Adhyaya 228

Verse 1

युधिष्ठिर उवाच । परार्थं तीर्थयात्रायां गच्छतः कस्य किं फलम् । कियन्मात्रं मुनिश्रेष्ठ तन्मे ब्रूहि कृपानिधे

ଯୁଧିଷ୍ଠିର କହିଲେ— ହେ ମୁନିଶ୍ରେଷ୍ଠ, କୃପାନିଧେ! ପରାର୍ଥେ ତୀର୍ଥଯାତ୍ରାକୁ ଯାଉଥିବା ବ୍ୟକ୍ତିର ପୁଣ୍ୟ କାହାର ହୁଏ, ଏବଂ ଫଳ କ’ଣ? କେତେ ପରିମାଣ, ମୋତେ ସ୍ପଷ୍ଟ କରି କୁହନ୍ତୁ।

Verse 2

मार्कण्डेय उवाच । परार्थं गच्छतस्तन्मे वदतः शृणु पार्थिव । यथा यावत्फलं तस्य यात्रादिविहितं भवेत्

ମାର୍କଣ୍ଡେୟ କହିଲେ— ହେ ରାଜନ୍! ଶୁଣ; ପରାର୍ଥେ ଯାଉଥିବା ବ୍ୟକ୍ତି ବିଷୟରେ ମୁଁ କହୁଛି। ତାହାର ଯାତ୍ରା ଆଦି କର୍ମର ଫଳ ଯେପରି ଏବଂ ଯେତେ ପରିମାଣରେ ବିଧିତ, ସେପରି ନିର୍ଦ୍ଧାରିତ ହୁଏ।

Verse 3

उत्तमेनेह वर्णेन द्रव्यलोभादिना नृप । नाधमस्य क्वचित्कार्यं तीर्थयात्रादिसेवनम्

ହେ ନୃପ! ଏଠାରେ ତୀର୍ଥଯାତ୍ରା ଆଦି ଆଚରଣ ଉତ୍ତମ ସ୍ୱଭାବବାନ୍ ବ୍ୟକ୍ତି କରିବା ଉଚିତ; ଧନଲୋଭ ଆଦିରେ ଦୂଷିତ ଅଧମ ପ୍ରକୃତିର ଲୋକ ନୁହେଁ। ଏମିତି ଲୋକ ପାଇଁ କେଉଁଠି ମଧ୍ୟ ତୀର୍ଥସେବା ଯୋଗ୍ୟ ନୁହେଁ।

Verse 4

धर्मकर्म महाराज स्वयं विद्वान्समाचरेत् । शरीरस्याथवा शक्त्या अन्यद्वा कार्ययोगतः

ହେ ମହାରାଜ, ଯେ ଜ୍ଞାନୀ ସେ ସ୍ୱୟଂ ଧର୍ମକର୍ମ ଆଚରଣ କରୁ—ଶରୀରଶକ୍ତି ଅନୁସାରେ; ନଚେତ୍ ଯଥୋଚିତ ଉପାୟରେ ତାହା ସମ୍ପାଦନ କରାଉ।

Verse 5

धर्मकर्म सदा प्रायः सवर्णेनैव कारयेत् । पुत्रपौत्रादिकैर्वापि ज्ञातिभिर्गोत्रसम्भवैः

ସାଧାରଣତଃ ଧର୍ମକର୍ମ ପ୍ରାୟଃ ସମବର୍ଣ୍ଣ ଲୋକଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ହିଁ କରାଇବା ଉଚିତ; କିମ୍ବା ପୁତ୍ର-ପୌତ୍ରାଦି, ଏବଂ ସେହି ଗୋତ୍ରଜ ଜ୍ଞାତିମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ମଧ୍ୟ କରାଯାଇପାରେ।

Verse 6

श्रेष्ठं हि विहितं प्राहुर्धर्मकर्म युधिष्ठिर । तैरेव कारयेत्तस्मान्नोत्तमैर्नाधमैरपि

ହେ ଯୁଧିଷ୍ଠିର, ବିଧିବିହିତ ଭାବେ କରାଯାଇଥିବା ଧର୍ମକର୍ମ ହିଁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବୋଲି ବୁଦ୍ଧିମାନମାନେ କହନ୍ତି; ତେଣୁ ତାହା ଯୋଗ୍ୟମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ହିଁ କରାଯାଉ—ନ ଅତି-ଉତ୍ତମଙ୍କ ଦ୍ୱାରା, ନ ଅଧମଙ୍କ ଦ୍ୱାରା।

Verse 7

अधमेन कृतं सम्यङ्न भवेदिति मे मतिः । उत्तमश्चाधमार्थे वै कुर्वन्दुर्गतिमाप्नुयात्

ମୋ ମତରେ ଅଯୋଗ୍ୟ ଲୋକ କରିଥିବା କାର୍ଯ୍ୟ ସମ୍ୟକ୍ ଭାବେ ସିଦ୍ଧ ହୁଏ ନାହିଁ; ଏବଂ ଉତ୍ତମ ଲୋକ ମଧ୍ୟ ନୀଚ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟରେ କରିଲେ ଦୁର୍ଗତି ପାଇପାରେ।

Verse 8

न शूद्राय मतिं दद्यान्नोच्छिष्टं न हविष्कृतम् । न चास्योपदिशेद्धर्मं न चास्य व्रतमादिशेत्

ଶୂଦ୍ରକୁ ମତି/ଉପଦେଶ ଦେବା ଉଚିତ ନୁହେଁ; ତାକୁ ଉଚ୍ଛିଷ୍ଟ ଦେବା ନୁହେଁ, ହବିଷ୍ ରୂପେ ପ୍ରସ୍ତୁତ ଅର୍ପଣ ମଧ୍ୟ ନୁହେଁ; ତାକୁ ଧର୍ମ ଉପଦେଶ ଦେବା ନୁହେଁ, ତାହା ପାଇଁ ବ୍ରତ ମଧ୍ୟ ନିର୍ଦ୍ଦେଶ କରିବା ନୁହେଁ।

Verse 9

जपस्तपस्तीर्थयात्रा प्रव्रज्या मन्त्रसाधनम् । देवताराधनं दीक्षा स्त्रीशूद्रपतनानि षट्

ଜପ, ତପ, ତୀର୍ଥଯାତ୍ରା, ପ୍ରବ୍ରଜ୍ୟା, ମନ୍ତ୍ରସାଧନ, ଦେବତାରାଧନ ଓ ଦୀକ୍ଷା—ଏହି ଛଟିକୁ ସ୍ତ୍ରୀ ଓ ଶୂଦ୍ରଙ୍କ ପତନହେତୁ ବୋଲି କୁହାଯାଇଛି।

Verse 10

पतिवत्नी पतत्येव विधवा सर्वमाचरेत् । सभर्तृकाशके पत्यौ सर्वं कुर्यादनुज्ञया

ପତିବ୍ରତା ସ୍ତ୍ରୀ ସ୍ୱେଚ୍ଛାରେ ଆଚରଣ କଲେ ଦୋଷରେ ପତିତ ହୁଏ; କିନ୍ତୁ ବିଧବା ସମସ୍ତ ଆଚାର କରିପାରେ। ପତି ଥିଲେ ତାଙ୍କ ଅନୁମତିରେ ହିଁ ସବୁ କରିବା ଉଚିତ।

Verse 11

गत्वा परार्थं तीर्थादौ षोडशांशफलं लभेत् । गच्छतश्च प्रसङ्गेन तीर्थमर्द्धफलं स्मृतम्

ଅନ୍ୟର ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟରେ ତୀର୍ଥକୁ ଯାଇଲେ ଫଳର କେବଳ ଷୋଳମ ଅଂଶ ମିଳେ। ଏବଂ କେବଳ ସଙ୍ଗବଶତଃ ଯାଇଥିବା ଲୋକଙ୍କୁ ତୀର୍ଥଫଳ ଅର୍ଧ ମନାଯାଇଛି।

Verse 12

अनुसङ्गेन तीर्थस्य स्नाने स्नानफलं विदुः । नैव यात्राफलं तज्ज्ञाः शास्त्रोक्तं कल्मषापहम्

ଅନୁସଙ୍ଗବଶତଃ ତୀର୍ଥରେ ସ୍ନାନ କଲେ କେବଳ ସ୍ନାନଫଳ ମିଳେ; ଶାସ୍ତ୍ରୋକ୍ତ ପାପନାଶକ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଯାତ୍ରାଫଳ ମିଳେ ନାହିଁ ବୋଲି ଜ୍ଞାନୀମାନେ କହନ୍ତି।

Verse 13

पित्रर्थं च पितृव्यस्य मातुर्मातामहस्य च । मातुलस्य तथा भ्रातुः श्वशुरस्य सुतस्य च

ପିତାଙ୍କ ନିମିତ୍ତେ, ପିତୃବ୍ୟଙ୍କ ନିମିତ୍ତେ, ମାତା ଓ ମାତାମହଙ୍କ ନିମିତ୍ତେ; ଏବଂ ମାତୁଳ, ଭ୍ରାତା, ଶ୍ୱଶୁର ଓ ସୁତଙ୍କ ନିମିତ୍ତେ ମଧ୍ୟ (ଏହି ତୀର୍ଥକର୍ମ କରାଯାଇପାରେ)।

Verse 14

पोषकार्थादयोश्चापि मातामह्या गुरोस्तथा । स्वसुर्मातृष्वसुः पैत्र्या आचार्याध्यापकस्य च

ପୋଷକ ଆଦିଙ୍କ ପାଇଁ ମଧ୍ୟ, ମାତାମହୀଙ୍କ ପାଇଁ, ଏବଂ ଗୁରୁଙ୍କ ପାଇଁ; ନିଜ ଭଉଣୀ, ମାଆଙ୍କ ଭଉଣୀ (ମାଉସୀ), ବାପାଙ୍କ ଭଉଣୀ (ପିଶୀ), ଏବଂ ଆଚାର୍ଯ୍ୟ ଓ ଅଧ୍ୟାପକଙ୍କ ପାଇଁ ମଧ୍ୟ—ତୀର୍ଥକର୍ମ ଅର୍ପଣ କରାଯାଇପାରେ।

Verse 15

इत्याद्यर्थे नरः स्नात्वा स्वयमष्टांशमाप्नुयात् । साक्षात्पित्रोः प्रकुर्वाणश्चतुर्थांशमवाप्नुयात्

ଏପରି ଆଦି ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟରେ ଯେ ପୁରୁଷ ତୀର୍ଥସ୍ନାନ କରେ, ସେ ନିଜେ ପୁଣ୍ୟଫଳର ଅଷ୍ଟମାଂଶ ପାଏ; କିନ୍ତୁ ଯେ ମାତାପିତାଙ୍କ ପାଇଁ ସାକ୍ଷାତ୍ କରେ, ସେ ଚତୁର୍ଥାଂଶ ପାଏ।

Verse 16

पतिपत्न्योर्मिथश्चार्द्धं फलं प्राहुर्मनीषिणः । भागिनेयस्य शिष्यस्य भ्रातृव्यस्य सुतस्य च । षट्त्रिपञ्चचतुर्भागान्फलमाप्नोति वै नरः

ମନୀଷୀମାନେ କହନ୍ତି—ପତି‑ପତ୍ନୀ ପରସ୍ପର ଏକାପର ଧର୍ମଫଳର ଅର୍ଧାଂଶ ପାଆନ୍ତି। ଭଉଣୀର ପୁଅ, ଶିଷ୍ୟ, ଭ୍ରାତୃବ୍ୟ (ଏକେ ବଂଶରେଖାର କୁଟୁମ୍ବୀ), ଏବଂ ପୁଅ ମଧ୍ୟ ସେହି ପୁଣ୍ୟରେ ଅଂଶ ପାଏ—ସମ୍ବନ୍ଧାନୁସାରେ ଷଷ୍ଠାଂଶ, ତୃତୀୟାଂଶ, ପଞ୍ଚମାଂଶ କିମ୍ବା ଚତୁର୍ଥାଂଶ।

Verse 17

इति ते कथितं पार्थ पारम्पर्यक्रमागतम् । कर्तव्यं ज्ञातिवर्गस्य परार्थे धर्मसाधनम्

ହେ ପାର୍ଥ, ପରମ୍ପରାକ୍ରମରେ ଆସିଥିବା କଥା ମୁଁ ତୁମକୁ କହିଲି। ଜ୍ଞାତିବର୍ଗର କର୍ତ୍ତବ୍ୟ—ପରହିତ ପାଇଁ ମଧ୍ୟ ଧର୍ମସାଧନ କରିବା।

Verse 18

वर्षाऋतुसमायोगे सर्वा नद्यो रजस्वलाः । मुक्त्वा सरस्वतीं गङ्गां नर्मदां यमुनानदीम्

ବର୍ଷାଋତୁ ଆସିଲେ ସମସ୍ତ ନଦୀ ‘ରଜସ୍ୱଳା’ (ଅଶୁଦ୍ଧାବସ୍ଥା) ବୋଲି ଧରାଯାଏ—ସରସ୍ୱତୀ, ଗଙ୍ଗା, ନର୍ମଦା ଓ ଯମୁନା ନଦୀକୁ ଛାଡ଼ି।