Adhyaya 22

Verse 1

। श्री मार्कण्डेय उवाच । अतः परं प्रवक्ष्यामि सा विशल्या ह्यभूद्यथा । आश्चर्यभूता लोकस्य सर्वपापक्षयंकरी

ଶ୍ରୀ ମାର୍କଣ୍ଡେୟ କହିଲେ: ଏହା ପରେ ମୁଁ ବର୍ଣ୍ଣନା କରିବି—ସେ କିପରି ‘ବିଶଲ୍ୟା’ ଭାବେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ହେଲା; ଯାହା ଲୋକଙ୍କ ପାଇଁ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟରୂପା ଏବଂ ସର୍ବପାପକ୍ଷୟକାରିଣୀ।

Verse 2

ब्रह्मणो मानसः पुत्रो मुख्यो ह्यग्निरजायत । मुख्यो वह्निरितिप्रोक्त ऋषिः परमधार्मिकः

ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ମାନସପୁତ୍ର ଭାବେ ‘ମୁଖ୍ୟ’ ନାମକ ଅଗ୍ନି ଜନ୍ମ ନେଲେ। ‘ମୁଖ୍ୟ-ବହ୍ନି’ ଭାବେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ସେ ଋଷି ପରମ ଧାର୍ମିକ ଥିଲେ।

Verse 3

तस्य स्वाहाभवत्पत्नी स्मृता दाक्षायणी तु सा । तस्यां मुख्या महाराज त्रयः पुत्रास्तदाऽभवन्

ତାଙ୍କର ପତ୍ନୀ ସ୍ୱାହା; ସେ ଦକ୍ଷଙ୍କ କନ୍ୟା ହେତୁ ‘ଦାକ୍ଷାୟଣୀ’ ବୋଲି ସ୍ମରଣୀୟ। ହେ ମହାରାଜ, ସେଇ ମୁଖ୍ୟଙ୍କୁ ତେବେ ତିନି ପୁତ୍ର ଜନ୍ମିଲେ।

Verse 4

अग्निराहवनीयस्तु दक्षिणाग्निस्तथैव च । गार्हपत्यस्तृतीयस्तु त्रैलोक्यं यैश्च धार्यते

ଅଗ୍ନି ଆହବନୀୟ ରୂପେ, ଏବଂ ଦକ୍ଷିଣାଗ୍ନି ରୂପେ ମଧ୍ୟ ପ୍ରକାଶିତ; ତୃତୀୟଟି ଗାର୍ହପତ୍ୟ ନାମରେ ପରିଚିତ। ଏହି ପବିତ୍ର ଅଗ୍ନିମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ତ୍ରିଲୋକର ନିୟମ ଧାରିତ ରହେ।

Verse 5

तथा वै गार्हपत्योऽग्निर्जज्ञे पुत्रद्वयं शुभम् । पद्मकः शङ्कुनामा च तावुभावग्निसत्तमौ

ସେହିପରି ଗାର୍ହପତ୍ୟ ଅଗ୍ନିରୁ ଦୁଇ ଶୁଭ ପୁତ୍ର ଜନ୍ମିଲେ—ପଦ୍ମକ ଓ ‘ଶଙ୍କୁ’ ନାମକ। ସେ ଦୁହେଁ ଅଗ୍ନିମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଥିଲେ।

Verse 6

वसन्नग्निर्नदीतीरे समाश्रित्य महत्तपः । रुद्रमाराधयामास जितात्मा सुसमाहितः

ନଦୀତୀରେ ବସି ଅଗ୍ନି ମହାତପସ୍ୟାର ଆଶ୍ରୟ ନେଲେ। ଜିତାତ୍ମା ଓ ସୁସମାହିତ ହୋଇ ସେ ରୁଦ୍ରଙ୍କ ଆରାଧନା କଲେ।

Verse 7

दशवर्षसहस्राणि चचार विपुलं तपः । तमुवाच महादेवः प्रसन्नो वृषभध्वजः

ଦଶ ସହସ୍ର ବର୍ଷ ସେ ବିପୁଳ ତପ କଲା। ତାପରେ ବୃଷଭଧ୍ୱଜ ମହାଦେବ ପ୍ରସନ୍ନ ହୋଇ ତାକୁ କହିଲେ।

Verse 8

भोभो ब्रूहि महाभाग यत्ते मनसि वर्तते । दाता ह्यहमसंदेहो यद्यपि स्यात्सुदुर्लभम्

“ହେ ମହାଭାଗ! ତୋ ମନରେ ଯାହା ଅଛି କହ। ତାହା ଅତ୍ୟନ୍ତ ଦୁର୍ଲଭ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ମୁଁ ନିଶ୍ଚୟ ଦେବି।”

Verse 9

अग्निरुवाच । नर्मदेयं महाभागा सरितो याश्च षोडश । भवन्तु मम पत्न्यस्तास्त्वत्प्रसादान्महेश्वर

ଅଗ୍ନି କହିଲା—“ହେ ମହେଶ୍ୱର! ଆପଣଙ୍କ ପ୍ରସାଦରେ ନର୍ମଦା ଓ ଷୋଳ ପୁଣ୍ୟ ସରିତା ମୋର ପତ୍ନୀ ହେଉନ୍ତୁ।”

Verse 10

तासु वै चिन्तितान् पुत्रानग्र्यानुत्पादयाम्यहम् । एष एव वरो देव दीयतां मे महेश्वर

“ତାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ମୁଁ ଚିନ୍ତିତ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ପୁତ୍ରମାନଙ୍କୁ ଜନ୍ମ ଦେବି। ହେ ଦେବ! ଏହି ଏକମାତ୍ର ବର—ହେ ମହେଶ୍ୱର, ମୋତେ ଦିଅ।”

Verse 11

ईश्वर उवाच । एतास्तु धिष्णिनाम्न्यो वै भविष्यन्ति सरिद्वराः । पत्न्यस्तव विशालाक्ष्यो वेदे ख्याता न संशयः

ଈଶ୍ୱର କହିଲେ—“ଏହି ଶ୍ରେଷ୍ଠ ସରିତାମାନେ ‘ଧିଷ୍ଣୀ’ ନାମରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ହେବେ। ବିଶାଳାକ୍ଷୀ ଦେବୀମାନେ ତୋର ପତ୍ନୀ ହେବେ; ବେଦରେ ଖ୍ୟାତ—ନିଶ୍ଚୟ।”

Verse 12

तासां पुत्रा भविष्यन्ति ह्यग्नयो येऽध्वरे स्मृताः । धिष्ण्यानाम सुविख्याता यावदाभूतसम्प्लवम्

ତାଙ୍କର ପୁତ୍ରମାନେ ଯଜ୍ଞରେ ସ୍ମରଣୀୟ ଅଗ୍ନି ହେବେ; ଧିଷ୍ଣ୍ୟ-ଅଗ୍ନି ଭାବେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ହୋଇ, ଭୂତପ୍ରଳୟ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଖ୍ୟାତ ରହିବେ।

Verse 13

एवमुक्त्वा महादेवस्तत्रैवान्तरधीयत । नर्मदा च सरिच्छ्रेष्ठा तस्य भार्या बभूव ह

ଏପରି କହି ମହାଦେବ ସେଠାରେଇ ଅନ୍ତର୍ଧାନ ହେଲେ; ଏବଂ ସରିତ୍‌ଶ୍ରେଷ୍ଠା ନର୍ମଦା ନିଶ୍ଚୟ ତାଙ୍କର ଭାର୍ଯ୍ୟା ହେଲା।

Verse 14

कावेरी कृष्णवेणी च रेवा च यमुना तथा । गोदावरी वितस्ता च चन्द्रभागा इरावती

କାବେରୀ, କୃଷ୍ଣବେଣୀ, ରେବା ଓ ଯମୁନା; ଗୋଦାବରୀ, ବିତସ୍ତା, ଚନ୍ଦ୍ରଭାଗା ଓ ଇରାବତୀ—ଏହି ପ୍ରସିଦ୍ଧ ନଦୀମାନେ ଏହି ପବିତ୍ର ଆଖ୍ୟାନରେ ଘୋଷିତ।

Verse 15

विपाशा कौशिकी चैव सरयूः शतरुद्रिका । शिप्रा सरस्वती चैव ह्रादिनी पावनी तथा

ବିପାଶା ଓ କୌଶିକୀ, ସରୟୂ ଓ ଶତରୁଦ୍ରିକା; ଶିପ୍ରା ଓ ସରସ୍ୱତୀ, ତଥା ହ୍ରାଦିନୀ ଓ ପାବନୀ—ଏମାନେ ମଧ୍ୟ ପାବନକାରୀ ନଦୀମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଉଲ୍ଲେଖିତ।

Verse 16

एताः षोडशा नद्यो वै भार्यार्थं संव्यवस्थिताः । तदात्मानं विभज्याशु धिष्णीषु स महाद्युतिः

ଏହି ଷୋଳଟି ନଦୀ ଭାର୍ଯ୍ୟାର୍ଥେ ନିୟୁକ୍ତ ହେଲେ; ଏବଂ ସେ ମହାଦ୍ୟୁତି ଶୀଘ୍ର ନିଜ ଆତ୍ମତତ୍ତ୍ୱକୁ ସେମାନଙ୍କ ଧିଷ୍ଣି-ନିବାସରେ ବିଭକ୍ତ କଲେ।

Verse 17

व्यभिचारात्तु भर्तुर्वै नर्मदाद्यासु धिष्णिषु । उत्पन्नाः शुचयः पुत्राः सर्वे ते धिष्ण्यपाः स्मृताः

ସ୍ୱାମୀଙ୍କ ବ୍ୟଭିଚାର-ଦୋଷରୁ ନର୍ମଦା ଆଦି ପବିତ୍ର ଧିଷ୍ଣ୍ୟମାନେ ଶୁଚି ପୁତ୍ର ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲେ; ସେମାନେ ସମସ୍ତେ ସେହି ଧାମମାନଙ୍କର ପାଳକ ‘ଧିଷ୍ଣ୍ୟପାଃ’ ବୋଲି ସ୍ମୃତ।

Verse 18

तस्याश्च नर्मदायास्तु धिष्णीन्द्रो नाम विश्रुतः । बभूव पुत्रो बलवान्रूपेणाप्रतिमो नृप

ସେହି ନର୍ମଦାଙ୍କର ‘ଧିଷ୍ଣୀନ୍ଦ୍ର’ ନାମରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ଏକ ପୁତ୍ର ହେଲା; ସେ ବଳବାନ ଓ ରୂପରେ ଅପ୍ରତିମ, ହେ ନୃପ।

Verse 19

ततो देवासुरं युद्धमभवल्लोमहर्षणम् । मयतारकमित्येवं त्रिषु लोकेषु विश्रुतम्

ତାପରେ ଦେବ-ଅସୁରମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଲୋମହର୍ଷଣକର ଭୟଙ୍କର ଯୁଦ୍ଧ ହେଲା; ‘ମୟତାରକ’ ନାମରେ ତ୍ରିଲୋକରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ହେଲା।

Verse 20

तत्र दैत्यैर्महाघोरैर्मयतारपुरोगमैः । ताडितास्ते सुरास्त्रस्ता विष्णुं वै शरणं ययुः

ସେଠାରେ ମୟତାର ଅଗ୍ରଣୀ ଥିବା ମହାଘୋର ଦୈତ୍ୟମାନଙ୍କ ଆଘାତରେ ଭୀତ ଦେବମାନେ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ଶରଣକୁ ଗଲେ।

Verse 21

त्रायस्व नो हृषीकेशा घोरादस्मान्महाभयात् । दैत्यान्सर्वान्संहरस्व मयतारपुरोगमान्

ସେମାନେ କହିଲେ—“ହେ ହୃଷୀକେଶ! ଏହି ଘୋର ମହାଭୟରୁ ଆମକୁ ରକ୍ଷା କର; ମୟତାର ଅଗ୍ରଣୀ ଥିବା ସମସ୍ତ ଦୈତ୍ୟଙ୍କୁ ସଂହାର କର।”

Verse 22

एवमुक्तः स भगवान्दिशो दश व्यलोकयत् । ततो भगवता दृष्टौ रणे पावकमारुतौ

ଏଭଳି କୁହାଯାଇଲେ ଭଗବାନ ଦଶଦିଗକୁ ଅବଲୋକନ କଲେ। ତାପରେ ରଣଭୂମିରେ ଭଗବାନ ପାବକ (ଅଗ୍ନି) ଓ ମାରୁତ (ବାୟୁ)ଙ୍କୁ ଦେଖିଲେ।

Verse 23

आहूतौ विष्णुना तौ तु सकाशं जग्मतुः क्षणात् । स्थितौ तौ प्रणतौ चाग्रे देवदेवस्य धीमतः

ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ଆହ୍ୱାନରେ ସେ ଦୁଇଜଣ କ୍ଷଣମାତ୍ରେ ତାଙ୍କ ସାନ୍ନିଧ୍ୟକୁ ଆସିଲେ। ଧୀମାନ ଦେବଦେବଙ୍କ ସମ୍ମୁଖରେ ସେମାନେ ପ୍ରଣାମ କରି ଦଣ୍ଡାୟମାନ ହେଲେ।

Verse 24

ततो धिष्णिः पावकेन्द्रो देवेनोक्तो महात्मना । निर्दहेमान्महाघोरान्नार्मदेय महासुरान्

ତାପରେ ମହାତ୍ମା ଦେବଙ୍କ ଆଦେଶରେ ଧିଷ୍ଣି—ପାବକେନ୍ଦ୍ର ଅଗ୍ନିଦେବ—ଅତି ଘୋର ନର୍ମଦେୟ ମହାସୁରମାନଙ୍କୁ ଦହିବାକୁ ଆରମ୍ଭ କଲେ।

Verse 25

अथैवमुक्तौ तौ देवौ रणे पावकमारुतौ । दैत्यान् ददहतुः सर्वान्मयतारपुरोगमान्

ଏଭଳି ଆଦେଶ ପାଇ ସେ ଦୁଇ ଦେବ—ପାବକ ଓ ମାରୁତ—ରଣରେ ମୟତାରକୁ ଅଗ୍ରେ ରଖି ସମସ୍ତ ଦୈତ୍ୟମାନଙ୍କୁ ଦହିଲେ।

Verse 26

दह्यमानास्तु ते सर्वे शस्त्रैरग्निं त्ववेष्टयन् । दिव्यैरग्न्यर्कसङ्काशैः शतशोऽथ सहस्रशः

ଦହିଯାଉଥିବା ସତ୍ତ୍ୱେ ସେମାନେ ସମସ୍ତେ ଶସ୍ତ୍ରଦ୍ୱାରା ଅଗ୍ନିକୁ ଘେରିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କଲେ—ଅଗ୍ନି ଓ ସୂର୍ଯ୍ୟ ସଦୃଶ ଦୀପ୍ତିମାନ ଦିବ୍ୟାସ୍ତ୍ରରେ, ଶତଶଃ ଏବଂ ପରେ ସହସ୍ରଶଃ।

Verse 27

तांश्चाग्निः शस्त्रनिकरैर्निर्ददाह महासुरान् । ज्वालामालाकुलं सर्वं वायुना निर्मितं तदा

ତେବେ ଅଗ୍ନିଦେବ ଶସ୍ତ୍ରବର୍ଷାର ଘନ ପ୍ରହାରେ ସେଇ ମହାସୁରମାନଙ୍କୁ ଦଗ୍ଧ କରିଦେଲେ। ତାପରେ ବାୟୁର କ୍ରିୟାରେ ସମସ୍ତେ ଜ୍ୱାଲାମାଳାରେ ଆବୃତ ହେଲା।

Verse 28

दह्यमानास्ततो दैत्या अग्निज्वालासमावृताः । प्रविश्य पातालतलं जले लीनाः सहस्रशः

ତାପରେ ଦହିଯାଉଥିବା ଦୈତ୍ୟମାନେ ଅଗ୍ନିଜ୍ୱାଲାରେ ଆବୃତ ହୋଇ ପାତାଳତଳକୁ ପ୍ରବେଶ କଲେ ଏବଂ ସହସ୍ରେ ସହସ୍ରେ ଜଳରେ ଲୀନ ହେଲେ।

Verse 29

ततः कुमारमग्निं तु नर्मदापुत्रमव्ययम् । पूजयित्वा सुराः सर्वे जग्मुस्ते त्रिदशालयम्

ତାପରେ ସମସ୍ତ ଦେବତା ନର୍ମଦାଙ୍କ ଅବ୍ୟୟ ପୁତ୍ର, କୁମାରରୂପ ଅଗ୍ନିଙ୍କୁ ପୂଜା କରି ତ୍ରିଦଶମାନଙ୍କ ଧାମକୁ ଗଲେ।

Verse 30

सशल्यस्तु महातेजा रेवापुत्रो वृतोऽग्निभिः । नर्मदामागतः क्षिप्रं मातरं द्रष्टुमुत्सुकः

କିନ୍ତୁ ମହାତେଜସ୍ବୀ ରେବାପୁତ୍ର, ଶସ୍ତ୍ରଶଲ୍ୟରେ ବିଦ୍ଧ ହୋଇ ଅଗ୍ନିମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଘେରାଯାଇ, ମାତାଙ୍କୁ ଦେଖିବା ଉତ୍ସୁକତାରେ ଶୀଘ୍ର ନର୍ମଦାଙ୍କ ପାଖକୁ ଆସିଲେ।

Verse 31

तं दृष्ट्वा पुत्रमायान्तं शस्त्रौघेण परिक्षतम् । नर्मदा पुण्यसलिला अभ्युत्थाय सुविस्मिता

ଶସ୍ତ୍ରର ଓଘରେ ଆହତ ହୋଇ ପୁତ୍ରଟି ଆସୁଥିବାକୁ ଦେଖି, ପୁଣ୍ୟସଲିଳା ନର୍ମଦା ଅତ୍ୟନ୍ତ ବିସ୍ମିତ ହୋଇ ଉଠିଦାଁଡ଼ିଲେ।

Verse 32

पर्यष्वजत बाहुभ्यां प्रस्नवापीडितस्तनी । सशल्यं पुत्रमादाय कापिलं ह्रदमाविशत्

ସେ ଦୁଇ ଭୁଜାରେ ତାକୁ ଆଲିଙ୍ଗନ କଲା; ଦୁଧରେ ଭିଜି ଚାପି ଦୁଧ ଝରୁଥିବା ସ୍ତନସହ, ଶଲ୍ୟବିଦ୍ଧ ପୁତ୍ରକୁ ନେଇ କାପିଲା ହ୍ରଦରେ ପ୍ରବେଶ କଲା।

Verse 33

प्रविष्टमात्रे तु ह्रदे कापिले पापनाशिनि । सशल्यं तं विशल्यं च क्षणात्कृतवती तदा

ପାପନାଶିନୀ କାପିଲା ହ୍ରଦରେ ପ୍ରବେଶ କରିମାତ୍ରେ, ଶଲ୍ୟବିଦ୍ଧ ତାକୁ ସେ ତତ୍କ୍ଷଣାତ୍ ଶଲ୍ୟରହିତ କରିଦେଲା।

Verse 34

स विशल्योऽभवद्यस्मात्प्राप्य तस्याः शिवं जलम् । कपिला नामतस्तेन विशल्या चोच्यते बुधैः

ତାହାର ଶିବପ୍ରସାଦସ୍ୱରୂପ ଶୁଭ ଜଳ ପାଇ ସେ ଶଲ୍ୟରହିତ ହେଲା; ତେଣୁ ସେ ‘କାପିଲା’ ନାମରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ, ଏହି ତୀର୍ଥକୁ ବୁଧଜନ ‘ବିଶଲ୍ୟା’ ବୋଲି ମଧ୍ୟ କହନ୍ତି।

Verse 35

अन्येऽपि तत्र ये स्नाताः शुचयस्तु समाहिताः । पापशल्यैः प्रमुच्यन्ते मृता यान्ति सुरालयम्

ଅନ୍ୟମାନେ ମଧ୍ୟ ସେଠାରେ ଶୁଚି ଓ ସମାହିତଚିତ୍ତରେ ସ୍ନାନ କଲେ, ପାପରୂପ ଶଲ୍ୟରୁ ମୁକ୍ତ ହୁଅନ୍ତି; ମୃତ୍ୟୁ ପରେ ସୁରାଳୟକୁ ଯାଆନ୍ତି।

Verse 36

एतत्ते सर्वमाख्यातं यत्पृष्टोऽहं पुरा त्वया । उत्पत्तिकारणं तात विशल्याया नरेश्वर

ହେ ତାତ, ହେ ନରେଶ୍ୱର! ତୁମେ ପୂର୍ବେ ଯାହା ପଚାରିଥିଲ—ବିଶଲ୍ୟାର ଉତ୍ପତ୍ତିକାରଣ—ସେ ସମସ୍ତ ମୁଁ ତୁମକୁ କହିଦେଲି।