Adhyaya 171

Verse 1

श्रीमार्कण्डेय उवाच । कथितं ब्राह्मणं द्रष्टुं शूले क्षिप्तं तपोधनैः । नारायणसमीपे तु गताः सर्वे महर्षयः

ଶ୍ରୀ ମାର୍କଣ୍ଡେୟ କହିଲେ—ଶୂଳରେ ନିକ୍ଷିପ୍ତ ସେହି ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କ ବୃତ୍ତାନ୍ତ ଶୁଣି, ତପୋଧନ ମହର୍ଷିମାନେ ସମସ୍ତେ ତାଙ୍କୁ ଦେଖିବା ପାଇଁ ନାରାୟଣଙ୍କ ସାନ୍ନିଧ୍ୟକୁ ଗଲେ।

Verse 2

नारदो देवलो रैभ्यो यमः शातातपोऽङ्गिराः । वसिष्ठो जमदग्निश्च याज्ञवल्क्यो बृहस्पतिः

ନାରଦ, ଦେବଳ, ରୈଭ୍ୟ, ଯମ, ଶାତାତପ, ଅଙ୍ଗିରା; ଏବଂ ବସିଷ୍ଠ, ଜମଦଗ୍ନି, ଯାଜ୍ଞବଲ୍କ୍ୟ ଓ ବୃହସ୍ପତି—

Verse 3

कश्यपोऽत्रिर्भरद्वाजो विश्वामित्रोऽरुणिर्मुनिः । वालखिल्यादयोऽन्ये च सर्वेऽप्यृषिगणान्वयाः

କଶ୍ୟପ, ଅତ୍ରି, ଭରଦ୍ୱାଜ, ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ଓ ମୁନି ଅରୁଣି; ଏବଂ ବାଲଖିଲ୍ୟାଦି ଅନ୍ୟମାନେ—ସମସ୍ତେ ଋଷିଗଣଙ୍କର ବଂଶଧାରା ଓ ସମୂହ ଥିଲେ।

Verse 4

ददृशुः शूलमारूढं माण्डव्यमृषिपुंगवाः । प्रोचुर्नारायणं विप्रं किं कुर्मस्तव चेप्सितम्

ଋଷିପୁଙ୍ଗବମାନେ ମାଣ୍ଡବ୍ୟଙ୍କୁ ଶୂଳରେ ଆରୂଢ ଦେଖିଲେ। ତେବେ ସେମାନେ ବ୍ରାହ୍ମଣ ନାରାୟଣଙ୍କୁ କହିଲେ—“ଆମେ କ’ଣ କରିବୁ? ଆପଣଙ୍କ ଇଚ୍ଛିତ କ’ଣ?”

Verse 5

सर्वे ते तत्र सांनिध्यान्माण्डव्यस्य महात्मनः । संभ्रान्ता आगता ऊचुः किं मृतः किं नु जीवति

ସେମାନେ ସମସ୍ତେ ମହାତ୍ମା ମାଣ୍ଡବ୍ୟଙ୍କ ସାନ୍ନିଧ୍ୟକୁ ଉତ୍କଣ୍ଠାରେ ଆସି କହିଲେ—“ସେ କି ମୃତ, ନା କି ଏଯାବତ୍ ଜୀବିତ?”

Verse 6

अवस्थां तस्य ते दृष्ट्वा विषादमगमन्परम् । असहित्वा तु तद्दुःखं सर्वे ते मनसा द्विजाः

ତାଙ୍କ ଅବସ୍ଥା ଦେଖି ସେମାନେ ଗଭୀର ବିଷାଦରେ ପତିତ ହେଲେ। ସେ ଦୁଃଖ ସହିନ ପାରି ସମସ୍ତ ଦ୍ୱିଜ ଋଷିମାନେ ମନେମନେ ବିଚଳିତ ହେଲେ।

Verse 7

पृच्छयतां यदि मन्येत राजानं भस्मसात्कुरु । तेषां तद्वचनं श्रुत्वा वाक्यं नारायणोऽब्रवीत्

ପ୍ରଶ୍ନ କରୁଥିବା ସେମାନେ କହିଲେ—“ଯଦି ଆପଣ ଯୁକ୍ତ ମନେ କରନ୍ତି, ରାଜାକୁ ଭସ୍ମସାତ୍ କରନ୍ତୁ।” ସେମାନଙ୍କ କଥା ଶୁଣି ନାରାୟଣ ଉତ୍ତର ଦେଲେ।

Verse 8

मयि जीवति मद्भ्राता ह्यवस्थामीदृशीं गतः । धिग्जीवितं च मे किंतु तपसो विद्यते फलम्

ମୁଁ ଜୀବିତ ଥିବାବେଳେ ମୋ ଭାଇ ଏପରି ଅବସ୍ଥାକୁ ପହଞ୍ଚିଲା! ଧିକ୍ ମୋ ଜୀବନକୁ; ତଥାପି ତପସ୍ୟାର ଫଳ ନିଶ୍ଚୟ ଫଳିବ।

Verse 9

दृष्ट्वा शूलस्थितं ज्येष्ठं मन्मनो नु विदीर्यते । परं किं तु करिष्यामि येन राष्ट्रं सराजकम्

ଜ୍ୟେଷ୍ଠଙ୍କୁ ଶୂଳରେ ଥିବା ଦେଖି ମୋ ମନ ଭାଙ୍ଗିଯାଏ। କିନ୍ତୁ ରାଜା ସହିତ ରାଜ୍ୟକୁ କିପରି ଦଣ୍ଡିତ କରିବି, ମୁଁ କ’ଣ କରିପାରିବି?

Verse 10

भस्मसाच्च करोम्यद्य भवद्भिः क्षम्यतामिह । एवमुक्त्वा गृहीत्वासौ करस्थमभिमन्त्रयेत्

ଆଜି ମୁଁ ଏହାକୁ ଭସ୍ମସାତ୍ କରିଦେବି—ଏଠାରେ ଆପଣମାନେ ମୋତେ କ୍ଷମା କରନ୍ତୁ। ଏମିତି କହି ସେ ହାତରେ ଥିବାଟିକୁ ଧରି ମନ୍ତ୍ରରେ ଅଭିମନ୍ତ୍ରଣ କଲା।

Verse 11

क्रोधेन पश्यते यावत्तावद्धुंकारकोऽभवत् । तेन हुङ्कारशब्देन ऋषयो विस्मितास्तदा

କ୍ରୋଧରେ ଦେଖୁଥିବା ସମୟରେ ସେ ଭୟଙ୍କର ‘ହୁଂକାର’ କରିବାକୁ ଲାଗିଲା; ସେହି ‘ହୁଂକାର’ ଶବ୍ଦରେ ତେବେ ଋଷିମାନେ ବିସ୍ମିତ ହେଲେ।

Verse 12

माण्डव्यस्य समीपे तु ह्यपृच्छंस्ते द्विजोत्तमाः । निवारयसि किं विप्र शापं नृपजिघांसनम्

ମାଣ୍ଡବ୍ୟଙ୍କ ସମୀପରେ ସେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଦ୍ୱିଜମାନେ ପଚାରିଲେ—ହେ ବିପ୍ର, ରାଜାକୁ ନାଶ କରୁଥିବା ଶାପକୁ ତୁମେ କାହିଁକି ନିବାରଣ କରୁଛ?

Verse 13

अपापस्य तु येनेह कृतमस्य जिघांसनम् । ऋषीणां वचनं श्रुत्वा कृच्छ्रान्माण्डव्यकोऽब्रवीत्

“ଏହି ନିଷ୍ପାପକୁ ମାରିବା ପ୍ରୟାସ ଏଠାରେ କିଏ କଲା?” ଋଷିମାନଙ୍କ ବଚନ ଶୁଣି ମାଣ୍ଡବ୍ୟ ମୁନି ବେଦନାରେ କଷ୍ଟକରେ କହିଲେ।

Verse 14

अभिवन्दामि वो मूर्ध्ना स्वागतं ऋषयः सदा । अर्घ्यसन्मानपूजार्हाः सर्वेऽत्रोपविशन्तु ते

ମାଣ୍ଡବ୍ୟ କହିଲେ—“ମୁଁ ମସ୍ତକ ନମାଇ ଆପଣମାନଙ୍କୁ ପ୍ରଣାମ କରୁଛି। ହେ ଋଷିମାନେ, ସ୍ୱାଗତ। ଆପଣମାନେ ଅର୍ଘ୍ୟ, ସମ୍ମାନ ଓ ପୂଜାର ଯୋଗ୍ୟ; ସମସ୍ତେ ଏଠାରେ ଉପବିଷ୍ଟ ହୁଅନ୍ତୁ।”

Verse 15

निविष्टैकाग्रमनसा सर्वान्माण्डव्यकोऽब्रवीत्

ଏକାଗ୍ରମନରେ ଆସୀନ ମାଣ୍ଡବ୍ୟ ମୁନି ସମସ୍ତଙ୍କୁ ସମ୍ବୋଧନ କଲେ।

Verse 16

प्राप्तं दुःखं मया घोरं पूर्वजन्मार्जितं फलम् । मा विषादं कुरुध्वं भोः कृतं पापं तु भुज्यते

ମୋ ପାଖକୁ ଆସିଥିବା ଏହି ଘୋର ଦୁଃଖ ପୂର୍ବଜନ୍ମରେ ସଞ୍ଚିତ କର୍ମଫଳ। ହେ ପୂଜ୍ୟମାନେ, ବିଷାଦ କରନ୍ତୁ ନାହିଁ; କୃତ ପାପ ଫଳରୂପେ ଭୋଗିବାକୁ ହୁଏ।

Verse 17

ऋषय ऊचुः । केन कर्मविपाकेन इह जात्यन्तरं व्रजेत् । दानधर्मफलेनैव केन स्वर्गं च गच्छति

ଋଷିମାନେ କହିଲେ—“କେଉଁ କର୍ମବିପାକରେ ଜୀବ ଏଠାରେ ଅନ୍ୟ ଜନ୍ମକୁ ଯାଏ? ଏବଂ ଦାନ ଓ ଧର୍ମର କେଉଁ ଫଳରେ ସେ ସ୍ୱର୍ଗକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରେ?”

Verse 18

माण्डव्य उवाच । अदत्तदाना जायन्ते परभाग्योपजीविनः । न स्नानं न जपो होमो नातिथ्यं न सुरार्चनम्

ମାଣ୍ଡବ୍ୟ କହିଲେ—ଯେମାନେ ଦାନ ନଦିଅନ୍ତି ସେମାନେ ପରର ଭାଗ୍ୟରେ ଜୀବିକା କରୁଥିବା ଭାବେ ଜନ୍ମନେଇଥାନ୍ତି। ସେମାନେ ନ ସ୍ନାନ, ନ ଜପ, ନ ହୋମ; ନ ଅତିଥି-ସତ୍କାର, ନ ଦେବପୂଜା କରନ୍ତି।

Verse 19

न पर्वणि पितृश्राद्धं न दानं द्विजसत्तमाः । व्रजन्ति नरके घोरे यान्ति ते त्वन्त्यजां गतिम्

ହେ ଦ୍ୱିଜଶ୍ରେଷ୍ଠମାନେ! ଯେମାନେ ପର୍ବଦିନରେ ପିତୃଶ୍ରାଦ୍ଧ କରନ୍ତି ନାହିଁ ଓ ଦାନ ଦିଅନ୍ତି ନାହିଁ, ସେମାନେ ଘୋର ନରକକୁ ଯାଆନ୍ତି; ଅନ୍ତେ ଅନ୍ତ୍ୟଜ ଗତିକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଅନ୍ତି।

Verse 20

पुनर्दरिद्राः पुनरेव पापाः पापप्रभावान्नरके वसन्ति । तेनैव संसरिणि मर्त्यलोके जीवादिभूते कृमयः पतङ्गाः

ସେମାନେ ପୁନର୍ବାର ଦରିଦ୍ର ହୁଅନ୍ତି, ପୁନର୍ବାର ପାପୀ ହୁଅନ୍ତି। ପାପର ପ୍ରଭାବରେ ନରକରେ ବାସ କରନ୍ତି; ଏହି ଏକେ କାରଣରୁ ସଂସାରମୟ ମର୍ତ୍ୟଲୋକରେ କୃମି ଓ ପତଙ୍ଗ ଆଦି ନୀଚ ଯୋନିରେ ଜନ୍ମ ନେଉଥାନ୍ତି।

Verse 21

ये स्नानशीला द्विजदेवभक्ता जितेन्द्रिया जीवदयानुशीलाः । ते देवलोकेषु वसन्ति हृष्टा ये धर्मशीला जितमानरोषाः

ଯେମାନେ ସ୍ନାନନିଷ୍ଠ, ଦ୍ୱିଜ ଓ ଦେବଭକ୍ତ, ଇନ୍ଦ୍ରିୟଜୟୀ ଏବଂ ଜୀବଦୟାରେ ଅଭ୍ୟସ୍ତ—ସେହି ଧର୍ମଶୀଳ, ମାନ ଓ କ୍ରୋଧ ଜିତିଥିବା ଲୋକମାନେ ହର୍ଷରେ ଦେବଲୋକରେ ବାସ କରନ୍ତି।

Verse 22

विद्याविनीता न परोपतापिनः स्वदारतुष्टाः परदारवर्जिताः । तेषां न लोके भयमस्ति किंचित्स्वभावशुद्धा गतकल्मषा हि ते

ଯେମାନେ ବିଦ୍ୟାଦ୍ୱାରା ବିନୀତ, ପରକୁ କଷ୍ଟ ନଦେଉଥିବା, ସ୍ୱଦାରରେ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ଏବଂ ପରଦାରବର୍ଜିତ—ସେମାନଙ୍କୁ ଲୋକରେ କେଉଁଠି ମଧ୍ୟ ଭୟ ନାହିଁ; କାରଣ ସେମାନଙ୍କର ସ୍ୱଭାବ ଶୁଦ୍ଧ ଓ ପାପକଲ୍ମଷ ନିବୃତ୍ତ ହୋଇଛି।

Verse 23

ऋषय ऊचुः । पूर्वजन्मनि विप्रेन्द्र किं त्वया दुष्कृतं कृतम् । येन कष्टमिदं प्राप्तं सन्धानं शूलगर्हितम्

ଋଷିମାନେ କହିଲେ: ହେ ବିପ୍ରେନ୍ଦ୍ର! ପୂର୍ବଜନ୍ମରେ ତୁମେ କି ପାପ କରିଥିଲ, ଯାହା ଫଳରେ ତୁମକୁ ଶୂଳୀରେ ଚଢିବାର ଏହି ଘୋର କଷ୍ଟ ଭୋଗିବାକୁ ପଡୁଛି?

Verse 24

शूलस्थं त्वां समालक्ष्य ह्यागताः सर्व एव हि । जीवन्तं त्वां प्रपश्याम त्वन्तरन्नवतारयन् । रुजासंतापजं दुःखं सोढ्वापि त्वमवेदनः

ତୁମକୁ ଶୂଳ ଉପରେ ଦେଖି ଆମେ ସମସ୍ତେ ଏଠାକୁ ଆସିଛୁ। ଶୂଳ ବିଦ୍ଧ ହୋଇଥିଲେ ମଧ୍ୟ ଆମେ ତୁମକୁ ଜୀବିତ ଦେଖୁଛୁ। ଯନ୍ତ୍ରଣା ଓ କଷ୍ଟ ସହି ମଧ୍ୟ ତୁମେ ନିର୍ବିକାର ଜଣାପଡୁଛ।

Verse 25

माण्डव्य उवाच । स्वयमेव कृतं कर्म स्वयमेवोपभुज्यते । सुकृतं दुष्कृतं पूर्वे नान्ये भुञ्जन्ति कर्हिचित्

ମାଣ୍ଡବ୍ୟ କହିଲେ: ନିଜେ କରିଥିବା କର୍ମର ଫଳ ନିଜକୁ ହିଁ ଭୋଗିବାକୁ ପଡେ। ପୂର୍ବରୁ କରିଥିବା ପୁଣ୍ୟ କିମ୍ବା ପାପର ଫଳ ଅନ୍ୟ କେହି କେବେବି ଭୋଗନ୍ତି ନାହିଁ।

Verse 26

यथा धेनुसहस्रेषु वत्सो विन्दति मातरम् । तथा पूर्वकृतं कर्म कर्तारमुपगच्छति

ଯେପରି ହଜାର ହଜାର ଗାଈଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ବାଛୁରୀ ନିଜ ମା’କୁ ଖୋଜିନିଏ, ସେହିପରି ପୂର୍ବକୃତ କର୍ମ କର୍ତ୍ତା ପାଖରେ ପହଞ୍ଚିଯାଏ।

Verse 27

न माता न पिता भ्राता न भार्या न सुताः सुहृत् । न कस्य कर्मणां लेपः स्वयमेवोपभुज्यते

ମାତା, ପିତା, ଭାଇ, ପତ୍ନୀ, ପୁତ୍ର କିମ୍ବା ବନ୍ଧୁ—କେହି କାହାର କର୍ମଫଳର ଭାଗୀଦାର ହୁଅନ୍ତି ନାହିଁ; ନିଜକୁ ହିଁ ତାହା ଭୋଗିବାକୁ ପଡେ।

Verse 28

श्रूयतां मम वाक्यं च भवद्भिः पृच्छितो ह्यहम् । पूर्वे वयसि भो विप्रा मलस्नानकृतक्षणः

ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ, ମୋର ବଚନ ଶୁଣନ୍ତୁ, କାରଣ ଆପଣମାନେ ମୋତେ ପଚାରିଛନ୍ତି | ପୂର୍ବ ବୟସରେ, ଯେତେବେଳେ ମୁଁ ସ୍ନାନ କରୁଥିଲି...

Verse 29

अज्ञानाद्बालभावेन यूका कण्टेऽधिरोपिता । तैलाभ्यक्तशिरोगात्रे मया यूका घृता न हि

ଅଜ୍ଞାନ ଏବଂ ପିଲାଳିଆମି ହେତୁ, ମୁଁ ଏକ ଉକୁଣିକୁ ବେକରେ ରଖିଥିଲି | ମୋ ମୁଣ୍ଡ ଏବଂ ଶରୀରରେ ତେଲ ଲାଗିଥିଲେ ମଧ୍ୟ ମୁଁ ସେହି ଉକୁଣିକୁ ମାରି ନଥିଲି |

Verse 30

कङ्कतीं रोप्य केशेषु सासा कण्टेऽधिरोपिता । तेषु पापं कृतं सद्यः फलमेतन्ममाभवत्

କେଶରେ ପାନିଆ ଲଗାଇ ସେହି ଉକୁଣିକୁ ବେକରେ ରଖାଯାଇଥିଲା | ସେହି କାର୍ଯ୍ୟରେ କରାଯାଇଥିବା ପାପର ଫଳ ବର୍ତ୍ତମାନ ମୋତେ ମିଳିଛି |

Verse 31

किंचित्कालं क्षपित्वाहं प्राप्स्ये मोक्षं निरामयम् । भवन्तस्त्विह सन्तापं मां कुरुध्वं महर्षयः

କିଛି ସମୟ ବିତାଇବା ପରେ, ମୁଁ ନିରାମୟ ମୋକ୍ଷ ପ୍ରାପ୍ତ କରିବି | ହେ ମହର୍ଷିମାନେ, ଆପଣମାନେ ଏଠାରେ ମୋତେ କଷ୍ଟ ଦିଅନ୍ତୁ ନାହିଁ |

Verse 32

इमामवस्थां भुक्त्वाहं कंचिच्छपे न चोच्चरे । अहनि कतिचिच्छूले क्षपयिष्यामि किल्बिषम्

ଏହି ଅବସ୍ଥା ଭୋଗ କରି, ମୁଁ କାହାକୁ ଅଭିଶାପ ଦେବି ନାହିଁ କିମ୍ବା କଟୁ କଥା କହିବି ନାହିଁ | ଶୂଳୀରେ କିଛି ଦିନ ରହି ମୁଁ ମୋର ପାପ ନଷ୍ଟ କରିବି |

Verse 33

प्राक्तनं कर्म भुञ्जामि यन्मया संचितं द्विजाः । क्षन्तव्यमस्य राज्ञोऽथ कोपश्चैव विसर्ज्यताम्

ହେ ଦ୍ୱିଜମାନେ, ମୁଁ ନିଜେ ସଞ୍ଚିତ କରିଥିବା ପୂର୍ବକର୍ମର ଫଳ ଭୋଗୁଛି। ତେଣୁ ରାଜାଙ୍କୁ କ୍ଷମା କର ଏବଂ କ୍ରୋଧ ପରିତ୍ୟାଗ କର।

Verse 34

श्रुत्वा तु तस्य तद्वाक्यं माण्डव्यस्य महर्षयः । प्रहर्षमतुलं लब्ध्वा साधु साध्वित्यपूजयन्

ମାଣ୍ଡବ୍ୟଙ୍କ ସେହି କଥା ଶୁଣି ମହର୍ଷିମାନେ ଅପରିମିତ ହର୍ଷ ପାଇ ‘ସାଧୁ! ସାଧୁ!’ ବୋଲି କହି ତାଙ୍କୁ ସମ୍ମାନ କଲେ।

Verse 35

नारायण उवाच । इदं जलं मन्त्रपूतं कस्मिन्स्थाने क्षिपाम्यहम् । येन राजा भवेद्भस्म सराष्ट्रः सपुरोहितः

ନାରାୟଣ କହିଲେ—ଏହି ଜଳ ମନ୍ତ୍ରପୂତ; ମୁଁ ଏହାକୁ କେଉଁ ସ୍ଥାନରେ ନିକ୍ଷେପ କରିବି, ଯାହାଦ୍ୱାରା ରାଜା ରାଷ୍ଟ୍ରସହ ଓ ପୁରୋହିତସହ ଭସ୍ମ ହେବ?

Verse 36

माण्डव्य उवाच । इदं जलं च रक्षस्व कालकूटविषोपमम् । समुद्रे क्षिपयिष्यामि देवकार्यं समुत्थितम्

ମାଣ୍ଡବ୍ୟ କହିଲେ—ଏହି ଜଳକୁ ରକ୍ଷା କର; ଏହାର ପ୍ରଭାବ କାଳକୂଟ ବିଷ ସମାନ। ଦେବକାର୍ଯ୍ୟ ଉଦ୍ଭବିତ ହୋଇଛି, ତେଣୁ ମୁଁ ଏହାକୁ ସମୁଦ୍ରେ ନିକ୍ଷେପ କରିବି।

Verse 37

अथ ते मुनयः सर्वे माण्डव्यं प्रणिपत्य च । आमन्त्रयित्वा हर्षाच्च कश्यपाद्या गृहान्ययुः

ତାପରେ ସେ ସମସ୍ତ ମୁନିମାନେ ମାଣ୍ଡବ୍ୟଙ୍କୁ ପ୍ରଣାମ କରି, ହର୍ଷସହିତ ବିଦାୟ ନେଇ, କଶ୍ୟପ ଆଦି ନିଜ ନିଜ ଆଶ୍ରମକୁ ଚାଲିଗଲେ।

Verse 38

गच्छमानास्तु ते चोक्ताः पञ्चमेऽहनि तापसाः । आगन्तव्यं भवद्भिश्च मत्सकाशं प्रतिज्ञया

ପ୍ରସ୍ଥାନ କରୁଥିବା ସେ ତପସ୍ବୀମାନଙ୍କୁ କୁହାଗଲା— “ପଞ୍ଚମ ଦିନ ତୁମ ପ୍ରତିଜ୍ଞାଅନୁସାରେ ନିଶ୍ଚୟ ମୋ ପାଖକୁ ଫେରିଆସ।”

Verse 39

तथेति ते प्रतिज्ञाय नारदाद्या अदर्शनम् । गतेषु विप्रमुख्येषु शाण्डिली च तपोधना

“ତଥେତି” ବୋଲି ସେମାନେ ପ୍ରତିଜ୍ଞା କଲେ; ତାପରେ ନାରଦ ଆଦି ଦୃଷ୍ଟିରୁ ଅଦୃଶ୍ୟ ହେଲେ। ସେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ଯାଇଗଲାପରେ ତପୋଧନା ଶାଣ୍ଡିଲୀ ସେଠାରେ ରହିଲେ।

Verse 40

द्वितीयेऽह्नि समायाता न तु बुद्ध्वाथ तं ऋषिम् । भर्तारं शिरसा धार्य रात्रौ पर्यटते स्म सा

ଦ୍ୱିତୀୟ ଦିନ ସେ ଆସିଲେ, କିନ୍ତୁ ସେଇ ଋଷିଙ୍କୁ ଚିହ୍ନିବା କିମ୍ବା ମିଳିବା ହେଲା ନାହିଁ। ସ୍ୱାମୀଙ୍କୁ ମୁଣ୍ଡ ଉପରେ ଧାରଣ କରି ସେ ରାତିରେ ଘୁରିବାକୁ ଲାଗିଲେ।

Verse 41

न दृष्टः शूलके विप्रो भराक्रान्त्या युधिष्ठिर । स्खलिता तस्य जानुभ्यां शूलस्थस्य पतिव्रता

ହେ ଯୁଧିଷ୍ଠିର! ଭାରର ଚାପରେ ଶୂଳରେ ଥିବା ବ୍ରାହ୍ମଣ ଦୃଷ୍ଟିଗୋଚର ହେଲେ ନାହିଁ; ଶୂଳସ୍ଥ ସ୍ୱାମୀଙ୍କ ଘୁଁଡି ସହ ଲାଗି ସେ ପତିବ୍ରତା ଠୋକର ଖାଇଲେ।

Verse 42

सर्वाङ्गेषु व्यथा जाता तस्याः प्रस्खलनान्मुनेः । ईदृशीं वर्तमानां च ह्यवस्थां पूर्वदैविकीम्

ମୁନିଙ୍କୁ ଠୋକର ଲାଗି ପଡ଼ିବାରୁ ତାଙ୍କର ସମସ୍ତ ଅଙ୍ଗରେ ବେଦନା ଜାଗ୍ରତ ହେଲା; ପୂର୍ବକର୍ମଜନିତ ଦୈବବଳରୁ ସେପରି ଅବସ୍ଥା ସେତେବେଳେ ପ୍ରକଟ ହେଲା।

Verse 43

पुनः पापफलं किंचिद्धा कष्टं मम वर्तते । व्यथितोऽहं त्वया पापे किमर्थं सूनकर्मणि

ହାୟ! ପୁନର୍ବାର ପାପର କିଛି କଟୁ ଫଳ ମୋ ଉପରେ ପଡ଼ିଛି। ହେ ପାପିନୀ, ତୋ ଦ୍ୱାରା ମୁଁ ବ୍ୟଥିତ—ତୁ କାହିଁକି ସୂନକର୍ମରେ, ଅର୍ଥାତ୍ କସାଇର କାମରେ, ଲାଗିଛୁ?

Verse 44

स्वैरिणीं त्वां प्रपश्यामि राक्षसी तस्करी नु किम् । एवमुक्त्वा क्षणं मोहात्क्रन्दमानो मुहुर्मुहुः

ମୁଁ ତୋତେ ସ୍ୱୈରିଣୀ ଭାବେ ଦେଖୁଛି—ତୁ ରାକ୍ଷସୀ କି, ନା ଚୋରଣୀ? ଏମିତି କହି ସେ କ୍ଷଣମାତ୍ର ମୋହଗ୍ରସ୍ତ ହୋଇ ପୁନଃପୁନଃ କ୍ରନ୍ଦନ କଲା।

Verse 45

तपस्विनोऽथ ऋषयः सर्वे संत्रस्तमानसाः । पश्यमाना मुनेः कष्टं पृच्छन्ते ते युधिष्ठिर

ତେବେ ସମସ୍ତ ତପସ୍ବୀ ଋଷିମାନେ ଭୟରେ ସନ୍ତ୍ରସ୍ତ ମନ ହୋଇ, ସେ ମୁନିଙ୍କ କଷ୍ଟ ଦେଖି—ହେ ଯୁଧିଷ୍ଠିର—ତାଙ୍କୁ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ।

Verse 46

पर्यटसे किमर्थं त्वं निशीये वहनं नु किम् । क्षिप्तं तु झोलिकाभारं किंवागमनकारणम् । व्यथामुत्पाद्य ऋषये दुःखाद्दुःखविलासिनि

ତୁ ରାତିରେ କାହିଁକି ଘୁରୁଛୁ? ତୁ କ’ଣ ବହନ କରୁଛୁ? ତୋ ଝୋଲିର ଭାର କାହିଁକି ଫେଙ୍ଗିଦେଲୁ? ଏଠାକୁ ଆସିବାର କାରଣ କ’ଣ—ଏକ ଋଷିଙ୍କୁ ବ୍ୟଥା ଦେଇ, ହେ ଦୁଃଖ ଉପରେ ଦୁଃଖରେ ରମଣ କରୁଥିବା ନାରୀ!

Verse 47

शाण्डिल्युवाच । नासुरीं न च गन्धर्वीं न पिशाचीं न राक्षसीम् । पतिव्रतां तु मां सर्वे जानन्तु तपसि स्थिताम्

ଶାଣ୍ଡିଲୀ କହିଲେ—ମୁଁ ନ ଅସୁରୀ, ନ ଗନ୍ଧର୍ବୀ, ନ ପିଶାଚୀ, ନ ରାକ୍ଷସୀ। ତୁମେ ସମସ୍ତେ ମୋତେ ତପସ୍ୟାରେ ଅବସ୍ଥିତ ପତିବ୍ରତା ବୋଲି ଜାଣ।

Verse 48

न मे कामो न मे क्रोधो न वैरं न च मत्सरः । अज्ञानाद्दृष्टिमान्द्याच्च स्खलनं क्षन्तुमर्हथ

ମୋ ମନରେ ନ କାମ, ନ କ୍ରୋଧ; ନ ବୈର, ନ ମତ୍ସର। କିଛି ଭୁଲ ହୋଇଥିଲେ ତାହା ଅଜ୍ଞାନ ଓ ଦୃଷ୍ଟିମାନ୍ଦ୍ୟରୁ—ଦୟାକରି କ୍ଷମା କରନ୍ତୁ।

Verse 49

वहनं भर्तृसौख्याय दिवा सम्पीड्यते रुजा । अयं भर्ता विजानीथ झोलिकासंस्थितः सदा

ଏହି ବହନ ମୋ ଭର୍ତ୍ତାଙ୍କ ସୁଖ ପାଇଁ; ତଥାପି ଦିନେ ବେଦନା ମୋତେ ପୀଡ଼ା ଦେଉଛି। ଜାଣନ୍ତୁ—ଏହିଏ ମୋ ଭର୍ତ୍ତା; ସଦା ଏହି ଝୋଲିରେ ଅବସ୍ଥିତ।

Verse 50

भरणं पानं वस्त्रं च ददाम्येतस्य रोगिणः । ऋषिः शौनकमुख्योऽसौ शाण्डिलीं मां विजानत

ଏହି ରୋଗୀଙ୍କୁ ମୁଁ ଭୋଜନ, ପାନୀୟ ଓ ବସ୍ତ୍ର ଦେଉଛି। ସେ ଶୌନକ ସମ ଅଗ୍ରଗଣ୍ୟ ଋଷି; ଏବଂ ମୋତେ ଶାଣ୍ଡିଲୀ ବୋଲି ଜାଣନ୍ତୁ।

Verse 51

स्वभर्तृधर्मिणीं कोपं मा कुरुष्वातिथिं कुरु । सतां समीपं सम्प्राप्तां सर्वं मे क्षन्तुमर्हथ

ମୁଁ ସ୍ୱଭର୍ତ୍ତୃଧର୍ମ ପାଳନକାରିଣୀ; ମୋ ପ୍ରତି କ୍ରୋଧ କରନ୍ତୁ ନାହିଁ, ଅତିଥି ଭାବେ ଗ୍ରହଣ କରନ୍ତୁ। ସତ୍ଜନଙ୍କ ସମୀପକୁ ଆସିଛି—ମୋର ସବୁ ଦୋଷ କ୍ଷମା କରନ୍ତୁ।

Verse 52

ऋषय ऊचुः । परव्यथां न जानीषे व्यचरन्ती यदृच्छया । प्रभातेऽभ्युदिते सूर्ये तव भर्ता मरिष्यति

ଋଷିମାନେ କହିଲେ—ତୁମେ ଯଦୃଚ୍ଛାରେ ଘୁରୁଥିବାରୁ ପରର ବେଦନା ଜାଣୁନାହ। ପ୍ରଭାତେ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଉଦୟ ହେଲେ ତୁମ ଭର୍ତ୍ତା ମରିଯିବେ।

Verse 53

आत्मदुःखात्परं दुःखं न जानासि कुलाधमे । तेन वाक्येन घोरेण शाण्डिली विमनाभवत्

ହେ କୁଳାଧମ! ନିଜ ଦୁଃଖଠାରୁ ପରେ ଅନ୍ୟ ବଡ଼ ଦୁଃଖ ତୁମେ ଜାଣ ନାହଁ। ସେଇ ଘୋର ବଚନରେ ଶାଣ୍ଡିଲୀ ମନଖିନ୍ନ ହେଲା।

Verse 54

परं विषादमापन्ना क्षणं ध्यात्वाब्रवीद्वचः । कोपात्संरक्तनयना निरीक्षन्ती मुनींस्तदा

ଅତ୍ୟଧିକ ବିଷାଦରେ ପଡ଼ି ସେ କ୍ଷଣମାତ୍ର ଚିନ୍ତା କରି କଥା କହିଲା। କ୍ରୋଧରେ ତା’ର ଚକ୍ଷୁ ରକ୍ତିମ ହୋଇ, ସେତେବେଳେ ମୁନିମାନଙ୍କୁ ନିରୀକ୍ଷଣ କଲା।

Verse 55

सतां गेहे किल प्राप्ता भवतां चापकारिणी । सामेनातिथिपूजायां शिष्टे च गृहमागते

ସତ୍ପୁରୁଷମାନଙ୍କ ଘରକୁ ଆସି ମଧ୍ୟ ମୁଁ ତୁମମାନଙ୍କ ପ୍ରତି ଅପକାରିଣୀ ହୋଇପଡ଼ିଛି। ତୁମେ ସୌମ୍ୟଭାବେ ଅତିଥିପୂଜା କଲ, ଶିଷ୍ଟ ଗୃହସ୍ଥ ହୋଇଥିଲେ ମଧ୍ୟ ମୁଁ ଭୁଲ ପ୍ରତିଦାନ ଦେଲି।

Verse 56

भवद्भिरीदृगातिथ्यं कृतं चैव ममैव तु । स्वर्गापवर्गधर्मश्च भवद्भिर्न निरीक्षितम्

ତୁମେ ମୋ ପାଇଁ ଏପରି ଅତିଥ୍ୟ କରିଛ; କିନ୍ତୁ ମୋ ସହ ବ୍ୟବହାର କରିବାବେଳେ ସ୍ୱର୍ଗ ଓ ଅପବର୍ଗ (ମୋକ୍ଷ) କୁ ନେଇଯାଉଥିବା ଧର୍ମକୁ ତୁମେ ଧ୍ୟାନ ଦେଲ ନାହିଁ।

Verse 57

प्राजापत्यामिमां दृष्ट्वा मां यथा प्राकृताः स्त्रियः । भवन्तः स्त्रीबलं मेऽद्य पश्यन्तु दिवि देवताः

ଏହି ପ୍ରାଜାପତ୍ୟ ଅବସ୍ଥାରେ ମୋତେ ଦେଖି ତୁମେ ମୋତେ ସାଧାରଣ ସ୍ତ୍ରୀମାନେ ଯେପରି ଦେଖନ୍ତି ସେପରି ଦେଖିଛ। ଆଜି ତୁମେ ମୋର ସ୍ତ୍ରୀବଳ ଦେଖ—ଏବଂ ଦିବିର ଦେବତାମାନେ ମଧ୍ୟ ତାହା ଦେଖନ୍ତୁ।

Verse 58

मरिष्यति न मे भर्ता ह्यादित्यो नोदयिष्यति । अन्धकारं जगत्सर्वं क्षीयते नाद्य शर्वरी

ମୋର ପତି ମରିବେ ନାହିଁ; ଆଜି ସୂର୍ଯ୍ୟ ଉଦୟ ହେବେ ନାହିଁ। ସମଗ୍ର ଜଗତ ଅନ୍ଧକାରେ ପୂରିଯାଉ, ଏବଂ ଆଜିର ରାତି କ୍ଷୟ ନ ହେଉ।

Verse 59

एवमुक्ते तया वाक्ये स्तम्भितेऽर्के तमोमयम् । न च प्रजायते सर्वं निर्वषट्कारसत्क्रियम्

ସେ ଏପରି କହିବାମାତ୍ରେ ସୂର୍ଯ୍ୟ ସ୍ତମ୍ଭିତ ହେଲେ ଏବଂ ସବୁଠାରେ ଅନ୍ଧକାର ଛାଇଗଲା। ତାପରେ କିଛି ମଧ୍ୟ ଠିକ୍‌ଭାବେ ଚାଲିଲା ନାହିଁ—ନ ‘ବଷଟ୍’ ଧ୍ୱନି, ନ ଯଜ୍ଞାଦି ସତ୍କ୍ରିୟା।

Verse 60

स्वाहाकारः स्वधाकारः पञ्चयज्ञविधिर्नहि । स्नानं दानं जपो नास्ति सन्ध्यालोपव्यतिक्रमः । षण्मासं च तदा पार्थ लुप्तपिण्डोदकक्रियम्

ନ ‘ସ୍ୱାହା’କାର ଥିଲା, ନ ‘ସ୍ୱଧା’କାର; ପଞ୍ଚମହାଯଜ୍ଞର ବିଧି ମଧ୍ୟ ରହିଲା ନାହିଁ। ସ୍ନାନ, ଦାନ, ଜପ ନଥିଲା; ସନ୍ଧ୍ୟାବନ୍ଦନର ଲୋପ ଓ ଉଲ୍ଲଂଘନ ହେଲା। ତେବେ, ହେ ପାର୍ଥ, ଛଅ ମାସ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ପିତୃଙ୍କ ପିଣ୍ଡ-ଉଦକ କ୍ରିୟା ବିଛିନ୍ନ ହୋଇଗଲା।

Verse 171

अध्याय

ଅଧ୍ୟାୟ। (ଅଧ୍ୟାୟ-ସୂଚକ ଶବ୍ଦ)