Adhyaya 28

Verse 1

मार्कण्डेय उवाच । एतस्मिन्नन्तरे रुद्रो नर्मदातटमास्थितः । क्रीडते ह्युमया सार्द्धं नारदस्तत्र चागतः

ମାର୍କଣ୍ଡେୟ କହିଲେ—ଏହି ମଧ୍ୟରେ ରୁଦ୍ର ନର୍ମଦାତଟରେ ଅବସ୍ଥିତ ହୋଇ ଉମାଙ୍କ ସହ କ୍ରୀଡା କରୁଥିଲେ; ସେଠାକୁ ନାରଦ ମଧ୍ୟ ଆସିଲେ।

Verse 2

प्रणम्य देवदेवेशमुमया सह शङ्करम् । व्यज्ञापयत्तदा देवं यद्वृत्तं त्रिपुरे तदा

ଉମାଙ୍କ ସହ ଦେବଦେବେଶ ଶଙ୍କରଙ୍କୁ ପ୍ରଣାମ କରି, ସେତେବେଳେ ତ୍ରିପୁରରେ ଯାହା ଘଟିଥିଲା ତାହା ଦେବଙ୍କୁ ନିବେଦନ କଲେ।

Verse 3

गतोऽहं स्वामिनिर्देशाद्यत्र तद्बाणमन्दिरम् । दृष्टा बाणं यथान्यायं गतो ह्यन्तःपुरं महत्

ସ୍ୱାମୀଙ୍କ ଆଦେଶରେ ଯେଉଁଠାରେ ବାଣଙ୍କ ମନ୍ଦିର/ପ୍ରାସାଦ ଥିଲା ସେଠାକୁ ମୁଁ ଗଲି; ଯଥାନ୍ୟାୟ ବାଣଙ୍କୁ ଭେଟି, ପରେ ତାଙ୍କର ବିଶାଳ ଅନ୍ତଃପୁରରେ ପ୍ରବେଶ କଲି।

Verse 4

तत्र भार्यासहस्राणि दृष्ट्वा बाणस्य धीमतः । यथायोग्यं यथाकाममागतः क्षोभ्य तत्पुरम्

ସେଠାରେ ବୁଦ୍ଧିମାନ ବାଣଙ୍କର ସହସ୍ର ସ୍ତ୍ରୀମାନଙ୍କୁ ଦେଖି, ସେ ଯଥାଯୋଗ୍ୟ ଓ ଯଥାକାମ ଅଗ୍ରସର ହୋଇ, ସେହି ପୁରକୁ କ୍ଷୋଭିତ କଲା।

Verse 5

नारदस्य वचः श्रुत्वा साधु साध्विति पूजयन् । चिन्तयामास देवेशो भ्रमणं त्रिपुरस्य हि

ନାରଦଙ୍କ ବଚନ ଶୁଣି ‘ସାଧୁ ସାଧୁ’ ବୋଲି ସମ୍ମାନ କରି, ଦେବେଶ ତ୍ରିପୁରର ଗତି ଓ ଭ୍ରମଣ ବିଷୟରେ ଚିନ୍ତା କଲେ।

Verse 6

करमुक्तं यथा चक्रं विष्णुना प्रभविष्णुना । महावेगं महायामं रक्षितं तेजसा मम

ଯେପରି ପ୍ରଭାବଶାଳୀ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ହାତରୁ ମୁକ୍ତ ଚକ୍ର ମହାବେଗରେ ଓ ଦୂରବ୍ୟାପୀ ବଳରେ ଗତି କରେ, ସେପରି ତାହା ମୋ ତେଜରେ ଧାରିତ ଓ ରକ୍ଷିତ ଅଛି।

Verse 7

स च मे भक्तिनिरतो बाणो लोके च विश्रुतः । भारती च मया दत्ता ब्राह्मणानां विशेषतः

ଏହି ବାଣ ମୋର ଭକ୍ତିରେ ନିରତ ଓ ଲୋକେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ। ମୁଁ ତାକୁ ବାକ୍‌ଶକ୍ତି (ଭାରତୀ) ମଧ୍ୟ ଦେଇଛି, ବିଶେଷକରି ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କ ସମ୍ବନ୍ଧରେ।

Verse 8

एवं स सुचिरं कालं देवदेवो महेश्वरः । चिन्तयित्वा सुनिर्वाणं कार्यं प्रति जनेश्वरः

ଏଭଳି ଦେବଦେବ ମହେଶ୍ୱର, ଜନେଶ୍ୱର, ଦୀର୍ଘକାଳ ଗଭୀର ଚିନ୍ତନ କରି କାର୍ଯ୍ୟ ବିଷୟରେ ସ୍ପଷ୍ଟ ଓ ଦୃଢ଼ ନିଷ୍ପତ୍ତିକୁ ପହଞ୍ଚିଲେ।

Verse 9

ततोऽसौ मन्दरं ध्यात्वा चापे कृत्वा गुणे महीम् । विष्णुं सनातनं देवं बाणे ध्यात्वा त्रिलोचनः

ତେବେ ତ୍ରିଲୋଚନ (ଶିବ) ମନ୍ଦରକୁ ଧନୁ ଭାବେ ଧ୍ୟାନ କରି ପୃଥିବୀକୁ ଧନୁର୍ଜ୍ୟା କଲେ; ଏବଂ ସନାତନ ଦେବ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ ଧ୍ୟାନ କରି ତାଙ୍କୁ ବାଣରୂପେ କଳ୍ପନା କଲେ।

Verse 10

फले हुताशनं देवं ज्वलन्तं सर्वतोमुखम् । सुपर्णं पुङ्खयोर्मध्ये जवे वायुं प्रकल्प्य च

ସେ ଜ୍ୱଳନ୍ତ, ସର୍ବତୋମୁଖ ଦେବ ହୁତାଶନ (ଅଗ୍ନି)ଙ୍କୁ ବାଣର ଫଳ (ଅଗ୍ରଭାଗ) କଲେ; ପୁଙ୍ଖମଧ୍ୟରେ ସୁପର୍ଣ୍ଣ (ଗରୁଡ)ଙ୍କୁ ସ୍ଥାପନ କଲେ ଏବଂ ତାହାର ବେଗରୂପେ ବାୟୁକୁ ନିୟୋଜନ କଲେ।

Verse 11

रथं महीमयं कृत्वा धुरि तावश्विनावुभौ । अक्षे सुरेश्वरं देवमग्रकील्यां धनाधिपम्

ପୃଥିବୀମୟ ରଥ ତିଆରି କରି ସେ ଧୁରିରେ ଦୁଇ ଅଶ୍ୱିନୀକୁମାରଙ୍କୁ ବସାଇଲେ; ଅକ୍ଷରେ ଦେବେଶ୍ୱର ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କୁ ଏବଂ ଅଗ୍ରକୀଳ୍ୟରେ ଧନାଧିପ କୁବେରଙ୍କୁ ସ୍ଥାପନ କଲେ।

Verse 12

यमं तु दक्षिणे पार्श्वे वामे कालं सुदारुणम् । आदित्यचन्द्रौ चक्रे तु गन्धर्वानारकादिषु

ସେ ଦକ୍ଷିଣ ପାର୍ଶ୍ୱରେ ଯମଙ୍କୁ ଏବଂ ବାମ ପାର୍ଶ୍ୱରେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଭୟଙ୍କର କାଳଙ୍କୁ ରଖିଲେ; ସୂର୍ଯ୍ୟ ଓ ଚନ୍ଦ୍ରକୁ ଚକ୍ର କରି, ଗନ୍ଧର୍ବ-ନାଗାଦି ଗଣମାନଙ୍କୁ ନିଜ ନିଜ ସ୍ଥାନରେ ନିୟୋଜନ କଲେ।

Verse 13

यन्तारं च सुरज्येष्ठं वेदान्कृत्वा हयोत्तमान् । खलीनादिषु चाङ्गानि रश्मींश्छन्दांसि चाकरोत्

ସେ ଦେବମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଜ୍ୟେଷ୍ଠଙ୍କୁ ସାରଥି କଲେ; ବେଦମାନଙ୍କୁ ଉତ୍ତମ ଅଶ୍ୱରୂପେ ଗଢ଼ିଲେ; ଖଲୀନାଦି ଭାଗଗୁଡ଼ିକୁ ଅଙ୍ଗମାନଙ୍କ (ପବିତ୍ର କ୍ରମ) ଦ୍ୱାରା ରଚି, ରଶ୍ମିଗୁଡ଼ିକୁ ଛନ୍ଦସ୍‌ରୂପେ କଲେ।

Verse 14

कृत्वा प्रतोदमोंकारं मुखग्राह्यं महेश्वरः । धातारं चाग्रतः कृत्वा विधातारं च पृष्ठतः

ମହେଶ୍ୱର ପ୍ରତୋଦକୁ ପ୍ରଣବ ‘ଓଁ’ମୟ କରି, ଅଗ୍ରଭାଗରେ ଧରିବାଯୋଗ୍ୟ କଲେ; ଧାତାଙ୍କୁ ଆଗରେ ଓ ବିଧାତାଙ୍କୁ ପଛରେ ସ୍ଥାପନ କଲେ।

Verse 15

मारुतात्सर्वतो दिग्भ्य ऊर्ध्वयन्त्रे तथैव च । महोरगपिशाचांश्च सिद्धविद्याधरांस्तथा

ବାୟୁମାନଙ୍କୁ ଆଧାର କରି, ସମସ୍ତ ଦିଗରୁ, ଏବଂ ଊର୍ଧ୍ୱ-ଯନ୍ତ୍ରରେ ମଧ୍ୟ ସେ ମହୋରଗ ଓ ପିଶାଚମାନଙ୍କୁ, ତଥା ସିଦ୍ଧ ଓ ବିଦ୍ୟାଧରମାନଙ୍କୁ ନିଯୁକ୍ତ କଲେ।

Verse 16

गणांश्च भूतसङ्घांश्च सर्वे सर्वाङ्गसंधिषु । युगमध्ये स्थितो मेरुर्युगस्याधो महागिरिः

ରଥର ଅଙ୍ଗମାନଙ୍କର ପ୍ରତ୍ୟେକ ସନ୍ଧି-ସ୍ଥାନରେ ସେ ଗଣ ଓ ଭୂତସଂଘମାନଙ୍କୁ ସ୍ଥାପନ କଲେ। ଯୁଗର ମଧ୍ୟରେ ମେରୁ ଥିଲା, ଏବଂ ଯୁଗର ତଳେ ମହାଗିରି ଥିଲା।

Verse 17

सर्पा यन्त्रस्थिता घोराः शम्ये वरुणनैरृतौ । गायत्री चैव सावित्री स्थिते ते रश्मिबन्धने

ଯନ୍ତ୍ରରେ ଭୟଙ୍କର ସର୍ପମାନେ ସ୍ଥାପିତ ହେଲେ; ଶମ୍ୟାରେ ବରୁଣ ଓ ନୈଋତ ନିୟୁକ୍ତ ହେଲେ; ଏବଂ ରଶ୍ମି-ବନ୍ଧନ ରୂପେ ସେଠାରେ ଗାୟତ୍ରୀ ଓ ସାବିତ୍ରୀ ଦଣ୍ଡାୟମାନ ହେଲେ।

Verse 18

सत्यं रथध्वजे शौचं दमं रक्षां समन्ततः । रथं देवमयं कृत्वा देवदेवो महेश्वरः

ସେ ରଥଧ୍ୱଜରେ ସତ୍ୟକୁ ସ୍ଥାପନ କଲେ; ଶୌଚ ଓ ଦମକୁ ସମସ୍ତ ଦିଗରେ ରକ୍ଷାରୂପ କଲେ। ଏଭଳି ଦେବମୟ ରଥ ଗଢ଼ି ଦେବଦେବ ମହେଶ୍ୱର (ଅଗ୍ରସର ହେଲେ)।

Verse 19

संनद्धः कवची खड्गी बद्धगोधाङ्गुलित्रवान् । बद्धा परिकरं गाढं जटाजूटं नियम्य च

ସେ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ସନ୍ନଦ୍ଧ, କବଚଧାରୀ ଓ ଖଡ୍ଗଧାରୀ ଥିଲେ; ଗୋଧା-ଚର୍ମର ଅଙ୍ଗୁଳିତ୍ର ପିନ୍ଧି ଦୃଢ଼ ପରିକରକୁ ଭଲଭାବେ କସି ଜଟାଜୂଟକୁ ବାନ୍ଧିଲେ।

Verse 20

सज्जं कृत्वा धनुर्दिव्यं योजयित्वा रथोत्तमम् । रथमध्ये स्थितो देवः शुशुभे च युधिष्ठिर

ଦିବ୍ୟ ଧନୁଷକୁ ସଜ୍ଜ କରି ଓ ଉତ୍ତମ ରଥକୁ ଯୋଜି, ଦେବ ରଥମଧ୍ୟରେ ଦଣ୍ଡାୟମାନ ହୋଇ ଦୀପ୍ତିମାନ ହେଲେ—ହେ ଯୁଧିଷ୍ଠିର।

Verse 21

धनुषः शब्दनादेनाकम्पयच्च जगत्त्रयम् । स्थानं कृत्वा तु वैशाखं निभृतं संस्थितो हरः

ଧନୁଷର ଗର୍ଜନନାଦରେ ହର ତ୍ରିଲୋକକୁ କମ୍ପିତ କଲେ। ପରେ ବୈଶାଖ ମାସରେ ନିଜ ସ୍ଥାନ ଗ୍ରହଣ କରି ଗଭୀର ନିଷ୍ପନ୍ଦତାରେ ସ୍ଥିର ରହିଲେ।

Verse 22

निरीक्ष्य सुचिरं कालं कोपसंरक्तलोचनः । ध्यात्वा तं परमं मन्त्रमात्मानं च निरुध्य सः

ଦୀର୍ଘ ସମୟ ନିରୀକ୍ଷଣ କରିବାରୁ କ୍ରୋଧେ ତାଙ୍କ ଚକ୍ଷୁ ରକ୍ତିମ ହେଲା। ସେହି ପରମ ମନ୍ତ୍ରକୁ ଧ୍ୟାନ କରି ଓ ନିଜକୁ ସଂଯମ କରି ସେ (ଶିବ) ଏକାଗ୍ର ହେଲେ।

Verse 23

मुमोच सहसा बाणं पुरस्य वधकाङ्क्षया । यदा त्रीणि समेतानि अन्तरिक्षस्थितानि तु

ପୁରବଧର ଆକାଙ୍କ୍ଷାରେ ସେ ହଠାତ୍ ବାଣ ଛାଡ଼ିଲେ—ଯେତେବେଳେ ଆକାଶରେ ଅବସ୍ଥିତ ସେଇ ତିନୋଟି (ପୁର) ଏକତ୍ର ହୋଇଥିଲା, ସେହି ମୁହୂର୍ତ୍ତରେ।

Verse 24

ततः कालनिमेषार्धं दृष्ट्वैक्यं त्रिपुरस्य च । त्रिपर्वणा त्रिशल्येन ततस्तान्यवसादयत्

ତେବେ ଅର୍ଧ ନିମେଷକାଳରେ ତ୍ରିପୁରର ତ୍ରିବିଧ ଭାଗ ଏକତ୍ର ହେଉଥିବା ଦେଖି, ତ୍ରିପର୍ବ ଓ ତ୍ରିଶଲ୍ୟଯୁକ୍ତ ବାଣରେ ସେମାନଙ୍କୁ ବିଦ୍ଧ କରି ପତିତ କରି ନାଶ କଲେ।

Verse 25

ततो लोका भयत्रस्तास्त्रिपुरे भरतोत्तम । सर्वासुरविनाशाय कालरूपा भयावहाः

ତାପରେ, ହେ ଭରତୋତ୍ତମ, ତ୍ରିପୁର ପ୍ରସଙ୍ଗରେ ଲୋକମାନେ ଭୟରେ କମ୍ପିତ ହେଲେ; କାଳରୂପ ଭୟାବହ ଅପଶକୁନ ଦେଖାଦେଲା, ଯାହା ସମସ୍ତ ଅସୁରଙ୍କ ବିନାଶର ପୂର୍ବସୂଚନା ଥିଲା।

Verse 26

अट्टहासान् प्रमुञ्चन्ति कष्टरूपा नरास्तदा । निमेषोन्मेषणं चैव कुर्वन्ति लिपिकर्मसु

ସେ ସମୟରେ କଠୋର ରୂପଧାରୀ ମନୁଷ୍ୟମାନେ କର୍କଶ ଅଟ୍ଟହାସ ଛାଡ଼ିଲେ; ଏବଂ ଲେଖନକାର୍ଯ୍ୟରେ ସେମାନେ ପୁନଃପୁନଃ ନିମେଷ-ଉନ୍ମେଷର ଅଦ୍ଭୁତ ଚେଷ୍ଟା କରୁଥିଲେ, ଯେନେ ଭୟାକ୍ରାନ୍ତ।

Verse 27

निष्पन्दनयना मर्त्याश्चित्रेष्वालिखिता इव । देवायतनगा देवा रटन्ति प्रहसन्ति च । स्वप्ने पश्यन्ति चात्मानं रक्ताम्बरविभूषितम्

ମର୍ତ୍ୟମାନେ ପଲକ ନ ଝପକାଇ ଚିତ୍ରରେ ଆଲିଖିତ ଆକୃତିମାନଙ୍କ ପରି ନିଷ୍ପନ୍ଦ ହୋଇ ରହିଲେ। ଦେବାଳୟସ୍ଥ ଦେବମାନେ ମଧ୍ୟ ଚିତ୍କାର କରି ଅଦ୍ଭୁତ ଭାବେ ହସିଲେ; ଏବଂ ସ୍ୱପ୍ନରେ ଲୋକେ ନିଜକୁ ରକ୍ତବର୍ଣ୍ଣ ବସ୍ତ୍ରରେ ବିଭୂଷିତ ଦେଖିଲେ।

Verse 28

रक्तमाल्योत्तमाङ्गाश्च पतन्तः कार्दमे ह्रदे । पश्यन्ति नाम चात्मानं सतैलाभ्यङ्गमस्तकम्

ସେମାନେ ନିଜ ମସ୍ତକକୁ ରକ୍ତମାଳାରେ ଶୋଭିତ ଦେଖି, ସେହି ମସ୍ତକ କାଦାମୟ ହ୍ରଦରେ ପତିତ ହେଉଥିବା ଦେଖୁଥିଲେ; ଏବଂ ତେଲଯୁକ୍ତ ଅଭ୍ୟଙ୍ଗରେ ଲିପ୍ତ ମୁଣ୍ଡକୁ ମଧ୍ୟ ଦେଖୁଥିଲେ—ଏହା ସବୁ ଅପଶକୁନ ଦର୍ଶନ।

Verse 29

पश्यन्ति यानमारूढं रासभैश्च नृपोत्तम । संवर्तको महावायुर्युगान्तप्रतिमो महान्

ହେ ନୃପୋତ୍ତମ! ସେମାନେ ଗଧାମାନେ ଟାଣୁଥିବା ଯାନରେ ନିଜେ ଆରୂଢ଼ ହୋଇଥିବା ଦେଖିଲେ; ଏବଂ ଯୁଗାନ୍ତର ପବନ ସଦୃଶ ମହାନ ‘ସଂବର୍ତ୍ତକ’ ମହାବାୟୁ ଉଠିଲା।

Verse 30

गृहानुन्मूलयामास वृक्षजातीननेकशः । भूमिकम्पाः सनिर्घाता उल्कापाताः सहस्रशः

ସେ ଘରଗୁଡ଼ିକୁ ଉଖାଡ଼ି ପକାଇଲା ଏବଂ ଅନେକ ପ୍ରକାରର ବୃକ୍ଷଜାତିକୁ ମୂଳସହିତ ଉନ୍ମୂଳ କରିଦେଲା। ଗର୍ଜନାସହିତ ଭୂମିକମ୍ପ ହେଲା, ଏବଂ ସହସ୍ରେ ସହସ୍ରେ ଉଲ୍କାପାତ ଘଟିଲା।

Verse 31

रुधिरं वर्षते देवो मिश्रितं कर्करैर्बहु । अग्निकुण्डेषु विप्राणां हुतः सम्यग्घुताशनः

ଦେବତା ଅନେକ କର୍କର କଣା ସହିତ ମିଶିଥିବା ରୁଧିରବୃଷ୍ଟି କଲେ। ଏବଂ ବିପ୍ରମାନଙ୍କ ଅଗ୍ନିକୁଣ୍ଡରେ ସମ୍ୟକ୍ ଆହୂତ ହୁତାଶନଙ୍କୁ ବିଧିପୂର୍ବକ ଆହୁତି ଦିଆଗଲା, ଅଗ୍ନି ପ୍ରଜ୍ୱଳିତ ହେଲା।

Verse 32

ज्वलते धूमसंयुक्तो विस्फुलिङ्गकणैः सह । कुंजरा विमदा जातास्तुरगाः सत्त्ववर्जिताः

ତାହା ଧୂମସଂଯୁକ୍ତ ହୋଇ ସ୍ଫୁଲିଙ୍ଗକଣ ସହିତ ଜ୍ୱଳିଉଠିଲା। କୁଞ୍ଜରମାନେ ମଦହୀନ ହେଲେ, ତୁରଗମାନେ ବଳ ଓ ସତ୍ତ୍ୱ ହରାଇଲେ।

Verse 33

अवादितानि वाद्यन्ते वादित्राणि सहस्रशः । ध्वजा ह्यकम्पिताः पेतुश्छत्राणि विविधानि च

ବାଜାଯାଇନଥିବା ବାଦ୍ୟମାନେ ମଧ୍ୟ ସହସ୍ରେ ସହସ୍ରେ ଆପେଆପେ ନାଦ କରିଉଠିଲେ। ଅକମ୍ପିତ ଧ୍ୱଜମାନେ ପଡ଼ିଗଲେ, ଏବଂ ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରକାରର ଛତ୍ରମାନେ ମଧ୍ୟ ଭୂମିପତିତ ହେଲେ।

Verse 34

ज्वलति पादपास्तत्र पर्णानि च सभं ततः । सर्वं तद्व्याकुलीभूतं हाहाकारसमन्वितम्

ସେଠାରେ ଗଛମାନେ ଓ ପତ୍ରମାନେ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଜ୍ୱଳିଉଠିଲେ; ତାପରେ ସମଗ୍ର ସ୍ଥାନ ଅତ୍ୟନ୍ତ ବ୍ୟାକୁଳ ହୋଇ ‘ହାୟ! ହାୟ!’ ଆର୍ତ୍ତନାଦରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହେଲା।

Verse 35

उद्यानानि विचित्राणि प्रबभञ्ज प्रभञ्जनः । तेन संप्रेरिताः सर्वे ज्वलन्ति विशिखाः शिखाः

ପ୍ରଚଣ୍ଡ ପ୍ରଭଞ୍ଜନ ବାୟୁ ବିଚିତ୍ର ଉଦ୍ୟାନମାନଙ୍କୁ ଭାଙ୍ଗିଚୁରି କଲା; ତାହାର ତାଡନାରେ ସବୁଦିଗରେ ଅଗ୍ନିଶିଖାମାନେ ଜିଭା ପରି ଉଠି ଦାହିଲେ।

Verse 36

वृक्षगुल्मलतावल्ल्यो गृहाणि च समन्ततः । दिग्विभागैश्च सर्वैश्च प्रवृत्तो हव्यवाहनः

ଚାରିପାଖରେ ଗଛ, ଝାଡ଼, ଲତା-ବଲ୍ଲୀ ଓ ଘରମାନେ ମଧ୍ୟ ଆବୃତ ହେଲେ; ସମସ୍ତ ଦିଗରୁ ହବ୍ୟବାହନ ଅଗ୍ନି ପ୍ରସାରିତ ହେଲା।

Verse 37

सर्वं किंशुकपर्णाभं प्रज्वलच्चैव दृश्यते । गृहाद्गृहं तदा गन्तुं नैव धूमेन शक्यते

ସବୁକିଛି କିଂଶୁକ ପତ୍ର ପରି ରକ୍ତିମ ହୋଇ ଜ୍ୱଳୁଥିବା ଦେଖାଗଲା; ସେତେବେଳେ ଧୂଆଁ ହେତୁ ଘରରୁ ଘରକୁ ଯିବା ମଧ୍ୟ ଅସମ୍ଭବ ହେଲା।

Verse 38

हरकोपाग्निनिर्दग्धाः क्रन्दन्ते त्रिपुरे जनाः । प्रदीप्तं सर्वतो दिक्षु दह्यते त्रिपुरं परम्

ହରଙ୍କ କୋପାଗ୍ନିରେ ଦଗ୍ଧ ହୋଇ ତ୍ରିପୁରର ଲୋକେ କ୍ରନ୍ଦନ କଲେ; ସମସ୍ତ ଦିଗରେ ପ୍ରଦୀପ୍ତ ହୋଇ ମହାନ ତ୍ରିପୁର ନଗରୀ ଦହିଗଲା।

Verse 39

पतन्ति शिखराग्राणि विशीर्णानि सहस्रशः । पावको धूमसंपृक्तो दह्यमानः समन्ततः

ଭଙ୍ଗିଯାଇଥିବା ଶିଖରମୁଣ୍ଡଗୁଡ଼ିକ ସହସ୍ର ସହସ୍ର କରି ପଡ଼ିଲା। ଧୂମସହିତ ମିଶିଥିବା ପାବକ ସମସ୍ତ ଦିଗରେ ପ୍ରଚଣ୍ଡ ଭାବେ ଜ୍ୱଳି ସବୁକିଛି ଦହିଲା।

Verse 40

नृत्यन्वै व्याप्तदिग्देशः कान्तारेष्वभिधावति । देवागारेषु सर्वेषु गृहेष्वट्टालकेषु च

ନୃତ୍ୟ କରୁଥିବା ପରି ସେ ଅଗ୍ନି ଦିଗ୍‌ଦେଶ ସମସ୍ତେ ବ୍ୟାପିଗଲା। ଅରଣ୍ୟମାନେ ମଧ୍ୟରେ ଧାଉଥିଲା ଏବଂ ସମସ୍ତ ଦେବାଳୟ, ଘର ଓ ଅଟ୍ଟାଳିକାରେ ପ୍ରବେଶ କଲା।

Verse 41

प्रवृत्तो हुतभुक्तत्र पुरे कालप्रचोदितः । ददाह लोकान्सर्वत्र हरकोपप्रकोपितः

ସେହି ପୁରରେ କାଳର ପ୍ରେରଣାରେ ହୁତଭୁକ୍ ଅଗ୍ନି ପ୍ରବୃତ୍ତ ହେଲା। ହରଙ୍କ କ୍ରୋଧରେ ପ୍ରଚଣ୍ଡ ହୋଇ ସେ ସବୁଦିଗରେ ଲୋକମାନଙ୍କୁ ଦହିଦେଲା।

Verse 42

दहते त्रैपुरं लोकं बालवृद्धसमन्वितम् । सपुरं सगृहद्वारं सवाहनवनं नृप

ହେ ନୃପ! ଶିଶୁ ଓ ବୃଦ୍ଧମାନଙ୍କ ସହିତ ତ୍ରୈପୁର-ଲୋକ ଦହୁଥିଲା—ସମଗ୍ର ପୁର, ଗୃହଦ୍ୱାର, ବାହନ ଏବଂ ଉପବନ-ବନ ସହିତ।

Verse 43

केचिद्भोजनसक्ताश्च पानासक्तास्तथापरे । अपरा नृत्यगीतेषु संसक्ता वारयोषितः

କେହି ଭୋଜନରେ ଆସକ୍ତ ଥିଲେ, କେହି ପାନରେ; ଆଉ କେହି—ବାର-ଯୋଷିତମାନେ—ନୃତ୍ୟ ଓ ଗୀତରେ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଲୀନ ଥିଲେ।

Verse 44

अन्योन्यं च परिष्वज्य हुताशनशिखार्दिताः । दह्यमाना नृपश्रेष्ठ सर्वे गच्छन्त्यचेतनाः

ସେମାନେ ପରସ୍ପରକୁ ଆଲିଙ୍ଗନ କରି ହୁତାଶନର ଶିଖାରେ ପୀଡିତ ହୋଇ ଦହିଗଲେ; ହେ ନୃପଶ୍ରେଷ୍ଠ, ସମସ୍ତେ ଅଚେତନ ଓ ମୋହିତ ହୋଇ ଏଦିକ-ସେଦିକ ଘୁରିଲେ।

Verse 45

अथान्ये दानवास्तत्र दह्यन्तेऽग्निविमोहिताः । न शक्ताश्चान्यतो गन्तुं धूमेनाकुलिताननाः । हंसकारण्डवाकीर्णा नलिन्यो हेमपङ्कजाः

ତାପରେ ସେଠାରେ ଅନ୍ୟ ଦାନବମାନେ ମଧ୍ୟ ଅଗ୍ନିରେ ମୋହିତ ହୋଇ ଦହିଗଲେ। ଧୂମରେ ମୁଖ ଆକୁଳ ହେବାରୁ ସେମାନେ ଅନ୍ୟତ୍ର ଯାଇପାରିଲେ ନାହିଁ। ହଂସ ଓ କାରଣ୍ଡବ ପକ୍ଷୀରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ନଲିନୀଗୁଡ଼ିକ ସୁବର୍ଣ୍ଣ ପଦ୍ମରେ ଶୋଭିତ ଥିଲା।

Verse 46

दह्यन्ते विविधास्तत्र वाप्यः कूपाश्च भारत । दृश्यन्तेऽनलदग्धानि पुरोद्यानानि दीर्घिकाः । अम्लानैः पङ्कजैश्छन्ना विस्तीर्णावसुयोजनाः

ହେ ଭାରତ, ସେଠାରେ ବିଭିନ୍ନ ପୋଖରୀ ଓ କୂପ ଦହିଯାଉଥିଲା। ଅଗ୍ନିଦଗ୍ଧ ରାଜଉଦ୍ୟାନ ଓ ଦୀର୍ଘ ଜଳାଶୟ ଦେଖାଯାଉଥିଲା—ଅମ୍ଲାନ ପଦ୍ମରେ ଆବୃତ, ଅନେକ ଯୋଜନ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ବିସ୍ତୃତ।

Verse 47

गिरिकूटनिभास्तत्र प्रासादा रत्नशोभिताः । दृश्यन्तेऽनलसंदग्धा विशीर्णा धरणीतले

ସେଠାରେ ପର୍ବତଶିଖର ସଦୃଶ, ରତ୍ନଶୋଭିତ ପ୍ରାସାଦଗୁଡ଼ିକ ଦେଖାଯାଉଥିଲା—ଅଗ୍ନିରେ ଦଗ୍ଧ ହୋଇ ଧରଣୀତଳରେ ଭାଙ୍ଗି ଚୁର୍ଣ୍ଣବିଚୁର୍ଣ୍ଣ ହୋଇପଡ଼ିଥିଲା।

Verse 48

नरस्त्रीबालवृद्धेषु दह्यमानेषु सर्वतः । निर्दयं ज्वलते वह्निर्हाहाकारो महानभूत् । काचिच्च सुखसंसुप्ताप्रमत्तान्या नृपोत्तम

ସର୍ବତ୍ର ପୁରୁଷ, ସ୍ତ୍ରୀ, ଶିଶୁ ଓ ବୃଦ୍ଧ ଦହିଯାଉଥିବାବେଳେ, ଅଗ୍ନି ନିର୍ଦୟ ଭାବେ ଜ୍ୱଳିଉଠିଲା ଏବଂ ‘ହା ହା’ ମହା ଆର୍ତ୍ତନାଦ ଉଠିଲା। ତଥାପି କେହି ସୁଖରେ ଶୁଇଥିଲେ, କେହି ଅବଧାନହୀନ ଥିଲେ—ହେ ନୃପୋତ୍ତମ।

Verse 49

क्रीडित्वा च सुविस्तीर्णशयनस्था वराङ्गना । काचित्सुप्ता विशालाक्षी हारावलिविभूषिता । धूमेनाकुलिता दीना न्यपतद्धव्यवाहने

କ୍ରୀଡା କରି ସାରି ଏକ ଉତ୍ତମାଙ୍ଗନା ବିସ୍ତୃତ ଶୟ୍ୟାରେ ଶୋଇଥିଲା; ହାରମାଳାର ଶ୍ରେଣୀରେ ଭୂଷିତ ଏକ ବିଶାଳନୟନା ନାରୀ ନିଦ୍ରାସ୍ଥ ଥିଲା। ଧୂମରେ ଆକୁଳ ହୋଇ ଦୀନାବସ୍ଥାରେ ସେ ଦହନକାରୀ ହବ୍ୟବାହନ ଅଗ୍ନିରେ ପତିତ ହେଲା।

Verse 50

काचित्तस्मिन्पुरे दीप्ते पुत्रस्नेहानुलालसा । पुत्रमालिङ्गते गाढं दह्यते त्रिपुरेऽग्निना

ସେଇ ଦୀପ୍ତ ନଗରରେ ଜଣେ ମାତା ପୁତ୍ରସ୍ନେହରେ ଆକୁଳ ହୋଇ ପୁତ୍ରକୁ ଗାଢ଼ ଭାବେ ଆଲିଙ୍ଗନ କଲା; ଏବଂ ତ୍ରିପୁରର ଅଗ୍ନିରେ ସେ ଦହିଗଲା।

Verse 51

काचित्कनकवर्णाभा इन्द्रनीलविभूषिता । भर्तारं पतितं दृष्ट्वा पतिता तस्य चोपरि

କନକବର୍ଣ୍ଣା ଓ ଇନ୍ଦ୍ରନୀଳ ଭୂଷଣରେ ଭୂଷିତ ଜଣେ ନାରୀ ନିଜ ଭର୍ତ୍ତାକୁ ପତିତ ଦେଖି ସେହି ମୁହୂର୍ତ୍ତରେ ତାଙ୍କ ଉପରେ ପତିତ ହେଲା।

Verse 52

काचिदादित्यवर्णाभा प्रसुप्ता तु प्रियोपरि । अग्निज्वालाहता गाढं कंठमालिङ्गते नृप

ହେ ନୃପ! ସୂର୍ଯ୍ୟବର୍ଣ୍ଣା ଅନ୍ୟ ଜଣେ ନାରୀ ପ୍ରିୟଙ୍କ ଉପରେ ନିଦ୍ରାସ୍ଥ ଥିଲା; ଅଗ୍ନିଜ୍ୱାଳାରେ ଆହତ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ସେ ତାଙ୍କ କଣ୍ଠକୁ ଗାଢ଼ ଭାବେ ଆଲିଙ୍ଗନ କରି ରହିଲା।

Verse 53

मेधवर्णा परा नारी चलत्कनकमेखला । श्वेतवस्त्रोत्तरीया तु पपात धरणीतले

ମେଧବର୍ଣ୍ଣା ଶ୍ରେଷ୍ଠ ନାରୀ, ଚଳିତ କନକମେଖଳା ସହ, ଶ୍ୱେତ ବସ୍ତ୍ର ଓ ଉତ୍ତରୀୟ ପରିଧାନ କରି, ଧରଣୀତଳେ ପତିତ ହେଲା।

Verse 54

काचित्कुन्देन्दुवर्णाभा नीलरत्नविभूषिता । शिरसा प्राञ्जलिर्भूत्वा विज्ञापयति पावकम्

ଆଉ ଜଣେ ନାରୀ କୁନ୍ଦଫୁଲ ଓ ଚନ୍ଦ୍ରମା ପରି ଶ୍ୱେତବର୍ଣ୍ଣ, ନୀଳରତ୍ନରେ ଭୂଷିତ; ଶିର ନମାଇ କରଯୋଡ଼ି ପାବକଙ୍କୁ ବିନତି କଲା।

Verse 55

कस्याश्चिज्ज्वलते वस्त्रं केशाः कस्याश्च भारत । ज्वलज्ज्वलनसङ्काशैर्हेमभाण्डैस्त्रसंहित च

ହେ ଭାରତ! କାହାର ବସ୍ତ୍ର ଜ୍ୱଳୁଥିଲା, କାହାର କେଶ; ଆଉ କେହି କେହି ଅଗ୍ନିପରି ଦହୁଥିବା ସୁବର୍ଣ୍ଣ ପାତ୍ରଦ୍ୱାରା ଅତ୍ୟନ୍ତ ପୀଡ଼ିତ ହେଉଥିଲେ।

Verse 56

काचित्प्रभूतदुःखार्ता विललाप वराङ्गना । भस्मीभूतं पतिं दृष्ट्वा क्रन्दन्ती कुररी यथा

ଏକ ଶ୍ରେଷ୍ଠାଙ୍ଗନା ଅପାର ଦୁଃଖରେ ଆର୍ତ୍ତ ହୋଇ ବିଲାପ କଲା; ଭସ୍ମୀଭୂତ ପତିଙ୍କୁ ଦେଖି କୁରରୀ ପକ୍ଷୀ ପରି କରୁଣ କ୍ରନ୍ଦନ କଲା।

Verse 57

आलिङ्ग्य गाढं सहसा पतिता तस्य मूर्धनि । काचिच्च बहुदुःखार्ता व्यलपत्स्त्री स्ववेश्मनि

ତାଙ୍କୁ ଗାଢ଼ ଆଲିଙ୍ଗନ କରି ସେ ହଠାତ୍ ତାଙ୍କ ମୁଣ୍ଡ ଉପରେ ଢଳିପଡ଼ିଲା; ଆଉ ଜଣେ ସ୍ତ୍ରୀ ବହୁଦୁଃଖରେ ପୀଡ଼ିତ ହୋଇ ନିଜ ଘରେ ବିଲାପ କଲା।

Verse 58

भस्मसाच्च कृतं दृष्ट्वा क्रन्दते कुररी यथा । मातरं पितरं काचिद्दृष्ट्वा विगतचेतनम्

ଭସ୍ମୀଭୂତ ହୋଇଥିବାକୁ ଦେଖି ସେ କୁରରୀ ପକ୍ଷୀ ପରି କ୍ରନ୍ଦନ କଲା; ଆଉ ଜଣେ ମାତା-ପିତାଙ୍କୁ ଅଚେତନ ଦେଖି ଚେତନାହୀନ ହୋଇଗଲା।

Verse 59

वेपते पतिता भूमौ खेदिता वडवा यथा । इतश्चेतश्च काचिच्च दह्यमाना वराङ्गना

ଜଣେ ସ୍ତ୍ରୀ ଭୂମିରେ ପଡ଼ି ଥରଥର କମ୍ପିତ ହେଉଥିଲା, କ୍ଲାନ୍ତ ଘୋଡ଼ି ପରି। ଅନ୍ୟ ଏକ ଶ୍ରେଷ୍ଠା ନାରୀ ଦହିଯାଇ ଭୟରେ ଏଠି-ସେଠି ଦୌଡ଼ୁଥିଲା।

Verse 60

नापश्यद्बालमुत्सङ्गे विपरीतमुखी स्थिता । कुम्भिलस्य गृहं दग्धं पतितं धरणीतले

ସେ ବିପରୀତ ଦିଗକୁ ମୁହଁ କରି ଦାଁଡ଼ିଥିଲା; ତେଣୁ କୋଳରେ ଥିବା ଶିଶୁକୁ ଦେଖିଲା ନାହିଁ। କୁମ୍ଭିଲର ଘର ଅଗ୍ନିଦଗ୍ଧ ହୋଇ ଧରଣୀତଳେ ଭାଙ୍ଗି ପଡ଼ିଲା।

Verse 61

कूष्माण्डस्य च धूम्रस्य कुहकस्य बकस्य च । विरूपनयनस्यापि विरूपाक्षस्य चैव हि

କୂଷ୍ମାଣ୍ଡ ଓ ଧୂମ୍ର, କୁହକ ଓ ବକ—ଏମାନଙ୍କ ଘରେ ମଧ୍ୟ; ଏବଂ ବିରୂପ-ନୟନ ଓ ବିରୂପାକ୍ଷଙ୍କ ଗୃହରେ ମଧ୍ୟ (ଅଗ୍ନି) ଜ୍ୱଳି ଉଠିଲା।

Verse 62

शुम्भो डिम्भश्च रौद्रश्च प्रह्लादश्चासुरोत्तमः । दण्डपाणिर्विपाणिश्च सिंहवक्त्रस्तथानघ

ଶୁମ୍ଭ ଓ ଡିମ୍ଭ, ରୌଦ୍ର, ଏବଂ ଅସୁରୋତ୍ତମ ପ୍ରହ୍ଲାଦ; ଦଣ୍ଡପାଣି ଓ ବିପାଣି; ଏବଂ ସିଂହବକ୍ତ୍ର—ହେ ନିଷ୍ପାପ! ଏମାନଙ୍କ ଘରେ ମଧ୍ୟ (ଅଗ୍ନି) ଭଡ଼ି ଉଠିଲା।

Verse 63

दुन्दुभश्चैव संह्रादो डिण्डिर्मुण्डिस्तथैव च । बाणभ्राता च बाणश्च क्रव्यादव्याघ्रवक्त्रकौ

ଏବଂ ଦୁନ୍ଦୁଭ ଓ ସଂହ୍ରାଦ, ଡିଣ୍ଡି ଓ ମୁଣ୍ଡି; ବାଣଙ୍କ ଭ୍ରାତା ଓ ବାଣ ସ୍ୱୟଂ; ତଥା କ୍ରବ୍ୟାଦ ଓ ବ୍ୟାଘ୍ରବକ୍ତ୍ର—ଏମାନଙ୍କ ଘରେ ମଧ୍ୟ (ଅଗ୍ନି) ଜ୍ୱଳି ଉଠିଲା।

Verse 64

एवमन्येऽपि ये केचिद्दानवा बलदर्पिताः । तेषां गृहे तथा वह्निर्ज्वलते निर्दयो नृप । दह्यमानाः स्त्रियस्तात विलपन्ति गृहे गृहे

ହେ ରାଜନ୍! ବଳ ଗର୍ବରେ ଗର୍ବିତ ଅନ୍ୟ ଦାନବମାନଙ୍କ ଘରେ ମଧ୍ୟ ସେହି ନିର୍ଦ୍ଦୟ ଅଗ୍ନି ପ୍ରଜ୍ୱଳିତ ହେଲା । ହେ ତାତ! ଦଗ୍ଧ ହେଉଥିବା ନାରୀମାନେ ଘରେ ଘରେ ବିଳାପ କରିବାକୁ ଲାଗିଲେ ।

Verse 65

करुणाक्षरवादिन्यो निराधारा गताः शिवम् । यदि वैरं सुरारेश्च पुरुषोपरिपावक

କରୁଣ ବଚନ କହୁଥିବା ସେହି ନିରାଶ୍ରୟ ନାରୀମାନେ ଶିବଙ୍କ ଶରଣାପନ୍ନ ହେଲେ । 'ହେ ଅଗ୍ନି! ଯଦି ଦେବତାମାନଙ୍କ ଶତ୍ରୁ ସହିତ ତୁମର ଶତ୍ରୁତା ଅଛି...'

Verse 66

स्त्रियः किमपराध्यन्ति गृहपञ्जरकोकिलाः । अनिर्दयो नृशंसस्त्वं कस्ते कोपः स्त्रियं प्रति

ଘର ରୂପକ ପିଞ୍ଜରାର କୋଇଲି ସଦୃଶ ଏହି ନାରୀମାନେ କି ଅପରାଧ କରିଛନ୍ତି? ତୁମେ ନିର୍ଦ୍ଦୟ ଓ ନୃଶଂସ ଅଟ; ନାରୀମାନଙ୍କ ପ୍ରତି ତୁମର ଏ କିପରି କ୍ରୋଧ?

Verse 67

किं त्वया न श्रुतं लोके अवध्याः सर्वथा स्त्रियः । किं तु तुभ्यं गुणो ह्यस्ति दहने पवनेरितः

ତୁମେ କ’ଣ ସଂସାରରେ ଶୁଣିନାହଁ ଯେ ନାରୀମାନେ ସର୍ବଥା ଅବଧ୍ୟ ଅଟନ୍ତି? କିନ୍ତୁ ହେ ଅଗ୍ନି! ପବନ ଦ୍ୱାରା ପ୍ରେରିତ ହୋଇ ଦହନ କରିବା ହିଁ ତୁମର ଗୁଣ ଅଟେ ।

Verse 68

न कारुण्यं त्वया किंचिद्दाक्षिण्यं च स्त्रियं प्रति । दयां म्लेच्छा हि कुर्वन्ति वचनं वीक्ष्य योषिताम्

ତୁମ ହୃଦୟରେ ନାରୀମାନଙ୍କ ପ୍ରତି ନା କିଛି କରୁଣା ଅଛି ନା ଦାକ୍ଷିଣ୍ୟ । ନାରୀମାନଙ୍କ ବଚନ ଶୁଣି ମ୍ଲେଚ୍ଛମାନେ ମଧ୍ୟ ଦୟା ପ୍ରଦର୍ଶନ କରନ୍ତି ।

Verse 69

म्लेच्छानामपि च म्लेच्छो दुर्निवार्यो ह्यचेतनः । एवं विलपमानानां स्त्रीणां तत्रैव भारत

ମ୍ଲେଚ୍ଛମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ମଧ୍ୟ ଜଣେ ‘ମ୍ଲେଚ୍ଛ’ ଥାଏ—ଯେ ଅଚେତନ ଓ ନିବାରଣ କରିବା ଦୁର୍ଲଭ। ଏଭଳି ସେଠାରେ ସ୍ତ୍ରୀମାନେ ବିଲାପ କରୁଥିଲେ, ହେ ଭାରତ।

Verse 70

ज्वालाकलापबहुलः प्रज्वलत्येव पावकः । एवं दृष्ट्वा ततो बाणो दह्यमान उवाच ह

ଜ୍ୱାଳାକଲାପରେ ଘନ ହୋଇ ପାବକ ପ୍ରଚଣ୍ଡ ଭାବେ ପ୍ରଜ୍ୱଳିତ ହେଲା। ଏହା ଦେଖି, ଦହିତ ହେଉଥିବା ବାଣ ତେବେ କହିଲା।

Verse 71

अवज्ञाय विनष्टोऽहं पापात्मा हरमञ्जसा । मया पापेन मूर्खेण ये लोका नाशिता ध्रुवम्

ହରଙ୍କୁ ଅବଜ୍ଞା କରି ମୁଁ ପାପାତ୍ମା, କ୍ଷଣମାତ୍ରେ ନଶିଗଲି। ମୋର ପାପରେ ମୁଁ ମୂର୍ଖ, ସେଇ ଲୋକମାନଙ୍କୁ ନିଶ୍ଚୟ ନାଶ କରିଦେଲି।

Verse 72

गोब्राह्मणा हता नित्यमिह लोके परत्र च । नाशितान्यन्नपानानि मठारामाश्रमास्तथा

ଗୋ ଓ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ନିତ୍ୟ ହତ ହୋଇଛନ୍ତି—ଇହଲୋକରେ ଓ ପରଲୋକରେ ମଧ୍ୟ। ଅନ୍ନପାନର ଭଣ୍ଡାର ନାଶ ହୋଇଛି, ଏବଂ ମଠ, ଆରାମ ଓ ଆଶ୍ରମମାନେ ମଧ୍ୟ।

Verse 73

ऋषीणामाश्रमाश्चैव देवारामा गणालयाः । तेन पापेन मे ध्वंसस्तपसश्च बलस्य च

ଋଷିମାନଙ୍କ ଆଶ୍ରମ, ଦେବାରାମ ଓ ଗଣାଳୟମାନେ ମଧ୍ୟ ଧ୍ୱଂସ ହୋଇଗଲା। ସେଇ ପାପରେ ମୋର ତପସ୍ୟା ଓ ମୋର ବଳ ମଧ୍ୟ ନଶିଗଲା।

Verse 74

किं धनेन करिष्यामि राज्येणान्तःपुरेण च

ଧନରେ ମୁଁ କ’ଣ କରିବି? ରାଜ୍ୟରେ ଓ ରାଜାଙ୍କ ଅନ୍ତଃପୁରରେ ମଧ୍ୟ କ’ଣ ଲାଭ?

Verse 75

वरं शङ्करपादौ च शरणं यामि मूढधीः । न माता न पिता चैव न बन्धुर्नापरो जनः

ମୋ ବୁଦ୍ଧି ମୋହଗ୍ରସ୍ତ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ଶ୍ରେୟ ଏହି—ଶଙ୍କରଙ୍କ ପାଦପଦ୍ମରେ ଶରଣ ଯିବା; କାରଣ ନ ମାତା, ନ ପିତା, ନ ବନ୍ଧୁ, ନ ଅନ୍ୟ କେହି (ସତ୍ୟ) ରକ୍ଷକ।

Verse 76

मुक्त्वा चैव महेशानं परमार्तिहरं परम् । आत्मना च कृतं पापमात्मनैव तु भुज्यते

ପରମ ଆର୍ତ୍ତିହର ମହେଶାନଙ୍କୁ ତ୍ୟାଗ କରିବା ସର୍ବଥା ଅଯୁକ୍ତ; ନିଜେ କରା ପାପ ନିଜେ ହିଁ ଭୋଗେ।

Verse 77

अहं पुनः समस्तैश्च दह्यामि सह साधुभिः । एवमुक्त्वा शिवं लिङ्गं कृत्वा तन्मस्तकोपरि

‘ମୁଁ ମଧ୍ୟ ସମସ୍ତଙ୍କ ସହ, ସାଧୁଜନଙ୍କ ସହିତ, ଦହିଯିବି।’ ଏମିତି କହି ସେ ଶିବଲିଙ୍ଗ ତିଆରି କରି ତାହାକୁ ନିଜ ମସ୍ତକ ଉପରେ ରଖିଲା।

Verse 78

निर्जगाम गृहाच्छीघ्रं पावकेनावगुण्ठितः । स खिन्नः स्विन्नगात्रस्तु प्रस्खलंस्तु मुहुर्मुहुः

ସେ ଅଗ୍ନିରେ ଆବୃତ ହୋଇ ଶୀଘ୍ର ଗୃହରୁ ବାହାରିଗଲା; କ୍ଲାନ୍ତ, ଘାମରେ ଭିଜା ଦେହ ନେଇ ସେ ମୁହୁର୍ମୁହୁର୍ ଠୋକର ଖାଉଥିଲା।

Verse 79

हरं गद्गदया वाचा स्तुवन्वै शरणं ययौ । त्वत्कोपानलनिर्दग्धो यदि वध्योऽस्मि शङ्कर

ଗଦ୍ଗଦ କଣ୍ଠରେ ହରଙ୍କୁ ସ୍ତୁତି କରି ସେ ଶରଣ ଗଲା— “ହେ ଶଙ୍କର, ଯଦି ତୁମ କ୍ରୋଧାଗ୍ନିରେ ଦଗ୍ଧ ହୋଇ ମୁଁ ବଧ୍ୟ, ତେବେ ତଥାସ୍ତୁ।”

Verse 80

त्वत्प्रसादान्महादेव मा मे लिङ्गं प्रणश्यतु । अर्चितं मे सुरश्रेष्ठ ध्यातं भक्त्या मया विभो

ହେ ମହାଦେବ, ତୁମ ପ୍ରସାଦରେ ମୋର ଲିଙ୍ଗ ନ ନଶୁ। ହେ ସୁରଶ୍ରେଷ୍ଠ, ହେ ବିଭୋ—ମୁଁ ଏହାକୁ ଭକ୍ତିରେ ଅର୍ଚ୍ଚନା କରି ଧ୍ୟାନ କରିଛି।

Verse 81

प्राणादिष्टतमं देव तस्माद्रक्षितुमर्हसि । यदि तेऽहमनुग्राह्यो वध्यो वा सुरसत्तम

ହେ ଦେବ, ତୁମେ ମୋ ପାଇଁ ପ୍ରାଣଠାରୁ ଅଧିକ ପ୍ରିୟ; ତେଣୁ ମୋତେ ରକ୍ଷା କରିବା ତୁମର ଉଚିତ। ହେ ସୁରସତ୍ତମ, ଅନୁଗ୍ରହ କିମ୍ବା ବଧ—ସବୁ ତୁମ ଇଚ୍ଛାରେ।

Verse 82

प्रतिजन्म महादेव त्वद्भक्तिरचलास्तु मे । पशुकीटपतङ्गेषु तिर्यग्योनिगतेषु च । स्वकर्मणा महादेव त्वद्भक्तिरचलास्तु मे

ହେ ମହାଦେବ, ପ୍ରତ୍ୟେକ ଜନ୍ମରେ ତୁମ ଭକ୍ତି ମୋର ଅଚଳ ରହୁ। ପଶୁ, କୀଟ, ପତଙ୍ଗମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ, ଯେକୌଣସି ତିର୍ୟକ୍ ଯୋନିରେ ମଧ୍ୟ—ମୋର ସ୍ୱକର୍ମବଳରେ, ହେ ମହାଦେବ, ତୁମ ଭକ୍ତି ଅଚଳ ରହୁ।

Verse 83

एवमुक्त्वा महाभागो बाणो भक्तिमतां वरः । स्तोत्रेण देवदेवेशं छन्दयामास भारत

ଏଭଳି କହି ମହାଭାଗ ବାଣ—ଭକ୍ତମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ—ହେ ଭାରତ, ସ୍ତୋତ୍ରଦ୍ୱାରା ଦେବଦେବେଶଙ୍କୁ ପ୍ରସନ୍ନ ଓ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ କରିବାକୁ ଲାଗିଲା।

Verse 84

बाण उवाच । शिव शङ्कर सर्वहराय नमो भवभीतभयार्तिहराय नमः । कुसुमायुधदेहविनाशंकर प्रमदाप्रियकामक देव नमः

ବାଣ କହିଲେ— ଶିବ ଶଙ୍କର, ସର୍ବହର ତୁମକୁ ନମସ୍କାର; ଭବଭୟରେ ଭୀତ ଲୋକଙ୍କର ଭୟ ଓ ଆର୍ତ୍ତି ହରଣକାରୀଙ୍କୁ ନମଃ। କୁସୁମାୟୁଧ କାମଦେବଙ୍କ ଦେହ ବିନାଶକାରୀ, ପ୍ରମଦା (ପାର୍ବତୀ) ପ୍ରିୟଙ୍କ ଇଚ୍ଛା ପୂରଣକାରୀ ଦେବଙ୍କୁ ନମଃ।

Verse 85

जय पार्वतीश परमार्थसार जय विरचितभीमभुजङ्गहार । जय निर्मलभस्मविलिप्तगात्र जय मन्त्रमूल जगदेकपात्र

ଜୟ ପାର୍ବତୀଶ, ପରମାର୍ଥର ସାର! ଜୟ ଭୀମ ଭୁଜଙ୍ଗହାର ଧାରୀ! ଜୟ ନିର୍ମଳ ଭସ୍ମଲିପ୍ତ ଗାତ୍ର! ଜୟ ମନ୍ତ୍ରମୂଳ, ଜଗତର ଏକମାତ୍ର ଆଧାରପାତ୍ର!

Verse 86

जय विषधरकपिलजटाकलाप जय भैरवविघृतपिनाकचाप । जय विषमनयनपरिमुक्तसङ्ग जय शङ्कर धृतगाङ्गतरङ्ग

ଜୟ ସର୍ପଶୋଭିତ କପିଲ ଜଟାକଲାପଧାରୀ! ଜୟ ଭୈରବରୂପେ ପିନାକ ଧନୁ ଧାରଣକାରୀ! ଜୟ ବିଷମ-ନୟନ (ତ୍ରିନେତ୍ର) ହୋଇ ମଧ୍ୟ ସଙ୍ଗମୁକ୍ତ! ଜୟ ଶଙ୍କର, ଗଙ୍ଗାତରଙ୍ଗ ଧାରଣକାରୀ!

Verse 87

जय भीमरूप खट्वाङ्गहस्त शशिशेखर जय जगतां प्रशस्त । जय सुखरेश सुरलोकसार जय सर्वसकलनिर्दग्धसार

ଜୟ ଭୀମରୂପ, ଖଟ୍ୱାଙ୍ଗହସ୍ତ! ଜୟ ଶଶିଶେଖର, ଜଗତ୍‌ରେ ପ୍ରଶଂସିତ! ଜୟ ସୁଖେଶ୍ୱର, ସୁରଲୋକର ସାର! ଜୟ ସର୍ବତ୍ର ଅଶୁଦ୍ଧ ଓ ଅସାରକୁ ଦଗ୍ଧ କରୁଥିବା ସାରସ୍ୱରୂପ!

Verse 88

जय कीर्तनीय जगतां पवित्र जय वृषाङ्क बहुविधचरित्र । जय विरचितनरकङ्कालमाल अघासुरदेहकङ्कालकाल

ଜୟ କୀର୍ତ୍ତନୀୟ, ଜଗତକୁ ପବିତ୍ର କରୁଥିବା! ଜୟ ବୃଷାଙ୍କ, ବହୁବିଧ ଦିବ୍ୟ ଚରିତ୍ରଧାରୀ! ଜୟ ନରକ କଙ୍କାଳମାଳାଧାରୀ! ହେ କାଳ, ପାପୀ ଦେହ (ଅଘାସୁର)ର କଙ୍କାଳକୁ ମଧ୍ୟ ଗ୍ରସିବା ତୁମକୁ ଜୟ!

Verse 89

जय नीलकंठ वरवृषभगमन जय सकललोकदुरितानुशमन । जय सिद्धसुरासुरविनतचरण जय रुद्र रौद्रभवजलधितरण

ଜୟ ନୀଳକଣ୍ଠ, ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବୃଷଭବାହନ; ଜୟ, ଯିଏ ସମସ୍ତ ଲୋକର ପାପ-ଦୁଃଖ ଶମନ କରନ୍ତି। ଜୟ, ଯାହାଙ୍କ ଚରଣେ ସିଦ୍ଧ, ଦେବ ଓ ଅସୁର ନତ; ଜୟ ରୁଦ୍ର, ଯିଏ ଭୟଙ୍କର ଭବସାଗର ପାର କରାନ୍ତି।

Verse 90

जय गिरिश सुरेश्वरमाननीय जय सूक्ष्मरूप संचितनीय । जय दग्धत्रिपुर विश्वसत्त्व जय सकलशास्त्रपरमार्थतत्त्व

ଜୟ ଗିରୀଶ, ସୁରେଶ୍ୱରମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ମଧ୍ୟ ମାନ୍ୟ; ଜୟ, ସୂକ୍ଷ୍ମରୂପ, ଅନ୍ତରେ ସଞ୍ଚିତ ହୋଇ ଅନୁଭବ୍ୟ। ଜୟ ତ୍ରିପୁରଦାହକ, ବିଶ୍ୱସତ୍ତ୍ୱସ୍ୱରୂପ; ଜୟ, ସକଳ ଶାସ୍ତ୍ରର ପରମାର୍ଥତତ୍ତ୍ୱ।

Verse 91

जय दुरवबोध संसारतार कलिकलुषमहार्णवघोरतार । जय सुरासुरदेवगणेश नमो हयवानरसिंहगजेन्द्रमुख

ଜୟ, ଦୁରବବୋଧ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ସଂସାରତାରକ; ଜୟ, କଳିର କଲୁଷ-ମହାର୍ଣ୍ଣବକୁ ଭୟଙ୍କର ଭାବେ ପାର କରାଉଥିବା। ଜୟ, ସୁରାସୁର ଗଣାଧିପତି; ନମୋ, ଯାହାଙ୍କ ମୁଖ ହୟ, ବାନର, ସିଂହ ଓ ଗଜେନ୍ଦ୍ରରୂପେ ପ୍ରକଟ।

Verse 92

अतिह्रस्वस्थूलसुदीर्घतम उपलब्धिर्न शक्यते ते ह्यमरैः । प्रणतोऽस्मि निरञ्जन ते चरणौ जय साम्ब सुलोचनकान्तिहर

ଅତି ସୂକ୍ଷ୍ମ, ସ୍ଥୂଳ, ଅତି ଦୀର୍ଘ-ବିସ୍ତୃତ କିମ୍ବା ପରମାତୀତ—ଏଭଳି ତୁମକୁ ଅମରମାନେ ମଧ୍ୟ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ଉପଲବ୍ଧି କରିପାରନ୍ତି ନାହିଁ। ହେ ନିରଞ୍ଜନ, ମୁଁ ତୁମ ଚରଣେ ପ୍ରଣତ। ଜୟ ସାମ୍ବ, ସୁଲୋଚନ, ଯିଏ ସମସ୍ତ କାନ୍ତିକୁ ମଧ୍ୟ ହରିନେଇଥାନ୍ତି।

Verse 93

अप्राप्य त्वां किमत्यन्तमुच्छ्रयी न विनाशयेत् । अतिप्रमाथि च तदा तपो महत्सुदारुणम्

ତୁମକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ନ କରି କେଉଁ ଅତ୍ୟୁଚ୍ଚ ଉନ୍ନତି ଅଛି ଯାହା ବିନାଶରେ ନ ପଡ଼ିବ? ତେଣୁ ସେତେବେଳେ ମହାନ, ଅତ୍ୟନ୍ତ କଠୋର ଓ ପ୍ରମାଥୀ ତପ କରିବା ଉଚିତ, ଯାହା ମଲିନତାକୁ ଚୂର୍ଣ୍ଣ କରେ।

Verse 94

न पुत्रबान्धवा दारा न समस्तः सुहृज्जनः । सङ्कटेऽभ्युपगच्छन्ति व्रजन्तमेकगामिनम्

ନ ପୁତ୍ର, ନ ବାନ୍ଧବ, ନ ଦାରା, ନ ସମସ୍ତ ସୁହୃଦ୍ଜନ—ସଙ୍କଟେ କେହି ସହାୟ ହୁଏ ନାହିଁ; ମନୁଷ୍ୟ ମୃତ୍ୟୁର ଏକମାତ୍ର ପଥେ ପ୍ରସ୍ଥାନ କଲେ ଏକାକୀ ଯାଏ।

Verse 95

यदेव कर्म कैवल्यं कृतं तेन शुभाशुभम् । तदेव सार्थवत्तस्य भवत्यग्रे तु गच्छतः

ମନୁଷ୍ୟ ଯେ କର୍ମ କରିଛି—ଶୁଭ କି ଅଶୁଭ—ପରଲୋକେ ଅଗ୍ରେ ଗଚ୍ଛୁଥିବାବେଳେ ସେଇ କର୍ମଟି ତାହାର ଏକମାତ୍ର ସାର୍ଥକ ଧନ ହୋଇଥାଏ।

Verse 96

निर्धनस्यैव चरतो न भयं विद्यते क्वचित् । धनीभयैर्न मुच्येत धनं तस्मात्त्यजाम्यहम्

ନିର୍ଧନ ହୋଇ ଚାଲୁଥିବା ଲୋକଙ୍କୁ କେଉଁଠି ଭୟ ନାହିଁ; କିନ୍ତୁ ଧନୀ ଧନଜନିତ ଭୟରୁ ମୁକ୍ତ ହୁଏ ନାହିଁ। ତେଣୁ ମୁଁ ଧନ ତ୍ୟାଗ କରୁଛି।

Verse 97

लुब्धाः पापानि कुर्वन्ति शुद्धांशा नैव मानवाः । श्रुत्वा धर्मस्य सर्वस्वं श्रुत्वा चैवावधार्य तत्

ଲୋଭୀମାନେ ହିଁ ପାପ କରନ୍ତି; ମନୁଷ୍ୟମାନେ ପ୍ରକୃତରେ ଶୁଦ୍ଧଭାଗୀ ନୁହନ୍ତି। ଧର୍ମର ସାରସର୍ବସ୍ୱ ଶୁଣି, ଶୁଣି ମନନ କରିଲେ ମଧ୍ୟ, ଲୋଭରେ ସେମାନେ ପତିତ ହୁଅନ୍ତି।

Verse 98

त्वं विष्णुस्त्वं जगन्नाथो ब्रह्मरूपः सनातनः । इन्द्रस्त्वं देवदेवेश सुरनाथ नमोऽस्तु ते

ତୁମେ ବିଷ୍ଣୁ, ତୁମେ ଜଗନ୍ନାଥ, ତୁମେ ବ୍ରହ୍ମରୂପ ସନାତନ। ତୁମେ ହିଁ ଇନ୍ଦ୍ର। ହେ ଦେବଦେବେଶ, ହେ ସୁରନାଥ, ତୁମକୁ ନମସ୍କାର।

Verse 99

त्वं क्षितिर्वरुणश्चैव पवनस्त्वं हुताशनः । त्वं दीक्षा यजमानश्च आकाशं सोम एव च

ତୁମେ ହିଁ ପୃଥିବୀ, ତୁମେ ହିଁ ବରୁଣ, ତୁମେ ହିଁ ପବନ, ତୁମେ ହିଁ ଅଗ୍ନି। ତୁମେ ହିଁ ଦୀକ୍ଷା, ତୁମେ ହିଁ ଯଜମାନ; ତୁମେ ହିଁ ଆକାଶ, ତୁମେ ହିଁ ସୋମ ମଧ୍ୟ।

Verse 100

त्वं सूर्यस्त्वं तु वित्तेशो यमस्त्वं गुरुरेव च । त्वया व्याप्तं जगत्सर्वं त्रैलोक्यं भास्वता यथा

ତୁମେ ହିଁ ସୂର୍ଯ୍ୟ, ତୁମେ ହିଁ ଧନାଧିପତି, ତୁମେ ହିଁ ଯମ, ତୁମେ ହିଁ ଗୁରୁ ମଧ୍ୟ। ତୁମେ ସମଗ୍ର ଜଗତକୁ ବ୍ୟାପିଛ—ଯେପରି ଭାସ୍ୱର ଆଲୋକ ତ୍ରିଲୋକକୁ ପୂରଣ କରେ।

Verse 101

एतद्बाणकृतं स्तोत्रं श्रुत्वा देवो महेश्वरः । क्रोधं मुक्त्वा प्रसन्नात्मा तदा वचनमब्रवीत्

ବାଣ ରଚିତ ଏହି ସ୍ତୋତ୍ର ଶୁଣି ଦେବ ମହେଶ୍ୱର କ୍ରୋଧ ତ୍ୟାଗ କଲେ। ପ୍ରସନ୍ନ ଓ ଶାନ୍ତ ହୃଦୟରେ ତେବେ ସେ ବଚନ କହିଲେ।

Verse 102

ईश्वर उवाच । न भेतव्यं न भेतव्यमद्यप्रभृति दानव । सौवर्णे भवने तिष्ठ मम पार्श्वेऽथवा पुनः

ଈଶ୍ୱର କହିଲେ—ଭୟ କରନି, ଭୟ କରନି, ହେ ଦାନବ! ଆଜିଠାରୁ ତୁମେ ନିର୍ଭୟ ହୁଅ। ସୁବର୍ଣ୍ଣମୟ ଭବନରେ ବସ, କିମ୍ବା ମୋ ପାର୍ଶ୍ୱରେ ରୁହ।

Verse 103

पुत्रपौत्रप्रपौत्रैश्च बान्धवैः सह भार्यया । अद्यप्रभृति वत्स त्वमवध्यः सर्वशत्रुषु

ପୁତ୍ର, ପୌତ୍ର, ପ୍ରପୌତ୍ର, ବାନ୍ଧବମାନେ ଓ ଭାର୍ଯ୍ୟା ସହ—ହେ ବତ୍ସ! ଆଜିଠାରୁ ତୁମେ ସମସ୍ତ ଶତ୍ରୁମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଅବଧ୍ୟ, ଅଜେୟ ହେବ।

Verse 104

मार्कण्डेय उवाच । भूयस्तस्य वरो दत्तो देवदेवेन भारत । स्वर्गे मर्त्ये च पाताले पूजितः ससुरासुरैः

ମାର୍କଣ୍ଡେୟ କହିଲେ—ହେ ଭାରତ! ଦେବଦେବ ତାହାକୁ ପୁନର୍ବାର ଏକ ବର ଦେଲେ; ସ୍ୱର୍ଗ, ମର୍ତ୍ୟ ଓ ପାତାଳରେ ସେ ଦେବ-ଅସୁର ସହିତ ସମସ୍ତଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ପୂଜିତ ହେଲା।

Verse 105

अक्षयश्चाव्ययश्चैव वस त्वं वै यथासुखम् । ततो निवारयामास रुद्रः सप्तशिखं तदा

“ତୁମେ ଅକ୍ଷୟ ଓ ଅବ୍ୟୟ ହେଉ; ଯଥାସୁଖ ନିବାସ କର।” ତାପରେ ସେହି ସମୟରେ ରୁଦ୍ର ସପ୍ତଶିଖକୁ ନିବାରଣ କଲେ।

Verse 106

तृतीयं रक्षितं तस्य पुरं देवेन शम्भुना । ज्वालामालाकुलं चान्यत्पतितं धरणीतले

ତାହାର ତୃତୀୟ ପୁରକୁ ଦେବ ଶମ୍ଭୁ ରକ୍ଷା କଲେ; କିନ୍ତୁ ଜ୍ୱାଲାମାଳାରେ ଆକୁଳ ଅନ୍ୟ ଅଂଶ ଧରଣୀତଳେ ପତିତ ହେଲା।

Verse 107

अर्धेन प्रस्थितादूर्ध्वं तस्य ज्वाला दिवं गताः । हाहाकारो महांस्तत्र ऋषिसङ्घैरुदीरितः

ତାହାର ଅର୍ଧ ଅଂଶ ଉର୍ଦ୍ଧ୍ୱକୁ ଉଠିଗଲା, ତାହାର ଜ୍ୱାଲା ଦିବକୁ ପହଞ୍ଚିଲା; ସେଠାରେ ଋଷିସଂଘମାନେ “ହା ହା!” ବୋଲି ମହା ଆର୍ତ୍ତନାଦ କଲେ।

Verse 108

दैवतैश्च महाभागैः सिद्धविद्याधरादिभिः । एकं तु पतितं तत्र श्रीशैले खण्डमुत्तरम्

ଏବଂ ମହାଭାଗ ଦେବତାମାନେ—ସିଦ୍ଧ, ବିଦ୍ୟାଧର ଆଦିଙ୍କ ସହ—ସେଠାରେ ଶ୍ରୀଶୈଳରେ ଉତ୍ତର ଦିଗର ଏକ ଖଣ୍ଡ ପତିତ ହେବାକୁ ଦେଖିଲେ।

Verse 109

द्वितीयं पतितं राजञ्छैले ह्यमरकण्टके । प्रज्वलत्पतितं तत्र तेन ज्वालेश्वरं स्मृतम्

ହେ ରାଜନ୍, ଦ୍ୱିତୀୟ ଖଣ୍ଡଟି ଅମରକଣ୍ଟକ ନାମକ ପର୍ବତରେ ପତିତ ହେଲା। ସେଠାରେ ଜ୍ୱଳିତ ଅବସ୍ଥାରେ ପଡ଼ିଥିବାରୁ ସେ ସ୍ଥାନ ‘ଜ୍ୱାଲେଶ୍ୱର’ ଭାବେ ସ୍ମୃତ ହେଲା।

Verse 110

दग्धे तु त्रिपुरे राजन्पतिते खण्ड उत्तमे । रुद्रो देवः स्थितस्तत्र ज्वालामालानिवारकः

ହେ ରାଜନ୍, ତ୍ରିପୁର ଦଗ୍ଧ ହେବା ପରେ ଉତ୍ତମ ଖଣ୍ଡ ପତିତ ହେଲା; ସେଠାରେ ଦେବ ରୁଦ୍ର ସ୍ଥିତ ରହିଲେ—ଜ୍ୱାଲାମାଳାକୁ ନିବାରଣ କରୁଥିବା।

Verse 111

हाहाकारपराणां तु ऋषीणां रक्षणाय च । स्वयं मूर्तिर्महेशानुमावृषभसंयुतः

ହାହାକାର କରୁଥିବା ଋଷିମାନଙ୍କ ରକ୍ଷା ପାଇଁ ସ୍ୱୟଂ ମହେଶ ସାକ୍ଷାତ୍ ମୂର୍ତ୍ତିଧାରଣ କରି ପ୍ରକଟ ହେଲେ—ଉମାସହିତ ଓ ବୃଷଭ (ନନ୍ଦି) ଉପରେ ଆରୂଢ ହୋଇ।

Verse 112

मनसापि स्मरेद्यस्तु भक्त्या ह्यमरकण्टकम् । चान्द्रायणाधिकं पुण्यं स लभेन्नात्र संशयः

ଯେ ଭକ୍ତିସହିତ ମନରେ ମଧ୍ୟ ଅମରକଣ୍ଟକକୁ ସ୍ମରଣ କରେ, ସେ ଚାନ୍ଦ୍ରାୟଣ ବ୍ରତଠାରୁ ମଧ୍ୟ ଅଧିକ ପୁଣ୍ୟ ଲାଭ କରେ—ଏଥିରେ ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ।

Verse 113

अतिपुण्यो गिरिश्रेष्ठो यस्माद्भरतसत्तम । अस्मान्नित्यं भवेद्राजन्सर्वपापक्षयंकरः

ହେ ଭରତଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଏହି ପର୍ବତ ଅତ୍ୟନ୍ତ ପୁଣ୍ୟମୟ ଓ ପର୍ବତମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ; ହେ ରାଜନ୍, ଏହା ଦ୍ୱାରା ଆମ ପରି ଲୋକଙ୍କର ସମସ୍ତ ପାପର ନିତ୍ୟ କ୍ଷୟ ହୁଏ।

Verse 114

नानाद्रुमलताकीर्णो नानापुष्पोपशोभितः । नानागुल्मलताकीर्णो नानावल्लीभिरावृतः

ସେଠାରେ ନାନା ପ୍ରକାର ଦ୍ରୁମ ଓ ଲତାରେ ପରିପୂର୍ଣ୍ଣ, ବହୁବିଧ ପୁଷ୍ପରେ ଶୋଭିତ; ନାନା ଗୁଲ୍ମ ଓ ବେଳିରେ ସଂକୀର୍ଣ୍ଣ, ଅସଂଖ୍ୟ ବଲ୍ଲୀଦ୍ୱାରା ଆଚ୍ଛାଦିତ ଥିଲା।

Verse 115

सिंहव्याघ्रसमाकीर्णो मृगयूथैरलंकृतः । श्वापदानां च घोषेण नित्यं प्रमुदितोऽभवत्

ସେଠା ସିଂହ ଓ ବ୍ୟାଘ୍ରରେ ସମାକୀର୍ଣ୍ଣ, ମୃଗ-ୟୂଥରେ ଅଲଙ୍କୃତ ଥିଲା; ଶ୍ୱାପଦମାନଙ୍କ ଘୋଷରେ ସେ ନିତ୍ୟ ଆନନ୍ଦିତ ହୋଇ ରହୁଥିଲା।

Verse 116

ब्रह्मेन्द्रविष्णुप्रमुखैर्ह्यमरैश्च सहस्रशः । सेव्यते देवदेवेशः शङ्करस्तत्र पर्वते

ସେହି ପର୍ବତରେ ଦେବଦେବେଶ ଶଙ୍କରଙ୍କୁ ବ୍ରହ୍ମା, ଇନ୍ଦ୍ର, ବିଷ୍ଣୁ ପ୍ରମୁଖ ଅମରମାନେ ସହସ୍ରଶଃ ସେବା-ପୂଜା କରନ୍ତି।

Verse 117

पतनं कुरुते योऽस्मिन्पर्वतेऽमरकण्टके । क्रीडते क्रमशो राजन्भुवनानि चतुर्दश

ହେ ରାଜନ୍! ଯେ କେହି ଏହି ଅମରକଣ୍ଟକ ପର୍ବତରେ ନିଜକୁ ପତିତ କରେ, ସେ କ୍ରମେ କ୍ରମେ ଚତୁର୍ଦ୍ଦଶ ଭୁବନରେ କ୍ରୀଡା କରେ।

Verse 118

ऐन्द्रं वाह्नं च कौबेरं वायव्यं याम्यमेव च । नैरृत्यं वारुणं चैव सौम्यं सौरं तथैव च

ଇନ୍ଦ୍ରଲୋକ, ଅଗ୍ନିଲୋକ, କୁବେରଲୋକ, ବାୟୁଲୋକ ଓ ଯମଲୋକ; ତଥା ନୈଋତଲୋକ, ବରୁଣଲୋକ, ସୋମଲୋକ ଏବଂ ସୂର୍ଯ୍ୟଲୋକ ମଧ୍ୟ।

Verse 119

ब्राह्मं च पदमक्लिष्टं वैष्णवं तदनन्तरम् । उमारुद्रं महाभाग ऐश्वरं तदनन्तरम्

ତାପରେ କଳୁଷହୀନ ବ୍ରାହ୍ମ ପଦ; ତାହା ପରେ ବୈଷ୍ଣବ ପଦ। ତଦନନ୍ତରେ, ହେ ମହାଭାଗ, ଉମା-ରୁଦ୍ର ପଦ; ତାପରେ ଐଶ୍ୱର ପଦ।

Verse 120

परं सदाशिवं शान्तं सूक्ष्मं ज्योतिरतीन्द्रियम् । तस्मिन्याति लयं धीरो विधिना नात्र संशयः

ସମସ୍ତଙ୍କୁ ଅତିକ୍ରମ କରି ପରମ ସଦାଶିବ—ଶାନ୍ତ, ସୂକ୍ଷ୍ମ, ଇନ୍ଦ୍ରିୟାତୀତ ଜ୍ୟୋତିସ୍ୱରୂପ। ଧୀର ପୁରୁଷ ବିଧିଅନୁସାରେ ତାହାରେ ଲୟ ପାଏ; ଏଥିରେ ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ।

Verse 121

युधिष्ठिर उवाच । कोऽप्यत्र विधिरुद्दिष्टः पतने ऋषिसत्तम । एतन्मे सर्वमाचक्ष्व संशयोऽस्ति महामुने

ଯୁଧିଷ୍ଠିର କହିଲେ—ହେ ଋଷିଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଏଠାରେ ପତନ ବିଷୟରେ କିଛି ବିଧି ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ଅଛି କି? ହେ ମହାମୁନି, ଏ ସବୁ ମୋତେ ବିସ୍ତାରେ କହ; ମୋର ସନ୍ଦେହ ଜନ୍ମିଛି।

Verse 122

श्रीमार्कण्डेय उवाच । शृणुष्व कथयिष्यामि तं विधिं पाण्डुनन्दन । यत्कृत्वा प्रथमं कर्म निपतेत्तदनन्तरम्

ଶ୍ରୀ ମାର୍କଣ୍ଡେୟ କହିଲେ—ହେ ପାଣ୍ଡୁନନ୍ଦନ, ଶୁଣ; ସେହି ବିଧି ମୁଁ କହୁଛି। ପ୍ରଥମେ କରିବାକୁ ଥିବା ପ୍ରାରମ୍ଭିକ କର୍ମ କରି, ତାପରେ ପତନ କରିବା ଉଚିତ।

Verse 123

कृत्वा कृच्छ्रत्रयं पूर्वं जप्त्वा लक्षं दशैव तु । शाकयावकभुक्चैव शुचिस्त्रिषवणो नृप

ହେ ନୃପ, ପ୍ରଥମେ ତିନି କୃଚ୍ଛ୍ର ବ୍ରତ କରି, ଦଶ ଲକ୍ଷ ଜପ ସମ୍ପନ୍ନ କରି; ଶାକ ଓ ଯବକ (ଯବର ପେଜ) ଭୋଜନ କରି, ଶୁଚି ରହି, ତ୍ରିସନ୍ଧ୍ୟା କର୍ମ ପାଳନ କରିବା ଉଚିତ।

Verse 124

त्रिकालमर्चयेदीशं देवदेवं त्रिलोचनम् । दशांशेन तु राजेन्द्र होमं तत्रैव कारयेत्

ସେ ତ୍ରିକାଳରେ ଦେବଦେବ ତ୍ରିଲୋଚନ ଈଶଙ୍କୁ ଅର୍ଚ୍ଚନା କରୁ। ହେ ରାଜେନ୍ଦ୍ର, ଜପର ଦଶାଂଶ ନେଇ ସେଠାରେଇ ହୋମ କରାଉ।

Verse 125

लक्षवारं जपेद्देवं गन्धमाल्यैश्च पूजयेत् । रात्रौ स्वप्ने तदा पश्येद्विमानस्थं ततः क्षिपेत्

ସେ ଦେବଙ୍କୁ ଲକ୍ଷବାର ଜପ କରି ଗନ୍ଧ ଓ ମାଳାଦ୍ୱାରା ପୂଜା କରୁ। ତାପରେ ରାତିରେ ସ୍ୱପ୍ନରେ ତାଙ୍କୁ ବିମାନସ୍ଥ ଦେଖିବ; ତଦନନ୍ତରେ ସେ ନିଜକୁ ନିକ୍ଷେପ କରିବ (ପତନ କରିବ)।

Verse 126

अनेनैव विधानेन आत्मानं यस्तु निक्षिपेत् । स्वर्गलोकमनुप्राप्य क्रीडते त्रिदशैः सह

ଏହି ଏକେଇ ବିଧାନ ଅନୁସାରେ ଯେ ନିଜ ଦେହକୁ ନିକ୍ଷେପ କରେ, ସେ ସ୍ୱର୍ଗଲୋକ ପ୍ରାପ୍ତ କରି ଦେବମାନଙ୍କ ସହ କ୍ରୀଡା କରେ।

Verse 127

त्रिंशद्वर्षसहस्राणि त्रिंशत्कोट्यस्तथैव च । मुक्त्वा मनोरमान्भोगांस्तदा गच्छेन्महीतलम्

ସେ ତିରିଶ ହଜାର ବର୍ଷ ଏବଂ ସେହିପରି ତିରିଶ କୋଟି କାଳ ମନୋହର ଭୋଗ ଉପଭୋଗ କରି, ତାପରେ ମହୀତଳକୁ ଯାଏ।

Verse 128

पृथिवीमेकच्छत्रेण भुनक्ति लोकपूजितः । व्याधिशोकविनिर्मुक्तो जीवेच्च शरदां शतम्

ସେ ଏକଛତ୍ର ରାଜ୍ୟରେ ପୃଥିବୀକୁ ଭୋଗ କରି ଶାସନ କରେ, ଲୋକମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ପୂଜିତ ହୁଏ; ବ୍ୟାଧି ଓ ଶୋକରୁ ମୁକ୍ତ ହୋଇ ଶତ ଶରଦ (ଶତବର୍ଷ) ଜୀବନ୍ତ ରହେ।

Verse 129

ज्वालेश्वरं तु तत्तीर्थं त्रिषु लोकेषु विश्रुतम् । तत्र ज्वाला नदी पार्थ प्रस्रुता शिवनिर्मिता

ସେଇ ତୀର୍ଥ ‘ଜ୍ୱାଲେଶ୍ୱର’ ନାମେ ତ୍ରିଲୋକରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ। ହେ ପାର୍ଥ, ସେଠାରେ ଶିବ-ନିର୍ମିତ ‘ଜ୍ୱାଲା’ ନାମକ ନଦୀ ପ୍ରବାହିତ ହୁଏ।

Verse 130

निर्वाप्य तद्बाणपुरं रेवया सह संगता । तत्र स्नात्वा महाराज विधिना मन्त्रसंयुतः

ସେ ବାଣପୁରକୁ ଶାନ୍ତ କରି ରେବା ସହିତ ସଙ୍ଗମ ପାଏ (ଜ୍ୱାଲା ନଦୀ)। ହେ ମହାରାଜ, ସେଠାରେ ବିଧିମତେ ମନ୍ତ୍ରସହିତ ସ୍ନାନ କରି—

Verse 131

तिलसंमिश्रतोयेन तर्पयेत्पितृदेवताः । पिण्डदानेन च पित्ःन् पैण्डरीकफलं लभेत्

ତିଳମିଶ୍ରିତ ଜଳରେ ପିତୃଦେବତାଙ୍କୁ ତର୍ପଣ କଲେ ପିତୃମାନେ ତୃପ୍ତ ହୁଅନ୍ତି; ଏବଂ ପିଣ୍ଡଦାନରେ ‘ପୈଣ୍ଡରୀକ’ ନାମକ ପୁଣ୍ୟଫଳ ଲଭ୍ୟ ହୁଏ।

Verse 132

अनाशकं तु यः कुर्यात्तस्मिंस्तीर्थे नराधिप । मुच्यते सर्वपापेभ्यो रुद्रलोकं स गच्छति

ହେ ନରାଧିପ, ଯେ ଏହି ତୀର୍ଥରେ ଉପବାସ କରେ, ସେ ସମସ୍ତ ପାପରୁ ମୁକ୍ତ ହୋଇ ରୁଦ୍ରଲୋକକୁ ଯାଏ।

Verse 133

अमराणां शतैश्चैव सेवितो ह्यमरेश्वरः । तथैव ऋषिसङ्घैश्च तेन पुण्यतमो महान्

ଅମରେଶ୍ୱରଙ୍କୁ ଶତଶତ ଦେବତା ଏବଂ ଋଷିସଂଘମାନେ ମଧ୍ୟ ସେବା-ଆରାଧନା କରନ୍ତି; ତେଣୁ ସେ (ସ୍ଥାନ ଓ ପ୍ରଭୁ) ପରମ ପୁଣ୍ୟମୟ ଓ ମହାନ।

Verse 134

समन्ताद्योजनं तीर्थं पुण्यं ह्यमरकण्टकम् । रुद्रकोटिसमोपेतं तेन तत्पुण्यमुत्तमम्

ଅମରକଣ୍ଟକ ଚାରିଦିଗରେ ଏକ ଯୋଜନ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ବିସ୍ତୃତ ପବିତ୍ର ତୀର୍ଥ। ଏହା ରୁଦ୍ରକୋଟିସମ୍ପନ୍ନ, ତେଣୁ ଏହାର ପୁଣ୍ୟ ସର୍ବୋତ୍ତମ।

Verse 135

तस्य पर्वतराजस्य यः करोति प्रदक्षिणम् । प्रदक्षिणीकृता तेन पृथिवी नात्र संशयः

ଯେ ଏହି ପର୍ବତରାଜଙ୍କ ପ୍ରଦକ୍ଷିଣା କରେ, ତାହାଦ୍ୱାରା ଯେନ ସମଗ୍ର ପୃଥିବୀର ପ୍ରଦକ୍ଷିଣା ହୋଇଯାଏ—ଏଥିରେ ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ।

Verse 136

वाचिकं मानसं चैव कायिकं त्रिविधं च यत् । नश्यते पातकं सर्वमित्येवं शङ्करोऽब्रवीत्

ଶଙ୍କର କହିଲେ—ବାଚିକ, ମାନସିକ ଓ କାୟିକ—ଏହି ତ୍ରିବିଧ ସମସ୍ତ ପାପ ନଶିଯାଏ।

Verse 137

अमरेश्वरपार्श्वे च तीर्थं शक्रेश्वरं नृप । तपस्तप्त्वा पुरा तत्र शक्रेण स्थापितं किल

ହେ ନୃପ! ଅମରେଶ୍ୱରଙ୍କ ପାର୍ଶ୍ୱରେ ‘ଶକ୍ରେଶ୍ୱର’ ନାମକ ତୀର୍ଥ ଅଛି। କୁହାଯାଏ, ପୁରାକାଳେ ସେଠାରେ ତପ କରି ଶକ୍ର (ଇନ୍ଦ୍ର) ଏହାକୁ ସ୍ଥାପନ କରିଥିଲେ।

Verse 138

कुशावर्तं नाम तीर्थं ब्रह्मणा च कृतं शुभम् । ब्रह्मकुण्डमिति ख्यातं हंसतीर्थं तथा परम्

ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା କୃତ ‘କୁଶାବର୍ତ୍ତ’ ନାମକ ଶୁଭ ତୀର୍ଥ ଅଛି; ଏହା ‘ବ୍ରହ୍ମକୁଣ୍ଡ’ ଭାବେ ଖ୍ୟାତ। ଏହିପରି ‘ହଂସତୀର୍ଥ’ ମଧ୍ୟ ପରମ ଉତ୍ତମ।

Verse 139

अम्बरीषस्य तीर्थं च महाकालेश्वरं तथा । कावेर्याः पूर्वभागे च तीर्थं वै मातृकेश्वरम्

ସେଠାରେ ଅମ୍ବରୀଷଙ୍କ ତୀର୍ଥ ଅଛି, ଏବଂ ସେହିପରି ମହାକାଳେଶ୍ୱର ମଧ୍ୟ; କାବେରୀର ପୂର୍ବଭାଗରେ ମାତୃକେଶ୍ୱର ନାମକ ତୀର୍ଥ ଅଛି।

Verse 140

एतानि दक्षिणे तीरे रेवाया भरतर्षभ । संसेवनस्नानदानैः पापसङ्घहराणि च

ହେ ଭରତଶ୍ରେଷ୍ଠ! ଏହି ତୀର୍ଥଗୁଡ଼ିକ ରେବା ନଦୀର ଦକ୍ଷିଣ ତଟରେ ଅଛି; ସେଗୁଡ଼ିକୁ ସେବନ, ସ୍ନାନ ଓ ଦାନ କଲେ ପାପର ଢେର ନଶିଯାଏ।

Verse 141

भृगुतुङ्गे महाराज प्रसिद्धो भैरवः शिवः । तस्य याम्यविभागे च तीर्थं वै चपलेश्वरम्

ହେ ମହାରାଜ! ଭୃଗୁତୁଙ୍ଗରେ ଶିବ ଭୈରବ ଭାବେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ; ତାହାର ଦକ୍ଷିଣ ଭାଗରେ ଚପଲେଶ୍ୱର ନାମକ ତୀର୍ଥ ଅଛି।

Verse 142

एतौ स्थितौ दुःखहरौ रेवाया उत्तरे तटे । तावभ्यर्च्य तथा नत्वा सम्यग्यात्राफलं भवेत् । अदृष्टपूजितौ तौ हि नराणां विघ्नकारकौ

ଏହି ଦୁଇଜଣ ରେବା ନଦୀର ଉତ୍ତର ତଟରେ ଅବସ୍ଥିତ ହୋଇ ଦୁଃଖ ହରଣ କରନ୍ତି। ତାଙ୍କୁ ବିଧିପୂର୍ବକ ପୂଜା କରି ପ୍ରଣାମ କଲେ ଯାତ୍ରାର ସମ୍ୟକ୍ ଫଳ ମିଳେ। କାରଣ ଦର୍ଶନ ଓ ପୂଜା ନହେଲେ ସେମାନେ ଲୋକଙ୍କ ପାଇଁ ବିଘ୍ନକାରକ ହୁଅନ୍ତି।