Adhyaya 1

Verse 1

। अध्याय

ଅଧ୍ୟାୟ ଆରମ୍ଭ।

Verse 2

ॐ नमः श्रीपुरुषोत्तमाय । ॐ नमः श्रीनर्मदायै । ॐ नमो हरिहरहिरण्यगर्भेभ्यो नमो व्यासवाल्मीकिशुकपराशरेभ्यो नमो गुरुगोब्राह्मणेभ्यः । ॐ मज्जन्मातङ्गगण्डच्युतमदमदिरामोदमत्तालिमालं स्नानैः सिद्धाङ्गनानां कुचयुगविगलत्कुङ्कुमासङ्गपिङ्गम् । सायं प्रातर्मुनीनां कुसुमचयसमाच्छन्नतीरस्थवृक्षं पायाद्वो नर्मदाम्भः करिमकरकराक्रान्तरहंस्तरंगम्

ॐ ନମଃ ଶ୍ରୀପୁରୁଷୋତ୍ତମାୟ। ॐ ନମଃ ଶ୍ରୀନର୍ମଦାୟୈ (ରେବାୟୈ)। ହରି, ହର ଓ ହିରଣ୍ୟଗର୍ଭଙ୍କୁ ନମସ୍କାର; ବ୍ୟାସ, ବାଲ୍ମୀକି, ଶୁକ ଓ ପରାଶରଙ୍କୁ ନମସ୍କାର; ଗୁରୁ, ଗୋ ଓ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କୁ ନମସ୍କାର। ସ୍ନାନରତ ହାତୀମାନଙ୍କ ଗଣ୍ଡସ୍ଥଳରୁ ଝରୁଥିବା ମଦରସର ସୁଗନ୍ଧରେ ସୁରଭିତ, ସିଦ୍ଧାଙ୍ଗନାମାନଙ୍କ ସ୍ନାନରେ ସ୍ତନଯୁଗଳରୁ ଧୋଇ ଝରିଥିବା କୁଙ୍କୁମରସରେ ରକ୍ତିମ, ପ୍ରାତଃ–ସାୟଂ ମୁନିମାନେ ସଂଗ୍ରହ କରିଥିବା ପୁଷ୍ପରାଶିରେ ଆଚ୍ଛାଦିତ ତୀରସ୍ଥ ବୃକ୍ଷମାଳା-ଶୋଭିତ, ହାତୀ ଓ ମକରଙ୍କ କରସ୍ପର୍ଶରେ ଉଦ୍ବେଳିତ ତରଙ୍ଗ ଉପରେ ହଂସବିହାରିଣୀ—ଏମିତି ନର୍ମଦାଜଳ ଆପଣମାନଙ୍କୁ ରକ୍ଷା କରୁ।

Verse 3

उभयतटपुण्यतीर्था प्रक्षालितसकलललोकदुरितौघा । देवमुनिमनुजवन्द्या हरतु सदा नर्मदा दुरितम्

ଯାହାର ଉଭୟ ତଟ ପୁଣ୍ୟତୀର୍ଥରେ ପବିତ୍ର, ଯିଏ ସମସ୍ତ ଲୋକର ପାପପ୍ରବାହକୁ ପ୍ରକ୍ଷାଳିତ କରନ୍ତି, ଏବଂ ଯାହାଙ୍କୁ ଦେବ–ମୁନି–ମନୁଷ୍ୟ ବନ୍ଦନା କରନ୍ତି—ସେଇ ନର୍ମଦା ସଦା ଆମ ଦୁରିତ (ପାପ) ହରଣ କରୁନ୍ତୁ।

Verse 4

नाशयतु दुरितमखिलं भूतं भव्यं भवच्च भुवि भविनाम् । सकलपवित्रि तव सुधा पुण्यजला नर्मदा भवति

ଭୂମିରେ ବସୁଥିବା ଜୀବମାନଙ୍କର ଭୂତ, ଭବିଷ୍ୟତ ଓ ବର୍ତ୍ତମାନ—ତିନି କାଳରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ସମସ୍ତ ଦୁରିତ (ପାପ) ସେ ନାଶ କରୁନ୍ତୁ। ହେ ସକଳପବିତ୍ରିଣୀ! ଆପଣଙ୍କ ଅମୃତସମ ସୁଧାହି ପୁଣ୍ୟଜଳରୂପେ ନର୍ମଦା ହୁଏ।

Verse 5

तटपुलिनं शिवदेवा यस्या यतयोऽपि कामयन्ते वा । मुनिनिवहविहितसेवा शिवाय मम जायतां रेवा

ରେବା ମୋର କଲ୍ୟାଣକାରିଣୀ ହେଉନ୍ତୁ—ଯାହାର ତଟ ଓ ବାଲୁକାପୁଲିନକୁ ଶିବଦେବସ୍ୱରୂପ ଯତିମାନେ ମଧ୍ୟ କାମନା କରନ୍ତି; ଯାହାକୁ ମୁନିସମୂହ ସେବା କରନ୍ତି; ଯିଏ ଶିବଭକ୍ତା ଓ ମଙ୍ଗଳମୟୀ।

Verse 6

नारायणं नमस्कृत्वा नरं चैव नरोत्तमम् । देवीं सरस्वतीं व्यासं ततो जयमुदीरयेत्

ନାରାୟଣଙ୍କୁ ନମସ୍କାର କରି, ନରୋତ୍ତମ ନରଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ; ଦେବୀ ସରସ୍ୱତୀ ଓ ବ୍ୟାସଙ୍କୁ ବନ୍ଦନା କରି, ପରେ ‘ଜୟ’ ବୋଲି ଉଚ୍ଚାରଣ କରିବା ଉଚିତ।

Verse 7

नैमिषे पुण्यनिलये नानाऋषिनिषेविते । शौनकः सत्रमासीनः सूत पप्रच्छ विस्तरात्

ପୁଣ୍ୟନିଲୟ ନୈମିଷରେ, ଯେଉଁଠାରେ ନାନା ଋଷିମାନେ ନିଷେବିତ, ସତ୍ରଯଜ୍ଞରେ ଆସୀନ ଶୌନକ ସୂତଙ୍କୁ ବିସ୍ତାରରେ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ।

Verse 8

मन्येऽहं धर्मनैपुण्यं त्वयि सूत सदार्चितम् । पुण्यामृतकथावक्ता व्याससशिष्यस्त्वमेव हि

ହେ ସୂତ! ମୁଁ ମନେ କରେ ଧର୍ମନୈପୁଣ୍ୟ ସଦା ତୁମରେ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ; କାରଣ ତୁମେ ପୁଣ୍ୟାମୃତସମ କଥାର ବକ୍ତା, ଏବଂ ସତ୍ୟରେ ବ୍ୟାସଙ୍କ ଶିଷ୍ୟ।

Verse 9

अतस्त्वां परिपृच्छामि धर्मतीर्थाश्रयं कवे । बहूनि सन्ति तीर्थानि बहुशो मे श्रुतानि च

ଏହେତୁ, ହେ କବି, ଧର୍ମ ଓ ତୀର୍ଥମାନଙ୍କର ଆଶ୍ରୟସ୍ୱରୂପ, ମୁଁ ତୁମକୁ ପ୍ରଶ୍ନ କରୁଛି। ତୀର୍ଥ ଅନେକ ଅଛି, ଏବଂ ସେମାନଙ୍କ ବିଷୟରେ ମୁଁ ବାରମ୍ବାର ବହୁତ ଶୁଣିଛି।

Verse 10

श्रुता दिव्यनदी ब्राह्मी तथा विष्णुनदी मया । तृतीया न मया क्वापि श्रुता रौद्री सरिद्वरा

ମୁଁ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଦିବ୍ୟ ନଦୀ ଓ ସେହିପରି ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ନଦୀ ବିଷୟରେ ଶୁଣିଛି; କିନ୍ତୁ କେଉଁଠିମଧ୍ୟ ତୃତୀୟ—ରୁଦ୍ରଙ୍କ ପରମ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ନଦୀ—ଶୁଣିନାହିଁ।

Verse 11

तां वेदगर्भां विख्यातां विबुधौघाभिवन्दिताम् । वद मे त्वं महाप्राज्ञ तीर्थपूगपरिष्कृताम्

ହେ ମହାପ୍ରାଜ୍ଞ! ବେଦଗର୍ଭା, ବିଖ୍ୟାତ, ଦେବସମୂହଦ୍ୱାରା ଅଭିବନ୍ଦିତ ଏବଂ ଅନେକ ତୀର୍ଥରେ ଶୋଭିତ ସେହି ନଦୀ ବିଷୟରେ ମୋତେ କହନ୍ତୁ।

Verse 12

कं देशमाश्रिता रेवा कथं श्रीरुद्रसंभवा । तत्संश्रितानि तीर्थानि यानि तानि वदस्व मे

ରେବା (ନର୍ମଦା) କେଉଁ ଦେଶରେ ଅବସ୍ଥିତ, ଏବଂ ସେ କିପରି ‘ଶ୍ରୀରୁଦ୍ରସମ୍ଭବା’? ତାଙ୍କ ଆଶ୍ରୟରେ ଯେଯେ ତୀର୍ଥ ଅଛି, ସେସବୁ ମୋତେ କହନ୍ତୁ।

Verse 13

सूत उवाच । साधु पृष्टं कुलपते चरित्रं नर्मदाश्रितम् । चित्रं पवित्रं दोषघ्नं श्रुतमुक्तं च सत्तम

ସୂତ କହିଲେ—ହେ କୁଳପତେ! ନର୍ମଦା-ଆଶ୍ରିତ ଏହି ଚରିତ୍ର ବିଷୟରେ ତୁମେ ଭଲ ପ୍ରଶ୍ନ କରିଛ। ଏହା ଅଦ୍ଭୁତ, ପବିତ୍ର, ଦୋଷନାଶକ; ହେ ସତ୍ତମ, ଏହା ଶୁଣିବା ଓ କହିବା ଯୋଗ୍ୟ।

Verse 14

वेदोपवेदवेदाङ्गादीन्यभिव्यस्य पूरितः । अष्टादशपुराणानां वक्ता सत्यवतीसुतः

ବେଦ, ଉପବେଦ, ବେଦାଙ୍ଗ ଆଦିକୁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରି, ସତ୍ୟବତୀପୁତ୍ର (ବ୍ୟାସ) ଅଷ୍ଟାଦଶ ପୁରାଣଙ୍କର ପ୍ରବକ୍ତା ହେଲେ।

Verse 15

तं नमस्कृत्य वक्ष्यामि पुराणानि यथाक्रमम् । येषामभिव्याहरणादभिवृद्धिर्वृषायुषोः

ତାଙ୍କୁ ନମସ୍କାର କରି ମୁଁ ଯଥାକ୍ରମେ ପୁରାଣମାନଙ୍କୁ କହିବି; ଯାହାଙ୍କର ଭକ୍ତିପୂର୍ବକ ଉଚ୍ଚାରଣରେ ଧର୍ମ ଓ ଆୟୁ ବୃଦ୍ଧି ପାଏ।

Verse 16

श्रुतिः स्मृतिश्च विप्राणां चक्षुषी परिकीर्तिते । काणस्तत्रैकया हीनो द्वाभ्यामन्धः प्रकीर्तितः

ଶ୍ରୁତି ଓ ସ୍ମୃତି ବିପ୍ରମାନଙ୍କର ଦୁଇ ଚକ୍ଷୁ ବୋଲି କୁହାଯାଏ; ଗୋଟିଏ ନଥିଲେ କାଣା, ଦୁଇଟି ନଥିଲେ ଅନ୍ଧ ବୋଲି ପ୍ରକୀର୍ତ୍ତିତ।

Verse 17

श्रुतिस्मृतिपुराणानि विदुषां लोचनत्रयम् । यस्त्रिभिर्नयनैः पश्येत्सोऽंशो माहेश्वरो मतः

ଶ୍ରୁତି, ସ୍ମୃତି ଓ ପୁରାଣ—ଏହିମାନେ ବିଦ୍ୱାନଙ୍କର ତ୍ରିନୟନ; ଯେ ଏ ତିନି ନୟନରେ ଦେଖେ, ସେ ମହେଶ୍ୱର (ଶିବ)ଙ୍କ ଅଂଶ ବୋଲି ମତ।

Verse 18

आत्मनो वेदविद्या च ईश्वरेण विनिर्मिता । शौनकीया च पौराणी धर्मशास्त्रात्मिका च या

ଆତ୍ମହିତ ପାଇଁ ଈଶ୍ୱର ଦ୍ୱାରା ବେଦବିଦ୍ୟା ନିର୍ମିତ; ଏବଂ ଶୌନକ-ସମ୍ବନ୍ଧୀୟ ପୌରାଣିକ ପରମ୍ପରା ମଧ୍ୟ ଅଛି, ଯାହା ଧର୍ମଶାସ୍ତ୍ରସ୍ୱରୂପ।

Verse 19

तिस्रो विद्या इमा मुख्याः सर्वशास्त्रविनिर्णये । पुराणं पञ्चमो वेद इति ब्रह्मानुशासनम्

ସମସ୍ତ ଶାସ୍ତ୍ରନିର୍ଣ୍ଣୟରେ ଏହି ତିନି ବିଦ୍ୟା ମୁଖ୍ୟ; ‘ପୁରାଣ ପଞ୍ଚମ ବେଦ’—ଏହା ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଅନୁଶାସନ।

Verse 20

यो न वेद पुराणं हि न स वेदात्र किंचन । कतमः स हि धर्मोऽस्ति किं वा ज्ञानं तथाविधम्

ଯେ ପୁରାଣକୁ ଜାଣେ ନାହିଁ, ସେ ଏଠାରେ କିଛିମଧ୍ୟ ଜାଣେ ନାହିଁ। ତାହାହେଲେ ତାହାର ଧର୍ମ କ’ଣ, ଏବଂ ସେପରି ଜ୍ଞାନ କେଉଁଠି?

Verse 21

अन्यद्वा तत्किमत्राह पुराणे यन्न दृश्यते । वेदाः प्रतिष्ठिताः पूर्वं पुराणे नात्र संशयः

ଏଠାରେ ଆଉ କ’ଣ କହିବା? ପୁରାଣରେ ଯାହା ଦେଖାଯାଏ ନାହିଁ, ତାହା ସତ୍ୟରେ କେଉଁଠି ମଧ୍ୟ ନାହିଁ। ବେଦମାନେ ମଧ୍ୟ ପ୍ରଥମେ ପୁରାଣରେ ହିଁ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ—ଏଥିରେ ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ।

Verse 22

बिभेत्यल्पश्रुताद्वेदो मामयं प्रतरिष्यति । इतिहासपुराणैश्च कृतोऽयं निश्चयः पुरा

ଅଳ୍ପଶ୍ରୁତ ଲୋକକୁ ବେଦ ଭୟ କରେ—“ଏ ମୋତେ ଭୁଲ୍ ବୁଝି ଅତିକ୍ରମ କରିବ” ବୋଲି। ତେଣୁ ପୁରାତନକାଳରୁ ଇତିହାସ-ପୁରାଣ ଦ୍ୱାରା ଏହି ନିଶ୍ଚୟ ସ୍ଥିର ହୋଇଛି: ସେମାନଙ୍କ ଆଧାରରେ ହିଁ ବେଦକୁ ଆଶ୍ରୟ କରିବା ଉଚିତ।

Verse 23

आत्मा पुराणं वेदानां पृथगंगानि तानि षट् । यच्च दृष्टं हि वेदेषु तद्दृष्टं स्मृतिभिः किल

ପୁରାଣ ବେଦମାନଙ୍କର ପ୍ରାଣସ୍ୱରୂପ; ସେମାନଙ୍କ ଛଅ ଅଙ୍ଗ ପୃଥକ୍ ସହାୟକ। ବେଦରେ ଯାହା ଦେଖାଯାଏ, ସେହିଟି ସ୍ମୃତିରେ ମଧ୍ୟ ଦେଖାଯାଏ ବୋଲି କୁହାଯାଏ।

Verse 24

उभाभ्यां यत्तु दृष्टं हि तत्पुराणेषु गीयते । पुराणं सर्वशास्त्राणां प्रथमं ब्रह्मणः स्मृतम्

ବେଦ ଓ ସ୍ମୃତି—ଉଭୟରେ ଯାହା ତତ୍ତ୍ୱ ଦେଖାଯାଏ, ସେହି ଶିକ୍ଷା ପୁରାଣମାନେ ଗାନ କରନ୍ତି। ପୁରାଣକୁ ସମସ୍ତ ଶାସ୍ତ୍ରମଧ୍ୟରେ ପ୍ରଥମ, ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ସ୍ମୃତିରୁ ଉଦ୍ଭୂତ ବୋଲି ସ୍ମରଣ କରାଯାଏ।

Verse 25

अनन्तरं च वक्त्रेभ्यो वेदास्तस्य विनिर्गताः । पुराणमेकमेवासीदस्मिन् कल्पान्तरे मुने

ତଦନନ୍ତରେ ତାହାଙ୍କ ମୁଖମାନଙ୍କୁ ଥେକେ ବେଦମାନେ ପ୍ରକଟ ହେଲେ। କିନ୍ତୁ, ହେ ମୁନି, ପୂର୍ବ କଳ୍ପାନ୍ତରେ କେବଳ ଗୋଟିଏ ପୁରାଣ ଥିଲା।

Verse 26

त्रिवर्गसाधनं पुण्यं शतकोटिप्रविस्तरम् । स्मृत्वा जगाद च मुनीन्प्रति देवश्चतुर्मुखः

ତ୍ରିବର୍ଗସାଧନକାରୀ, ପରମ ପୁଣ୍ୟଦାୟକ ଓ ଶତକୋଟି ବିସ୍ତାରବିଶିଷ୍ଟ ସେହି ପୁରାଣକୁ ସ୍ମରଣ କରି ଚତୁର୍ମୁଖ ଦେବ ବ୍ରହ୍ମା ମୁନିମାନଙ୍କ ପ୍ରତି ତାହା କହିଲେ।

Verse 27

प्रवृत्तिः सर्वशास्त्राणां पुराणस्याभवत्ततः । कालेनाग्रहणं दृष्ट्वा पुराणस्य ततो मुनिः

ସେହି ପୁରାଣରୁ ହିଁ ସମସ୍ତ ଶାସ୍ତ୍ରମାନଙ୍କର ପ୍ରବୃତ୍ତି ଓ ବିକାଶ ହେଲା। ପରେ କାଳକ୍ରମେ ପୁରାଣ ଯଥାର୍ଥ ଭାବେ ଗ୍ରହଣ ହେଉନଥିବା ଦେଖି ମୁନି ତାହାର ସଂରକ୍ଷଣ ପାଇଁ ପଦକ୍ଷେପ ନେଲେ।

Verse 28

व्यासरूपं विभुः कृत्वा संहरेत्स युगे युगे । अष्टलक्षप्रमाणे तु द्वापरे द्वापरे सदा

ବିଭୁ ପ୍ରଭୁ ଯୁଗେ ଯୁଗେ ବ୍ୟାସରୂପ ଧାରଣ କରି ତାହାକୁ ସଂକଳନ ଓ ବ୍ୟବସ୍ଥା କରନ୍ତି। ପ୍ରତ୍ୟେକ ଦ୍ୱାପରଯୁଗରେ ତାହାର ପ୍ରମାଣ ସଦା ଆଠ ଲକ୍ଷ (ଶ୍ଲୋକ/ମାତ୍ରା) ରହେ।

Verse 29

तदष्टादशधा कृत्वा भूलोकेऽस्मिन् प्रभाष्यते । अद्यापि देवलोके तच्छतकोटिप्रविस्तरम्

ତାହାକୁ ଅଷ୍ଟାଦଶ ଭାଗରେ ବିଭକ୍ତ କରି ଏହି ଭୂଲୋକରେ ପ୍ରଚାର କରାଯାଏ। ଏବଂ ଆଜି ମଧ୍ୟ ଦେବଲୋକରେ ସେହି ପୁରାଣ ଶତକୋଟି ବିସ୍ତାରରେ ହିଁ ବିରାଜମାନ।

Verse 30

तथात्र चतुर्लक्षं संक्षेपेण निवेशितम् । पुराणानि दशाष्टौ च साम्प्रतं तदिहोच्यते । नामतस्तानि वक्ष्यामि शृणु त्वमृषिसत्तम

ଏଠାରେ ସଂକ୍ଷେପରେ ଚାରି ଲକ୍ଷ (ଶ୍ଲୋକ-ପରିମାଣ) ସ୍ଥାପିତ ହୋଇଛି। ବର୍ତ୍ତମାନ ଏଠାରେ ଅଷ୍ଟାଦଶ ପୁରାଣ ଉପଦେଶିତ ହୁଏ। ଏବେ ମୁଁ ସେମାନଙ୍କ ନାମ କହିବି—ହେ ଋଷିଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଶୁଣ।

Verse 31

सर्गश्च प्रतिसर्गश्च वंशो मन्वन्तराणि च । वंशानुचरितं चैव पुराणं पञ्चलक्षणम्

ସର୍ଗ, ପ୍ରତିସର୍ଗ, ବଂଶ, ମନ୍ୱନ୍ତର ଏବଂ ବଂଶାନୁଚରିତ—ଏହି ପାଞ୍ଚ ଲକ୍ଷଣ ଥିଲେ ତାହାକୁ ‘ପୁରାଣ’ କୁହାଯାଏ।

Verse 32

ब्राह्मं पुराणं तत्राद्यं संहितायां विभूषितम् । श्लोकानां दशसाहस्रं नानापुण्यकथायुतम्

ସେମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ପ୍ରଥମ ‘ବ୍ରାହ୍ମ ପୁରାଣ’ ସଂହିତା-ରୂପେ ବିଭୂଷିତ। ଏଥିରେ ଦଶ ହଜାର ଶ୍ଲୋକ ଅଛି ଏବଂ ନାନା ପୁଣ୍ୟପ୍ରଦ କଥାରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ।

Verse 33

पाद्मं च पञ्चपञ्चाशत्सहस्राणि निगद्यते । तृतीयं वैष्णवंनाम त्रयोविंशतिसंख्यया

ପାଦ୍ମ ପୁରାଣ ପଞ୍ଚପଞ୍ଚାଶତ୍ ସହସ୍ର ଶ୍ଲୋକର ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ତୃତୀୟଟି ‘ବୈଷ୍ଣବ’ ନାମକ ପୁରାଣ, ଯାହାର ସଂଖ୍ୟା ତେଇଶ ହଜାର (ଶ୍ଲୋକ)।

Verse 34

चतुर्थं वायुना प्रोक्तं वायवीयमिति स्मृतम् । शिवभक्तिसमायोगाच्छैवं तच्चापराख्यया

ଚତୁର୍ଥଟି ବାୟୁଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ପ୍ରୋକ୍ତ; ଏହା ‘ବାୟବୀୟ’ ଭାବେ ସ୍ମୃତ। ଶିବଭକ୍ତି ସହ ସମ୍ବନ୍ଧ ଥିବାରୁ ଅନ୍ୟ ନାମରେ ‘ଶୈବ’ ବୋଲି ମଧ୍ୟ ପରିଚିତ।

Verse 35

चतुर्विंशतिसंख्यातं सहस्राणि तु शौनक । चतुर्भिः पर्वभिः प्रोक्तं भविष्यं पञ्चमं तथा

ହେ ଶୌନକ! ଏହାର ଗ୍ରନ୍ଥବିସ୍ତାର ଚବିଶ ହଜାର ଶ୍ଲୋକ ବୋଲି କୁହାଯାଇଛି। ଏବଂ ପଞ୍ଚମ ଭବିଷ୍ୟପୁରାଣ ମଧ୍ୟ ଚାରି ପର୍ବରେ ଉପଦିଷ୍ଟ।

Verse 36

चतुर्दशसहस्राणि तथा पञ्च शतानि तत् । मार्कण्डं नवसाहस्रं षष्ठं तत्परिकीर्तितम्

ସେହି ପୁରାଣ ଚୌଦ ହଜାର ପାଞ୍ଚଶେ ଶ୍ଲୋକ ପରିମାଣ ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ମାର୍କଣ୍ଡେୟ ପୁରାଣ ନଅ ହଜାର ଶ୍ଲୋକର; ତାହା ଷଷ୍ଠ ବୋଲି ପ୍ରକୀର୍ତ୍ତିତ।

Verse 37

आग्नेयं सप्तमं प्रोक्तं सहस्राणि तु षोडश । अष्टमं नारदीयं तु प्रोक्तं वै पञ्चविंशतिः

ଆଗ୍ନେୟ ପୁରାଣ ସପ୍ତମ ବୋଲି କୁହାଯାଇଛି; ତାହାରେ ଷୋଳ ହଜାର ଶ୍ଲୋକ ଅଛି। ଅଷ୍ଟମ ନାରଦୀୟ ପୁରାଣ ପଚିଶ ହଜାର ଶ୍ଲୋକର ବୋଲି ଘୋଷିତ।

Verse 38

नवमं भगवन्नाम भागद्वयविभूषितम् । तदष्टादशसाहस्रं प्रोच्यते ग्रन्थसंख्यया

ନବମଟି ‘ଭାଗବତ’ ନାମକ ପୁରାଣ, ଯାହା ଦୁଇ ଭାଗରେ ବିଭୂଷିତ। ତାହାର ଗ୍ରନ୍ଥସଂଖ୍ୟା ଅଠାର ହଜାର ଶ୍ଲୋକ ବୋଲି କୁହାଯାଏ।

Verse 39

दशमं ब्रह्मवैवर्तं तावत्संख्यमिहोच्यते । लैङ्गमेकादशं ज्ञेयं तथैकादशसंख्यया

ଦଶମଟି ବ୍ରହ୍ମବୈବର୍ତ୍ତ ପୁରାଣ; ଏଠାରେ ତାହାର ଶ୍ଲୋକସଂଖ୍ୟା ମଧ୍ୟ ସେତିକି ବୋଲି କୁହାଯାଇଛି। ଏକାଦଶ ଲୈଙ୍ଗ (ଲିଙ୍ଗ) ପୁରାଣ ଜାଣିବା ଉଚିତ; ତାହାର ସଂଖ୍ୟା ଏକାଦଶ ହଜାର ଶ୍ଲୋକ ବୋଲି କଥିତ।

Verse 40

भागद्वयं विरचितं तल्लिङ्गमृषिपुंगव । चतुर्विंशतिसाहस्रं वाराहं द्वादशं विदुः

ହେ ଋଷିପୁଙ୍ଗବ! ସେହି ଲିଙ୍ଗପୁରାଣ ଦୁଇ ଭାଗରେ ବିରଚିତ। ପଣ୍ଡିତମାନେ ବାରାହପୁରାଣକୁ ଦ୍ୱାଦଶମ ବୋଲି ଜାଣନ୍ତି; ତାହାରେ ଚବିଶ ହଜାର ଶ୍ଲୋକ ଅଛି।

Verse 41

विभक्तं सप्तभिः खण्डैः स्कान्दं भाग्यवतां वर । तदेकाशीतिसाहस्रं संख्यया वै निरूपितम्

ହେ ଭାଗ୍ୟବାନମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ! ସ୍କାନ୍ଦପୁରାଣ ସାତ ଖଣ୍ଡରେ ବିଭକ୍ତ। ତାହାର ପରିମାଣ ସଂଖ୍ୟାନୁସାରେ ନିଶ୍ଚୟ ଏକାଶୀ ହଜାର ଶ୍ଲୋକ ବୋଲି ନିରୂପିତ।

Verse 42

ततस्तु वामनं नाम चतुर्दशतमं स्मृतम् । संख्यया दशसाहस्रं प्रोक्तं कुलपते पुरा

ତାପରେ ‘ବାମନ’ ନାମକ ପୁରାଣ ଚତୁର୍ଦ୍ଦଶମ ବୋଲି ସ୍ମୃତ। ହେ କୁଳପତେ! ପୁରାତନକାଳରେ ତାହାର ସଂଖ୍ୟା ଦଶ ହଜାର ଶ୍ଲୋକ ବୋଲି ପ୍ରୋକ୍ତ ଥିଲା।

Verse 43

कौर्मं पञ्चदशं प्राहुर्भागद्वयविभूषितम् । दशसप्तसहस्राणि पुरा सांख्यपते कलौ

କୌର୍ମପୁରାଣକୁ ପଞ୍ଚଦଶମ ବୋଲି କୁହନ୍ତି; ତାହା ଦୁଇ ଭାଗରେ ବିଭୂଷିତ। ହେ ସାଂଖ୍ୟପତେ! କଳିଯୁଗେ ପୁରାତନକାଳରେ ତାହାର ପରିମାଣ ସତର ହଜାର ଶ୍ଲୋକ ବୋଲି କଥିତ ଥିଲା।

Verse 44

मात्स्यं मत्स्येन यत्प्रोक्तं मनवे षोडशं क्रमात् । तच्चतुर्दशसाहस्रं संख्यया वदतां वर

ମତ୍ସ୍ୟାବତାର ମନୁଙ୍କୁ ଯେ ମାତ୍ସ୍ୟପୁରାଣ ଉପଦେଶ କରିଥିଲେ, ସେହିଟି କ୍ରମରେ ଷୋଡଶ। ହେ ବକ୍ତାମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ! ତାହାର ସଂଖ୍ୟା ଚୌଦ ହଜାର ଶ୍ଲୋକ।

Verse 45

गारुडं सप्तदशमं स्मृतं चैकोनविंशतिः । अष्टादशं तु ब्रह्माण्डं भागद्वयविभूषितम्

ଗାରୁଡ ପୁରାଣ ସପ୍ତଦଶମ ବୋଲି ସ୍ମୃତ; ଏବଂ ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡ ପୁରାଣ ଅଷ୍ଟାଦଶମ, ଦୁଇ ଭାଗରେ ବିଭୂଷିତ।

Verse 46

तच्च द्वादशसाहस्रं शतमष्टसमन्वितम् । तथैवोपपुराणानि यानि चोक्तानि वेधसा

ସେହି ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡ ପୁରାଣ ଦ୍ୱାଦଶ ସହସ୍ର ଶ୍ଲୋକସହ, ଅଧିକରେ ଏକଶେ ଆଠ ସହିତ ଯୁକ୍ତ; ଏହିପରି ବେଧସ (ବ୍ରହ୍ମା) କଥିତ ଉପପୁରାଣମାନେ ମଧ୍ୟ ଅଛନ୍ତି।

Verse 47

इदं ब्रह्मपुराणस्य सुलभं सौरमुत्तमम् । संहिताद्वयसंयुक्तं पुण्यं शिवकथाश्रयम्

ଏହି ଉତ୍ତମ ସୌର (ଉପପୁରାଣ) ବ୍ରହ୍ମପୁରାଣରେ ସୁଲଭ; ଦୁଇ ସଂହିତାରେ ସଂଯୁକ୍ତ, ପୁଣ୍ୟମୟ ଏବଂ ଶିବକଥାଶ୍ରୟ।

Verse 48

आद्या सनत्कुमारोक्ता द्वितीया सूर्यभाषिता । सनत्कुमारनाम्ना हि तद्विख्यातं महामुने

ପ୍ରଥମ ସଂହିତା ସନତ୍କୁମାର କଥିତ; ଦ୍ୱିତୀୟଟି ସୂର୍ଯ୍ୟ ଭାଷିତ। ହେ ମହାମୁନେ, ଏହା ‘ସନତ୍କୁମାର’ ନାମରେ ହିଁ ପ୍ରସିଦ୍ଧ।

Verse 49

द्वितीयं नारसिंहं च पुराणे पाद्मसंज्ञिते । शौकेयं हि तृतीयं तु पुराणे वैष्णवे मतम्

ପଦ୍ମପୁରାଣରେ ଦ୍ୱିତୀୟ (ଉପପୁରାଣ) ‘ନାରସିଂହ’; ତୃତୀୟ ‘ଶୌକେୟ’—ଏହିପରି ବୈଷ୍ଣବ ପୁରାଣ ପରମ୍ପରାର ମତ।

Verse 50

बार्हस्पत्यं चतुर्थं च वायव्यं संमतं सदा । दौर्वाससं पञ्चमं च स्मृतं भागवते सदा

ଚତୁର୍ଥଟି ବାର୍ହସ୍ପତ୍ୟ, ଏବଂ ବାୟବ୍ୟ ସଦା ପ୍ରମାଣରୂପେ ସମ୍ମତ। ପଞ୍ଚମଟି ଦୌର୍ବାସସ—ଭାଗବତ ପରମ୍ପରାରେ ମଧ୍ୟ ସଦା ସ୍ମୃତ।

Verse 51

भविष्ये नारदोक्तं च सूरिभिः कथितं पुरा । कापिलं मानवं चैव तथैवोशनसेरितम्

ଭବିଷ୍ୟ ପୁରାଣରେ ଏହା ନାରଦଙ୍କ ଉକ୍ତ ବୋଲି କୁହାଯାଇଛି, ଏବଂ ପୁରାତନକାଳରେ ଋଷିମାନେ ବର୍ଣ୍ଣନା କରିଥିଲେ। ଏହିପରି କାପିଲ, ମାନବ ଓ ଉଶନସଙ୍କ ଉପଦେଶିତ ଗ୍ରନ୍ଥମାନେ ମଧ୍ୟ ଉଲ୍ଲେଖିତ।

Verse 52

ब्रह्माण्डं वारुणं चाथ कालिकाद्वयमेव च । माहेश्वरं तथा साम्बं सौरं सर्वार्थसंचयम्

‘ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡ’, ‘ବାରୁଣ’ ଏବଂ ‘କାଲିକା’ ନାମର ଦୁଇଟି; ତଥା ‘ମାହେଶ୍ୱର’, ‘ସାମ୍ବ’, ‘ସୌର’ ଓ ‘ସର୍ବାର୍ଥ-ସଞ୍ଚୟ’—ଏହି ନାମଗୁଡ଼ିକ କୁହାଯାଇଛି।

Verse 53

पाराशरं भागवतं कौर्मं चाष्टादशं क्रमात् । एतान्युपपुराणानि मयोक्तानि यथाक्रमम्

ତାପରେ ପାରାଶର, ଭାଗବତ ଓ କୌର୍ମ—ଏଭଳି କ୍ରମରେ ଅଠାରଟି (ପୂର୍ଣ୍ଣ)। ଏହି ଉପପୁରାଣଗୁଡ଼ିକୁ ମୁଁ ଯଥାକ୍ରମେ କହିଛି।

Verse 54

पुराणसंहितामेतां यः पठेद्वा शृणोति च । सोऽनन्तपुण्यभागी स्यान्मृतो ब्रह्मपुरं व्रजेत्

ଯେ କେହି ଏହି ପୁରାଣ-ସଂହିତାକୁ ପଢ଼େ କିମ୍ବା ଶୁଣେ, ସେ ଅନନ୍ତ ପୁଣ୍ୟର ଭାଗୀ ହୁଏ; ଏବଂ ମୃତ୍ୟୁ ପରେ ବ୍ରହ୍ମଲୋକକୁ ଯାଏ।