Adhyaya 16

Verse 1

श्रीमार्कण्डेय उवाच । समातृभिर्भूतगणश्च घोरैर्वृतः समन्तात्स ननर्त शूली । गजेन्द्रचर्मावरणे वसानः संहर्तुकामश्च जगत्समस्तम्

ଶ୍ରୀ ମାର୍କଣ୍ଡେୟ କହିଲେ—ମାତୃଗଣ ସହ ଘୋର ଭୂତଗଣ ଚାରିଦିଗରୁ ଘେରି ରହିଲେ, ତ୍ରିଶୂଳଧାରୀ ପ୍ରଭୁ ନୃତ୍ୟ କରିବାକୁ ଲାଗିଲେ। ଗଜେନ୍ଦ୍ରଚର୍ମ ଆବରଣ ଧାରଣ କରି ସେ ସମସ୍ତ ଜଗତ୍‌କୁ ସଂହାର କରିବାକୁ ଉଦ୍ୟତ ଦେଖାଗଲେ।

Verse 2

महेश्वरः सर्वसुरेश्वराणां मन्त्रैरनेकेखबद्धमाली । मेदोवसारक्तविचर्चिताङ्गस्त्रैलोक्यदाहे प्रणनर्त शम्भुः

ମହେଶ୍ୱର ଶମ୍ଭୁ ତ୍ରିଲୋକଦାହ ପାଇଁ ନୃତ୍ୟ କଲେ। ସମସ୍ତ ସୁରେଶ୍ୱରଙ୍କ ମନ୍ତ୍ରର ଅନେକ ଅକ୍ଷରରେ ବନ୍ଧା ମାଳା ଧାରଣ କରି, ତାଙ୍କ ଅଙ୍ଗ ମେଦ, ବସା ଓ ରକ୍ତରେ ଲେପିତ ଥିଲା।

Verse 3

स कालरात्र्या सहितो महात्मा काले त्रिलोकीं सकलां जहार । संवर्तकाख्यः सहभानुभावः शम्भुर्महात्मा जगतो वरिष्ठः

ସେଇ ମହାତ୍ମା ଶମ୍ଭୁ କାଳରାତ୍ରି ସହ, ସମୟ ଆସିଲେ, ସମଗ୍ର ତ୍ରିଲୋକୀକୁ ନିଜ ମଧ୍ୟରେ ଲୟ କରିନେଲେ। ‘ସଂବର୍ତ୍ତକ’ ନାମେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ, ସୂର୍ଯ୍ୟସମ ଦୀପ୍ତିମାନ, ଜଗତରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ସେଇ ମହାତ୍ମା ପ୍ରକାଶିତ ହେଲେ।

Verse 4

स विस्फुलिङ्गोत्करधूममिश्रं महोल्कवज्राशनिवाततुल्यम् । ततोऽट्टहासं प्रमुमोच घोरं विवृत्य वक्त्रं वडवामुखाभम्

ତେବେ ସେ ବଡବାମୁଖାଗ୍ନି ସଦୃଶ ମୁଖକୁ ବିସ୍ତାର କରି, ଧୂମ ସହିତ ମିଶିଥିବା ସ୍ଫୁଲିଙ୍ଗବର୍ଷାଯୁକ୍ତ, ମହାଉଲ୍କା ଓ ବଜ୍ରଗର୍ଜନ-ବାତତୁଲ୍ୟ ଘୋର ଅଟ୍ଟହାସ ଛାଡ଼ିଲା।

Verse 5

सहस्रवज्राशनिसंनिभेन तेनाट्टहासेन हरोद्गतेन । आपूरितास्तत्र दिशो दशैव संक्षोभिताः सर्वमहार्णवाश्च

ହରଙ୍କୁ ଠାରୁ ଉଦ୍ଭବିତ ସେହି ସହସ୍ର ବଜ୍ରଗର୍ଜନସଦୃଶ ଅଟ୍ଟହାସରେ ଦଶଦିଗ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭରିଗଲା, ଏବଂ ସମସ୍ତ ମହାସମୁଦ୍ର ମଧ୍ୟ ଉଥଳପାଥଳ ହେଲା।

Verse 6

स ब्रह्मलोकं प्रजगाम शब्दो ब्रह्माण्डभाण्डं प्रचचाल सर्वम् । किमेतदित्याकुलचेतनास्ते वित्रस्तरूपा ऋषयो बभूवुः

ସେ ଶବ୍ଦ ବ୍ରହ୍ମଲୋକକୁ ପହଞ୍ଚିଲା, ଏବଂ ସମଗ୍ର ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡ-ଭାଣ୍ଡ କମ୍ପିତ ହେଲା। ‘ଏହା କ’ଣ?’ ଭାବି ସେ ଋଷିମାନେ ମନେ ଆକୁଳ ହୋଇ ଭୟାକ୍ରାନ୍ତ ରୂପ ଧାରଣ କଲେ।

Verse 7

प्रणम्य सर्वे सहसैव भीता ब्रह्माणमूचुः परमेश्वरेशम् । भीताश्च सर्वे ऋषयस्ततस्ते सुरासुरैश्चैव महोरगैश्च

ସେମାନେ ସମସ୍ତେ ଭୟଭୀତ ହୋଇ ଏକାସାଥି ପ୍ରଣାମ କରି, ଦେବମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ପରମେଶ୍ୱର ଥିବା ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କୁ କହିଲେ। ପରେ ସେ ଋଷିମାନେ ଦେବ-ଅସୁର ଓ ମହୋରଗମାନଙ୍କ ସହିତ ସମସ୍ତେ ଭୟାକ୍ରାନ୍ତ ହେଲେ।

Verse 8

विद्युत्प्रभाभासुरभीषणाङ्गः क एष चिक्रीडति भूतलस्थः । कालानलं गात्रमिदं दधानो यस्याट्टहासेन जगद्विमूढम्

“ଭୂତଳରେ ଦଣ୍ଡାୟମାନ ହୋଇ କ୍ରୀଡା କରୁଥିବା ଏହିଜଣ କିଏ? ବିଦ୍ୟୁତ୍ପ୍ରଭା ପରି ଦୀପ୍ତ ଭୟଙ୍କର ଅଙ୍ଗଧାରୀ, କାଳାନଳ ସଦୃଶ ଦେହ ଧାରଣ କରି; ଯାହାର ଘୋର ଅଟ୍ଟହାସରେ ସମଗ୍ର ଜଗତ ବିମୂଢ ହୋଇଯାଇଛି?”

Verse 9

वित्रस्तरूपं प्रबभौ क्षणेन संहर्तुमिच्छेत्किमयं त्रिलोकीम् । सार्धं त्वया सप्तभिरर्णकैश्च जनस्तपः सत्यमभिप्रयाति

କ୍ଷଣମାତ୍ରେ ସେ ଭୟଙ୍କର ରୂପରେ ପ୍ରକଟ ହେଲେ—କି ସେ ସତ୍ୟସତ୍ୟ ତ୍ରିଲୋକୀକୁ ସଂହାର କରିବାକୁ ଇଚ୍ଛା କରୁଛନ୍ତି? ତୁମ ସହିତ ସାତ ସମୁଦ୍ର ସହ ଜଗତର ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀ ତପ ଓ ସତ୍ୟକୁ ଏକମାତ୍ର ଶରଣ ଭାବି ସେଥିପାଇଁ ଧାଉଛନ୍ତି।

Verse 10

संहर्तुकामो हि क एष देव एतत्समस्तं कथयाप्रमेय । न दृष्टमेतद्विषमं कदापि जानासि तत्त्वं परमो मतो नः

ହେ ଦେବ, ସଂହାର କରିବାକୁ ଇଚ୍ଛୁକ ଏହିଜଣ କିଏ? ହେ ଅପ୍ରମେୟ, ଏ ସମସ୍ତ କଥା କହ। ଏପରି ଭୟାନକ ଦୃଶ୍ୟ ଆମେ କେବେ ଦେଖିନାହିଁ; ତତ୍ତ୍ୱ ତୁମେ ଜାଣ, ତେଣୁ ତୁମେ ଆମ ପାଇଁ ପରମ ପ୍ରମାଣ।

Verse 11

निशम्य तद्वाक्यमथाबभाषे ब्रह्मा समाश्वास्य सुरादिसङ्घान्

ସେହି କଥା ଶୁଣି ବ୍ରହ୍ମା ତେବେ କହିଲେ; ପ୍ରଥମେ ଦେବମଣ୍ଡଳ ଓ ଅନ୍ୟ ଦିବ୍ୟ ସମୂହକୁ ଆଶ୍ୱାସନ ଦେଲେ।

Verse 12

श्रीब्रह्मोवाच । स एष कालस्त्रिदिवं त्वशेषं संहर्तुकामो जगदक्षयात्मा । पूर्णे च शेते परिवत्सराणां भविष्यतीशानविभुर्न चित्रम्

ଶ୍ରୀବ୍ରହ୍ମା କହିଲେ—ଏହିଯେ ସେଇ କାଳ; ଜଗତର ଅକ୍ଷୟ ଆତ୍ମା; ଏବେ ସମଗ୍ର ତ୍ରିଦିବକୁ ମଧ୍ୟ ସଂହାର କରିବାକୁ ଇଚ୍ଛା କରୁଛି। ପରିବତ୍ସର ବର୍ଷଚକ୍ର ପୂର୍ଣ୍ଣ ହେଲେ ସେଇ ସର୍ବବ୍ୟାପୀ ଈଶାନ-ପ୍ରଭୁ ହେବ; ଏଥିରେ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ କିଛି ନାହିଁ।

Verse 13

संवत्सरोऽयं परिवत्सरश्च उद्वत्सरो वत्सर एष देवः । दृष्टोऽप्यदृष्टः प्रहुतः प्रकाशी स्थूलश्च सूक्ष्मः परमाणुरेषः

ସେଇ ଦେବ ହେଉଛନ୍ତି ସଂବତ୍ସର, ପରିବତ୍ସର, ଉଦ୍ବତ୍ସର ଓ ବତ୍ସର—ବର୍ଷରୂପେ ସେଇ। ଦୃଶ୍ୟ ହୋଇ ମଧ୍ୟ ଅଦୃଶ୍ୟ; ଆହୁତିରେ ଆହ୍ୱାନିତ ହୋଇ ମଧ୍ୟ ସ୍ୱୟଂପ୍ରକାଶ। ସ୍ଥୂଳ ମଧ୍ୟ, ସୂକ୍ଷ୍ମ ମଧ୍ୟ—ସେ ପରମାଣୁସ୍ୱରୂପ।

Verse 14

नातः परं किंचिदिहास्ति लोके परापरोऽयं प्रभुरात्मवादी । तुष्येत मे कालसमानरूप इत्येवमुक्त्वा भगवान्सुरेशः

ଏହି ଲୋକରେ ତାଙ୍କଠାରୁ ଉଚ୍ଚ କିଛି ନାହିଁ। ଏହି ପ୍ରଭୁ ପରାତ୍ପର ମଧ୍ୟ, ଅନ୍ତର୍ୟାମୀ ମଧ୍ୟ—ଆତ୍ମତତ୍ତ୍ୱର ପ୍ରକାଶକ। ‘କାଳସ୍ୱରୂପ ପ୍ରଭୁ ମୋପରେ ପ୍ରସନ୍ନ ହେଉନ୍ତୁ’—ଏମିତି କହି ଦେବେଶ ଇନ୍ଦ୍ର…

Verse 15

सनत्कुमारप्रमुखैः समेतः संतोषयामास ततो यतात्मा

ତାପରେ ସନତ୍କୁମାର ପ୍ରମୁଖ ଋଷିମାନଙ୍କ ସହ, ଯତାତ୍ମା ପୁରୁଷ ସେମାନଙ୍କୁ ସନ୍ତୋଷ ଓ ଆଶ୍ୱାସନ ଦେଲେ।

Verse 16

। अध्याय

‘ଅଧ୍ୟାୟ’—ଏହା କେବଳ ଅଧ୍ୟାୟ-ଚିହ୍ନ; ଶ୍ଲୋକ ନୁହେଁ।

Verse 17

ओङ्कार हुङ्कारपरिष्कृताय स्वधावषट्कार नमोनमस्ते । गुणत्रयेशाय महेश्वराय ते त्रयीमयाय त्रिगुणात्मने नमः

ଓଂକାର-ହୁଂକାରରେ ଅଲଙ୍କୃତ, ସ୍ୱଧା ଓ ବଷଟ୍ ଉଚ୍ଚାରରେ ସ୍ତୁତ୍ୟ—ଆପଣଙ୍କୁ ପୁନଃପୁନଃ ନମସ୍କାର। ହେ ମହେଶ୍ୱର, ତ୍ରିଗୁଣର ଅଧୀଶ! ବେଦତ୍ରୟୀମୟ, ତ୍ରିଗୁଣାତ୍ମା—ଆପଣଙ୍କୁ ପ୍ରଣାମ।

Verse 18

त्वं शङ्करत्वं हि महेश्वरोऽसि प्रधानमग्र्यं त्वमसि प्रविष्टः । त्वं विष्णुरीशः प्रपितामहश्च त्वं सप्तजिह्वस्त्वमनन्तजिह्वः

ଆପଣ ହିଁ ଶଙ୍କର, ଆପଣ ହିଁ ମହେଶ୍ୱର। ଅଗ୍ର୍ୟ ପ୍ରଧାନ ତତ୍ତ୍ୱରେ ଆପଣ ହିଁ ପ୍ରବିଷ୍ଟ। ଆପଣ ହିଁ ବିଷ୍ଣୁ, ଈଶ, ଏବଂ ପ୍ରପିତାମହ (ବ୍ରହ୍ମା)। ଆପଣ ହିଁ ସପ୍ତଜିହ୍ୱ ଅଗ୍ନି, ଆପଣ ହିଁ ଅନନ୍ତଜିହ୍ୱ।

Verse 19

स्रष्टासि सृष्टिश्च विभो त्वमेव विश्वस्य वेद्यं च परं निधानम् । आहुर्द्विजा वेदविदो वरेण्यं परात्परस्त्वं परतः परोऽसि

ହେ ବିଭୋ! ତୁମେ ହିଁ ସ୍ରଷ୍ଟା ଓ ସୃଷ୍ଟିର କ୍ରିୟା ମଧ୍ୟ ତୁମେ; ବିଶ୍ୱର ପରମ ଜ୍ଞେୟ ଓ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ନିଧି ତୁମେ। ବେଦବିଦ୍ ଦ୍ୱିଜମାନେ ତୁମକୁ ବରେଣ୍ୟ କହନ୍ତି—ତୁମେ ପରାତ୍ପର, ପରଠାରୁ ମଧ୍ୟ ପରେ।

Verse 20

सूक्ष्मातिसूक्ष्मं प्रवदन्ति यच्च वाचो निवर्तन्ति मनो यतश्च

ସେମାନେ ତାହାକୁ ସୂକ୍ଷ୍ମଠାରୁ ମଧ୍ୟ ଅତିସୂକ୍ଷ୍ମ ବୋଲି କହନ୍ତି—ଯେଉଁଠାରୁ ବାଣୀ ଫେରିଆସେ, ଏବଂ ଯେଉଁଠାରୁ ମନ ମଧ୍ୟ ନିବୃତ୍ତ ହୁଏ।

Verse 21

श्रीमहादेव उवाच । त्वया स्तुतोऽहं विविधैश्च मन्त्रैः पुष्णामि शान्तिं तव पद्मयोने । ईक्षस्व मां लोकमिमं ज्वलन्तं वक्त्रैरनेकैः प्रसभं हरन्तम्

ଶ୍ରୀମହାଦେବ କହିଲେ—ହେ ପଦ୍ମଯୋନି! ତୁମେ ବିଭିନ୍ନ ମନ୍ତ୍ରରେ ମୋର ସ୍ତୁତି କରିଛ; ତେଣୁ ମୁଁ ତୁମକୁ ଶାନ୍ତି ଦେଉଛି। ଏବେ ମୋତେ ଦେଖ—ମୁଁ ଏହି ଲୋକରେ ଜ୍ୱଳିତ ହୋଇ, ଅନେକ ମୁଖରେ ଏହାକୁ ବଳପୂର୍ବକ ଗ୍ରସୁଛି।

Verse 22

एवमुक्त्वा स देवेशो देव्या सह जगत्पतिः । पितामहं समाश्वास्य तत्रैवान्तरधीयत

ଏଭଳି କହି ଦେବେଶ, ଜଗତ୍ପତି, ଦେବୀ ସହିତ ପିତାମହ (ବ୍ରହ୍ମା)ଙ୍କୁ ଆଶ୍ୱାସନ ଦେଇ, ସେଠାରେଇ ଅନ୍ତର୍ଧାନ ହେଲେ।

Verse 23

इदं महत्पुण्यतमं वरिष्ठं स्तोत्रं निशम्येह गतिं लभन्ते । पापैरनेकैः परिवेष्टिता ये प्रयान्ति रुद्रं विमलैर्विमानैः

ଏହି ଅତ୍ୟନ୍ତ ପୁଣ୍ୟତମ ଓ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ସ୍ତୋତ୍ର ଶୁଣିଲେ ଲୋକେ ଏଠାରେଇ କଲ୍ୟାଣମୟ ଗତି ପାଆନ୍ତି। ଅନେକ ପାପରେ ଘେରା ଥିବାମାନେ ମଧ୍ୟ ନିର୍ମଳ ବିମାନରେ ରୁଦ୍ରଙ୍କୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଅନ୍ତି।

Verse 24

भयं च तेषां न भवेत्कदाचित्पठन्ति ये तात इदं द्विजाग्र्याः । सङ्ग्रामचौराग्निवने तथाब्धौ तेषां शिवस्त्राति न संशयोऽत्र

ହେ ତାତ! ଯେ ଦ୍ୱିଜଶ୍ରେଷ୍ଠମାନେ ଏହି ପାଠ ପଢ଼ନ୍ତି, ସେମାନଙ୍କୁ କେବେ ଭୟ ହୁଏ ନାହିଁ। ଯୁଦ୍ଧରେ, ଚୋରମଧ୍ୟରେ, ଅଗ୍ନିରେ, ବନରେ ଓ ସମୁଦ୍ରରେ ମଧ୍ୟ—ଶିବ ତାଙ୍କୁ ରକ୍ଷା କରନ୍ତି; ଏଥିରେ ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ।