Adhyaya 45

Verse 1

श्रीमार्कण्डेय उवाच । एष एव पुरा प्रश्नः परिपृष्टो महेश्वरम् । राज्ञा चोत्तानपादेन ऋषिदेवसमागमे

ଶ୍ରୀ ମାର୍କଣ୍ଡେୟ କହିଲେ—ଏହି ପ୍ରଶ୍ନଟି ପୂର୍ବେ ଋଷି-ଦେବମାନଙ୍କ ମହାସଭାରେ ରାଜା ଉତ୍ତାନପାଦ ମହେଶ୍ୱରଙ୍କୁ ପଚାରିଥିଲେ।

Verse 2

उत्तानपाद उवाच । इदं तीर्थं महापुण्यं सर्वदेवमयं परम् । गुह्याद्गुह्यतरं स्थानं न दृष्टं न श्रुतं हर

ଉତ୍ତାନପାଦ କହିଲେ—ଏହି ତୀର୍ଥ ମହାପୁଣ୍ୟମୟ, ପରମ ଓ ସର୍ବଦେବମୟ। ହେ ହର! ଏହି ସ୍ଥାନ ଗୁହ୍ୟଠାରୁ ମଧ୍ୟ ଅଧିକ ଗୁହ୍ୟ; ମୁଁ ନ ଦେଖିଛି, ନ ଶୁଣିଛି।

Verse 3

शूलभेदं कथं जातं केनैवोत्पादितं पुरा । माहात्म्यं तस्य तीर्थस्य विस्तराच्छंस मे प्रभो

ଶୂଳଭେଦ କିପରି ଜନ୍ମିଲା, ପୁରାତନ କାଳରେ କିଏ ଏହାକୁ ସୃଷ୍ଟି କଲା? ହେ ପ୍ରଭୁ, ସେହି ତୀର୍ଥର ମାହାତ୍ମ୍ୟ ମୋତେ ବିସ୍ତାରରେ କହନ୍ତୁ।

Verse 4

ईश्वर उवाच । आसीत्पुरा महावीर्यो दानवो बलदर्पितः । मर्त्ये न तादृशः कश्चिद्विक्रमेण बलेन वा

ଈଶ୍ୱର କହିଲେ—ପୂର୍ବେ ବଳଗର୍ବରେ ମତ୍ତ ଏକ ମହାବୀର ଦାନବ ଥିଲା। ମର୍ତ୍ୟମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ପରାକ୍ରମ କିମ୍ବା ବଳରେ ତାହାର ସମାନ କେହି ନଥିଲେ।

Verse 5

सूनुर्ब्रह्मसुतस्यायमन्धको नाम दुर्मदः । निजस्थाने वसन् पापः कुर्वन् राज्यमकण्टकम्

ଏହିଜଣ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ପୁତ୍ରର ପୁତ୍ର; ‘ଅନ୍ଧକ’ ନାମର ଦୁର୍ମଦ। ନିଜ ସ୍ଥାନରେ ବସି ସେ ପାପୀ ନିର୍ବିଘ୍ନରେ ରାଜ୍ୟ କରୁଥିଲା।

Verse 6

हृष्टपुष्टो वसन्मर्त्ये स सुरैर्नाभिभूयते । भवनं तस्य पापस्य वह्नेरुपवनं यथा

ମର୍ତ୍ୟଲୋକରେ ବସି ସେ ହୃଷ୍ଟ‑ପୁଷ୍ଟ ଓ ବଳବାନ ଥିଲା; ଦେବମାନେ ମଧ୍ୟ ତାକୁ ପରାଜିତ କରିପାରିଲେ ନାହିଁ। ସେହି ପାପାତ୍ମାର ଭବନ ଅଗ୍ନିର ଉପବନ ପରି ଅଗମ୍ୟ ଓ ଭୟଙ୍କର ଥିଲା।

Verse 7

एतस्मिन्नन्धकः काले चिन्तयामास भारत । तोषयामि महादेवं येन सानुग्रहो भवेत्

ସେହି ସମୟରେ, ହେ ଭାରତ, ଅନ୍ଧକ ଚିନ୍ତା କଲା—“ମୁଁ ମହାଦେବଙ୍କୁ ତୋଷିବି, ଯେପରି ସେ ମୋ ପ୍ରତି ଅନୁଗ୍ରହଶୀଳ ହେବେ।”

Verse 8

प्रार्थयामि वरं दिव्यं यो मे मनसि वर्तते । परं स निश्चयं कृत्वा सोऽन्धको निर्गतो गृहात्

“ମୋ ମନରେ ଯେ ଦିବ୍ୟ ବର ଅଛି, ସେହିଟିକୁ ମୁଁ ପ୍ରାର୍ଥନା କରିବି।” ଏମିତି ଦୃଢ଼ ନିଶ୍ଚୟ କରି ଅନ୍ଧକ ଘରୁ ବାହାରିଲା।

Verse 9

रेवातटं समासाद्य दानवस्तपसि स्थितः । उग्रं तपश्चचारासौ दारुणं लोमहर्षणम्

ରେବାତଟକୁ ପହଞ୍ଚି ସେ ଦାନବ ତପସ୍ୟାରେ ନିଷ୍ଠିତ ହେଲା। ସେ ଉଗ୍ର ତପ କଲା—ଅତ୍ୟନ୍ତ ଦାରୁଣ ଓ ରୋମହର୍ଷକ।

Verse 10

दिव्यं वर्षसहस्रं स निराहारोऽभवत्ततः । द्वितीयं तु सहस्रं स न्यवसद्वारिभोजनः

ଏକ ସହସ୍ର ଦିବ୍ୟ ବର୍ଷ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ସେ ନିରାହାର ରହିଲା। ପରେ ଦ୍ୱିତୀୟ ସହସ୍ର ବର୍ଷ ସେ କେବଳ ଜଳକୁ ଆହାର ଭାବେ ଗ୍ରହଣ କଲା।

Verse 11

तृतीयं तु सहस्रं स धूमपानरतोऽभवत् । चतुर्थं वर्षसाहस्रं योगाभ्यासेन संस्थितः

ତୃତୀୟ ସହସ୍ର ବର୍ଷ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ସେ ଧୂମପାନ-ବ୍ରତରେ ପରାୟଣ ହେଲା। ଚତୁର୍ଥ ସହସ୍ର ବର୍ଷ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ସେ ଯୋଗାଭ୍ୟାସ ନିୟମରେ ଦୃଢ଼ଭାବେ ସ୍ଥିତ ରହିଲା।

Verse 12

कोपीह नेदृश चक्रे तपः परमदारुणम् । अस्थिचर्मावशेषोऽसौ यावत्तिष्ठति भारत

କେହି କେଉଁଠି ଏପରି ପରମ ଦାରୁଣ ତପ କରିନାହାନ୍ତି। ସେ ଅସ୍ଥି ଓ ଚର୍ମମାତ୍ର ଅବଶିଷ୍ଟ ହେଲା, ତଥାପି ଯେତେକାଳ ଅଚଳ ଭାବେ ଦୃଢ଼ ରହିଲା—ହେ ଭାରତ!

Verse 13

तस्य मूर्ध्नि ततो राजन् धूमवार्त्तिर्विनिःसृता । देवलोकमतीत्यासौ कैलासं व्याप्य संस्थिता

ତାପରେ, ହେ ରାଜନ୍, ତାହାର ମୁଣ୍ଡଶିଖରରୁ ଧୂମର ଭୟଙ୍କର ଧାରା ନିର୍ଗତ ହେଲା। ସେ ଦେବଲୋକକୁ ଅତିକ୍ରମ କରି କୈଲାସକୁ ବ୍ୟାପି ସେଠାରେ ନିଶ୍ଚଳ ରହିଲା।

Verse 14

तावद्देवसमीपस्था उमा वचनमब्रवीत् । कोऽस्त्ययं मानुषे लोके तपसोग्रेण संस्थितः

ସେଇ ସମୟରେ ପ୍ରଭୁଙ୍କ ସମୀପରେ ଦଣ୍ଡାୟମାନ ଉମା କହିଲେ—“ମନୁଷ୍ୟଲୋକରେ ଏହି କିଏ, ଯେ ଏପରି ଉଗ୍ର ତପରେ ସ୍ଥିତ?”

Verse 15

चतुर्वर्षसहस्राणि व्यतीयुः परमेश्वर । न केनापीदृशं तप्तं तपो दृष्टं श्रुतं तथा

“ହେ ପରମେଶ୍ୱର! ଚାରି ସହସ୍ର ବର୍ଷ ବିତିଗଲା; ଏପରି ତପ କେହି ଦେଖିନାହାନ୍ତି, ଶୁଣିନାହାନ୍ତି ମଧ୍ୟ—ଏତେ ଉଗ୍ର ଭାବେ କେହି କରିନାହାନ୍ତି।”

Verse 16

अवज्ञां कुरुषे देव किमत्र नियमान्विते । सर्वस्य दत्से शीघ्रं त्वमल्पेन तपसा विभो

ହେ ଦେବ! ନିୟମରେ ଦୃଢ଼ ଏହି ଭକ୍ତଙ୍କୁ ଏଠାରେ କାହିଁକି ଅବଜ୍ଞା କରୁଛ? ହେ ବିଭୋ! ଅଳ୍ପ ତପସ୍ୟାରେ ମଧ୍ୟ ତୁମେ ସମସ୍ତଙ୍କୁ ଶୀଘ୍ର ବର ଦେଉଛ।

Verse 17

नाक्षक्रीडां करिष्येऽद्य त्वया सह महेश्वर । यावन्नोत्थाप्यते ह्येष दानवो भक्तवत्सल

ହେ ମହେଶ୍ୱର, ହେ ଭକ୍ତବତ୍ସଲ! ଏହି ଦାନବକୁ ଉଠାଇ (ତାହାର ପ୍ରାର୍ଥନାକୁ ସ୍ୱୀକାର କରି) ପ୍ରତିଉତ୍ତର ନଦେଉଅଯାଏ, ଆଜି ମୁଁ ତୁମ ସହ ପାଶା ଖେଳିବି ନାହିଁ।

Verse 18

ईश्वर उवाच । साधु साधु महादेवि सर्वलक्षणलक्षिते । अहं तं न विजानामि क्लिश्यन्तं दानवेश्वरम्

ଈଶ୍ୱର କହିଲେ— ସାଧୁ ସାଧୁ, ହେ ମହାଦେବୀ! ସମସ୍ତ ଶୁଭଲକ୍ଷଣରେ ଲକ୍ଷିତେ! କ୍ଲେଶ ଭୋଗୁଥିବା ସେଇ ଦାନବେଶ୍ୱରକୁ ମୁଁ ଏପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଚିହ୍ନିନାହିଁ।

Verse 19

योगाभ्यासे स्थितो भद्रे ध्यायंस्तत्परमं पदम् । तत्रागच्छ मया सार्द्धं यत्र तप्यत्यसौ तपः

ହେ ଭଦ୍ରେ! ମୁଁ ଯୋଗାଭ୍ୟାସରେ ଅବସ୍ଥିତ ହୋଇ ସେଇ ପରମ ପଦକୁ ଧ୍ୟାନ କରୁଛି। ମୋ ସହ ସେଠାକୁ ଆସ, ଯେଉଁଠି ସେ ତପସ୍ୟା କରୁଛି।

Verse 20

उमया सहितो देवो गतस्तत्र महेश्वरः । अस्थिचर्मावशेषस्तु दृष्टो देवेन शम्भुना

ତାପରେ ଉମାସହିତ ଦେବ ମହେଶ୍ୱର ସେଠାକୁ ଗଲେ; ଏବଂ ଶମ୍ଭୁଦେବ ସେଠାରେ ଜଣେକୁ କେବଳ ଅସ୍ଥି ଓ ଚର୍ମର ଅବଶେଷମାତ୍ର ରୂପେ ଦେଖିଲେ।

Verse 21

प्रत्युवाच प्रसन्नोऽसौ देवदेवो महेश्वरः । भोभोः कष्टं कृतं भीमं दारुणं लोमहर्षणम्

ପ୍ରସନ୍ନ ହୋଇ ଦେବଦେବ ମହେଶ୍ୱର କହିଲେ— “ହାୟ ହାୟ! ତୁମେ ଭୟଙ୍କର, ଦାରୁଣ ଓ ରୋମହର୍ଷକ ଏମିତି କଠିନ କଷ୍ଟ କରିଛ।”

Verse 22

ईदृशं च तपो घोरं कस्माद्वत्स त्वया कृतम् । वरं दास्याम्यहं वत्स यस्ते मनसि वर्तते

“ବତ୍ସ, ତୁମେ ଏପରି ଘୋର ତପ କାହିଁକି କଲ? କୁହ—ତୁମ ମନରେ ଯେ ବର ଅଛି, ସେହି ବର ମୁଁ ଦେବି।”

Verse 23

अन्धक उवाच । यदि तुष्टोऽसि मे देव वरदो यदि शङ्कर । सुरान् सर्वान् विजेष्यामि त्वत्प्रसादान्महेश्वर

ଅନ୍ଧକ କହିଲା— “ହେ ଦେବ! ଯଦି ତୁମେ ମୋପରେ ପ୍ରସନ୍ନ, ହେ ଶଙ୍କର, ଯଦି ତୁମେ ବରଦାତା—ତେବେ ତୁମ କୃପାରେ, ହେ ମହେଶ୍ୱର, ମୁଁ ସମସ୍ତ ଦେବତାଙ୍କୁ ଜୟ କରିବି।”

Verse 24

ईश्वर उवाच । स्वप्नेऽपि त्रिदशाः सर्वे न योद्धव्याः कदाचन । असंभाव्यं न वक्तव्यं मनसो यन्न रोचते

ଈଶ୍ୱର କହିଲେ— “ସ୍ୱପ୍ନରେ ମଧ୍ୟ କେବେ ସମସ୍ତ ତ୍ରିଦଶ ଦେବଙ୍କ ସହ ଯୁଦ୍ଧ କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ। ଅସମ୍ଭବ କଥା କହିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ; ମନକୁ ଯାହା ରୁଚେ ନାହିଁ, ସେଥି ମଧ୍ୟ କହିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ।”

Verse 25

अन्यं किमपि याचस्व यस्ते मनसि वर्तते । स्वर्गे वा यदि वा मर्त्ये पातालेषु च संस्थितान्

“ଅନ୍ୟ କିଛି ମାଗ—ତୁମ ମନରେ ଯାହା ଅଛି; ସେଥି ସ୍ୱର୍ଗରେ ଅବସ୍ଥିତମାନଙ୍କ ସମ୍ବନ୍ଧୀୟ ହେଉ, କିମ୍ବା ମର୍ତ୍ୟଲୋକର, ଅଥବା ପାତାଳରେ ନିବାସୀମାନଙ୍କ ସମ୍ବନ୍ଧୀୟ ହେଉ।”

Verse 26

मर्त्येषु विविधान् भोगान् भोक्ष्यसि त्वं यथेप्सितान् । कुरु निष्कण्टकं राज्यं स्वर्गे देवपतिर्यथा

ମର୍ତ୍ୟଲୋକରେ ତୁମେ ଇଚ୍ଛାମତେ ବିଭିନ୍ନ ଭୋଗ ଭୋଗିବ। ସ୍ୱର୍ଗରେ ଦେବପତି ପରି କଣ୍ଟକହୀନ (ନିର୍ବିଘ୍ନ) ରାଜ୍ୟ ସ୍ଥାପନ କର।

Verse 27

देवस्य वचनं श्रुत्वा सोऽन्धको विमनाः स्थितः । वृथा क्लेशश्च मे जातो न किंचित्साधितं मया

ଦେବଙ୍କ ବଚନ ଶୁଣି ଅନ୍ଧକ ମନମରା ହୋଇ ଦାଁଡ଼ି ରହିଲା। କହିଲା—“ମୋ କ୍ଲେଶ ବ୍ୟର୍ଥ ହେଲା; ମୁଁ କିଛି ମଧ୍ୟ ସାଧିଲି ନାହିଁ।”

Verse 28

निश्वासं परमं मुक्त्वा निपपात धरातले । मूलच्छिन्नो यथा वृक्षो निरुच्छ्वासस्तदाभवत्

ଗଭୀର ନିଶ୍ୱାସ ଛାଡ଼ି ସେ ଧରାତଳରେ ପଡ଼ିଗଲା। ମୂଳଛିନ୍ନ ବୃକ୍ଷ ପରି ସେତେବେଳେ ନିଶ୍ୱାସହୀନ ଓ ଜଡ ହେଲା।

Verse 29

मूर्च्छापन्नं ततो दृष्ट्वा देवी वचनमब्रवीत् । यं कामं कामयत्येष तमस्मै देहि शङ्कर

ତାକୁ ମୂର୍ଛାପନ୍ନ ଦେଖି ଦେବୀ କହିଲେ—“ହେ ଶଙ୍କର, ଏ ଯେ ଇଚ୍ଛା କରୁଛି ସେଇ ଇଚ୍ଛା ଏହାକୁ ଦିଅ।”

Verse 30

भक्तानुपेक्षमाणस्य तवाकीर्तिर्भविष्यति

ଭକ୍ତଙ୍କୁ ଅବହେଳା କଲେ ତୁମର ଅପକୀର୍ତ୍ତି ହେବ।

Verse 31

ईश्वर उवाच । यदि दास्ये वरं देवि इच्छाभूतं कदाचन । ततो न मंस्यते विष्णुं न ब्रह्माणं न मामपि

ଈଶ୍ୱର କହିଲେ—ହେ ଦେବି, ଯଦି ମୁଁ କେବେ ତାହାର ଇଚ୍ଛାଅନୁସାରେ ମାତ୍ର ବର ଦେଇଦେଉ, ତେବେ ପରେ ସେ ନ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ ମାନିବ, ନ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କୁ, ନ ମୋତେ ମଧ୍ୟ।

Verse 32

उच्चत्वमाप्तो देवेशि अन्यानपि सुरासुरान्

ହେ ଦେବେଶି, ଉଚ୍ଚ ସାମର୍ଥ୍ୟ ପାଇ ସେ ଅନ୍ୟ ଦେବତା ଓ ଅସୁରମାନଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ତୁଚ୍ଛ ଭାବି ଅବମାନ କରିବ।

Verse 33

देव्युवाच । कमप्युपायमाश्रित्य उत्थापय महेश्वर । विष्णुवर्जं सुरान्सर्वाञ्जयस्वेति वरं वद

ଦେବୀ କହିଲେ—ହେ ମହେଶ୍ୱର, କୌଣସି ଉପାୟ ଆଶ୍ରୟ କରି ତାକୁ ଉଠାଇ ପୁନଃସ୍ଥାପନ କର। ତାକୁ ଏହି ବର କହ—‘ବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ ଛାଡ଼ି ସମସ୍ତ ଦେବମାନଙ୍କୁ ଜୟ କର।’

Verse 34

ईश्वर उवाच । उपायः शोभनो देवि यो मे मनसि वर्तते । तमेवास्मै प्रदास्यामि यस्त्वया कथितो वरः

ଈଶ୍ୱର କହିଲେ—ହେ ଦେବି, ମୋ ମନରେ ଏକ ଶୋଭନ ଉପାୟ ଉଦିତ ହୋଇଛି। ତୁମେ କହିଥିବା ସେଇ ବରଟିକୁ ମୁଁ ତାକୁ ଦେବି।

Verse 35

ततोऽमृतेन संसिक्तः स्वस्थोऽभूत्तत्क्षणादयम् । तथा पुनर्नवो जातः सर्वावयवशोभितः

ତାପରେ ଅମୃତରେ ସିଞ୍ଚିତ ହେଉଥିବା ସହିତ ସେ ସେଇ କ୍ଷଣରେ ସୁସ୍ଥ ହେଲା; ଯେନେ ପୁନର୍ବାର ନବଜନ୍ମ ପାଇଥିବା ପରି—ସମସ୍ତ ଅଙ୍ଗର ଶୋଭାରେ ଭୂଷିତ।

Verse 36

शृणुष्वैकमना भूत्वा गृहाण वरमुत्तमम् । विष्णुवर्जं प्रदास्यामि यत्तवाभिमतं प्रियम्

ଏକାଗ୍ରଚିତ୍ତ ହୋଇ ଶୁଣ ଏବଂ ଏହି ଉତ୍ତମ ବର ଗ୍ରହଣ କର। ବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ ବର୍ଜନ କରି ତୋର ପ୍ରିୟ ଓ ଅଭିମତ ଯାହା, ମୁଁ ଦେବି।

Verse 37

सर्वं च सफलं तुभ्यं मा धर्मस्तेऽन्यथा भवेत् । ददामीति वरं तुभ्यं मन्यसे यदि चासुर

ତୋ ପାଇଁ ସବୁ କିଛି ସଫଳ ହେଉ; ତୋର ଧର୍ମ ମାର୍ଗରୁ ଅନ୍ୟଥା ନ ହେଉ। ହେ ଅସୁର, ଯଦି ତୁ ଏପରି ମାନୁଛୁ, ମୁଁ ଏହି ବର ଦେଉଛି।

Verse 38

विष्णुवर्जं सुरान् सर्वाञ्जेष्यसि त्वं च मां विना

ବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ ବର୍ଜନ କରି ତୁ ଦେବତାମାନଙ୍କୁ ସମସ୍ତଙ୍କୁ ଜୟ କରିବୁ—ଏବଂ ସେଥିରେ ମୋର ସାହାଯ୍ୟ ମଧ୍ୟ ନ ଥିବ।

Verse 39

अन्धक उवाच । भवत्वेवमिति प्राह बलमास्थाय केवलम् । विष्णुवर्जं विजेष्येऽहं स्वबलेन महेश्वर

ଅନ୍ଧକ କହିଲା—“ଏମିତି ହେଉ।” କେବଳ ନିଜ ବଳକୁ ଆଶ୍ରୟ କରି ସେ କହିଲା—“ହେ ମହେଶ୍ୱର, ବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ ବର୍ଜନ କରି ମୁଁ ନିଜ ବଳରେ ସମସ୍ତଙ୍କୁ ଜୟ କରିବି।”

Verse 40

कृतार्थोऽहं हि संजात इत्युक्त्वा प्रणतिं गतः । गच्छ देवोमयासार्द्धं कैलासशिखरं वरम्

“ନିଶ୍ଚୟ ମୁଁ କୃତାର୍ଥ ହେଲି,” ବୋଲି କହି ସେ ପ୍ରଣାମ କରି ନମିଲା। (ତେବେ ପ୍ରଭୁ କହିଲେ:) “ଆ, ହେ ଦେବସ୍ୱରୂପ, ମୋ ସହିତ ଶ୍ରେଷ୍ଠ କୈଲାସ-ଶିଖରକୁ ଚାଲ।”

Verse 41

वृषपुंगवमारुह्य देवोऽसावुमया सह । वरं दत्त्वा स तस्यैवं तत्रैवान्तरधीयत

ବୃଷଭରେ ଆରୂଢ ହୋଇ ସେ ଦେବ ଉମାସହିତ, ତାହାକୁ ବର ଦେଇ, ସେଠାରେଇ ଅନ୍ତର୍ଧାନ ହେଲେ।

Verse 45

। अध्याय

“ଅଧ୍ୟାୟ” — ଏହା ଅଧ୍ୟାୟ-ସୂଚକ ଖଣ୍ଡ/ଉପସଂହାର-ଚିହ୍ନ।