
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ମାର୍କଣ୍ଡେୟ ଭୃଗୁ-ତୀର୍ଥକୁ ସର୍ବୋତ୍କୃଷ୍ଟ ପୁଣ୍ୟଦାୟକ ‘ପୈତାମହ ତୀର୍ଥ’ ବୋଲି କହିଛନ୍ତି, ଯାହା ପାପକ୍ଷୟକାରୀ। ଯୁଧିଷ୍ଠିର ପଚାରନ୍ତି—ପିତାମହ ବ୍ରହ୍ମା କାହିଁକି ମହେଶ୍ୱରଙ୍କୁ ତୀବ୍ର ଭକ୍ତିରେ ପୂଜିଥିଲେ? ମାର୍କଣ୍ଡେୟ ପ୍ରାଚୀନ ଇତିହାସ କହନ୍ତି—ନିଜ କନ୍ୟା ପ୍ରତି ଆସକ୍ତି ହେବାରୁ ଶିବ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କୁ ଶାପ ଦେଲେ; ତାହାରେ ତାଙ୍କର ବେଦବିଦ୍ୟା କ୍ଷୀଣ ହେଲା ଓ ଲୋକରେ ପୂଜ୍ୟତା କମିଗଲା। ଦୁଃଖିତ ବ୍ରହ୍ମା ରେବା (ନର୍ମଦା) ନଦୀର ଉତ୍ତର ତଟରେ ତିନିଶେ ବର୍ଷ ତପ କରି, ସ୍ନାନ କରି ଶିବଙ୍କୁ ପ୍ରସନ୍ନ କଲେ। ଶଙ୍କର ପ୍ରସନ୍ନ ହୋଇ ପର୍ବ-ଉତ୍ସବ ସମୟରେ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ପୂଜ୍ୟତା ପୁନଃସ୍ଥାପନ କଲେ ଏବଂ ଦେବତା ଓ ପିତୃମାନଙ୍କ ସହ ସେଠାରେ ନିଜ ନିତ୍ୟ ସାନ୍ନିଧ୍ୟ ଘୋଷଣା କଲେ। ତେଣୁ ଏହି ତୀର୍ଥ ‘ପୈତାମହ’ ନାମରେ ତୀର୍ଥମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଭାବେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ହେଲା। ପରେ କାଳନିର୍ଦ୍ଦେଶ ଓ ଫଳଶ୍ରୁତି—ଭାଦ୍ରପଦ କୃଷ୍ଣପକ୍ଷ ଅମାବାସ୍ୟାରେ ସ୍ନାନ କରି ପିତୃ ଓ ଦେବତାଙ୍କୁ ତର୍ପଣ କଲେ, ଅତି ଅଳ୍ପ ଅର୍ପଣରେ ମଧ୍ୟ (ଗୋଟିଏ ପିଣ୍ଡ କିମ୍ବା ତିଳଜଳ) ପିତୃମାନେ ଦୀର୍ଘକାଳ ତୃପ୍ତ ହୁଅନ୍ତି। ସୂର୍ଯ୍ୟ କନ୍ୟାରାଶିରେ ଥିବାବେଳେ ଶ୍ରାଦ୍ଧର ବିଶେଷ ମହତ୍ତ୍ୱ କୁହାଯାଇଛି, ଏବଂ ସମସ୍ତ ପିତୃତୀର୍ଥର ଶ୍ରାଦ୍ଧଫଳ ଏଠାରେ ଅମାବାସ୍ୟାରେ ମିଳେ ବୋଲି କୁହାଯାଇଛି। ଶେଷରେ—ଯେ ସ୍ନାନ କରି ଶିବପୂଜା କରେ ସେ ମହା-ଲଘୁ ଦୋଷରୁ ମୁକ୍ତ ହୁଏ; ଏବଂ ନିୟମିତ ମନରେ ଏହି ତୀର୍ଥରେ ଦେହତ୍ୟାଗ କଲେ ରୁଦ୍ରଲୋକ ପ୍ରାପ୍ତି ହୁଏ, ପୁନରାଗମନ ନାହିଁ।
Verse 1
श्रीमार्कण्डेय उवाच । भृगुतीर्थं ततो गच्छेत्तीर्थराजमनुत्तमम् । पैतामहं महापुण्यं सर्वपातकनाशनम्
ଶ୍ରୀ ମାର୍କଣ୍ଡେୟ କହିଲେ—ତାପରେ ଭୃଗୁ-ତୀର୍ଥକୁ ଯିବା ଉଚିତ; ସେ ଅନୁତ୍ତମ ତୀର୍ଥରାଜ। ‘ପୈତାମହ’ ନାମେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ, ମହାପୁଣ୍ୟ ଓ ସର୍ବପାପନାଶକ।
Verse 2
ब्रह्मणा तत्र तीर्थे तु पुरा वर्षशतत्रयम् । आराधनं कृतं शम्भोः कस्मिंश्चित्कारणान्तरे
ସେହି ତୀର୍ଥରେ ପୁରାକାଳରେ ବ୍ରହ୍ମା କୌଣସି କାରଣାନ୍ତରରୁ ଶମ୍ଭୁଙ୍କୁ ତିନିଶେ ବର୍ଷ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଆରାଧନା କରିଥିଲେ।
Verse 3
युधिष्ठिर उवाच । किमर्थं मुनिशार्दूल ब्रह्मा लोकपितामहः । आराधयद्देवदेवं महाभक्त्या महेश्वरम्
ଯୁଧିଷ୍ଠିର କହିଲେ—ହେ ମୁନିଶାର୍ଦୂଳ! ଲୋକପିତାମହ ବ୍ରହ୍ମା କେଉଁ କାରଣରୁ ଦେବଦେବ ମହେଶ୍ୱରଙ୍କୁ ମହାଭକ୍ତିରେ ଆରାଧନା କଲେ?
Verse 4
आराध्यः सर्वभूतानां जगद्भर्ता जगद्गुरुः । श्रोतव्यं श्रोतुमिच्छामि महदाश्चर्यमुत्तमम्
ସେ ସମସ୍ତ ଭୂତଜନଙ୍କର ଆରାଧ୍ୟ, ଜଗତ୍ଧର୍ତା ଓ ଜଗଦ୍ଗୁରୁ। ଶ୍ରବଣଯୋଗ୍ୟ ସେଇ ମହାନ୍ ଓ ପରମ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟକୁ ମୁଁ ଶୁଣିବାକୁ ଇଚ୍ଛା କରୁଛି।
Verse 5
धर्मपुत्रवचः श्रुत्वा मार्कण्डेयो मुनीश्वरः । कथयामास तद्वृत्तमितिहासं पुरातनम्
ଧର୍ମପୁତ୍ର (ଯୁଧିଷ୍ଠିର)ଙ୍କ ବଚନ ଶୁଣି ମୁନିଶ୍ରେଷ୍ଠ ମାର୍କଣ୍ଡେୟ ସେଇ ପୁରାତନ ବୃତ୍ତାନ୍ତ—ପ୍ରାଚୀନ ଇତିହାସ—କହିବାକୁ ଆରମ୍ଭ କଲେ।
Verse 6
मार्कण्डेय उवाच । स्वपुत्रिकामभिगन्तुमिच्छन्पूर्वं पितामहः । शप्तस्तु देवदेवेन कोपाविष्टेन सत्तम
ମାର୍କଣ୍ଡେୟ କହିଲେ—ହେ ସତ୍ତମ! ପୂର୍ବେ ପିତାମହ (ବ୍ରହ୍ମା) ନିଜ କନ୍ୟାଙ୍କୁ ଅଭିଗମନ କରିବାକୁ ଇଚ୍ଛା କଲେ; ତେବେ କ୍ରୋଧାବିଷ୍ଟ ଦେବଦେବ ତାଙ୍କୁ ଶାପ ଦେଲେ।
Verse 7
वेदास्तव विनश्यन्ति ज्ञानं च कमलासन । अपूज्यः सर्वलोकानां भविष्यसि न संशयः
ହେ କମଳାସନ! ତୋର ବେଦମାନେ ଓ ଜ୍ଞାନ କ୍ଷୟ ପାଇବ; ସମସ୍ତ ଲୋକରେ ତୁ ଅପୂଜ୍ୟ ହେବୁ—ଏଥିରେ ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ।
Verse 8
एवं दत्ते ततः शापे ब्रह्मा खेदावृतस्तदा । रेवाया उत्तरे कूले स्नात्वा वर्षशतत्रयम् । तोषयामास देवेशं तुष्टः प्रोवाच शङ्करः
ଏଭଳି ଶାପ ଦିଆଯାଇବା ପରେ ବ୍ରହ୍ମା ଶୋକାବୃତ ହେଲେ। ରେବା ନଦୀର ଉତ୍ତର କୂଳରେ ତିନିଶେ ବର୍ଷ ସ୍ନାନ କରି ଦେବେଶଙ୍କୁ ପ୍ରସନ୍ନ କଲେ। ପ୍ରସନ୍ନ ଶଙ୍କର କହିଲେ।
Verse 9
पूज्यस्त्वं भविता लोके प्राप्ते पर्वणि पर्वणि । अहमत्र च वत्स्यामि देवैश्च पितृभिः सह
ପ୍ରତ୍ୟେକ ପର୍ବ ଆସିଲେ ପର୍ବେ ପର୍ବେ ତୁମେ ଲୋକେ ପୂଜ୍ୟ ହେବ। ଏବଂ ମୁଁ ମଧ୍ୟ ଏଠାରେ ଦେବମାନେ ଓ ପିତୃମାନଙ୍କ ସହ ବସିବି।
Verse 10
श्रीमार्कण्डेय उवाच । तदाप्रभृति तत्तीर्थं ख्यातिं प्राप्तं पितामहात् । सर्वपापहरं पुण्यं सर्वतीर्थेष्वनुत्तमम्
ଶ୍ରୀ ମାର୍କଣ୍ଡେୟ କହିଲେ—ସେହି ସମୟରୁ ପିତାମହ (ବ୍ରହ୍ମା) ଦ୍ୱାରା ସେ ତୀର୍ଥ ଖ୍ୟାତି ପାଇଲା। ଏହା ପୁଣ୍ୟମୟ, ସର୍ବପାପହର ଏବଂ ସମସ୍ତ ତୀର୍ଥମଧ୍ୟରେ ଅନୁତ୍ତମ।
Verse 11
तत्र भाद्रपदे मासि कृष्णपक्षे विशेषतः । अमावास्यां तु यः स्नात्वा तर्पयेत्पितृदेवताः
ସେଠାରେ—ବିଶେଷତଃ ଭାଦ୍ରପଦ ମାସର କୃଷ୍ଣପକ୍ଷରେ—ଅମାବାସ୍ୟା ଦିନ ସ୍ନାନ କରି ପିତୃଦେବତାମାନଙ୍କୁ ତର୍ପଣ କରେ ଯେ…
Verse 12
पिण्डदानेन चैकेन तिलतोयेन वा नृप । तृप्यन्ति द्वादशाब्दानि पितरो नात्र संशयः
ହେ ନୃପ! କେବଳ ଗୋଟିଏ ପିଣ୍ଡଦାନରେ, କିମ୍ବା ତିଳମିଶ୍ରିତ ଜଳରେ ମଧ୍ୟ, ପିତୃମାନେ ବାରୋ ବର୍ଷ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ତୃପ୍ତ ରହନ୍ତି—ଏଥିରେ ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ।
Verse 13
कन्यागते तु यस्तत्र नित्यं श्राद्धप्रदो भवेत् । अवाप्य तृप्तिं तत्पूर्वे वल्गन्ति च हसन्ति च
କିନ୍ତୁ ସୂର୍ଯ୍ୟ କନ୍ୟାରାଶିରେ ପ୍ରବେଶ କଲେ, ଯେ ସେଠାରେ ନିତ୍ୟ ଶ୍ରାଦ୍ଧ ଦାନ କରେ—ତୃପ୍ତି ପାଇ ତାଙ୍କ ପୂର୍ବଜମାନେ ଆନନ୍ଦରେ ଉଲ୍ଲସିତ ହୋଇ ହସନ୍ତି ଓ ହର୍ଷିତ ହୁଅନ୍ତି।
Verse 14
सर्वेषु पितृतीर्थेषु श्राद्धं कृत्वास्ति यत्फलम् । तत्फलं समवाप्नोति दर्शे तत्र न संशयः
ସମସ୍ତ ପିତୃତୀର୍ଥରେ ଶ୍ରାଦ୍ଧ କଲେ ଯେ ଫଳ ମିଳେ, ସେଇ ଫଳ ତାହାଁ ଦର୍ଶ (ଅମାବାସ୍ୟା) ଦିନେ ଶ୍ରାଦ୍ଧ କଲେ ନିଶ୍ଚୟ ମିଳେ—ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ।
Verse 15
पैतामहे नरः स्नात्वा पूजयन्पार्वतीपतिम् । मुच्यते नात्र सन्देहः पातकैश्चोपपातकैः
ପୈତାମହ ତୀର୍ଥରେ ମନୁଷ୍ୟ ସ୍ନାନ କରି ପାର୍ବତୀପତି ଭଗବାନ ଶିବଙ୍କୁ ପୂଜା କଲେ, ସେ ପାପ ଓ ଉପପାପରୁ ମଧ୍ୟ ନିଶ୍ଚୟ ମୁକ୍ତ ହୁଏ।
Verse 16
तत्र तीर्थे मृतानां तु नराणां भावितात्मनाम् । अनिवर्तिका गती राजन्रुद्रलोकादसंशयम्
ହେ ରାଜନ, ସେଇ ତୀର୍ଥରେ ଶୁଦ୍ଧ-ମନ ଓ ନିୟମିତ ଲୋକମାନେ ମୃତ୍ୟୁବରଣ କଲେ ତାଙ୍କର ଗତି ଅନିବର୍ତ୍ତନୀୟ ହୁଏ; ସେମାନେ ନିଶ୍ଚୟ ରୁଦ୍ରଲୋକ ପ୍ରାପ୍ତ କରି ପୁନଃ ଫେରନ୍ତି ନାହିଁ।
Verse 204
अध्यायः
ଅଧ୍ୟାୟ (ଅଧ୍ୟାୟ-ସମାପ୍ତି ସୂଚକ)।