
ଅଧ୍ୟାୟ ୧୩୯ରେ ମାର୍କଣ୍ଡେୟ ଯାତ୍ରା-ନିର୍ଦ୍ଦେଶ ଶୈଳୀରେ ସୋମତୀର୍ଥର ମାହାତ୍ମ୍ୟ କହିଛନ୍ତି। ଏହା ଅତୁଳ ପୁଣ୍ୟତୀର୍ଥ; ଏଠାରେ ସୋମ ତପସ୍ୟା କରି ଦିବ୍ୟ ନକ୍ଷତ୍ର-ପଥ ପ୍ରାପ୍ତ କରିଥିଲେ। ଏଠାରେ ପ୍ରଥମେ ତୀର୍ଥସ୍ନାନ, ପରେ ବିଧିମତେ ଆଚମନ ଓ ଜପ, ଶେଷରେ ରବି (ସୂର୍ଯ୍ୟ) ଧ୍ୟାନ—ଏହି କ୍ରମ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ। ଏଠାରେ କରାଯାଇଥିବା ସାଧନାର ଫଳ ଋଗ୍-ଯଜୁଃ-ସାମ ବେଦପାଠ ଓ ଗାୟତ୍ରୀଜପର ଫଳ ସମାନ ବୋଲି କୁହାଯାଇଛି। ବହ୍ୱୃଚ, ଅଧ୍ୱର୍ୟୁ, ଛାନ୍ଦୋଗ ଆଦି ବେଦବିଦ୍ ଓ ଅଧ୍ୟୟନ-ସମାପ୍ତ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କୁ ଭୋଜନ କରାଇବା, ଏବଂ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ପାଦୁକା/ଚପ୍ପଲ, ଛତା, ବସ୍ତ୍ର, କମ୍ବଳ, ଘୋଡ଼ା ଇତ୍ୟାଦି ଦାନ ‘କୋଟି’ ପୁଣ୍ୟରେ ପ୍ରଶଂସିତ। ଶେଷରେ ସଂୟମ-ବୈରାଗ୍ୟ ନୀତି—ଯେଉଁଠାରେ ମୁନି ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ନିଗ୍ରହ କରନ୍ତି ସେଠା କୁରୁକ୍ଷେତ୍ର-ନୈମିଷ-ପୁଷ୍କର ସମାନ; ତେଣୁ ଗ୍ରହଣ, ସଂକ୍ରାନ୍ତି ଓ ବ୍ୟତୀପାତ ସମୟରେ ଯୋଗୀମାନଙ୍କୁ ବିଶେଷ ସମ୍ମାନ କରିବାକୁ କୁହାଯାଇଛି। ଯେ ଏହି ତୀର୍ଥରେ ସନ୍ନ୍ୟାସ ଗ୍ରହଣ କରେ, ସେ ବିମାନରେ ସ୍ୱର୍ଗକୁ ଯାଇ ସୋମଙ୍କ ପରିଚର ହୋଇ ଦିବ୍ୟ ସୁଖ ଲାଭ କରେ।
Verse 1
श्रीमार्कण्डेय उवाच । ततो गच्छेन्महाराज सोमतीर्थमनुत्तमम् । यत्र सोमस्तपस्तप्त्वा नक्षत्रपथमास्थितः
ଶ୍ରୀ ମାର୍କଣ୍ଡେୟ କହିଲେ—ତତଃ, ହେ ମହାରାଜ, ଅନୁତ୍ତମ ସୋମତୀର୍ଥକୁ ଯିବା ଉଚିତ; ଯେଉଁଠାରେ ସୋମ (ଚନ୍ଦ୍ର) ତପ କରି ନକ୍ଷତ୍ରପଥ ପ୍ରାପ୍ତ କଲେ।
Verse 2
तत्र तीर्थे तु यः स्नायादाचम्य विधिपूर्वकम् । कृतजाप्यो रविं ध्यायेत्तस्य पुण्यफलं शृणु
ସେଇ ତୀର୍ଥରେ ଯେ ସ୍ନାନ କରି ବିଧିପୂର୍ବକ ଆଚମନ କରେ, ଜପ ସମାପ୍ତ କରି ରବି (ସୂର୍ଯ୍ୟ)ଙ୍କୁ ଧ୍ୟାନ କରେ—ତାହାର ପୁଣ୍ୟଫଳ ଶୁଣ।
Verse 3
ऋग्वेदयजुर्वेदाभ्यां सामवेदेन भारत । जपतो यत्फलं प्रोक्तं गायत्र्या चात्र तत्फलम्
ହେ ଭାରତ, ଋଗ୍ବେଦ, ଯଜୁର୍ବେଦ ଓ ସାମବେଦ ଜପର ଯେ ଫଳ କୁହାଯାଇଛି, ଏଠାରେ ଗାୟତ୍ରୀଜପ କଲେ ମଧ୍ୟ ସେଇ ଫଳ ମିଳେ।
Verse 4
तत्र तीर्थे तु यो भक्त्या ब्राह्मणान् भोजयेच्छुचिः । तेन सम्यग्विधानेन कोटिर्भवति भोजिता
ସେହି ତୀର୍ଥରେ ଯେ ଶୁଚି ହୋଇ ଭକ୍ତିସହିତ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କୁ ଭୋଜନ କରାଏ, ସେ ସମ୍ୟକ୍ ବିଧିରେ କୃତ କର୍ମଦ୍ୱାରା କୋଟିଜନକୁ ଭୋଜନ କରାଇଥିବା ସମ ପୁଣ୍ୟ ପାଏ।
Verse 5
पादुकोपानहौ छत्रं वस्त्रकम्बलवाजिनः । यो दत्ते विप्रमुख्याय तस्य तत्कोटिसंमितम्
ଯେ କେହି ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ପାଦୁକା/ଜୁତା, ଛତା, ବସ୍ତ୍ର, କମ୍ବଳ କିମ୍ବା ଘୋଡ଼ା ଦାନ କରେ, ତାହାର ପୁଣ୍ୟ କୋଟିସମାନ ଗଣାଯାଏ।
Verse 6
सहस्रं तु सहस्राणामनृचां यस्तु भोजयेत् । एकस्य मन्त्रयुक्तस्य कलां नार्हति षोडशीम्
ଋକ୍ପାଠ ନଥିବା ହଜାରେ ହଜାରେ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ଭୋଜନ କରାଇଲେ ମଧ୍ୟ, ମନ୍ତ୍ରଯୁକ୍ତ ଏକ ଜଣ ବେଦବିଦ୍ଙ୍କୁ ଭୋଜନ କରାଇବାର ପୁଣ୍ୟର ଷୋଡଶମ ଅଂଶକୁ ମଧ୍ୟ ସମ ହୁଏ ନାହିଁ।
Verse 7
एवं तु भोजयेत्तत्र बह्वृचं वेदपारगम् । शाखान्तर्गमथाध्वर्युं छन्दोगं वा समाप्तिगम्
ଏହିପରି ସେହି ତୀର୍ଥରେ ବେଦପାରଗ ବହ୍ୱୃଚ (ଋଗ୍ବେଦ ବିଶେଷଜ୍ଞ)ଙ୍କୁ, ତଥା ଶାଖାସମ୍ବଦ୍ଧ ଅଧ୍ୱର୍ୟୁ (ଯଜୁର୍ବେଦୀ)ଙ୍କୁ, କିମ୍ବା ଅଧ୍ୟୟନସମାପ୍ତ ଛାନ୍ଦୋଗ (ସାମବେଦୀ)ଙ୍କୁ ଭୋଜନ କରାଇବା ଉଚିତ।
Verse 8
अग्निहोत्रसहस्रस्य यत्फलं प्राप्यते बुधैः । समं तद्वेदविदुषा तीर्थे सोमस्य तत्फलम्
ହଜାର ଅଗ୍ନିହୋତ୍ର କରି ଯେ ଫଳ ବୁଦ୍ଧିମାନମାନେ ପାଆନ୍ତି, ସେହି ସମ ଫଳ ସୋମତୀର୍ଥରେ ବେଦବିଦ୍ଙ୍କୁ ମିଳେ—ଏହାହିଁ ସେ ସ୍ଥାନର ମାହାତ୍ମ୍ୟ।
Verse 9
भोजयेद्यः शतं तेषां सहस्रं लभते नरः । एकस्य योगयुक्तस्य तत्फलं कवयो विदुः
ଯେ ତାଙ୍କମଧ୍ୟରୁ ଶତଜନଙ୍କୁ ଭୋଜନ କରାଏ, ସେ ନର ସହସ୍ରଜନଙ୍କୁ ଭୋଜନ କରାଇବାର ଫଳ ପାଏ; କିନ୍ତୁ ଯୋଗଯୁକ୍ତ ଏକଜନଙ୍କୁ ଭୋଜନ କରାଇବାର ଫଳ ତାହାଠାରୁ ମଧ୍ୟ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବୋଲି ମୁନିମାନେ ଜାଣନ୍ତି।
Verse 10
संनिरुध्येन्द्रियग्रामं यत्रयत्र वसेन्मुनिः । तत्रतत्र कुरुक्षेत्रं नैमिषं पुष्कराणि च
ଇନ୍ଦ୍ରିୟସମୂହକୁ ସଂଯମ କରି ମୁନି ଯେଉଁଯେଉଁଠାରେ ବସନ୍ତି, ସେଉଁସେଉଁଠାରେ କୁରୁକ୍ଷେତ୍ର, ନୈମିଷାରଣ୍ୟ ଓ ପୁଷ୍କର ତୀର୍ଥମାନେ ମଧ୍ୟ ଉପସ୍ଥିତ ହୁଅନ୍ତି।
Verse 11
तस्मात्सर्वप्रयत्नेन ग्रहणे चन्द्रसूर्ययोः । संक्रान्तौ च व्यतीपाते योगी भोज्यो विशेषतः
ଏହେତୁ ସମସ୍ତ ପ୍ରୟତ୍ନରେ—ଚନ୍ଦ୍ର ଓ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଗ୍ରହଣକାଳେ, ସଂକ୍ରାନ୍ତିରେ ଏବଂ ବ୍ୟତୀପାତ ଯୋଗଦିନେ—ଯୋଗୀଙ୍କୁ ବିଶେଷଭାବେ ଭୋଜନ କରାଇବା ଉଚିତ।
Verse 12
संन्यासं कुरुते यस्तु तत्र तीर्थे युधिष्ठिर । विमानेन महाभागाः स याति त्रिदिवं नरः
କିନ୍ତୁ ହେ ଯୁଧିଷ୍ଠିର, ଯେ ନର ସେହି ତୀର୍ଥରେ ସନ୍ନ୍ୟାସ ଗ୍ରହଣ କରେ, ସେ ମହାଭାଗ୍ୟବାନ ଦିବ୍ୟ ବିମାନରେ ଆରୋହଣ କରି ତ୍ରିଦିବ (ସ୍ୱର୍ଗ) କୁ ଯାଏ।
Verse 13
सोमस्यानुचरो भूत्वा तेनैव सह मोदते
ସୋମ (ଚନ୍ଦ୍ରଦେବ)ଙ୍କର ଅନୁଚର ହୋଇ, ସେ ତାଙ୍କ ସହିତେ ଆନନ୍ଦ କରେ।
Verse 139
। अध्याय
ଅଧ୍ୟାୟ। (ଏହା ଅଧ୍ୟାୟ-ସମାପ୍ତି କିମ୍ବା ଶୀର୍ଷକ-ଚିହ୍ନ।)