Adhyaya 9

Verse 1

श्रीमार्कण्डेय उवाच । पुनर्युगान्तं ते चान्यं सम्प्रवक्ष्यामि तच्छृणु । सूर्यैरादीपिते लोके जङ्गमे स्थावरे पुरा

ଶ୍ରୀ ମାର୍କଣ୍ଡେୟ କହିଲେ—ଏବେ ମୁଁ ତୁମକୁ ଆଉ ଗୋଟିଏ ଯୁଗାନ୍ତର କଥା କହିବି; ଶୁଣ। ପୂର୍ବକାଳରେ ଅନେକ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଲୋକକୁ ଦହିଦେଲେ, ଜଙ୍ଗମ ଓ ସ୍ଥାବର—ସମସ୍ତେ ପୀଡିତ ହେଲେ।

Verse 2

सरित्सरःसमुद्रेषु क्षयं यातेषु सर्वशः । निर्मानुषवषट्कारे ह्यमर्यादगतिं गते

ଯେତେବେଳେ ନଦୀ, ସରୋବର ଓ ସମୁଦ୍ର ସମସ୍ତଦିଗରେ ସମୂଳ କ୍ଷୟକୁ ପହଞ୍ଚିଲେ, ଏବଂ ମନୁଷ୍ୟମାନଙ୍କ ‘ବଷଟ୍’କାର-ଯୁକ୍ତ ଯଜ୍ଞକ୍ରିୟା ନିର୍ମାନୁଷ ହୋଇ ନିବୃତ୍ତ ହେଲା—ହଁ, ଯେତେବେଳେ ସବୁକିଛି ମର୍ଯ୍ୟାଦାତୀତ ଅବସ୍ଥାକୁ ଗଲା—…

Verse 3

नानारूपैस्ततो मेघैः शक्रायुधविराजितैः । सर्वमापूरितं व्योम वार्यौघैः पूरिते तदा

ତେବେ ଇନ୍ଦ୍ରାୟୁଧ ସଦୃଶ ବିଜୁଳିରେ ଦୀପ୍ତ, ନାନାରୂପ ମେଘମାନେ ସମଗ୍ର ଆକାଶକୁ ପୂରିଦେଲେ; ଏବଂ ସେହି ସମୟରେ ଜଳଧାରାର ମହାପ୍ରବାହରେ ଆକାଶ ମଧ୍ୟ ପ୍ଲାବିତ ହେଲା।

Verse 4

ततस्त्वेकार्णवीभूते सर्वतः सलिलावृते । जगत्कृत्वोदरे सर्वं सुष्वाप भगवान्हरः

ତାପରେ ସମସ୍ତଦିଗରେ ଜଳାବୃତ ହୋଇ ସବୁକିଛି ଏକ ମହାସମୁଦ୍ର ହେଲାବେଳେ, ଭଗବାନ ହର (ଶିବ) ସମଗ୍ର ଜଗତକୁ ନିଜ ଉଦରେ ଧାରଣ କରି ନିଦ୍ରାରେ ଶୟନ କଲେ।

Verse 5

प्रकृतिं स्वामवष्टभ्य योगात्मा स प्रजापतिः । शेते युगसहस्रान्तं कालमाविश्य सार्णवम्

ନିଜ ପ୍ରକୃତିକୁ ଅବଲମ୍ବନ କରି, ଯୋଗସ୍ୱରୂପ ସେ ପ୍ରଜାପତି-ପ୍ରଭୁ ମହାପ୍ଲାବ ସମୁଦ୍ରରେ କାଳ ସହ ଲୀନ ହୋଇ, ସହସ୍ର ଯୁଗର ଅନ୍ତ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ବିଶ୍ରାମରେ ଶୟନ କରନ୍ତି।

Verse 6

तत्र सुप्तं महात्मानं ब्रह्मलोकनिवासिनः । भृग्वादिऋषयः सर्वे ये चान्ये सनकादयः

ସେଠାରେ ସେଇ ମହାତ୍ମା ନିଦ୍ରାରେ ଶୟନ କରୁଥିବାବେଳେ, ବ୍ରହ୍ମଲୋକନିବାସୀ ଭୃଗୁ ଆଦି ସମସ୍ତ ଋଷିମାନେ ଓ ସନକାଦି ଅନ୍ୟ ମୁନିମାନେ ମଧ୍ୟ ତାଙ୍କୁ ଦର୍ଶନ କଲେ।

Verse 7

पर्यङ्के विमले शुभ्रे नानास्तरणसंस्तृते । शयानं ददृशुर्देवं सपत्नीकं वृषध्वजम्

ନିର୍ମଳ, ଶୁଭ୍ର, ନାନା ପରି ଆବରଣରେ ସଜ୍ଜିତ ଶୟ୍ୟାରେ ସେମାନେ ଦେବଙ୍କୁ ଶୟନ କରୁଥିବା ଦେଖିଲେ—ପତ୍ନୀ ସହିତ ବୃଷଧ୍ୱଜ ଭଗବାନ ଶିବଙ୍କୁ।

Verse 8

विश्वरूपा तु सा नारी विश्वरूपो महेश्वरः । गाढमालिङ्ग्य सुप्तस्तां ददृशे चाहमव्ययम्

ସେ ନାରୀ ବିଶ୍ୱରୂପା ଥିଲେ, ମହେଶ୍ୱର ମଧ୍ୟ ବିଶ୍ୱରୂପ ଥିଲେ। ତାଙ୍କୁ ଗାଢ଼ ଆଲିଙ୍ଗନ କରି ସେ ଶୁଇଲେ; ମୁଁ ସେ ଅବ୍ୟୟଙ୍କୁ ଦେଖିଲି।

Verse 9

। अध्याय

ଅଧ୍ୟାୟ—ଏହା ଅଧ୍ୟାୟ-ଶୀର୍ଷକର ସୂଚକ, ଗ୍ରନ୍ଥବିଭାଗ ଦର୍ଶାଉଥିବା ପବିତ୍ର ଚିହ୍ନ।

Verse 10

विमलाम्बरसंवीतां व्यालयज्ञोपवीतिनीम् । श्यामां कमलपत्राक्षीं सर्वाभरणभूषिताम्

ସେମାନେ ତାଙ୍କୁ ନିର୍ମଳ ବସ୍ତ୍ରରେ ଆବୃତ, ସର୍ପକୁ ଯଜ୍ଞୋପବୀତ ଭାବେ ଧାରଣ କରିଥିବା—ଶ୍ୟାମବର୍ଣ୍ଣା, କମଳପତ୍ରାକ୍ଷୀ, ସର୍ବ ଆଭରଣରେ ଭୂଷିତ—ବୋଲି ଦେଖିଲେ।

Verse 11

सकलं युगसाहस्रं नर्मदेयं विजानती । प्रसुप्तं देवदेवेशमुपास्ते वरवर्णिनी

ନର୍ମଦେୟ ପ୍ରଦେଶକୁ ଭଲଭାବେ ଜାଣୁଥିବା ସେ ଶ୍ରେଷ୍ଠବର୍ଣ୍ଣା ଦେବୀ, ସହସ୍ର ଯୁଗ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଗାଢ଼ ନିଦ୍ରାରେ ଶୟିତ ଦେବଦେବେଶଙ୍କୁ ଭକ୍ତିରେ ଉପାସନା କଲେ।

Verse 12

हृतैर्वेदैश्चतुर्भिश्च ब्रह्माप्येवं महेश्वरः । भृग्वाद्यैर्मानसैः पुत्रैः स्तौति शङ्करमव्ययम्

ଚାରି ବେଦ ହରଣ ହୋଇଥିଲେ ମଧ୍ୟ ବ୍ରହ୍ମା, ଭୃଗୁ ଆଦି ମାନସପୁତ୍ରମାନଙ୍କ ସହ, ଏହିପରି ଅବ୍ୟୟ ଶଙ୍କରଙ୍କୁ ସ୍ତୁତି କଲେ।

Verse 13

भक्त्या परमया राजंस्तत्र शम्भुमनामयम् । स्तुवन्तस्तत्र देवेशं मन्त्रैरीश्वरसम्भवैः

ହେ ରାଜନ୍, ସେଠାରେ ପରମ ଭକ୍ତିରେ ସେମାନେ ନିରାମୟ ଶମ୍ଭୁଙ୍କୁ ସ୍ତୁତି କଲେ; ଈଶ୍ୱରସମ୍ଭବ ମନ୍ତ୍ରରେ ଦେବେଶ୍ୱରଙ୍କୁ ପ୍ରଶଂସା କଲେ।

Verse 14

प्रसुप्तं देवमीशानं बोधयन्समुपस्थितः । उत्तिष्ठ हर पिङ्गाक्ष महादेव महेश्वर

ନିକଟେ ଦାଁଡି, ସୁପ୍ତ ଈଶାନଦେବଙ୍କୁ ଜଗାଇବାକୁ ସେ କହିଲା—“ଉଠ, ହର, ହେ ପିଙ୍ଗାକ୍ଷ! ହେ ମହାଦେବ, ହେ ମହେଶ୍ୱର!”

Verse 15

मम वेदा हृताः सर्वे अतोऽहं स्तोतुमुद्यतः । वेदैर्व्याप्तं जगत्सर्वं दिव्यादिव्यं चराचरम्

ମୋର ସମସ୍ତ ବେଦ ହରଣ ହୋଇଛି; ତେଣୁ ମୁଁ ଏବେ ସ୍ତୁତି କରିବାକୁ ଉଦ୍ୟତ। ବେଦଦ୍ୱାରା ସମଗ୍ର ଜଗତ—ଦିବ୍ୟ ଓ ଅଦିବ୍ୟ, ଚର ଓ ଅଚର—ବ୍ୟାପ୍ତ।

Verse 16

अतीतं वर्तमानं च स्मरामि च सृजाम्यहम् । तैर्विना चाहमेकस्तु मूकोऽधो जडवत्सदा

ମୁଁ ଅତୀତ ଓ ବର୍ତ୍ତମାନକୁ ସ୍ମରଣ କରେ, ସୃଷ୍ଟିକୁ ମଧ୍ୟ ସୃଜନ କରେ; କିନ୍ତୁ ସେ (ବେଦ) ବିନା ମୁଁ ଏକା ସଦା ମୂକ, ହୀନ ଓ ଜଡବତ୍ ହୋଇଯାଏ।

Verse 17

गतिर्वीर्यं बलोत्साहौ तैर्विना न प्रजायते । तैर्विना देवदेवेश नाहं किंचित्स्मरामि वै

ସେ (ବେଦ) ବିନା ଗତି, ବୀର୍ୟ, ବଳ ଓ ଉତ୍ସାହ ଜନ୍ମ ନେଇନାହିଁ। ହେ ଦେବଦେବେଶ, ସେମାନଙ୍କ ବିନା ମୁଁ ସତ୍ୟରେ କିଛିମଧ୍ୟ ସ୍ମରଣ କରିପାରେନି।

Verse 18

तान्वेदान्देवदेवेश शीघ्रं मे दातुमर्हसि । जडान्धबधिरं सर्वं जगत्स्थावरजङ्गमम्

ହେ ଦେବଦେବେଶ! ସେହି ବେଦମାନଙ୍କୁ ମୋତେ ଶୀଘ୍ର ଦେବା ଆପଣଙ୍କୁ ଯୋଗ୍ୟ। ସେମାନଙ୍କ ବିନା ସ୍ଥାବର-ଜଙ୍ଗମ ସହ ସମଗ୍ର ଜଗତ ଜଡ, ଅନ୍ଧ ଓ ବଧିର ସଦୃଶ ହୁଏ।

Verse 19

स्थानादि दश चत्वारि न शोभन्ते सुरेश्वर । प्रणमाम्यल्पवीर्यत्वाद्वेदहीनः सुरेश्वर

ହେ ସୁରେଶ୍ୱର! ଚତୁର୍ଦ୍ଦଶ ସ୍ଥାନାଦି ମୋ ପାଇଁ ଶୋଭା ପାଉନାହିଁ। ବେଦହୀନ ଓ ଅଳ୍ପବୀର୍ୟ ହୋଇ, ହେ ସୁରେଶ୍ୱର, ମୁଁ ଆପଣଙ୍କୁ ପ୍ରଣାମ କରୁଛି।

Verse 20

वेदेभ्यः सकलं जातं यत्किंचित्सचराचरम् । तावच्छोभन्ति शास्त्राणि समस्तानि जगद्गुरो

ହେ ଜଗଦ୍ଗୁରୋ! ବେଦମାନଙ୍କୁ ନେଇ ଚରାଚର ଯାହା କିଛି ଅଛି ସବୁ ଜନ୍ମିଛି। ବେଦାଧାର ଥିବା ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ମାତ୍ର ସମସ୍ତ ଶାସ୍ତ୍ର ଶୋଭା ପାଉଛି।

Verse 21

यावद्वेदनिधिरयं नोपतिष्ठेत्सनातनः । यथोदितेन सूर्येण तमो याति विनाशताम्

ଯେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଏହି ସନାତନ ବେଦନିଧି ଉପସ୍ଥିତ ହୁଏନାହିଁ, ସେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଅନ୍ଧକାର ରହେ; ସୂର୍ଯ୍ୟୋଦୟରେ ଯେପରି ତମ ନଶ୍ଟ ହୁଏ।

Verse 22

एवं समस्तपापानि यान्ति वेदस्य धारणात् । वेदे रहसि यत्सूक्ष्मं यत्तद्ब्रह्म सनातनम्

ଏଭଳି ବେଦଧାରଣ କରିଲେ ସମସ୍ତ ପାପ ଦୂର ହୁଏ। ଏବଂ ବେଦର ରହସ୍ୟରେ ଯେ ସୂକ୍ଷ୍ମ ସାର ଅଛି, ସେହିଟି ହେଉଛି ସନାତନ ବ୍ରହ୍ମ।

Verse 23

हृदिस्थं देव जानामि गतं तद्वेदगर्जनात् । वेदानुच्चरतो मेऽद्य तव शङ्कर चाग्रतः

ହେ ଦେବ! ବେଦର ଗର୍ଜନରେ ମୋ ହୃଦୟରେ ଥିବା ଯାହା ଥିଲା, ତାହା ଚାଲିଗଲା—ଏହା ମୁଁ ଜାଣେ। ଆଜି ବେଦ ଉଚ୍ଚାରଣ କରିପାରୁନଥିବା ମୁଁ, ହେ ଶଙ୍କର, ତୁମ ସମ୍ମୁଖରେ ଦଣ୍ଡାୟମାନ।

Verse 24

अकस्मात्ते गता वेदा न सृजेयं विभो भुवम् । तेऽपि सर्वे महादेव प्रविष्टाः सम्मुखार्णवम्

ହେ ବିଭୋ! ତୁମ ବେଦମାନେ ଅକସ୍ମାତ୍ ଚାଲିଗଲେ, ମୁଁ ଜଗତ ସୃଷ୍ଟି କରିପାରିଲି ନାହିଁ। ହେ ମହାଦେବ! ସେ ସମସ୍ତ ବେଦ ମଧ୍ୟ ତୁମ ସମ୍ମୁଖସ୍ଥ ସମୁଦ୍ରରେ ପ୍ରବେଶ କରିଛନ୍ତି।

Verse 25

ते याच्यमाना देवेश तिष्ठन्तु स्मरणे मम । दुहितेयं विशालाक्षी सर्वः सर्वं विजानते

ହେ ଦେବେଶ! ଯାଚନା କରାଗଲେ ସେ ବେଦମାନେ ମୋ ସ୍ମରଣରେ ଅବସ୍ଥିତ ରହୁନ୍ତୁ। ଏହି ବିଶାଳାକ୍ଷୀ କନ୍ୟା ସର୍ବଜ୍ଞ; ସର୍ବଜ୍ଞ ସବୁକିଛି ଜାଣନ୍ତି।

Verse 26

जायती युगसाहस्रं नान्या काचिद्भवेदृशी । ऋषिश्चायं महाभागो मार्कण्डो धीमतां वरः

ସେ ସହସ୍ର ଯୁଗ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଅବିଚଳ ରହେ; ତାଙ୍କ ପରି ଅନ୍ୟ କେହି ନାହିଁ। ଏହି ମହାଭାଗ ମାର୍କଣ୍ଡେୟ ଋଷି ଧୀମାନମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ।

Verse 27

कल्पे कल्पे महादेव त्वामयं पर्युपासते । जगत्त्रयहितार्थाय चरते व्रतमुत्तमम्

ହେ ମହାଦେବ! ପ୍ରତ୍ୟେକ କଳ୍ପରେ ସେ ଭକ୍ତିସହିତ ତୁମକୁ ନିରନ୍ତର ଉପାସନା କରେ। ତ୍ରିଲୋକର ହିତାର୍ଥେ ସେ ଉତ୍ତମ ବ୍ରତ ପାଳନ କରେ।

Verse 28

एवमुक्तस्तु देवेशो ब्रह्मणा परमेष्ठिना । उवाच श्लक्ष्णया वाचा नर्मदां सरितां वराम्

ପରମେଷ୍ଠୀ ବ୍ରହ୍ମା ଏପରି କହିଲେ, ଦେବେଶ୍ୱର ମୃଦୁ ମଧୁର ବାଣୀରେ ନଦୀମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠା ନର୍ମଦାଙ୍କୁ କହିଲେ।

Verse 29

कथयस्व महाभागे ब्रह्मणस्त्वं तु पृच्छतः । केन वेदा हृताः सर्वे वेधसो जगतीगुरोः

ହେ ମହାଭାଗେ! ବ୍ରହ୍ମା ପଚାରୁଛନ୍ତି—ଜଗଦ୍‌ଗୁରୁ ବିଧାତା ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ସମସ୍ତ ବେଦ କିଏ ହରଣ କଲା? କହ।

Verse 30

एवमुक्ता तु रुद्रेण उवाच मृगलोचना । ब्रह्मणो जपतो वेदांस्त्वयि सुप्ते महेश्वर

ରୁଦ୍ର ଏପରି କହିଲେ, ମୃଗଲୋଚନା ଉତ୍ତର ଦେଲେ—ହେ ମହେଶ୍ୱର! ବ୍ରହ୍ମା ବେଦ ଜପ କରୁଥିବାବେଳେ ଏବଂ ଆପଣ ନିଦ୍ରାସ୍ଥ ଥିବାବେଳେ…

Verse 31

भवतश्छिद्रमासाद्य घोरेऽस्मिन्सलिलावृते । पूर्वकल्पसमुद्भूतावसुरौ सुरदुर्जयौ

ଆପଣଙ୍କ (ଅସାବଧାନ) କ୍ଷଣର ଛିଦ୍ର ପାଇ, ଜଳାବୃତ ଏହି ଘୋର ବିସ୍ତାରରେ, ପୂର୍ବକଳ୍ପଜ ଦୁଇ ଅସୁର ଉଦ୍ଭବିଲେ—ଦେବମାନଙ୍କ ପାଇଁ ମଧ୍ୟ ଦୁର୍ଜୟ।

Verse 32

श्रियावृत्तौ महादेव त्वया चोत्पादितौ पुरा । सुरासुरसुदुर्जेयौ दानवौ मधुकैटभौ

ହେ ମହାଦେବ! ଶ୍ରୀର ପରିବର୍ତ୍ତନ-ପ୍ରସଙ୍ଗରେ ଆପଣ ପୂର୍ବେ ସେମାନଙ୍କୁ ଉତ୍ପନ୍ନ କରିଥିଲେ—ମଧୁ ଓ କୈଟଭ ନାମକ ସେଇ ଦାନବ, ଯେ ଦେବ ଓ ଅସୁର ଉଭୟଙ୍କ ପାଇଁ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଦୁର୍ଜୟ।

Verse 33

तौ वायुभूतौ सूक्ष्मौ च पठतोऽस्मात्पितामहात् । तावाशु हृत्वा वेदांश्च प्रविष्टौ च महार्णवम्

ସେଇ ଦୁଇଜଣ ବାୟୁସ୍ୱରୂପ ଅତି ସୂକ୍ଷ୍ମ ହୋଇ, ପାଠ କରୁଥିବା ପିତାମହଙ୍କଠାରୁ ବେଦମାନଙ୍କୁ ଶୀଘ୍ର ହରଣ କରି, ପରେ ମହାସମୁଦ୍ରରେ ପ୍ରବେଶ କଲେ।

Verse 34

एतच्छ्रुत्वा महातेजा ह्यमृतायास्ततो वचः । सस्मार स च देवेशं शङ्खचक्रगदाधरम्

ଅମୃତା (ନର୍ମଦା)ଙ୍କ ଏହି ବଚନ ଶୁଣି ସେ ମହାତେଜସ୍ୱୀ, ଶଙ୍ଖ-ଚକ୍ର-ଗଦାଧାରୀ ଦେବେଶଙ୍କୁ ସ୍ମରଣ କଲେ।

Verse 35

स विवेश महाराज भूतलं ससुरोत्तमः । दानवान्तकरो देवः सर्वदैवतपूजितः

ହେ ମହାରାଜ! ଦେବୋତ୍ତମମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ସ୍ତୁତ, ଦାନବାନ୍ତକ ଏବଂ ସର୍ବଦେବତାପୂଜିତ ସେଇ ଭଗବାନ ଭୂତଳର ଅଧୋଭାଗ ପାତାଳରେ ପ୍ରବେଶ କଲେ।

Verse 36

मीनरूपधरो देवो लोडयामास चार्वणम् । वेदांश्च ददृशे तत्र पाताले निहितान्प्रभुः

ମୀନରୂପ ଧାରଣ କରି ପ୍ରଭୁ ସେଇ ଜଳଗର୍ଭକୁ ମଥି ଖୋଜିଲେ; ଏବଂ ପାତାଳରେ ନିହିତ ବେଦମାନଙ୍କୁ ସେଠାରେ ଦେଖିଲେ।

Verse 37

तौ च दैत्यौ महावीर्यौ दृष्टवान्मधुसूदनः । महावेगौ महाबाहू सूदयामास तेजसा

ସେଇ ଦୁଇ ମହାବୀର୍ୟ ଦୈତ୍ୟଙ୍କୁ ଦେଖି, ମହାବାହୁ ମଧୁସୂଦନ ତାଙ୍କର ପ୍ରଚଣ୍ଡ ବେଗକୁ ଦମନ କରି ନିଜ ଦିବ୍ୟ ତେଜରେ ସଂହାର କଲେ।

Verse 38

वेदांस्तत्रापि तोयस्थानानिनाय जगद्गुरुः । चतुर्वक्त्राय देवायाददाच्चक्रविभूषितः

ତେବେ ଜଗଦ୍ଗୁରୁ ଜଳସ୍ଥାନମାନଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ଯାଇ ବେଦଗୁଡ଼ିକୁ ଆଣି, ଚକ୍ରବିଭୂଷିତ ହୋଇ, ଚତୁର୍ମୁଖ ଦେବ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କୁ ସମର୍ପଣ କଲେ।

Verse 39

ततः प्रहृष्टो भगवान् वेदांल्लब्ध्वा पितामहः । जनयामास निखिलं जगद्भूयश्चराचरम्

ତାପରେ ଭଗବାନ ପିତାମହ ବ୍ରହ୍ମା ବେଦଗୁଡ଼ିକୁ ପାଇ ଅତ୍ୟନ୍ତ ପ୍ରହୃଷ୍ଟ ହୋଇ, ଚରାଚର ସହିତ ସମଗ୍ର ଜଗତକୁ ପୁନର୍ବାର ସୃଷ୍ଟି କଲେ।

Verse 40

सा च देवी नदी पुण्या रुद्रस्य परिचारिका । पावनी सर्वभूतानां प्रोवाह सलिलं तदा

ସେହି ପୁଣ୍ୟ ଦେବୀ-ନଦୀ ରୁଦ୍ରଙ୍କ ପରିଚାରିକା; ସର୍ବଭୂତଙ୍କୁ ପାବନ କରୁଥିବା ସେ, ସେତେବେଳେ ନିଜ ଜଳପ୍ରବାହକୁ ପ୍ରବାହିତ କଲା।

Verse 41

तस्यास्तीरे ततो देवा ऋषयश्च तपोधनाः । यजन्ति त्र्यम्बकं देवं प्रहृष्टेनान्तरात्मना

ତାହାର ତଟରେ ଦେବମାନେ ଓ ତପୋଧନ ଋଷିମାନେ, ହର୍ଷିତ ଅନ୍ତରାତ୍ମାରେ ତ୍ର୍ୟମ୍ବକ ଦେବ (ଶିବ)ଙ୍କୁ ଯଜନ କରନ୍ତି।

Verse 42

एका मूर्तिर्महेशस्य कारणान्तरमागता । त्रैगुण्या कुरुते कर्म ब्रह्मचक्रीशरूपतः

ମହେଶଙ୍କ ଏକମାତ୍ର ମୂର୍ତ୍ତି ଅନ୍ୟ କାରଣଭାବରେ ପ୍ରକଟ ହୋଇ, ତ୍ରିଗୁଣ ଦ୍ୱାରା କର୍ମ କରେ—ବ୍ରହ୍ମାରୂପେ, ଚକ୍ରଧାରୀ ବିଷ୍ଣୁରୂପେ, ଏବଂ ଈଶ (ଶିବ)ରୂପେ।

Verse 43

एतेषां तु पृथग्भावं ये कुर्वन्ति सुमोहिताः । तेषां धर्मः कुतः सिद्धिर्जायते पापकर्मिणाम्

ଯେମାନେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ମୋହରେ ଏହି ଦିବ୍ୟ ରୂପମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ପୃଥକ୍‌ଭାବ କରନ୍ତି, ସେହି ପାପକର୍ମୀମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଧର୍ମ କେଉଁଠୁ ସିଦ୍ଧ ହେବ? ସାଧନାସିଦ୍ଧି କିପରି ଜନ୍ମିବ?

Verse 44

एवमेता महानद्यस्तिस्रो रुद्रसमुद्भवाः । एका एव त्रिधा भूता गङ्गा रेवा सरस्वती

ଏହିପରି ରୁଦ୍ରଠାରୁ ଉଦ୍ଭବିତ ଏହି ତିନି ମହାନଦୀ; ସତ୍ୟରେ ଏକା ହୋଇ ମଧ୍ୟ ତ୍ରିଧା ହୋଇ ଗଙ୍ଗା, ରେବା ଓ ସରସ୍ୱତୀ ରୂପେ ପ୍ରକାଶିତ ହେଲେ।

Verse 45

गङ्गा तु वैष्णवी मूर्तिः सर्वपापप्रणाशिनी । रुद्रदेहसमुद्भूता नर्मदा चैवमेव तु

ଗଙ୍ଗା ହେଉଛି ବୈଷ୍ଣବୀ ମୂର୍ତ୍ତି, ସମସ୍ତ ପାପନାଶିନୀ। ସେହିପରି ରୁଦ୍ରଦେହରୁ ଉଦ୍ଭବିତ ନର୍ମଦା ମଧ୍ୟ ଏହିପରି ପାପହାରିଣୀ।

Verse 46

ब्राह्मी सरस्वती मूर्तिस्त्रिषु लोकेषु विश्रुता । दिव्या कामगमा देवी वाग्विभूत्यै तु संस्थिता

ସରସ୍ୱତୀ ହେଉଛି ବ୍ରାହ୍ମୀ ମୂର୍ତ୍ତି, ତ୍ରିଲୋକରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ। ସେ ଦିବ୍ୟ କାମଗାମିନୀ ଦେବୀ; ବାଣୀର ବିଭୂତି ଓ ବାକ୍‌ଐଶ୍ୱର୍ୟ ପାଇଁ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ।

Verse 47

नर्मदा परमा काचिन्मर्त्यमूर्तिकला शिवा । दिव्या कामगमा देवी सर्वत्र सुरपूजिता

ନର୍ମଦା ପରମ ଶ୍ରେଷ୍ଠ—ମର୍ତ୍ୟଦୃଶ୍ୟ ରୂପର ଏକ କଳା ଭାବେ ସ୍ୱୟଂ ଶିବା। ସେ ଦିବ୍ୟ କାମଗାମିନୀ ଦେବୀ, ସର୍ବତ୍ର ଦେବମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ପୂଜିତ।

Verse 48

व्यापिनी सर्वभूतानां सूक्ष्मात्सूक्ष्मतरा स्मृता । अक्षया ह्यमृता ह्येषा स्वर्गसोपानमुत्तमा

ସେ ସମସ୍ତ ଭୂତଜୀବରେ ବ୍ୟାପିତା ଏବଂ ସୂକ୍ଷ୍ମରୁ ମଧ୍ୟ ଅତିସୂକ୍ଷ୍ମା ବୋଲି ସ୍ମୃତ। ସେ ନିଶ୍ଚୟ ଅକ୍ଷୟା—ନିଶ୍ଚୟ ଅମୃତା; ସ୍ୱର୍ଗାରୋହଣର ପରମ ସୋପାନ।

Verse 49

सृष्टा रुद्रेण लोकानां संसारार्णवतारिणी

ରୁଦ୍ରଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଲୋକମାନଙ୍କ ପାଇଁ ସୃଷ୍ଟ ସେ, ସଂସାର-ସମୁଦ୍ରରୁ ପାର କରାଇବା ତାରିଣୀ।

Verse 50

सीरजलं येऽपि पिबन्ति लोके मुच्यन्ति ते पापविशेषसङ्घैः । व्रजन्ति संसारमनादिभावं त्यक्त्वा चिरं मोक्षपदं विशुद्धम्

ଏହି ଲୋକରେ ଯେମାନେ ହଳଦ୍ୱାରା ଉଦ୍‌ଗତ ଜଳ ପାନ କରନ୍ତି, ସେମାନେ ବିଶେଷ ପାପସମୂହର ଢେରରୁ ମୁକ୍ତ ହୁଅନ୍ତି। କିନ୍ତୁ ଯେମାନେ ଦୀର୍ଘକାଳ ନିର୍ମଳ ମୋକ୍ଷପଦକୁ ତ୍ୟାଗ କରି, ପୁନଃ ଅନାଦି ସଂସାରଭାବରେ ପ୍ରବେଶ କରନ୍ତି।

Verse 51

यथा गङ्गा तथा रेवा तथा चैव सरस्वती । समं पुण्यफलं प्रोक्तं स्नानदर्शनचिन्तनैः

ଯେପରି ଗଙ୍ଗା, ସେପରି ରେବା; ସେପରି ହିଁ ସରସ୍ୱତୀ। ସ୍ନାନ, ଦର୍ଶନ ଓ ସ୍ମରଣରେ ସମାନ ପୁଣ୍ୟଫଳ କୁହାଯାଇଛି।

Verse 52

वरदानान्महाभागा ह्यधिका चोच्यते बुधैः । कारुण्यान्तरभावेन न मृता समुपागता

ବରଦାନ ଦେବାରୁ ସେ ମହାଭାଗା, ବୁଦ୍ଧିମାନମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଅଧିକ ଶ୍ରେଷ୍ଠା ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ଅନ୍ତର୍ନିହିତ କରୁଣାଭାବରୁ ସେ ‘ମୃତ’ ହୋଇନାହାନ୍ତି—ଅର୍ଥାତ୍ କ୍ଷୀଣ କିମ୍ବା ଲୁପ୍ତ ହୋଇନାହାନ୍ତି।

Verse 53

मुच्यन्ते दर्शनात्तेन पातकैः स्नानमङ्गलैः । नर्मदायां नृपश्रेष्ठ ये नमन्ति त्रिलोचनम्

ସେଇ ମଙ୍ଗଳସ୍ନାନ ଓ କେବଳ ଦର୍ଶନମାତ୍ରେ ସେମାନେ ପାପରୁ ମୁକ୍ତ ହୁଅନ୍ତି। ହେ ନୃପଶ୍ରେଷ୍ଠ! ନର୍ମଦାତଟେ ଯେମାନେ ତ୍ରିଲୋଚନ ଶିବଙ୍କୁ ନମସ୍କାର କରନ୍ତି, ସେମାନେ ମଧ୍ୟ ଏହି ମୁକ୍ତି ପାଆନ୍ତି।

Verse 54

उमारुद्राङ्गसम्भूता येन चैषा महानदी । लोकान्प्रापयते स्वर्गं तेन पुण्यत्वमागता

ଏହି ମହାନଦୀ ଉମା ଓ ରୁଦ୍ରଙ୍କ ଦେହରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ; ଏବଂ ସେ ଲୋକମାନଙ୍କୁ ସ୍ୱର୍ଗକୁ ପହଞ୍ଚାଏ। ତେଣୁ ସେ ପରମ ପୁଣ୍ୟତ୍ୱ ଓ ପବିତ୍ରତା ପାଇଛି।

Verse 55

य एवमीशानवरस्य देहं विभज्य देवीमिह संशृणोति । स याति रुद्रं महतारवेण गन्धर्वयक्षैरिव गीयमानः

ଯେ ଏଠାରେ ଏହିପରି ଦେବୀକଥା—ଅର୍ଥାତ୍ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଈଶାନଙ୍କ ଦେହବିଭାଗର ବୃତ୍ତାନ୍ତ—ଶୁଣେ, ସେ ମହାଘୋଷ ସହିତ ରୁଦ୍ରଲୋକକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଏ; ଯେପରି ଗନ୍ଧର୍ବ ଓ ଯକ୍ଷମାନେ ତାହାକୁ ଗାନ କରୁଛନ୍ତି।