
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ମୁନି ମାର୍କଣ୍ଡେୟ ନର୍ମଦାର ଦକ୍ଷିଣ ତଟରେ ଅବସ୍ଥିତ ପରମ ତୀର୍ଥ କୋଟୀଶ୍ୱରର ମାହାତ୍ମ୍ୟ ଓ ତତ୍ତ୍ୱବିଚାର ବର୍ଣ୍ଣନା କରନ୍ତି। ସେଠାରେ ସ୍ନାନ, ଦାନ ଏବଂ ସାଧାରଣତଃ ଯେକୌଣସି କର୍ମ—ଶୁଭ କିମ୍ବା ଅଶୁଭ—‘କୋଟି-ଗୁଣ’ ହୋଇ, ଅର୍ଥାତ୍ କୋଟିଗୁଣ ଫଳଦାୟକ ହୁଏ ବୋଲି ମୂଳ ସିଦ୍ଧାନ୍ତ ଦିଆଯାଇଛି। କୋଟିତୀର୍ଥର ପ୍ରାମାଣ୍ୟ ପାଇଁ ପୂର୍ବଦୃଷ୍ଟାନ୍ତ ଉଲ୍ଲେଖ ହୁଏ—ଦେବ, ଗନ୍ଧର୍ବ ଓ ଶୁଦ୍ଧ ଋଷିମାନେ ସେଠାରେ ଦୁର୍ଲଭ ସିଦ୍ଧି ପ୍ରାପ୍ତ କରିଥିଲେ। ସେଇ ସ୍ଥାନରେ ମହାଦେବ ‘କୋଟୀଶ୍ୱର’ ରୂପେ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ; ଦେବାଦିଦେବେଶଙ୍କ କେବଳ ଦର୍ଶନ ମାତ୍ରେ ମଧ୍ୟ ଅନୁତ୍ତର ପ୍ରାପ୍ତିର ସାଧନ ବୋଲି କୁହାଯାଇଛି। ଅନ୍ତେ ଦିଗନିର୍ଦ୍ଦେଶିତ ଧାର୍ମିକ ଭୂଗୋଳ ନିର୍ଣ୍ଣୟ ହୁଏ—ଦକ୍ଷିଣ ମାର୍ଗର ତପସ୍ବୀମାନେ ପିତୃଲୋକ ସହ ସମ୍ବନ୍ଧିତ, ଏବଂ ନର୍ମଦାର ଉତ୍ତର ତଟର ଶ୍ରେଷ୍ଠ ମୁନିମାନେ ଦେବଲୋକ ସହ ସମ୍ବନ୍ଧିତ—ଏହାକୁ ଶାସ୍ତ୍ରୀୟ ନିର୍ଣ୍ଣୟ ବୋଲି ପ୍ରତିପାଦନ କରାଯାଇଛି। ଏଭଳି ଭାବେ ସ୍ଥଳମାହାତ୍ମ୍ୟ, ସ୍ଥାନଭିତ୍ତିକ କର୍ମଫଳବୃଦ୍ଧି ଓ ନଦୀତଟ-ଲୋକବ୍ୟବସ୍ଥା ଏକତ୍ର ହୋଇଛି।
Verse 1
श्रीमार्कण्डेय उवाच । नर्मदादक्षिणे कूले तीर्थं कोटीश्वरं परम् । यत्र स्नानं च दानं च सर्वं कोटिगुणं भवेत्
ଶ୍ରୀ ମାର୍କଣ୍ଡେୟ କହିଲେ—ନର୍ମଦାର ଦକ୍ଷିଣ କୂଳରେ କୋଟୀଶ୍ୱର ନାମକ ପରମ ତୀର୍ଥ ଅଛି। ସେଠାରେ ସ୍ନାନ ଓ ଦାନ ସହ ସମସ୍ତ କର୍ମର ପୁଣ୍ୟ କୋଟିଗୁଣ ହୁଏ।
Verse 2
तत्र देवाः सगन्धर्वा ऋषयो ये तथामलाः । कोटितीर्थे परां सिद्धिं सम्प्राप्ता भुवि दुर्लभाम्
ସେଠାରେ ଗନ୍ଧର୍ବମାନଙ୍କ ସହିତ ଦେବମାନେ ଓ ନିର୍ମଳ ଋଷିମାନେ କୋଟିତୀର୍ଥରେ ଭୁବି ଦୁର୍ଲଭ ଏମିତି ପରମ ସିଦ୍ଧି ପ୍ରାପ୍ତ କରିଥିଲେ।
Verse 3
स्थापितश्च महादेवस्तत्र कोटीश्वरो नृप । तं दृष्ट्वा देवदेवेशं सिद्धिं प्राप्नोत्यनुत्तमाम्
ହେ ନୃପ! ସେଠାରେ ମହାଦେବ କୋଟୀଶ୍ୱର ରୂପେ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ। ଦେବଦେବେଶ୍ୱରଙ୍କ ଦର୍ଶନେ ଅନୁତ୍ତମ ସିଦ୍ଧି ମିଳେ।
Verse 4
तत्र तीर्थे तु यत्किंचिच्छुभं वा यदि वाशुभम् । क्रियते तन्नृपश्रेष्ठ सर्वं कोटिगुणं भवेत्
ହେ ନୃପଶ୍ରେଷ୍ଠ! ସେଇ ତୀର୍ଥରେ ଯାହା କିଛି କରାଯାଏ—ଶୁଭ କିମ୍ବା ଅଶୁଭ—ସବୁର ଫଳ କୋଟିଗୁଣ ହୁଏ।
Verse 5
तत्र दक्षिणमार्गस्था ये केचिन्मुनिसत्तमाः । सिद्धा मृताः पदं यान्ति पितृलोकं ध्रुवं हि ते
ସେଠାରେ ଦକ୍ଷିଣମାର୍ଗସ୍ଥ ଯେ ମୁନିଶ୍ରେଷ୍ଠମାନେ ସିଦ୍ଧ, ସେମାନେ ଦେହତ୍ୟାଗେ ନିଶ୍ଚୟ ପିତୃଲୋକପଦ ପାଆନ୍ତି।
Verse 6
उत्तरं नर्मदाकूलं ये श्रेष्ठा मुनिपुंगवाः । देवलोकं गताः पूर्वमिति शास्त्रस्य निश्चयः
ନର୍ମଦାର ଉତ୍ତର କୂଳରେ ବସୁଥିବା ଶ୍ରେଷ୍ଠ ମୁନିପୁଙ୍ଗବମାନେ ପ୍ରଥମେ ଦେବଲୋକ ପାଆନ୍ତି—ଏହା ଶାସ୍ତ୍ରନିଶ୍ଚୟ।