
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ମାର୍କଣ୍ଡେୟ ଋଷି ରାଜାଙ୍କୁ ମହୀପାଳ-ତୀର୍ଥର ମାହାତ୍ମ୍ୟ ଓ ଅନୁଷ୍ଠାନବିଧି ଉପଦେଶ କରନ୍ତି। ନର୍ମଦା-ତଟରେ ଅବସ୍ଥିତ ଏହି ତୀର୍ଥ ଅତ୍ୟନ୍ତ ସୁନ୍ଦର ଏବଂ ସୌଭାଗ୍ୟଦାୟକ; ନାରୀ-ପୁରୁଷ ଉଭୟଙ୍କ ପାଇଁ, ବିଶେଷକରି ଦୁର୍ଭାଗ୍ୟପୀଡ଼ିତଙ୍କ ପାଇଁ ଏହା ହିତକର ବୋଲି କୁହାଯାଇଛି। ଏଠାରେ ଉମା–ରୁଦ୍ରଙ୍କ ବିଶେଷ ପୂଜା ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ—ଇନ୍ଦ୍ରିୟ-ନିଗ୍ରହ ସହିତ ଶୀଳାଚରଣ, ତୃତୀୟା ତିଥିରେ ଉପବାସ, ଏବଂ ଯୋଗ୍ୟ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଦମ୍ପତିଙ୍କୁ ଭକ୍ତିରେ ଆମନ୍ତ୍ରଣ। ସତ୍କାରବିଧିରେ ସୁଗନ୍ଧ, ମାଳା, ସୁଗନ୍ଧିତ ବସ୍ତ୍ର ଦେଇ ପାୟସ ଓ କୃସରା (ଖିଚୁଡ଼ି) ଭୋଜନ କରାଇ, ପରେ ପ୍ରଦକ୍ଷିଣା କରି ମହାଦେବ ଗୌରୀସହ ପ୍ରସନ୍ନ ହେଉନ୍ତୁ ଓ ଅବିୟୋଗ (ଅବିଚ୍ଛେଦ) ଲାଭ ହେଉ—ଏମିତି ଭକ୍ତିବାକ୍ୟ ଉଚ୍ଚାରଣ କରିବାକୁ କୁହାଯାଇଛି। ଏହାକୁ ଅବହେଳା କଲେ ଦାରିଦ୍ର୍ୟ, ଶୋକ ଓ ଜନ୍ମଜନ୍ମାନ୍ତର ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ବନ୍ଧ୍ୟତ୍ୱ ଭଳି ଦୁର୍ଭାଗ୍ୟ ବଢ଼େ; ଯଥାବିଧି, ବିଶେଷକରି ଜ୍ୟେଷ୍ଠ ଶୁକ୍ଳପକ୍ଷ ତୃତୀୟାରେ କଲେ ପାପନାଶ ଓ ଦାନରେ ପୁଣ୍ୟବୃଦ୍ଧି ହୁଏ। ବ୍ରାହ୍ମଣୀ ଓ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ଗୌରୀ–ଶିବ ସ୍ୱରୂପ ଭାବେ ପୂଜା, ସିନ୍ଦୂର–କୁଙ୍କୁମ ଆଦି ମଙ୍ଗଳଦ୍ରବ୍ୟ ଅର୍ପଣ, ଆଭୂଷଣ, ଧାନ୍ୟ, ଅନ୍ନ ଇତ୍ୟାଦି ଦାନର ନିର୍ଦ୍ଦେଶ ମଧ୍ୟ ଅଛି। ଫଳଶ୍ରୁତିରେ ପୁଣ୍ୟବୃଦ୍ଧି, ଶଙ୍କରାନୁକୂଳ ଉତ୍ତମ ଭୋଗ, ପ୍ରଚୁର ସୌଭାଗ୍ୟ, ନିଃସନ୍ତାନଙ୍କୁ ପୁତ୍ରଲାଭ, ଦରିଦ୍ରଙ୍କୁ ଧନଲାଭ, ଏବଂ ନର୍ମଦାରେ ଏହି ତୀର୍ଥ କାମନାପୂରକ ବୋଲି ପ୍ରତିପାଦିତ।
Verse 1
श्रीमार्कण्डेय उवाच । ततो गच्छेन्महीपाल तीर्थं परमशोभनम् । सौभाग्यकरणं दिव्यं नरनारीमनोरमम्
ଶ୍ରୀ ମାର୍କଣ୍ଡେୟ କହିଲେ—ତାପରେ, ହେ ମହୀପାଳ, ପରମ ଶୋଭନ ଏକ ତୀର୍ଥକୁ ଯିବା ଉଚିତ; ସେ ଦିବ୍ୟ, ସୌଭାଗ୍ୟକର ଏବଂ ନର-ନାରୀ ଉଭୟଙ୍କୁ ମନୋରମ।
Verse 2
तत्र या दुर्भगा नारी नरो वा नृपसत्तम । स्नात्वार्चयेदुमारुद्रौ सौभाग्यं तस्य जायते
ହେ ନୃପଶ୍ରେଷ୍ଠ! ସେଠାରେ ଯେ ଦୁର୍ଭାଗ୍ୟଗ୍ରସ୍ତ ନାରୀ କିମ୍ବା ପୁରୁଷ, ସେ ସ୍ନାନ କରି ଉମା‑ରୁଦ୍ରଙ୍କୁ ପୂଜା କଲେ ତାହାର ସୌଭାଗ୍ୟ ଉଦୟ ହୁଏ।
Verse 3
तृतीयायामहोरात्रं सोपवासो जितेन्द्रियः । निमन्त्रयेद्द्विजं भक्त्या सपत्नीकं सुरूपिणम्
ତୃତୀୟ ପ୍ରହରେ ଏକ ଅହୋରାତ୍ର ଉପବାସୀ ଓ ଇନ୍ଦ୍ରିୟଜୟୀ ହୋଇ, ଭକ୍ତିରେ ସୁରୂପୀ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ପତ୍ନୀସହିତ ନିମନ୍ତ୍ରଣ କରିବ।
Verse 4
गन्धमाल्यैरलंकृत्य वस्त्रधूपादिवासितम् । भोजयेत्पायसान्नेन कृसरेणाथ भक्तितः
ଗନ୍ଧ‑ମାଳ୍ୟରେ ଅଲଙ୍କୃତ କରି, ଧୂପାଦିରେ ସୁଗନ୍ଧିତ ବସ୍ତ୍ର ଅର୍ପଣ କରି, ଭକ୍ତିରେ ପାୟସାନ୍ନ ଓ କୃସରା ଦ୍ୱାରା ଭୋଜନ କରାଇବ।
Verse 5
भोजयित्वा यथान्यायं प्रदक्षिणमुदाहरेत् । प्रीयतां मे महादेवः सपत्नीको वृषध्वजः
ବିଧିଅନୁସାରେ ଭୋଜନ କରାଇ ପ୍ରଦକ୍ଷିଣା କରି କହିବ—“ପତ୍ନୀସହିତ ବୃଷଧ୍ୱଜ ମହାଦେବ ମୋପରେ ପ୍ରସନ୍ନ ହେଉନ୍ତୁ।”
Verse 6
यथा ते देवदेवेश न वियोगः कदाचन । ममापि करुणां कृत्वा तथास्त्विति विचिन्तयेत्
“ହେ ଦେବଦେବେଶ! ଯେପରି ଆପଣଙ୍କର କେବେ ବି ବିୟୋଗ ନାହିଁ, ସେପରି ମୋପରେ କରୁଣା କରି ତଥାସ୍ତୁ”—ଏଭଳି ମନେ ଚିନ୍ତନ କରିବ।
Verse 7
एवं कृते ततस्तस्य यत्पुण्यं समुदाहृतम् । तत्ते सर्वं प्रवक्ष्यामि यथा देवेन भाषितम्
ଏଭଳି କରାଗଲେ, ତାହାରୁ ଯେ ପୁଣ୍ୟଫଳ ଘୋଷିତ ହୋଇଛି, ସେ ସବୁ ମୁଁ ତୁମକୁ ଦେବଙ୍କ କଥାମତେ କହିବି।
Verse 8
दौर्भाग्यं दुर्गतिश्चैव दारिद्र्यं शोकबन्धनम् । वन्ध्यत्वं सप्तजन्मानि जायते न युधिष्ठिर
ଦୁର୍ଭାଗ୍ୟ, ଦୁର୍ଗତି, ଦାରିଦ୍ର୍ୟ ଓ ଶୋକବନ୍ଧନ—ହେ ଯୁଧିଷ୍ଠିର, ସାତ ଜନ୍ମ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ବନ୍ଧ୍ୟତ୍ୱ ମଧ୍ୟ ହୁଏ।
Verse 9
ज्येष्ठमासे सिते पक्षे तृतीयायां विशेषतः । तत्र गत्वा तु यो भक्त्या पञ्चाग्निं साधयेत्ततः
ଜ୍ୟେଷ୍ଠ ମାସର ଶୁକ୍ଳ ପକ୍ଷରେ ବିଶେଷତଃ ତୃତୀୟା ତିଥିରେ, ସେଠାକୁ ଯାଇ ଭକ୍ତିରେ ପଞ୍ଚାଗ୍ନି ସାଧନା କରୁଥିବା ଯେ କେହି—
Verse 10
सोऽपि पापैरशेषैस्तु मुच्यते नात्र संशयः । गुग्गुलं दहते यस्तु द्विधा चित्तविवर्जितः
ସେ ମଧ୍ୟ ସମସ୍ତ ପାପରୁ ମୁକ୍ତ ହୁଏ—ଏଥିରେ ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ। ଏବଂ ଯେ ଚିତ୍ତର ଦ୍ୱିଧା ଛାଡ଼ି ଗୁଗ୍ଗୁଳ ଦହନ କରେ,
Verse 11
शरीरं भेदयेद्यस्तु गौर्याश्चैव समीपतः । तस्मिन्कर्मप्रविष्टस्य उत्क्रान्तिर्जायते यदि
ଯେ ଗୌରୀଙ୍କ ସମୀପରେ ଶରୀରଭେଦନ (କଠୋର ତପ) କରେ; ସେହି କର୍ମରେ ପ୍ରବୃତ୍ତ ଥିବାବେଳେ ଯଦି ତାହାର ଉତ୍କ୍ରାନ୍ତି (ମୃତ୍ୟୁ) ଘଟେ—
Verse 12
देहपाते व्रजेत्स्वर्गमित्येवं शङ्करोऽब्रवीत् । सितरक्तैस्तथा पीतैर्वस्त्रैश्च विविधैः शुभैः
ଦେହପାତ ହେଲେ ସେ ସ୍ୱର୍ଗକୁ ଯାଏ—ଏହିପରି ଶଙ୍କର କହିଲେ। ଶୁଭ ବିଭିନ୍ନ ଶ୍ୱେତ, ରକ୍ତ ଓ ପୀତ ବସ୍ତ୍ରସହ।
Verse 13
ब्राह्मणीं ब्राह्मणं चैव पूजयित्वा यथाविधि । पुष्पैर्नानाविधैश्चैव गन्धधूपैः सुशोभनैः
ବିଧିଅନୁସାରେ ବ୍ରାହ୍ମଣୀ ଓ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ପୂଜା କରି, ନାନାପ୍ରକାର ପୁଷ୍ପ ଏବଂ ସୁଶୋଭନ ସୁଗନ୍ଧିତ ଗନ୍ଧ-ଧୂପରେ ଅର୍ଚ୍ଚନା କର।
Verse 14
कण्ठसूत्रकसिन्दूरैः कुङ्कुमेन विलेपयेत् । कल्पयेत स्त्रियं गौरीं ब्राह्मणं शिवरूपिणम्
କଣ୍ଠସୂତ୍ର/ମାଳା, ସିନ୍ଦୂର ଓ କୁଙ୍କୁମରେ ଲେପନ କର। ନାରୀକୁ ଗୌରୀରୂପ ଏବଂ ବ୍ରାହ୍ମଣକୁ ଶିବରୂପ ଭାବେ କଳ୍ପନା କର।
Verse 15
तेषां तद्रूपकं कृत्वा दानमुत्सृज्यते ततः । कङ्कणं कर्णवेष्टं च कण्ठिकां मुद्रिकां तथा
ତାଙ୍କ ସଦୃଶ ରୂପକ ତିଆରି କରି, ପରେ ଦାନ ଅର୍ପଣ କରାଯାଏ—କଙ୍କଣ, କର୍ଣ୍ଣାଭୂଷଣ, କଣ୍ଠିକା ଓ ମୁଦ୍ରିକା (ଆଙ୍ଗୁଠି) ମଧ୍ୟ।
Verse 16
सप्तधान्यं तथा चैव भोजनं नृपसत्तम । अन्यान्यपि च दानानि तस्मिंस्तीर्थे ददाति यः
ହେ ନୃପଶ୍ରେଷ୍ଠ! ଯେ ଲୋକ ସେହି ତୀର୍ଥରେ ସପ୍ତଧାନ୍ୟ, ଭୋଜନ ଏବଂ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଦାନ ମଧ୍ୟ ଦିଏ—
Verse 17
सर्वदानैश्च यत्पुण्यं प्राप्नुयान्नात्र संशयः । सहस्रगुणितं सर्वं नात्र कार्या विचारणा
ସମସ୍ତ ଦାନରୁ ଯେ ପୁଣ୍ୟ ମିଳେ, ସେହି ପୁଣ୍ୟ ଏଠାରେ ନିଶ୍ଚୟ ଲଭ୍ୟ ହୁଏ। ଏଠାରେ ସବୁ କିଛି ସହସ୍ରଗୁଣିତ ହୁଏ; ଏଥିରେ ବିଚାର ଦରକାର ନାହିଁ।
Verse 18
शङ्करेण समं तस्माद्भोगं भुङ्क्ते ह्यनुत्तमम् । सौभाग्यं तस्य विपुलं जायते नात्र संशयः
ଏହିହେତୁ ସେ ଶଙ୍କରଙ୍କ ସମାନ ଅନୁତ୍ତମ ସୁଖଭୋଗ କରେ। ତାହାର ବିପୁଳ ସୌଭାଗ୍ୟ ଜନ୍ମେ—ଏଥିରେ ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ।
Verse 19
अपुत्रो लभते पुत्रमधनो धनमाप्नुयात् । राजेन्द्र कामदं तीर्थं नर्मदायां व्यवस्थितम्
ହେ ରାଜେନ୍ଦ୍ର! ନର୍ମଦାରେ ବ୍ୟବସ୍ଥିତ ଏହି କାମଦ ତୀର୍ଥରେ ଅପୁତ୍ର ଲୋକ ପୁତ୍ର ଲଭେ, ଧନହୀନ ଧନ ପାଏ।
Verse 106
। अध्याय
ଅଧ୍ୟାୟ (ଅଧ୍ୟାୟ-ସମାପ୍ତି ସୂଚକ)।