
ମାର୍କଣ୍ଡେୟ ତୀର୍ଥଯାତ୍ରାର କ୍ରମରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ମଙ୍ଗଳେଶ୍ୱର ତୀର୍ଥର ବର୍ଣ୍ଣନା କରନ୍ତି। ଭୂମିପୁତ୍ର ମଙ୍ଗଳ (ଅଙ୍ଗାରକ) ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କ ହିତାର୍ଥେ ଏହି ଶିବକ୍ଷେତ୍ର ସ୍ଥାପନ କଲେ। ଚତୁର୍ଦ୍ଦଶୀ ତିଥିରେ ତୀବ୍ର ଭକ୍ତିରେ ପ୍ରସନ୍ନ ହୋଇ ଶଙ୍କର-ଶଶିଶେଖର ମଙ୍ଗଳେଶ୍ୱର ରୂପେ ପ୍ରକଟ ହୋଇ ବର ଦେଲେ। ମଙ୍ଗଳ ଜନ୍ମଜନ୍ମାନ୍ତର ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ କୃପା ମାଗି, ନିଜକୁ ଶିବଦେହସ୍ୱେଦରୁ ଜନ୍ମିତ ଓ ଗ୍ରହମଣ୍ଡଳରେ ବାସକାରୀ ବୋଲି କହିଲେ; ଦେବତାମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ନିଜ ନାମରେ ମାନ୍ୟତା ଓ ପୂଜା ମଧ୍ୟ ଚାହିଲେ। ଶିବ ଦୟାକରି—ଏଠାରେ ପ୍ରଭୁ ମଙ୍ଗଳଙ୍କ ନାମରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ହେବେ—ବୋଲି ବର ଦେଇ ଅନ୍ତର୍ଧାନ ହେଲେ। ପରେ ମଙ୍ଗଳ ଯୋଗବଳରେ ଲିଙ୍ଗ ପ୍ରତିଷ୍ଠା କରି ପୂଜା କଲେ। ତାପରେ ନୀତି-ବିଧି: ମଙ୍ଗଳେଶ୍ୱର ଲିଙ୍ଗ ଦୁଃଖନାଶକ; ତୀର୍ଥରେ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କୁ ତୃପ୍ତ କରିବା, ବିଶେଷକରି ପତ୍ନୀସହିତ କର୍ମ କରିବା, ଏବଂ ଅଙ୍ଗାରକ-ବ୍ରତ ପାଳନ କରିବା ଉଚିତ। ବ୍ରତାନ୍ତେ ଶିବାର୍ଥେ ଗୋ/ବୃଷ ଦାନ, ଲାଲ ବସ୍ତ୍ର, ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ବର୍ଣ୍ଣର ପଶୁ, ଛତ୍ର-ଶୟ୍ୟା, ଲାଲ ମାଳା ଓ ଅନୁଲେପନ ଆଦି ଅନ୍ତଃଶୁଦ୍ଧିରେ ଦେବାକୁ କୁହାଯାଇଛି। ଦୁଇ ପକ୍ଷର ଚତୁର୍ଥୀ ଓ ଅଷ୍ଟମୀ ତିଥିରେ ଶ୍ରାଦ୍ଧ କରିବା ଏବଂ ଧନବଞ୍ଚନା ବର୍ଜନୀୟ। ଫଳରେ ପିତୃମାନଙ୍କ ଯୁଗପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ତୃପ୍ତି, ଶୁଭ ସନ୍ତାନ, ଉତ୍ତମ ଅବସ୍ଥାସହ ପୁନର୍ଜନ୍ମ, ତୀର୍ଥପ୍ରଭାବରେ ଦେହକାନ୍ତି, ଏବଂ ଭକ୍ତିରେ ନିତ୍ୟ ପାଠ କରୁଥିବାଙ୍କ ପାପନାଶ କଥା କୁହାଯାଇଛି।
Verse 1
श्रीमार्कण्डेय उवाच । ततो गच्छेत्तु राजेन्द्र मङ्गलेश्वरमुत्तमम् । स्थापितं भूमिपुत्रेण लोकानां हितकाम्यया
ଶ୍ରୀ ମାର୍କଣ୍ଡେୟ କହିଲେ—ତାପରେ, ହେ ରାଜେନ୍ଦ୍ର, ଉତ୍ତମ ମଙ୍ଗଳେଶ୍ୱରଙ୍କ ନିକଟକୁ ଯିବା ଉଚିତ; ଲୋକହିତ କାମନାରେ ଭୂମିପୁତ୍ର ତାହାକୁ ସ୍ଥାପନ କରିଥିଲେ।
Verse 2
तोषितः परया भक्त्या शङ्करः शशिशेखरः । चतुर्दश्यां गुरुर्देवः प्रत्यक्षो मङ्गलेश्वरः
ପରମ ଭକ୍ତିରେ ପ୍ରସନ୍ନ ଶଶିଶେଖର ଶଙ୍କର ଚତୁର୍ଦ୍ଦଶୀ ଦିନେ ମଙ୍ଗଳେଶ୍ୱର ରୂପେ ପ୍ରତ୍ୟକ୍ଷ ହୁଅନ୍ତି; ସେଠାରେ ଗୁରୁଦେବ ସାକ୍ଷାତ୍ ବିରାଜନ୍ତି।
Verse 3
ब्रूहि पुत्र वरं शुभ्रं तं ते दास्यामि मङ्गल
ହେ ପୁତ୍ର, ନିର୍ମଳ ଓ ଶୁଭ ବର କହ; ହେ ମଙ୍ଗଳ, ସେହି ବର ମୁଁ ତୁମକୁ ଦେବି।
Verse 4
मङ्गल उवाच । प्रसादं कुरु मे शम्भो प्रतिजन्मनि शङ्कर । त्वदङ्गस्वेदसम्भूतो ग्रहमध्ये वसाम्यहम्
ମଙ୍ଗଳ କହିଲା—ହେ ଶମ୍ଭୁ, ହେ ଶଙ୍କର, ପ୍ରତ୍ୟେକ ଜନ୍ମରେ ମୋତେ କୃପା କର। ତୁମ ଦେହସ୍ୱେଦରୁ ଜନ୍ମି ମୁଁ ଗ୍ରହମଣ୍ଡଳ ମଧ୍ୟରେ ବସୁଛି।
Verse 5
त्वत्प्रसादेन ईशान पूज्योऽहं सर्वदैवतैः । कृतार्थो ह्यद्य संजातस्तव दर्शनभाषणात्
ହେ ଈଶାନ, ତୁମ ପ୍ରସାଦରେ ମୁଁ ସମସ୍ତ ଦେବତାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ପୂଜ୍ୟ ହୋଇଛି। ଆଜି ତୁମ ଦର୍ଶନ ଓ ସମ୍ବାଦରୁ ମୁଁ କୃତାର୍ଥ ହେଲି।
Verse 6
स्थानेऽस्मिन् देवदेवेश मम नाम्ना महेश्वरः । एवं भवतु ते पुत्रेत्युक्त्वा चान्तरधीयत
ହେ ଦେବଦେବେଶ, ଏହି ସ୍ଥାନରେ ମୋ ନାମରେ ‘ମହେଶ୍ୱର’ ସ୍ଥାପିତ ହେଉ। ‘ଏମିତି ହେଉ, ପୁତ୍ର’ କହି ସେ ଅନ୍ତର୍ଧାନ ହେଲେ।
Verse 7
मङ्गलोऽपि महात्मा वै स्थापयित्वा महेश्वरम् । आत्मयोगबलेनैव शूलिनापूजयत्ततः
ମହାତ୍ମା ମଙ୍ଗଳ ସେଠାରେ ମହେଶ୍ୱରଙ୍କୁ ପ୍ରତିଷ୍ଠା କରି, ନିଜ ଆତ୍ମଯୋଗବଳରେ ଶୂଳଧାରୀ ପ୍ରଭୁଙ୍କୁ ପରେ ପୂଜା କଲେ।
Verse 8
सर्वदुःखहरं लिङ्गं नाम्ना वै मङ्गलेश्वरम् । तत्र तीर्थे तु वै राजन्ब्राह्मणान्प्रीणयेत्सुधीः
ସମସ୍ତ ଦୁଃଖ ହରଣକାରୀ ସେହି ଲିଙ୍ଗ ‘ମାଙ୍ଗଲେଶ୍ୱର’ ନାମରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ। ହେ ରାଜନ୍, ସେହି ତୀର୍ଥରେ ସୁଧୀଜନ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କୁ ପ୍ରୀତ କରାଉନ୍ତୁ।
Verse 9
सपत्नीकान्नृपश्रेष्ठ चतुर्थ्यङ्गारके व्रते । पत्नीभर्तारसंयुक्तं विद्वांसं श्रोत्रियं द्विजम्
ହେ ନୃପଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଚତୁର୍ଥୀର ଅଙ୍ଗାରକ ବ୍ରତରେ ପତ୍ନୀସହିତ—ଦମ୍ପତିସମେତ—ବିଦ୍ୱାନ, ବେଦପାଠୀ ଶ୍ରୋତ୍ରିୟ ଦ୍ୱିଜମାନଙ୍କୁ ସମ୍ମାନ କରିବା ଉଚିତ।
Verse 10
व्रतान्ते चैव गौर्धुर्यैः शिवमुद्दिश्य दीयते । प्रीयतां मे महादेवः सपत्नीको वृषध्वजः
ବ୍ରତାନ୍ତେ ଶିବଙ୍କୁ ଉଦ୍ଦିଶ୍ୟ କରି ଉତ୍ତମ ଗାଈମାନଙ୍କୁ ଦାନ ଦେବା ଉଚିତ—“ସପତ୍ନୀକ ବୃଷଧ୍ୱଜ ମହାଦେବ ମୋପରେ ପ୍ରସନ୍ନ ହେଉନ୍ତୁ।”
Verse 11
वस्त्रयुग्मं प्रदातव्यं लोहितं पाण्डुनन्दन । धूर्वहौ रक्तवर्णौ च शुभ्रं कृष्णं तथैव च
ହେ ପାଣ୍ଡୁନନ୍ଦନ, ଲାଲ ରଙ୍ଗର ବସ୍ତ୍ରଯୁଗ୍ମ ଦାନ ଦେବା ଉଚିତ। ଧୂସର-ଲାଲ ବର୍ଣ୍ଣର ମଧ୍ୟ, ଏବଂ ଶୁଭ୍ର ଓ କୃଷ୍ଣ ବସ୍ତ୍ର ମଧ୍ୟ ଦାନଯୋଗ୍ୟ।
Verse 12
छत्रं शय्यां शुभां चैव रक्तमाल्यानुलेपनम् । दातव्यं पाण्डवश्रेष्ठ विशुद्धेनान्तरात्मना
ହେ ପାଣ୍ଡବଶ୍ରେଷ୍ଠ! ଛତ୍ର, ଶୁଭ ଶୟ୍ୟା, ଏବଂ ରକ୍ତବର୍ଣ୍ଣ ମାଳା ଓ ଅନୁଲେପନ—ଅନ୍ତରାତ୍ମାକୁ ଶୁଦ୍ଧ କରି—ଦାନ କରିବା ଉଚିତ।
Verse 13
चतुर्थ्यां तु तथाष्टम्यां पक्षयोः शुक्लकृष्णयोः । श्राद्धं तत्रैव कर्तव्यं वित्तशाठ्येन वर्जितः
ଶୁକ୍ଳ ଓ କୃଷ୍ଣ—ଦୁଇ ପକ୍ଷରେ—ଚତୁର୍ଥୀ ଏବଂ ଅଷ୍ଟମୀ ତିଥିରେ ସେଠାରେଇ ଶ୍ରାଦ୍ଧ କରିବା ଉଚିତ; ଧନ ବିଷୟରେ ଛଳ ତ୍ୟାଗ କରିବା ଦରକାର।
Verse 14
प्रेता भवन्ति सुप्रीता युगमेकं महीपते । सपुत्रो जायते मर्त्यः प्रतिजन्म नृपोत्तम
ହେ ମହୀପତେ! ପ୍ରେତାତ୍ମାମାନେ ଏକ ଯୁଗ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଅତ୍ୟନ୍ତ ପ୍ରସନ୍ନ ହୁଅନ୍ତି; ହେ ନୃପୋତ୍ତମ! ସେ ମନୁଷ୍ୟ ଜନ୍ମେ ଜନ୍ମେ ପୁତ୍ରବାନ୍ ହୋଇ ଜନ୍ମ ନେଉଛି।
Verse 15
तस्य तीर्थस्य भावेन सर्वाङ्गरुचिरो नृप । मङ्गलं भवते वंशो नाशुभं विद्यते क्वचित्
ହେ ନୃପ! ସେହି ତୀର୍ଥର ପ୍ରଭାବରେ ମନୁଷ୍ୟ ସର୍ବାଙ୍ଗରେ ରୁଚିର ଓ ଦୀପ୍ତିମାନ ହୁଏ; ବଂଶ ମଙ୍ଗଳମୟ ହୁଏ, କେଉଁଠି ମଧ୍ୟ ଅଶୁଭ ମିଳେ ନାହିଁ।
Verse 16
भक्त्या यः कीर्तयेन्नित्यं तस्य पापं व्यपोहति
ଯେ ଭକ୍ତିରେ ନିତ୍ୟ କୀର୍ତ୍ତନ କରେ, ତାହାର ପାପ ଦୂର ହୋଇଯାଏ।
Verse 69
। अध्याय
ଏହିପରି ଏହି ଅଧ୍ୟାୟ ସମାପ୍ତ ହେଲା।