नश्यति । गावो दूरप्रचारेण शूद्रान्नेन द्विजोत्तमाः

ସ୍ତ୍ରୀ ଗର୍ବରେ ବିନଶେ, ତପ କ୍ରୋଧରେ ନଶେ; ଗାଈ ଦୂରେ ଚରିଲେ କ୍ଷତି ପାଏ, ଏବଂ ଶୂଦ୍ରାନ୍ନ ଭୋଜନରେ ଦ୍ୱିଜୋତ୍ତମଙ୍କ ଶ୍ରେଷ୍ଠତା ନଷ୍ଟ ହୁଏ।

Verse 17

क्रोधान्वितो द्विजो गौरी तेन सिद्धिर्न विद्यते । वर्षायुतैस्तथा लक्षैर्न किंचित्कारणं प्रिये

ହେ ଗୌରୀ! କ୍ରୋଧେ ଆବିଷ୍ଟ ଦ୍ୱିଜଙ୍କର ସିଦ୍ଧି ହୁଏ ନାହିଁ। ପ୍ରିୟେ, ଅଯୁତ ଓ ଲକ୍ଷ ବର୍ଷ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ସଫଳତାର ସତ୍ୟ କାରଣ କିଛି ହୁଏ ନାହିଁ।

Verse 18

एवम्भूतस्य तस्यापि क्रोधस्य चरितं महत् । एवमुक्त्वा ततः शम्भुर्वृषं दध्यौ च तत्क्षणे

ଏହିପରି ହେଉଛି କ୍ରୋଧର ମହାନ ପ୍ରଭାବ ଓ ପରିଣାମ। ଏମିତି କହି ଶମ୍ଭୁ ସେହି କ୍ଷଣେ ନିଜ ବୃଷଭକୁ ଧ୍ୟାନ କଲେ।

Verse 19

वृषो हि भगवन्ब्रह्मा वृषरूपी महेश्वरः । ध्यानप्राप्तः क्षणादेव गर्जयन् वै मुहुर्मुहुः

ସେହି ବୃଷଭ ନିଶ୍ଚୟ ଭଗବାନ ବ୍ରହ୍ମା ଥିଲେ; ଏବଂ ମହେଶ୍ୱର ସ୍ୱୟଂ ବୃଷରୂପ ଧାରଣ କରି ଧ୍ୟାନବଳେ କ୍ଷଣମାତ୍ରେ ପ୍ରାପ୍ତ ହେଲେ—ବାରମ୍ବାର ଗର୍ଜନ କରୁଥିଲେ।

Verse 20

किं करोमि सुरश्रेष्ठ ध्यातः केनैव हेतुना । करोमि कस्य निधनमकाले परमेश्वर

ହେ ସୁରଶ୍ରେଷ୍ଠ! ମୁଁ କ’ଣ କରିବି? କେଉଁ କାରଣରୁ ଧ୍ୟାନଦ୍ୱାରା ମୋତେ ଡାକାଯାଇଛି? ହେ ପରମେଶ୍ୱର, କାହାର ଅକାଳ ନିଧନ କରିବି?

Verse 21

ईश्वर उवाच । कोपयस्व द्विजश्रेष्ठं गत्वा त्वं भृगुसत्तमम् । येन मे श्रद्दधत्येषा गौरी लोकैकसुन्दरी

ଈଶ୍ୱର କହିଲେ—ତୁମେ ଯାଇ ଦ୍ୱିଜଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଋଷିମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଭୃଗୁଙ୍କୁ କ୍ରୋଧିତ କର; ଯେପରି ଲୋକେକସୁନ୍ଦରୀ ଗୌରୀ ମୋପରେ ଶ୍ରଦ୍ଧା ଧାରଣ କରନ୍ତି।

Verse 22

एतच्छ्रुत्वा वृषो गत्वा धर्षणार्थं द्विजोत्तमम् । नर्मदायास्तटे रम्ये समीपे चाश्रमे भृगुः

ଏହା ଶୁଣି ସେହି ବୃଷଭ ବ୍ରାହ୍ମଣଶ୍ରେଷ୍ଠଙ୍କୁ ଅପମାନିତ କରିବା ପାଇଁ ଗଲା। ନର୍ମଦା ନଦୀର ରମଣୀୟ ତଟରେ ଭୃଗୁ ଋଷିଙ୍କ ଆଶ୍ରମ ନିକଟରେ ସେ ପହଞ୍ଚିଲା।

Verse 23

ततः शृङ्गैर्गृहीत्वा तु प्रक्षिप्तो नर्मदाजले । ततः क्रुद्धो भृगुस्तत्र दण्डहस्तो महामुनिः

ତା’ପରେ ସେ ଶିଙ୍ଗରେ ଧରି ତାଙ୍କୁ ନର୍ମଦା ଜଳରେ ଫିଙ୍ଗି ଦେଲା। ତେଣୁ ହାତରେ ଦଣ୍ଡ ଧରିଥିବା ମହାମୁନି ଭୃଗୁ ସେଠାରେ ଅତ୍ୟନ୍ତ କ୍ରୋଧିତ ହେଲେ।

Verse 24

पशुवत्ते वधिष्यामि दण्डघातेन मस्तके । शिखायज्ञोपवीते च परिधानं वरासने

ପଶୁ ପରି ଦଣ୍ଡର ଆଘାତରେ ତୋର ମସ୍ତକ ଭାଙ୍ଗି ମୁଁ ତୋତେ ବଧ କରିବି। ଶିଖା ଓ ଯଜ୍ଞୋପବୀତ ଧାରଣ କରି, ଉତ୍ତମ ବସ୍ତ୍ର ପରିଧାନ କରି ମୁଁ ଅଛି।

Verse 25

सुसंवृतं कृतं तेन धावन्वै पृष्ठतो ब्रवीत्

ଏପରି ନିଶ୍ଚୟ କରି ସେ ପଛରେ ଦୌଡ଼ିଲେ ଏବଂ ପଛରୁ କହିଲେ।

Verse 26

भृगुरुवाच । पापकर्मन्दुराचार कथं यास्यसि मे वृष । अवमानं समुत्पाद्य कृत्वा गर्तं खुरैस्तथा

ଭୃଗୁ କହିଲେ: 'ରେ ପାପକର୍ମୀ! ଦୁରାଚାରୀ ବୃଷଭ! ମୋତେ ଅପମାନିତ କରି ଏବଂ ଖୁରା ଦ୍ୱାରା ଗାତ କରି ତୁ ମୋ ଠାରୁ କିପରି ରକ୍ଷା ପାଇବୁ?'

Verse 27

गर्जयित्वा महानादं ततो विप्रमपातयत् । आत्मानं पातितं ज्ञात्वा वृषेण परमेष्ठिना

ମହାନାଦରେ ଗର୍ଜନ କରି ସେ ପରେ ସେହି ବ୍ରାହ୍ମଣକୁ ପତିତ କଲା। ଏବଂ ପରମେଷ୍ଠିଙ୍କ ବୃଷଭ ଦ୍ୱାରା ନିଜେ ପତିତ ହୋଇଛି ବୋଲି ଜାଣି—

Verse 28

भृगुः क्रोधेन जज्वाल हुताहुतिरिवानलः । करे गृह्य महादण्डं ब्रह्मदण्डमिवापरम्

ଭୃଗୁ କ୍ରୋଧରେ ଆହୁତିରେ ପୋଷିତ ଅଗ୍ନି ପରି ଜ୍ୱଳି ଉଠିଲେ। ସେ ହାତରେ ଏକ ମହାଦଣ୍ଡ ଧରିଲେ—ଯେନ ଅନ୍ୟ ଏକ ବ୍ରହ୍ମଦଣ୍ଡ।

Verse 29

हन्तुकामो वृषं विप्रोऽभ्यधावत युधिष्ठिर । धावमानं ततो दृष्ट्वा स वृषः पूर्वसागरे

ହେ ଯୁଧିଷ୍ଠିର, ବୃଷଭକୁ ହନନ କରିବା ଇଚ୍ଛାରେ ସେ ବ୍ରାହ୍ମଣ ତାହା ପଛେ ଧାଇଲା। ତାକୁ ଧାଉଥିବା ଦେଖି ସେ ବୃଷଭ ପୂର୍ବ ସାଗର ଦିଗକୁ ପଳାଇଲା।

Verse 30

जम्बूद्वीपं कुशां क्रौञ्चं शाल्मलिं शाकमेव च । गोमेदं पुष्करं प्राप्तः पूर्वतो दक्षिणापथम्

ସେ ଜମ୍ବୂଦ୍ୱୀପ, କୁଶା, କ୍ରୌଞ୍ଚ, ଶାଲ୍ମଲି ଓ ଶାକ—ତଥା ଗୋମେଦ ଓ ପୁଷ୍କର—ଏସବୁକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହେଲା; ପୂର୍ବରୁ ଦକ୍ଷିଣପଥ ଦିଗକୁ ଅଗ୍ରସର ହେଲା।

Verse 31

उत्तरं पश्चिमं चैव द्वीपाद्द्वीपं नरेश्वर । पातालं सुतलं पश्चाद्वितलं च तलातलम्

ହେ ନରେଶ୍ୱର, ସେ ଉତ୍ତର ଓ ପଶ୍ଚିମ ଦିଗକୁ ମଧ୍ୟ ଦ୍ୱୀପରୁ ଦ୍ୱୀପକୁ ଗଲା; ପରେ ପାତାଳ ଓ ସୁତଳ, ତାପରେ ବିତଳ ଓ ତଲାତଳକୁ ପହଞ୍ଚିଲା।

Verse 32

तामिस्रमन्धतामिस्रं पातालं सप्तमं ययौ । ततो जगाम भूर्लोकं प्राणार्थी स वृषोत्तमः

ସେ ତାମିସ୍ର ଓ ଅନ୍ଧତାମିସ୍ର ନରକକୁ ଯାଇ ସପ୍ତମ ପାତାଳ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ପହଞ୍ଚିଲା। ପରେ ପ୍ରାଣରକ୍ଷାର ଆକାଂକ୍ଷାରେ ସେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବୃଷ ଭୂଲୋକକୁ ଫେରିଲା।

Verse 33

भुवः स्वश्चैव च महस्तपः सत्यं जनस्तथा । अनुगम्यमानो विप्रेण न शर्म लभते क्वचित्

ସେ ଭୁବଃ, ସ୍ୱଃ, ମହଃ, ତପଃ, ସତ୍ୟ ଏବଂ ଜନଲୋକ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଗଲା; କିନ୍ତୁ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କ ଅନୁଗମନରେ ସେ କେଉଁଠି ମଧ୍ୟ ଶାନ୍ତି ପାଇଲା ନାହିଁ।

Verse 34

पापं कृत्वैव पुरुषः कामक्रोधबलार्दितः । ततो जगाम शरणं ब्रह्माणं विष्णुमेव च

କାମ ଓ କ୍ରୋଧର ବଳରେ ପୀଡିତ ହୋଇ ପାପ କରିଥିବା ପୁରୁଷ ତାପରେ ଶରଣ ପାଇଁ ବ୍ରହ୍ମା ଏବଂ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ପାଖକୁ ଗଲା।

Verse 35

इन्द्रं चन्द्रं तथादित्यैर्याम्यवारुणमारुतैः । यदा सर्वैः परित्यक्तो लोकालोकैः सुरेश्वरैः

ସେ ଇନ୍ଦ୍ର, ଚନ୍ଦ୍ର ଓ ଆଦିତ୍ୟମାନଙ୍କ ପାଖକୁ, ଏବଂ ଯମ, ବରୁଣ, ମରୁତମାନଙ୍କ ଅଧିପତିମାନଙ୍କ ପାଖକୁ ମଧ୍ୟ ଗଲା। କିନ୍ତୁ ଯେତେବେଳେ ଲୋକ ଓ ଦିଗର ସମସ୍ତ ଦେବାଧିପତି ତାକୁ ପରିତ୍ୟାଗ କଲେ...

Verse 36

तदा देवं नमस्कृत्वा रक्ष रक्षस्व चाब्रवीत् । वध्यमानं महादेवो भृगुणा परमेष्ठिना

ତେବେ ସେ ଦେବଙ୍କୁ ନମସ୍କାର କରି “ରକ୍ଷା କର, ରକ୍ଷା କର” ବୋଲି ଆର୍ତ୍ତ ଧ୍ୱନି କଲା। ପରମେଷ୍ଠି ଭୃଗୁଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ବଧ ହେଉଥିବା ସମୟରେ ମହାଦେବ ତାକୁ ଦେଖିଲେ।

Verse 37

सर्वलोकैः परित्यक्तमनाथमिव तं प्रभो । दृष्ट्वा श्रान्तं वृषं देवः पतितं चरणाग्रतः

ହେ ପ୍ରଭୋ! ସର୍ବଲୋକେ ପରିତ୍ୟକ୍ତ, ଅନାଥ ସମ ଶ୍ରାନ୍ତ ସେହି ବୃଷଭଟି ଆପଣଙ୍କ ଚରଣାଗ୍ରେ ପତିତ ଦେଖି ଦେବ କରୁଣାରେ ଦ୍ରବିତ ହେଲେ।

Verse 38

ततः प्रोवाच भगवान् स्मितपूर्वमिदं वचः

ତାପରେ ଭଗବାନ୍ ପ୍ରଥମେ ମନ୍ଦହାସ କରି ଏହି ବଚନ କହିଲେ।

Verse 39

ईश्वर उवाच । पश्य देवि महाभागे शमं विप्रस्य सुन्दरि

ଈଶ୍ୱର କହିଲେ—ହେ ମହାଭାଗେ ସୁନ୍ଦରୀ ଦେବୀ! ଦେଖ, ଏହି ବିପ୍ରଙ୍କ ଶମ (ଶାନ୍ତି) କୁ ନିରୀକ୍ଷଣ କର।

Verse 40

पार्वत्युवाच । यावद्विप्रो न चास्माकं कुप्यते परमेश्वर । तावद्वरं प्रयच्छाशु यदि चेच्छसि मत्प्रियम्

ପାର୍ବତୀ କହିଲେ—ହେ ପରମେଶ୍ୱର! ଯେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଏହି ବିପ୍ର ଆମପ୍ରତି କ୍ରୋଧିତ ହେଉନାହାନ୍ତି, ସେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଶୀଘ୍ର ତାଙ୍କୁ ବର ଦିଅ, ଯଦି ମୋ ପ୍ରିୟ କରିବାକୁ ଇଚ୍ଛା କର।

Verse 41

ततो भस्मी जटी शूली चन्द्रार्धकृतशेखरः । उमार्द्धदेहो भगवान्भूत्वा विप्रमुवाच ह

ତାପରେ ଭସ୍ମଲିପ୍ତ, ଜଟାଧାରୀ, ଶୂଳଧାରୀ, ଅର୍ଧଚନ୍ଦ୍ରଶେଖର ଏବଂ ଉମାର୍ଧଦେହୀ ଭଗବାନ୍ ହୋଇ ସେହି ବିପ୍ରଙ୍କୁ ସମ୍ବୋଧନ କରି କହିଲେ।

Verse 42

भोभो द्विजवरश्रेष्ठ क्रोधस्ते न शमं गतः । यस्मात्तस्मादिदं तात क्रोधस्थानं भविष्यति

ହେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଦ୍ୱିଜବର! ତୁମ କ୍ରୋଧ ଏପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଶାନ୍ତ ହୋଇନାହିଁ। ତେଣୁ, ହେ ତାତ, ଏହି ସ୍ଥାନ ‘କ୍ରୋଧସ୍ଥାନ’—କ୍ରୋଧର ନିବାସ—ନାମେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ହେବ।

Verse 43

ततो दृष्ट्वा च तं शम्भुं भृगुः श्रेष्ठं त्रिलोचनम् । जानुभ्यामवनिं गत्वा इदं स्तोत्रमुदैरयत्

ତାପରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ତ୍ରିନୟନ ଶମ୍ଭୁଙ୍କୁ ଦେଖି ଭୃଗୁ ଜାନୁଦ୍ୱୟେ ଭୂମିକୁ ଗଲେ ଏବଂ ଏହି ସ୍ତୋତ୍ର ଉଚ୍ଚାରଣ କଲେ।

Verse 44

भृगुरुवाच । प्रणिपत्य भूतनाथं भवोद्भवं भूतिदं भयातीतम् । भवभीतो भुवनपते विज्ञप्तुं किंचिदिच्छामि

ଭୃଗୁ କହିଲେ—ହେ ଭୂତନାଥ, ଭବୋଦ୍ଭବ, ଐଶ୍ୱର୍ୟଦାତା ଓ ଭୟାତୀତ! ମୁଁ ସଂସାର-ଭବରେ ଭୀତ ହୋଇ, ହେ ଭୁବନପତେ, ଅଳ୍ପ ଏକ ବିଜ୍ଞପ୍ତି ନିବେଦନ କରିବାକୁ ଇଚ୍ଛା କରୁଛି।

Verse 45

त्वद्गुणनिकरान्वक्तुं का शक्तिर्मानुषस्यास्य । वासुकिरपि न तावद्वक्तुं वदनसहस्रं भवेद्यस्य

ତୁମ ଗୁଣସମୂହକୁ ବର୍ଣ୍ଣନା କରିବାକୁ ଏହି ଅଳ୍ପ ମାନବର କେଉଁ ଶକ୍ତି? ସହସ୍ର ମୁଖ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ ବାସୁକି ସେଗୁଡ଼ିକୁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ କହିପାରିବ ନାହିଁ।

Verse 46

भक्त्या तथापि शङ्कर शशिधर करजालधवलिताशेष । स्तुतिमुखरस्य महेश्वर प्रसीद तव चरणनिरतस्य

ତଥାପି ଭକ୍ତିରେ, ହେ ଶଙ୍କର! ହେ ଶଶିଧର, ଯାହାଙ୍କ କିରଣଜାଳ ସମସ୍ତକୁ ଧବଳ କରେ! ହେ ମହେଶ୍ୱର! ପ୍ରସନ୍ନ ହୁଅ—ମୁଁ ତୁମ ଚରଣରେ ନିରତ, ମୋ ମୁଖ ସ୍ତୁତିରେ ମୁଖର।

Verse 47

सत्त्वं रजस्तमस्त्वं स्थित्युत्पत्तिविनाशनं देव । भवभीतो भुवनपते भुवनेश शरणनिरतस्य

ହେ ଦେବ! ତୁମେଇ ସତ୍ତ୍ୱ, ରଜ, ତମ; ତୁମେଇ ସ୍ଥିତି, ସୃଷ୍ଟି ଓ ଲୟର ଦିବ୍ୟଶକ୍ତି। ହେ ଭୁବନପତି, ହେ ଭୁବନେଶ! ସଂସାରଭୟରେ ଶରଣାଗତ ମୋତେ କୃପା କର।

Verse 48

यमनियमयज्ञदानं वेदाभ्यासश्च धारणायोगः । त्वद्भक्तेः सर्वमिदं नार्हन्ति वै कलासहस्रांशम्

ଯମ-ନିୟମ, ଯଜ୍ଞ-ଦାନ, ବେଦାଭ୍ୟାସ ଓ ଧାରଣା-ଯୋଗ—ଏସବୁ ମଧ୍ୟ ତୁମ ଭକ୍ତିର ହଜାରଭାଗର ଏକ ଭାଗକୁ ମଧ୍ୟ ସମାନ ନୁହେଁ।

Verse 49

उत्कृष्टरसरसायनखड्गां जनविवरपादुकासिद्धिः । चिह्नं हि तव नतानां दृश्यत इह जन्मनि प्रकटम्

ତୁମକୁ ନମସ୍କାର କରୁଥିବା ଭକ୍ତମାନଙ୍କ ଉପରେ ତୁମ କୃପାର ଚିହ୍ନ ଏହି ଜନ୍ମରେ ହିଁ ପ୍ରକଟ ହୁଏ—ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ରସ-ରସାୟନ, ବିଜୟଦାୟକ ଖଡ୍ଗ, ଏବଂ ଲୋକମଧ୍ୟରେ ନିର୍ବାଧ ଗମନ ଓ ପାଦୁକା-ସିଦ୍ଧି ପରି ଅଦ୍ଭୁତ ସିଦ୍ଧି।

Verse 50

शाठ्येन यदि प्रणमति वितरसि तस्यापि भूतिमिच्छया देव । भवति भवच्छेदकरी भक्तिर्मोक्षाय निर्मिता नाथ

ହେ ଦେବ! କେହି ଯଦି ଛଳରେ ମଧ୍ୟ—କେବଳ ଭୂତି-ଐଶ୍ୱର୍ୟ ଆଶାରେ—ନମସ୍କାର କରେ, ତାକୁ ମଧ୍ୟ ତୁମେ ସେହି ଦେଉଛ। କିନ୍ତୁ ହେ ନାଥ! ଭକ୍ତି ମୋକ୍ଷ ପାଇଁ ହିଁ ନିର୍ମିତ; ସେଇ ସଂସାରଛେଦକ।

Verse 51

परदारपरस्वरतं परपरिभवदुःखशोकसंतप्तम् । परवदनवीक्षणपरं परमेश्वर मां परित्राहि

ମୁଁ ପରସ୍ତ୍ରୀ ଓ ପରଧନରେ ଆସକ୍ତ; ଅନ୍ୟମାନଙ୍କ ଅପମାନରୁ ଜନିତ ଦୁଃଖ-ଶୋକରେ ଦଗ୍ଧ; ଏବଂ ପରମୁଖ ଦେଖିବାରେ ଲିପ୍ତ। ହେ ପରମେଶ୍ୱର! ମୋତେ ପରିତ୍ରାଣ କର।

Verse 52

अधिकाभिमानमुदितं क्षणभङ्गुरविभवविलसन्तम् । क्रूरं कुपथाभिमुखं शङ्कर शरणागतं परित्राहि

ମୋ ମନରେ ଅତ୍ୟଧିକ ଅଭିମାନ ଉଦିତ ହେଉଛି; କ୍ଷଣଭଙ୍ଗୁର ବିଭବରେ ମୁଁ ଚମକୁଛି। ମୁଁ କ୍ରୂର ଓ କୁପଥାଭିମୁଖ। ହେ ଶଙ୍କର, ଶରଣାଗତ ମୋତେ ରକ୍ଷା କର।

Verse 53

दीनं द्विजं वरार्थे बन्धुजने नैव पूरिता ह्याशा । छिन्द्धि महेश्वर तृष्णां किं मूढं मां विडम्बयसि

ମୁଁ ଦୀନ ଦ୍ୱିଜ, ବର ପ୍ରାର୍ଥୀ; ବନ୍ଧୁଜନମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ମଧ୍ୟ ମୋ ଆଶା ପୂରଣ ହୋଇନାହିଁ। ହେ ମହେଶ୍ୱର, ମୋ ତୃଷ୍ଣାକୁ ଛିନ୍ଦ; ମୂଢ ମୋତେ କାମନା କାହିଁକି ବିଡମ୍ବିତ କରେ?

Verse 54

तृष्णां हरस्व शीघ्रं लक्ष्मीं दद हृदयवासिनीं नित्यम् । छिन्द्धि मदमोहपाशं मामुत्तारय भवाच्च देवेश

ମୋ ତୃଷ୍ଣାକୁ ଶୀଘ୍ର ହର; ହୃଦୟରେ ବସୁଥିବା ନିତ୍ୟ ଲକ୍ଷ୍ମୀ ଦେ। ମଦ-ମୋହର ପାଶକୁ ଛିନ୍ଦ; ହେ ଦେବେଶ, ମୋତେ ସଂସାରରୁ ପାର କର।

Verse 55

करुणाभ्युदयं नाम स्तोत्रमिदं सर्वसिद्धिदं दिव्यम् । यः पठति भृगुं स्मरति च शिवलोकमसौ प्रयाति देहान्ते

‘କରୁଣାଭ୍ୟୁଦୟ’ ନାମକ ଏହି ଦିବ୍ୟ ସ୍ତୋତ୍ର ସର୍ବସିଦ୍ଧିଦାୟକ। ଯେ ଏହା ପଢ଼େ ଓ ଭୃଗୁଙ୍କୁ ସ୍ମରେ, ସେ ଦେହାନ୍ତେ ଶିବଲୋକକୁ ଯାଏ।

Verse 56

एतच्छ्रुत्वा महादेवः स्तोत्रं च भृगुभाषितम् । उवाच वरदोऽस्मीति देव्या सह वरोत्तमम्

ଭୃଗୁ କହିଥିବା ଏହି ସ୍ତୋତ୍ର ଶୁଣି ମହାଦେବ କହିଲେ—‘ମୁଁ ବରଦାତା’; ଏବଂ ଦେବୀ ସହିତ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବର ଦେବାକୁ ଉଦ୍ୟତ ହେଲେ।

Verse 57

भृगुरुवाच । प्रसन्नो देवदेवेश यदि देयो वरो मम । सिद्धिक्षेत्रमिदं सर्वं भविता मम नामतः

ଭୃଗୁ କହିଲେ—ହେ ଦେବଦେବେଶ୍ୱର! ଯଦି ଆପଣ ପ୍ରସନ୍ନ ଓ ମୋତେ ବର ଦେବାକୁ ଇଚ୍ଛୁକ, ତେବେ ଏହି ସମଗ୍ର ଅଞ୍ଚଳ ମୋ ନାମରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ‘ସିଦ୍ଧିକ୍ଷେତ୍ର’ ହେଉ।

Verse 58

भवद्भिः सन्निधानेन स्थातव्यं हि सहोमया । देवक्षेत्रमिदं पुण्यं येन सर्वं भविष्यति

ଆପଣଙ୍କ ସନ୍ନିଧାନରେ—ଉମାସହିତ—ଆପଣ ଏଠାରେ ରହିବା ଉଚିତ; ଏହାଦ୍ୱାରା ଏହି ପୁଣ୍ୟସ୍ଥାନ ‘ଦେବକ୍ଷେତ୍ର’ ହୋଇ ସର୍ବମଙ୍ଗଳକର ହେବ।

Verse 59

अत्र स्थाने महास्थानं करोमि जगदीश्वर । तव प्रसादाद्देवेश पूर्यन्तां मे मनोरथाः

ହେ ଜଗଦୀଶ୍ୱର! ଏହି ସ୍ଥାନରେ ମୁଁ ଏକ ମହାପବିତ୍ର ପୀଠ ସ୍ଥାପନ କରିବି। ହେ ଦେବେଶ! ଆପଣଙ୍କ କୃପାରେ ମୋ ମନୋରଥ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହେଉ।

Verse 60

ईश्वर उवाच । श्रिया कृतमिदं पूर्वं किं न ज्ञातं त्वया द्विज । अनुमान्य श्रियं देवीं यदीयं मन्यते भवान्

ଈଶ୍ୱର କହିଲେ—ହେ ଦ୍ୱିଜ! ଏହା ପୂର୍ବରୁ ଶ୍ରୀଦେବୀ ଦ୍ୱାରା ସମ୍ପନ୍ନ ହୋଇଛି; ତୁମେ ଜାଣିନଥିଲ କି? ତେଣୁ, ଯଦି ତୁମେ ଏହାକୁ ଯଥୋଚିତ ଭାବୁଛ, ଶ୍ରୀଦେବୀଙ୍କୁ ବିଧିପୂର୍ବକ ସମ୍ମାନ କର।

Verse 61

कुरुष्व यदभिप्रेतं त्वत्कृतं नः तदन्यथा । एवमुक्त्वा गते देवे स्नात्वा गत्वा भृगुः श्रियम्

ତୁମେ ଯାହା ଅଭିପ୍ରେତ କର, ସେହି କର; ତୁମ ଦ୍ୱାରା କୃତ କାର୍ଯ୍ୟ ଅନ୍ୟଥା ହେବ ନାହିଁ—ବିଫଳ ହେବ ନାହିଁ। ଏମିତି କହି ଦେବ ଚଲିଗଲେ; ଭୃଗୁ ସ୍ନାନ କରି ଶ୍ରୀଦେବୀଙ୍କ ପାଖକୁ ଗଲେ।

Verse 62

कृत्वा च पारणं तत्र वसन्विप्रस्तया सह । श्रिया च सहितः काल इदं वचनमब्रवीत्

ସେଠାରେ ପାରଣ ସମାପ୍ତ କରି, ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କ ପତ୍ନୀ ସହ ବସବାସ କରୁଥିବାବେଳେ, ଶ୍ରୀସହିତ କାଳ ଏହି ବଚନ କହିଲେ।

Verse 63

भृगुरुवाच । यदि ते रोचते भद्रे दुःखासीनं च ते यदि । त्वया वृते महाक्षेत्रे स्वीयं स्थानं करोम्यहम्

ଭୃଗୁ କହିଲେ—ହେ ଭଦ୍ରେ! ଯଦି ଏହା ତୁମକୁ ରୋଚେ ଏବଂ ଯଦି ତୁମେ ଦୁଃଖଶାନ୍ତି ଚାହ, ତେବେ ତୁମେ ବାଛିଥିବା ଏହି ମହାକ୍ଷେତ୍ରରେ ମୁଁ ମୋର ପବିତ୍ର ସ୍ଥାନ ସ୍ଥାପନ କରିବି।

Verse 64

श्रीरुवाच । मम नाम्ना तु विप्रर्षे तव नाम्ना तु शोभनम् । स्थानं कुरुष्वाभिप्रेतमविरोधेन मे मतिः

ଶ୍ରୀ କହିଲେ—ହେ ବିପ୍ରଶ୍ରେଷ୍ଠ! ସ୍ଥାନଟି ମୋ ନାମରେ ମଧ୍ୟ ଓ ତୁମ ନାମରେ ମଧ୍ୟ ନାମିତ ହେବା ଶୋଭନ। ତୁମେ ଯେପରି ଇଚ୍ଛା କର, ସେପରି ପବିତ୍ର ସ୍ଥାନ ସ୍ଥାପନ କର; ମୋ ମତରେ କୌଣସି ବିରୋଧ ନାହିଁ।

Verse 65

भृगुरुवाच । कच्छपाधिष्ठितं ह्येतत्तस्य पृष्ठिगतं रमे । संमन्त्र्य सहितं तेन शोभनं भवती कुरु

ଭୃଗୁ କହିଲେ—ହେ ରମେ! ଏହି ସ୍ଥାନ କଚ୍ଛପ ଉପରେ ଅଧିଷ୍ଠିତ ଓ ତାହାର ପିଠି ଉପରେ ଅବସ୍ଥିତ। ତେଣୁ ତାଙ୍କ ସହ ପରାମର୍ଶ କରି, ତାଙ୍କ ସହ ସମନ୍ୱୟରେ ଯାହା ଶୁଭ ତାହା କର।