Adhyaya 227

Verse 1

मार्कण्डेय उवाच । एतानि तव संक्षेपात्प्राधान्यात्कथितानि च । न शक्तो विस्तराद्वक्तुं संख्यां तीर्थेषु पाण्डव

ମାର୍କଣ୍ଡେୟ କହିଲେ—ହେ ପାଣ୍ଡବ! ଏହି ତୀର୍ଥଗୁଡ଼ିକୁ ମୁଁ ତୁମକୁ ସଂକ୍ଷେପରେ, କେବଳ ପ୍ରାଧାନ୍ୟ ଅନୁସାରେ କହିଛି। ତୀର୍ଥସଂଖ୍ୟାକୁ ବିସ୍ତାରରେ ବର୍ଣ୍ଣନ କରିବାକୁ ମୁଁ ସମର୍ଥ ନୁହେଁ।

Verse 2

एषा पवित्रा विमला नदी त्रैलोक्यविश्रुता । नर्मदा सरितां श्रेष्ठा महादेवस्य वल्लभा

ଏହି ନଦୀ ପବିତ୍ର ଓ ବିମଳ, ତ୍ରିଲୋକରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ। ନର୍ମଦା ସରିତାମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠା, ମହାଦେବଙ୍କର ପ୍ରିୟା।

Verse 3

मनसा संस्मरेद्यस्तु नर्मदां सततं नृप । चान्द्रायणशतस्याशु लभते फलमुत्तमम्

ହେ ରାଜନ୍! ଯେ ମନରେ ସଦା ନର୍ମଦାଙ୍କୁ ସ୍ମରଣ କରେ, ସେ ଶୀଘ୍ରେ ଶତ ଚାନ୍ଦ୍ରାୟଣ ବ୍ରତର ସମାନ ଉତ୍ତମ ଫଳ ପାଏ।

Verse 4

अश्रद्दधानाः पुरुषा नास्तिकाश्चात्र ये स्थिताः । पतन्ति नरके घोरे प्राहैवं परमेश्वरः

ଏଠାରେ ଅଶ୍ରଦ୍ଧାଳୁ ପୁରୁଷମାନେ ଓ ନାସ୍ତିକମାନେ ରହିଲେ, ସେମାନେ ଘୋର ନରକକୁ ପତିତ ହୁଅନ୍ତି—ଏହିପରି ପରମେଶ୍ୱର କହିଛନ୍ତି।

Verse 5

नर्मदां सेवते नित्यं स्वयं देवो महेश्वरः । तेन पुण्या नदी ज्ञेया ब्रह्महत्यापहारिणी

ସ୍ୱୟଂ ଦେବ ମହେଶ୍ୱର ନିତ୍ୟ ନର୍ମଦାଙ୍କୁ ସେବନ କରନ୍ତି; ତେଣୁ ସେ ପରମ ପୁଣ୍ୟନଦୀ, ବ୍ରହ୍ମହତ୍ୟା ପାପକୁ ମଧ୍ୟ ହରଣ କରୁଥିବା ବୋଲି ଜାଣିବା ଉଚିତ।

Verse 6

इयं माहेश्वरी गङ्गा महेश्वरतनूद्भवा । प्रोक्ता दक्षिणगङ्गेति भारतस्य युधिष्ठिर

ଏହି ମାହେଶ୍ୱରୀ ଗଙ୍ଗା, ମହେଶ୍ୱରଙ୍କ ତନୁରୁ ଉଦ୍ଭବିତା; ହେ ଭାରତନନ୍ଦନ ଯୁଧିଷ୍ଠିର, ଏହା ‘ଦକ୍ଷିଣ ଗଙ୍ଗା’ ବୋଲି ପ୍ରଖ୍ୟାତ।

Verse 7

जाह्नवी वैष्णवी गङ्गा ब्राह्मी गङ्गा सरस्वती । इयं माहेश्वरी गङ्गा रेवा नास्त्यत्र संशयः

ଜାହ୍ନବୀ ହେଉଛି ବୈଷ୍ଣବୀ ଗଙ୍ଗା, ସରସ୍ୱତୀ ହେଉଛି ବ୍ରାହ୍ମୀ ଗଙ୍ଗା; ଏହି ରେବା ହିଁ ମାହେଶ୍ୱରୀ ଗଙ୍ଗା—ଏଥିରେ ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ।

Verse 8

यथा हि पुरुषे देवस्त्रैमूर्तत्वमुपाश्रितः । ब्रह्मविष्णुमहेशाख्यं न भेदस्तत्र वै यथा । तथा सरित्त्रये पार्थ भेदं मनसि मा कृथाः

ଯେପରି ଏକ ଦେବ ପୁରୁଷରେ ଅଧିଷ୍ଠିତ ହୋଇ ବ୍ରହ୍ମା, ବିଷ୍ଣୁ, ମହେଶ ନାମକ ତ୍ରିମୂର୍ତ୍ତି ରୂପ ଧାରଣ କରନ୍ତି, ତଥାପି ସେଠାରେ ସତ୍ୟ ଭେଦ ନାହିଁ; ସେପରି, ହେ ପାର୍ଥ, ତିନି ପବିତ୍ର ନଦୀମଧ୍ୟରେ ମନରେ ଭେଦ କରନି।

Verse 9

कोटिशो ह्यत्र तीर्थानि लक्षशश्चापि भारत । तथा सहस्रशो रेवातीरद्वयगतानि तु

ହେ ଭାରତ, ଏଠାରେ କୋଟି କୋଟି ତୀର୍ଥ ଅଛି, ଲକ୍ଷ ଲକ୍ଷ ମଧ୍ୟ ଅଛି; ଏବଂ ରେବାର ଉଭୟ ତଟରେ ସେଗୁଡ଼ିକ ସହସ୍ର ସହସ୍ର ଭାବେ ଅବସ୍ଥିତ।

Verse 10

वृक्षान्तरिक्षसंस्थानि जलस्थलगतानि च । कः शक्तस्तानि निर्णेतुं वागीशो वा महेश्वरः

କେତେକ ତୀର୍ଥ ବୃକ୍ଷରେ, କେତେକ ଆକାଶମଧ୍ୟରେ ସ୍ଥାପିତ; କେତେକ ଜଳରେ, କେତେକ ଭୂମିରେ ଅଛି। ସେଗୁଡ଼ିକୁ କିଏ ଗଣନା କରିପାରିବ—ବାଣୀର ଅଧିପତି ବାଗୀଶ କି, କିମ୍ବା ସ୍ୱୟଂ ମହେଶ୍ୱର?

Verse 11

स्मरणाज्जन्मजनितं दर्शनाच्च त्रिजन्मजम् । सप्तजन्मकृतं नश्येत्पापं रेवावगाहनात्

ରେବାଙ୍କୁ ସ୍ମରଣ କଲେ ଏହି ଜନ୍ମଜନିତ ପାପ ନଶିଯାଏ; ତାଙ୍କ ଦର୍ଶନରେ ତିନି ଜନ୍ମର ପାପ କ୍ଷୟ ହୁଏ; ରେବାରେ ସ୍ନାନ କଲେ ସାତ ଜନ୍ମର ସଞ୍ଚିତ ପାପ ମଧ୍ୟ ନାଶ ପାଏ।

Verse 12

देवकार्यं कृतं तेन अग्नयो विधिवद्धुताः । वेदा अधीताश्चत्वारो येन रेवावगाहिता

ଯିଏ ବିଧିପୂର୍ବକ ରେବାରେ ସ୍ନାନ କରିଛି, ତାହାଦ୍ୱାରା ଦେବକାର୍ଯ୍ୟ ଯେନେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହୋଇଗଲା; ଅଗ୍ନିମାନେ ଯେନେ ବିଧିବତ୍ ହୋମରେ ହୁତି ପାଇଲେ, ଏବଂ ଚାରି ବେଦ ଯେନେ ଅଧ୍ୟୟନ ହୋଇଗଲା।

Verse 13

प्राधान्याच्चापि संक्षेपात्तीर्थान्युक्तानि ते मया । न शक्यो विस्तरः पार्थ श्रोतुं वक्तुं च वै मया

ହେ ପାର୍ଥ, ମୁଁ ତୀର୍ଥମାନଙ୍କୁ ପ୍ରାଧାନ୍ୟ ଅନୁସାରେ ସଂକ୍ଷେପରେ କହିଛି; ସେମାନଙ୍କର ବିସ୍ତାର ମୋ ପକ୍ଷରୁ ପୂର୍ଣ୍ଣ କହିବା ସମ୍ଭବ ନୁହେଁ, ଏବଂ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଶୁଣିବା ମଧ୍ୟ ସମ୍ଭବ ନୁହେଁ।

Verse 14

युधिष्ठिर उवाच । विधानं च यमांश्चैव नियमांश्च वदस्व मे । प्रायश्चित्तार्थगमने को विधिस्तं वदस्व मे

ଯୁଧିଷ୍ଠିର କହିଲେ—ମୋତେ ବିଧାନ କୁହନ୍ତୁ; ଯମ ଓ ନିୟମ ମଧ୍ୟ କହନ୍ତୁ। ପ୍ରାୟଶ୍ଚିତ୍ତ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟରେ ଗମନ କରିବାର ନିୟମ କଣ? ସେହି ବିଧି ମୋତେ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରନ୍ତୁ।

Verse 15

श्रीमार्कण्डेय उवाच । साधु पृष्टं महाराज यच्छ्रेयः पारलौकिकम् । शृणुष्वावहितो भूत्वा यथाज्ञानं वदामि ते

ଶ୍ରୀ ମାର୍କଣ୍ଡେୟ କହିଲେ—ମହାରାଜ, ତୁମେ ଉତ୍ତମ ପ୍ରଶ୍ନ କରିଛ; ଏହା ପରଲୋକସମ୍ବନ୍ଧୀୟ ପରମ ଶ୍ରେୟର ବିଷୟ। ସାବଧାନ ହୋଇ ଶୁଣ; ମୋ ଜ୍ଞାନ ଅନୁସାରେ ମୁଁ ତୁମକୁ କହୁଛି।

Verse 16

अध्रुवेण शरीरेण ध्रुवं कर्म समाचरेत् । अवश्यमेव यास्यन्ति प्राणाः प्राघूर्णिका इव

ଏହି ଅନିତ୍ୟ ଶରୀର ଦ୍ୱାରା ମଧ୍ୟ ନିତ୍ୟ ଧର୍ମକର୍ମ କରିବା ଉଚିତ; କାରଣ ପ୍ରାଣ ଲଟୁ ପରି ଘୁରି ନିଶ୍ଚୟ ଚାଲିଯାଏ।

Verse 17

दानं वित्तादृतं वाचः कीर्तिधर्मौ तथा ख्युषः । परोपकरणं कायादसारात्सारमुद्धरेत्

ଧନରୁ ଦାନ, ବାଣୀରୁ ସତ୍ୟ ଗ୍ରହଣ କର; ଜୀବନରୁ କୀର୍ତ୍ତି ଓ ଧର୍ମ ଆହରଣ କର; ଏହି ନଶ୍ୱର ଦେହରୁ ପରୋପକାରର ସାର ଉଦ୍ଧାର କର।

Verse 18

अस्मिन्महामोहमये कटाहे सूर्याग्निना रात्रिदिवेन्धनेन । मासर्तुदर्वीपरिघट्टनेन भूतानि कालः पचतीति वार्ता

ଏହି ମହାମୋହମୟ କଟାହରେ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଅଗ୍ନି, ରାତି-ଦିନ ଇନ୍ଧନ; ମାସ-ଋତୁର କରଛିରେ ନଡ଼ାଇ କାଳ ସମସ୍ତ ଭୂତକୁ ‘ପକାଏ’—ଏହି ହେଉଛି ସତ୍ୟ କଥା।

Verse 19

ज्ञात्वा शास्त्रविधानोक्तं कर्म कर्तुमिहार्हसि । नायं लोकोऽस्ति न परो न सुखं संशयात्मनः

ଶାସ୍ତ୍ରବିଧାନରେ କହିଥିବା କର୍ମକୁ ଜାଣି ଏଠାରେ କରିବା ଉଚିତ; କାରଣ ସନ୍ଦେହାତ୍ମା ପାଖରେ ନ ଏହି ଲୋକ, ନ ପରଲୋକ, ନ ସୁଖ ରହେ।

Verse 20

मन्त्रे तीर्थे द्विजे देवे दैवज्ञे भेषजे गुरौ । यादृशी भावना यस्य सिद्धिर्भवति तादृशी

ମନ୍ତ୍ର, ତୀର୍ଥ, ଦ୍ୱିଜ, ଦେବ, ଦୈବଜ୍ଞ, ଔଷଧ ଓ ଗୁରୁ—ଯାହାର ଯେପରି ଭାବନା, ସିଦ୍ଧି ମଧ୍ୟ ସେପରି ହୁଏ।

Verse 21

अश्रद्धया हुतं दत्तं तपस्तप्तं कृतं च यत् । असदित्युच्यते पार्थ न च तत्प्रेत्य नो इह

ହେ ପାର୍ଥ! ଶ୍ରଦ୍ଧା ବିନା କରାଯାଇଥିବା ହୋମ, ଦାନ କିମ୍ବା ତପ ‘ଅସତ୍’ ବୋଲି କୁହାଯାଏ; ତାହାର ଫଳ ନ ଇହଲୋକେ, ନ ପରଲୋକେ।

Verse 22

यः शास्त्रविधिमुत्सृज्य वर्तते कामकारतः । न स सिद्धिमवाप्नोति न सुखं न परां गतिम्

ଯେ ଶାସ୍ତ୍ରବିଧିକୁ ତ୍ୟାଗ କରି କେବଳ କାମନା ଓ ମନମତାରେ ଚାଲେ, ସେ ନ ସିଦ୍ଧି ପାଏ, ନ ସୁଖ, ନ ପରମ ଗତି।

Verse 23

सन्तीह विविधोपाया नृणां देहविशोधनाः । तीर्थसेवासमं नास्ति स्वशरीरस्य शोधनम्

ମନୁଷ୍ୟଙ୍କ ଦେହଶୋଧନ ପାଇଁ ଏଠାରେ ବହୁ ଉପାୟ ଅଛି; କିନ୍ତୁ ନିଜ ଶରୀର ଶୋଧନରେ ତୀର୍ଥସେବା ସମାନ କିଛି ନାହିଁ।

Verse 24

कृच्छ्रचान्द्रायणाद्यैर्वा द्वितीयं तीर्थसेवया । यदा तीर्थं समुद्दिश्य प्रयाति पुरुषो नृप । तदा देवाश्च पितरस्तं व्रजन्त्यनु खेचराः

କୃଚ୍ଛ୍ର, ଚାନ୍ଦ୍ରାୟଣ ଆଦି କଠିନ ତପରେ ମଧ୍ୟ ଶୁଦ୍ଧି ହୁଏ; କିନ୍ତୁ ଦ୍ୱିତୀୟ (ଶ୍ରେଷ୍ଠ) ପଥ ହେଉଛି ତୀର୍ଥସେବା। ହେ ନୃପ! ଯେତେବେଳେ ପୁରୁଷ ତୀର୍ଥକୁ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ କରି ପ୍ରୟାଣ କରେ, ସେତେବେଳେ ଦେବତା ଓ ପିତୃଗଣ ଆକାଶଚର ଦିବ୍ୟଗଣ ସହିତ ତାଙ୍କୁ ଅନୁସରଣ କରନ୍ତି।

Verse 25

परमा मोदपूर्णास्ते प्रयान्त्यस्यानुयायिनः । कृत्वाभ्युदयिकं श्राद्धं समापृच्छय तु देवताम्

ତାଙ୍କୁ ଅନୁସରଣ କରୁଥିବା ସହଚରମାନେ ପରମ ଆନନ୍ଦରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହୋଇ ଅଗ୍ରସର ହୁଅନ୍ତି—ଅଭ୍ୟୁଦୟିକ ଶ୍ରାଦ୍ଧ କରି ଏବଂ ଦେବତାଙ୍କୁ ବିଧିପୂର୍ବକ ବିଦାୟ ନେଇ।

Verse 26

इष्टबन्धूंश्च विष्णुं च शङ्करं सगणेश्वरम् । व्रजेद्द्विजाभ्यनुज्ञातो गृहीत्वा नियमानपि

ପ୍ରିୟ ବନ୍ଧୁମାନଙ୍କୁ ପ୍ରଣାମ କରି, ବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ ଓ ଗଣେଶସହିତ ଶଙ୍କରଙ୍କୁ ଭକ୍ତିରେ ପୂଜା କରୁ। ପରେ ଦ୍ୱିଜମାନଙ୍କ (ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କ) ଅନୁମତି ନେଇ, ନିୟମଗୁଡ଼ିକୁ ଧାରଣ କରି ଯାତ୍ରାରେ ପ୍ରସ୍ଥାନ କରୁ।

Verse 27

एकाशनं ब्रह्मचर्यं भूशय्यां सत्यवादिताम् । वर्जनं च परान्नस्य प्रतिग्रहविवर्जनम्

ଏକବାର ଭୋଜନ, ବ୍ରହ୍ମଚର୍ୟ, ଭୂମିରେ ଶୟନ ଓ ସତ୍ୟବାଦିତା ପାଳନ କରୁ। ପରାନ୍ନକୁ ବର୍ଜନ କରୁ ଏବଂ ପ୍ରତିଗ୍ରହ (ଦାନ ଗ୍ରହଣ) ମଧ୍ୟ ତ୍ୟାଗ କରୁ।

Verse 28

वर्जयित्वा तथा द्रोहवञ्चनादि नृपोत्तम । साधुवेषं समास्थाय विनयेन विभूषितः

ହେ ନୃପୋତ୍ତମ! ଦ୍ରୋହ, ବଞ୍ଚନା ଆଦିକୁ ବର୍ଜନ କରି, ସାଧୁଜନଙ୍କ ଆଚରଣ ଗ୍ରହଣ କରୁ ଏବଂ ବିନୟରେ ବିଭୂଷିତ ରୁହୁ।

Verse 29

दम्भाहङ्कारमुक्तो यः स तीर्थफलमश्नुते । यस्य हस्तौ च पादौ च मनश्चैव सुसंयतम्

ଯେ ଦମ୍ଭ ଓ ଅହଂକାରରୁ ମୁକ୍ତ, ସେଇ ତୀର୍ଥଫଳ ଭୋଗ କରେ—ଯାହାର ହସ୍ତ, ପାଦ ଓ ମନ ସୁସଂଯତ।

Verse 30

विद्या तपश्च कीर्तिश्च स तीर्थफलमश्नुते । अक्रोधनश्च राजेन्द्र सत्यशीलो दृढव्रतः

ବିଦ୍ୟା, ତପ ଓ କୀର୍ତ୍ତି—ଏପରି ପୁରୁଷ ତୀର୍ଥଫଳ ପାଏ। ହେ ରାଜେନ୍ଦ୍ର! ସେ କ୍ରୋଧହୀନ, ସତ୍ୟଶୀଳ ଓ ବ୍ରତରେ ଦୃଢ଼।

Verse 31

आत्मोपमश्च भूतेषु स तीर्थफलमश्नुते । मुण्डनं चोपवासश्च सर्वतीर्थेष्वयं विधिः

ଯେ ସମସ୍ତ ଭୂତକୁ ଆତ୍ମସମ ଭାବେ ଦେଖେ, ସେ ନିଶ୍ଚୟ ତୀର୍ଥଫଳ ପାଏ। ମୁଣ୍ଡନ ଓ ଉପବାସ—ଏହା ସମସ୍ତ ତୀର୍ଥରେ ବିହିତ ବିଧି।

Verse 32

वर्जयित्वा कुरुक्षेत्रं विशालां विरजां गयाम् । स्नानं सुरार्चनं चैव श्राद्धे वै पिण्डपातनम्

କୁରୁକ୍ଷେତ୍ର, ବିଶାଳା, ବିରଜା ଓ ଗୟାକୁ ଛାଡ଼ି ଅନ୍ୟତ୍ର ସ୍ନାନ ଓ ଦେବାର୍ଚ୍ଚନ କରିବା ଉଚିତ; ଶ୍ରାଦ୍ଧକାଳେ ପିଣ୍ଡଦାନ ନିଶ୍ଚୟ ବିହିତ।

Verse 33

विप्राणां भोजनं शक्त्या सर्वतीर्थेष्वयं विधिः । प्रायश्चित्तनिमित्तं च यो व्रजेद्यतमानसः

ସମସ୍ତ ତୀର୍ଥରେ ଏହି ବିଧି—ଶକ୍ତିଅନୁସାରେ ବିପ୍ରମାନଙ୍କୁ ଭୋଜନ କରାଇବା। ଯେ ପ୍ରାୟଶ୍ଚିତ୍ତ ନିମିତ୍ତେ ସଂଯତ ମନେ ତୀର୍ଥଯାତ୍ରା କରେ, ସେ ଏହି ବିଧାନ ପାଳନ କରେ।

Verse 34

तस्यापि च विधिं वक्ष्ये शृणु पार्थ समाहितः । एकाशनं ब्रह्मचर्यमक्षारलवणाशनम्

ତାହାର ବିଧି ମଧ୍ୟ କହୁଛି—ହେ ପାର୍ଥ, ଏକାଗ୍ର ହୋଇ ଶୁଣ। ଦିନକୁ ଏକବାର ଭୋଜନ, ବ୍ରହ୍ମଚର୍ଯ୍ୟ ପାଳନ, ଏବଂ କ୍ଷାର-ଲବଣ ବିହୀନ ଆହାର ଗ୍ରହଣ କର।

Verse 35

स्नात्वा तीर्थाभिगमनं हविष्यैकान्नभोजनम् । वर्जयेत्पतितालापं बहुभाषणमेव च

ସ୍ନାନ କରି ତୀର୍ଥସ୍ଥାନକୁ ଯାଇ ହବିଷ୍ୟ ପ୍ରକାରର ସରଳ ପବିତ୍ର ଅନ୍ନ ଭୋଜନ କରିବା ଉଚିତ। ପତିତଙ୍କ ସହ ଆଲାପ ଓ ଅତିରିକ୍ତ କଥାବାର୍ତ୍ତା—ଦୁହେଁ ବର୍ଜନୀୟ।

Verse 36

परीवादं परान्नं च नीचसङ्गं विवर्जयेत् । व्रजेच्च निरुपानत्को वसानो वाससी शुचिः

ପରନିନ୍ଦା, ପରାନ୍ନ ଓ ନୀଚସଙ୍ଗକୁ ବର୍ଜନ କରିବା ଉଚିତ। ପାଦୁକା ବିନା, ଶୁଚି ବସ୍ତ୍ର ପିନ୍ଧି, ପବିତ୍ର ହୋଇ ଅଗ୍ରସର ହେବ।

Verse 37

संकल्पं मनसा कृत्वा ब्राह्मणानुज्ञया व्रजेत् । तीर्थे गत्वा तथा स्नात्वा कृत्वा चैव सुरार्चनम्

ମନରେ ସଙ୍କଳ୍ପ କରି ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କ ଅନୁମତି ସହ ପ୍ରସ୍ଥାନ କରିବା ଉଚିତ। ତୀର୍ଥକୁ ଯାଇ ସ୍ନାନ କରି ଦେବପୂଜା କରିବା ଉଚିତ।

Verse 38

दुष्कर्मतो विमुक्तः स्यादनुतापी भवेद्यदि । वेदे तीर्थे च देवे च दैवज्ञे चौषधे गुरौ

ଯଦି ମନୁଷ୍ୟ ସତ୍ୟ ଅନୁତାପୀ ହୁଏ, ତେବେ ସେ ଦୁଷ୍କର୍ମରୁ ମୁକ୍ତ ହୁଏ—ବେଦ, ତୀର୍ଥ, ଦେବ, ଦୈବଜ୍ଞ, ଔଷଧ ଓ ଗୁରୁ ପ୍ରତି ଶ୍ରଦ୍ଧା ରଖି।

Verse 39

यादृशी भावना यस्य सिद्धिर्भवति तादृशी । उक्ततीर्थफलानां च पुराणेषु स्मृतिष्वपि

ଯାହାର ଯେପରି ଭାବନା, ତାହାର ସେପରି ସିଦ୍ଧି ହୁଏ। ତୀର୍ଥଫଳଗୁଡ଼ିକ ପୁରାଣ ଓ ସ୍ମୃତିଗ୍ରନ୍ଥରେ ମଧ୍ୟ କଥିତ।

Verse 40

अर्थवादभवां शङ्कां विहाय भरतर्षभ । कृत्वा विचारं शास्त्रोक्तं परिकल्प्य यथोचितम्

ହେ ଭରତଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଏହାକୁ କେବଳ ଅର୍ଥବାଦ (ସ୍ତୁତିମାତ୍ର) ଭାବି ଯେ ଶଙ୍କା ଉଦ୍ଭବେ, ତାହା ତ୍ୟାଗ କର। ଶାସ୍ତ୍ରୋକ୍ତ ଭାବେ ବିଚାର କରି ଯଥୋଚିତ ଭାବେ ଗ୍ରହଣ କର।

Verse 41

कायेन कृच्छ्रचरणे ह्यशक्तानां विशुद्धये । ज्ञात्वा तीर्थाविशेषं हि प्रायश्चित्तं समाचरेत्

ଯେମାନେ ଶରୀରବଳରେ କଠୋର କୃଚ୍ଛ୍ରତପ କରିବାକୁ ଅସମର୍ଥ, ସେମାନେ ତୀର୍ଥର ବିଶେଷ ମହିମା ଜାଣି ବିଧିପୂର୍ବକ ପ୍ରାୟଶ୍ଚିତ୍ତ କଲେ ଶୁଦ୍ଧି ପାଆନ୍ତି।

Verse 42

तच्छृणुष्व महाराज नर्मदायां यथोचितम् । चतुर्विंशतिसंख्येभ्यो योजनेभ्यो व्रजेन्नरः

ହେ ମହାରାଜ, ନର୍ମଦା ବିଷୟରେ ଯଥୋଚିତ କଥା ଶୁଣନ୍ତୁ—ଶାସ୍ତ୍ରବିଧି ଅନୁସାରେ ମନୁଷ୍ୟ ଚବିଶ ଯୋଜନ ପରିମାଣ ଯାତ୍ରା କରିବା ଉଚିତ।

Verse 43

चतुर्विंशतिकृच्छ्राणां फलमाप्नोति शोभनम् । अत ऊर्ध्वं योजनेषु पादकृच्छ्रमुदाहृतः

ସେ ଚବିଶ କୃଚ୍ଛ୍ରବ୍ରତର ସମାନ ଶୁଭ ଫଳ ପାଏ। ଏହା ପରେ ପ୍ରତ୍ୟେକ ଯୋଜନ ପାଇଁ ‘ପାଦ-କୃଚ୍ଛ୍ର’ (କୃଚ୍ଛ୍ରର ଚତୁର୍ଥାଂଶ) ଫଳ ଘୋଷିତ।

Verse 44

तन्मध्ये च महाराज यो व्रजेच्छुद्धिकाङ्क्षया । योजने योजने तस्य प्रायश्चित्तं विदुर्बुधाः

ଏହି ଯାତ୍ରାର ମଧ୍ୟରେ, ହେ ମହାରାଜ, ଯେ ଶୁଦ୍ଧିର ଆକାଂକ୍ଷାରେ ଅଗ୍ରସର ହୁଏ—ତାହା ପାଇଁ ପ୍ରତ୍ୟେକ ଯୋଜନରେ ପ୍ରାୟଶ୍ଚିତ୍ତ-ଶୁଦ୍ଧି ଫଳ ଅଛି ବୋଲି ବୁଧଜନ ଜାଣନ୍ତି।

Verse 45

प्रणवाख्ये महाराज तथा रेवोरिसंगमे । भृगुक्षेत्रे तथा गत्वा फलं तद्द्विगुणं स्मृतम्

ହେ ମହାରାଜ, ‘ପ୍ରଣବ’ ନାମକ ସ୍ଥାନରେ, ଏବଂ ରେବା-ଓରୀ ସଙ୍ଗମରେ, ତଥା ଭୃଗୁକ୍ଷେତ୍ରକୁ ପହଞ୍ଚିଲେ—ସେହି ବ୍ରତର ଫଳ ଦ୍ୱିଗୁଣ ହୁଏ ବୋଲି ସ୍ମୃତି କହେ।

Verse 46

सङ्गमे देवनद्याश्च शूलभेदे नृपोत्तम । द्विगुणं पादहीनं स्यात्करजासंगमे तथा

ଦେବନଦୀର ସଙ୍ଗମେ ଓ ଶୂଳଭେଦେ, ହେ ନୃପଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଫଳ ‘ଦ୍ୱିଗୁଣ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ପାଦ-ହୀନ’ ହୁଏ; କରଜା-ସଙ୍ଗମେ ମଧ୍ୟ ତଥା।

Verse 47

एरण्डीसङ्गमे तद्वत्कपिलायाश्च संगमे । केचित्त्रिगुणितं प्राहुः कुब्जारेवोत्थसङ्गमे

ଏରଣ୍ଡୀ-ସଙ୍ଗମେ ଓ କପିଲା-ସଙ୍ଗମେ ମଧ୍ୟ ତଦ୍ବତ୍। ଯେଉଁଠାରେ କୁବ୍ଜା ରେବୋତ୍ଥ ଧାରା ସହ ମିଳେ, ସେଠାରେ କେହି କେହି ଫଳକୁ ତ୍ରିଗୁଣ କହନ୍ତି।

Verse 48

ओंकारे च महाराज तदपि स्यात्समञ्जसम् । सङ्गमेषु तथान्यासां नदीनां रेवया सह

ଓଂକାରେ ମଧ୍ୟ, ହେ ମହାରାଜ, ସେହି ମାପ ଯଥାଯଥ। ରେବା ସହ ଅନ୍ୟ ନଦୀମାନଙ୍କ ସଙ୍ଗମରେ ମଧ୍ୟ ତଥା।

Verse 49

प्राहुस्ते सार्धकृच्छ्रं वै फलं पूर्वं युधिष्ठिर । त्रिगुणं कृच्छ्रमाप्नोति रेवासागरसङ्गमे

ହେ ଯୁଧିଷ୍ଠିର, ପୂର୍ବେ ତୁମକୁ ଫଳ ‘ସାର୍ଧ-କୃଚ୍ଛ୍ର’ ବୋଲି କୁହାଯାଇଥିଲା। କିନ୍ତୁ ରେବା-ସାଗର ସଙ୍ଗମେ କୃଚ୍ଛ୍ରଫଳ ତ୍ରିଗୁଣ ମିଳେ।

Verse 50

कृच्छ्रं चतुर्गुणं प्रोक्तं शुक्लतीर्थे युधिष्ठिर । योजने योजने गत्वा चतुर्विंशतियोजनम् । तत्र तत्र वसेद्यस्तु सुचिरं नृवरोत्तम

ହେ ଯୁଧିଷ୍ଠିର, ଶୁକ୍ଲତୀର୍ଥେ କୃଚ୍ଛ୍ରଫଳ ଚତୁର୍ଗୁଣ ବୋଲି କୁହାଯାଇଛି। ଚବିଶ ଯୋଜନ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଯୋଜନ-ଯୋଜନ ଗତି କରି, ପ୍ରତ୍ୟେକ ସ୍ଥାନରେ ଯେ ଦୀର୍ଘକାଳ ବସେ—ହେ ନରଶ୍ରେଷ୍ଠ—ତାହାର ବ୍ରତଫଳ ଦୃଢ଼ ପୁଣ୍ୟ ହୁଏ।

Verse 51

रेवासेवासमाचारः संयुक्तः शुद्धबुद्धिमान् । दम्भाहङ्काररहितः शुद्ध्यर्थं स विमुच्यते

ଯେ ରେବାଦେବୀଙ୍କ ସେବାର ଯଥୋଚିତ ଆଚାର ପାଳନ କରେ, ଶୁଦ୍ଧ ବୁଦ୍ଧିସମ୍ପନ୍ନ ଓ ଦମ୍ଭ-ଅହଂକାରରହିତ—ସେ ଶୁଦ୍ଧି ନିମିତ୍ତେ ପାପଭାରରୁ ମୁକ୍ତ ହୁଏ।

Verse 52

इति ते कथितं पार्थ प्रायश्चित्तार्थलक्षणम् । रेवायात्राविधानं च गुह्यमेतद्युधिष्ठिर

ହେ ପାର୍ଥ! ଏଭଳି ପ୍ରାୟଶ୍ଚିତ୍ତର ଲକ୍ଷଣ ଓ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ତୁମକୁ କୁହାଗଲା; ଏବଂ ରେବା-ଯାତ୍ରାର ବିଧାନ ମଧ୍ୟ—ହେ ଯୁଧିଷ୍ଠିର! ଏହା ଗୁହ୍ୟ (ପବିତ୍ର) ଉପଦେଶ।

Verse 53

युधिष्ठिर उवाच । योजनस्य प्रमाणं मे वद त्वं मुनिसत्तम । यज्ज्ञात्वा निश्चितं मे स्यान्मनःशुद्धेस्तु कारणम्

ଯୁଧିଷ୍ଠିର କହିଲେ—ହେ ମୁନିଶ୍ରେଷ୍ଠ! ଯୋଜନର ଯଥାର୍ଥ ପ୍ରମାଣ ମୋତେ କୁହନ୍ତୁ। ତାହା ଜାଣିଲେ ମୋ ମନ ନିଶ୍ଚିତ ହେବ ଏବଂ ମନଃଶୁଦ୍ଧିର କାରଣ ହେବ।

Verse 54

मार्कण्डेय उवाच । शृणु पाण्डव वक्ष्यामि प्रमाणं योजनस्य यत् । तथा यात्राविशेषेण विशेषं कृच्छ्रसम्भवम्

ମାର୍କଣ୍ଡେୟ କହିଲେ—ହେ ପାଣ୍ଡବ! ଶୁଣ; ମୁଁ ଯୋଜନର ପ୍ରମାଣ କହିବି। ଏବଂ ଯାତ୍ରାର ବିଶେଷତା ଦ୍ୱାରା କୃଚ୍ଛ୍ର-ବ୍ରତସମ୍ବନ୍ଧୀୟ ଯେ ବିଶେଷ ଫଳଭେଦ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ, ସେଥି ମଧ୍ୟ କହିବି।

Verse 55

तिर्यग्यवोदराण्यष्टावूर्ध्वा वा व्रीहयस्त्रयः । प्रमाणमङ्गुलस्याहुर्वितस्तिर्द्वादशांगुला

ଆଡ଼କୁ ରଖାଯାଇଥିବା ଆଠଟି ଯବଦାଣା—କିମ୍ବା ଉଭାକୁ ରଖାଯାଇଥିବା ତିନୋଟି ଚାଉଳଦାଣା—ଏହାକୁ ଏକ ଅଙ୍ଗୁଳର ପ୍ରମାଣ କୁହାଯାଏ। ଏବଂ ବିତସ୍ତି ହେଉଛି ବାରଟି ଅଙ୍ଗୁଳ।

Verse 56

वितस्तिद्वितयं हस्तश्चतुर्हस्तं धनुः स्मृतम् । स एव दण्डो गदितो विशेषज्ञैर्युधिष्ठिर

ଦୁଇ ବିତସ୍ତି ମିଶି ଏକ ହସ୍ତ (କ୍ୟୁବିଟ୍) ହୁଏ; ଚାରି ହସ୍ତକୁ ଧନୁ (ଧନୁର୍ମାନ) ବୋଲି ସ୍ମରଣ କରାଯାଏ। ସେହି ମାପକୁ ମାନଜ୍ଞମାନେ ‘ଦଣ୍ଡ’ ବୋଲି ମଧ୍ୟ କହନ୍ତି, ହେ ଯୁଧିଷ୍ଠିର।

Verse 57

धनुःसहस्रे द्वे क्रोशश्चतुःक्रोशं च योजनम् । एतद्योजनमानं ते कथितं भरतर्षभ

ଦୁଇ ହଜାର ଧନୁ ମିଶି ଏକ କ୍ରୋଶ ହୁଏ, ଏବଂ ଚାରି କ୍ରୋଶ ମିଶି ଏକ ଯୋଜନ। ଏହିପରି, ହେ ଭରତଶ୍ରେଷ୍ଠ, ତୁମକୁ ଯୋଜନମାନ କୁହାଗଲା।

Verse 58

येन यात्रां व्रजन् वेत्ति फलमानं निजार्जितम् । उक्तं कृच्छ्रफलं तीर्थे जलरूपे नृपोत्तम

ଏହି ମାନ ଦ୍ୱାରା ତୀର୍ଥଯାତ୍ରାକୁ ଯାଉଥିବା ଲୋକ ନିଜେ ଅର୍ଜିତ ପୁଣ୍ୟଫଳର ପରିମାଣ ଜାଣିପାରେ। ଏବେ, ହେ ନୃପୋତ୍ତମ, ଜଳରୂପ ତୀର୍ଥସମ୍ବନ୍ଧରେ କୃଚ୍ଛ୍ରବ୍ରତର ଫଳ କୁହାଯାଉଛି।

Verse 59

यथाविशेषं ते वच्मि पूर्वोक्ते तत्र तत्र च । तन्मे शृणु महीपाल श्रद्दधानाय कथ्यते

ଯେପରି ଯେପରି ବିଶେଷତା ଅଛି, ପୂର୍ବୋକ୍ତ ସୂଚନାନୁସାରେ ସ୍ଥାନେ ସ୍ଥାନେ ମୁଁ ତୁମକୁ କହିବି। ତେଣୁ ଶୁଣ, ହେ ମହୀପାଳ; ଏହା ଶ୍ରଦ୍ଧାବାନଙ୍କ ପାଇଁ କୁହାଯାଏ।

Verse 60

यस्मिंस्तीर्थे हि यत्प्रोक्तं फलं कृच्छ्रादिकं नृप । तत्राप्युपोषणात्कृच्छ्रफलं प्राप्नोत्यथाधिकम्

ହେ ନୃପ, ଯେଉଁ ତୀର୍ଥରେ କୃଚ୍ଛ୍ର ଆଦି ଅନୁଷ୍ଠାନର ଯେଉଁ ଫଳ କୁହାଯାଇଛି, ସେଠାରେ ମଧ୍ୟ ଉପୋଷଣ (ଉପବାସ) ଦ୍ୱାରା କୃଚ୍ଛ୍ରଫଳ, ଏବଂ ତାହାଠାରୁ ଅଧିକ ମଧ୍ୟ, ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଏ।

Verse 61

दिनजाप्याच्च लभते फलं कृच्छ्रस्य शक्तितः । तत्र विख्यातदेवेशं स्नात्वा दृष्ट्वाभिपूज्य च

ଦିନବେଳେ ଜପ କଲେ ମଧ୍ୟ, ନିଜ ଶକ୍ତିଅନୁସାରେ, କୃଚ୍ଛ୍ରବ୍ରତର ଫଳ ଲଭ୍ୟ ହୁଏ। ସେଠାରେ ସ୍ନାନ କରି, ପ୍ରସିଦ୍ଧ ଦେବେଶ୍ୱରଙ୍କୁ ଦର୍ଶନ କରି ଏବଂ ବିଧିପୂର୍ବକ ପୂଜା କରି…

Verse 62

प्रणम्य लभते पार्थ फलं कृच्छ्रभवं सुधीः । तीर्थे मुख्यफलं स्नानाद्द्वितीयं चाप्युपोषणात्

ହେ ପାର୍ଥ! ପ୍ରଣାମ କରି ବୁଦ୍ଧିମାନ ବ୍ୟକ୍ତି କୃଚ୍ଛ୍ରଜନିତ ଫଳ ଲଭେ। ତୀର୍ଥରେ ମୁଖ୍ୟ ଫଳ ସ୍ନାନରୁ, ଦ୍ୱିତୀୟ ଫଳ ଉପବାସରୁ ମଧ୍ୟ ହୁଏ।

Verse 63

तृतीयं ख्यातदेवस्य दर्शनाभ्यर्चनादिभिः । चतुर्थं जाप्ययोगेन देहशक्त्या त्वहर्निशम्

ତୃତୀୟ (ସାଧନ-କ୍ରମ) ପ୍ରସିଦ୍ଧ ଦେବଙ୍କ ଦର୍ଶନ, ଅର୍ଚ୍ଚନ ଆଦି ଭକ୍ତିକ୍ରିୟାରେ ଲଭ୍ୟ ହୁଏ। ଚତୁର୍ଥଟି ଦେହଶକ୍ତିଅନୁସାରେ ଦିନ-ରାତି ଜପଯୋଗ ନିୟମରେ ସିଦ୍ଧ ହୁଏ।

Verse 64

पञ्चमं सर्वतीर्थेषु कल्पनीयं हि दूरतः । तीरस्थो योजनादर्वाग्दशांशं लभते फलम्

ପଞ୍ଚମ (ଫଳ-କ୍ରମ) ସମସ୍ତ ତୀର୍ଥରେ ଦୂରରୁ ମଧ୍ୟ କଳ୍ପନୀୟ। ତଟରେ, ଏକ ଯୋଜନ ମଧ୍ୟରେ ଥିବା ବ୍ୟକ୍ତି ଫଳର ଦଶମାଂଶ ଲଭେ।

Verse 65

उक्ततीर्थफलात्पार्थ नात्र कार्या विचारणा

ହେ ପାର୍ଥ! ଯେ ତୀର୍ଥଫଳ କୁହାଯାଇଛି, ତାହା ବିଷୟରେ ଏଠାରେ ଆଉ ବିଚାର ଆବଶ୍ୟକ ନୁହେଁ।

Verse 66

उपवासेन सहितं महानद्यां हि मज्जनम् । अप्यर्वाग्योजनात्पार्थ दद्यात्कृच्छ्रफलं नृणाम्

ହେ ପାର୍ଥ! ଉପବାସସହିତ ମହାନଦୀରେ କରାଯାଇଥିବା ସ୍ନାନ-ମଜ୍ଜନ, ଏକ ଯୋଜନାଠାରୁ କମ୍ ଦୂରତାରେ କରିଲେ ମଧ୍ୟ, ମନୁଷ୍ୟଙ୍କୁ କୃଚ୍ଛ୍ରବ୍ରତସମ ପୁଣ୍ୟଫଳ ଦିଏ।

Verse 67

षड्योजनवहा कुल्य नद्योऽल्पा द्वादशैव च । चतुर्विंशतिगा नद्यो महानद्यस्ततोऽधिकाः

ଛଅ ଯୋଜନ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ବହୁଥିବା ଜଳଧାରାକୁ ‘କୁଲ୍ୟା’ କୁହାଯାଏ; ବାର ଯୋଜନ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଥିବା ନଦୀମାନେ ‘ଅଳ୍ପ ନଦୀ’। ଚବିଶ ଯୋଜନ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଯାଉଥିବା ନଦୀ ‘ମହାନଦୀ’; ତାହାଠାରୁ ଅଧିକ ହେଲେ ଆହୁରି ମହତ୍ତର।