Adhyaya 14

Verse 1

युधिष्ठिर उवाच । ततस्त ऋषयः सर्वे महाभागास्तपोधनाः । गतास्तु परमं लोकं ततः किं जातमद्भुतम्

ଯୁଧିଷ୍ଠିର କହିଲେ—ସେ ସମସ୍ତ ମହାଭାଗ୍ୟଶାଳୀ ତପୋଧନ ଋଷିମାନେ ପରମ ଲୋକକୁ ଗମନ କରିବା ପରେ, ତାହାପରେ କେଉଁ ଅଦ୍ଭୁତ ଘଟଣା ଘଟିଲା?

Verse 2

श्रीमार्कण्डेय उवाच । ततस्तेषु प्रयातेषु नर्मदातीरवासिषु । बभूव रौद्रसंहारः सर्वभूतक्षयंकरः

ଶ୍ରୀ ମାର୍କଣ୍ଡେୟ କହିଲେ—ନର୍ମଦାତୀରବାସୀ ସେମାନେ ପ୍ରୟାଣ କରିବା ପରେ, ରୁଦ୍ରସଦୃଶ ଭୟଙ୍କର ସଂହାର ଉଦ୍ଭବ ହେଲା, ଯାହା ସର୍ବଭୂତକ୍ଷୟଙ୍କର।

Verse 3

कैलासशिखरस्थं तु महादेवं सनातनम् । ब्रह्माद्याः प्रास्तुवन् देवमृग्यजुःसामभिः शिवम्

ତେବେ କୈଲାସଶିଖରରେ ଅବସ୍ଥିତ ସନାତନ ମହାଦେବଙ୍କୁ ବ୍ରହ୍ମାଦି ଦେବମାନେ ଋଗ୍-ଯଜୁଃ-ସାମ ବେଦର ସ୍ତୋତ୍ରଦ୍ୱାରା ଶିବଙ୍କୁ ସ୍ତୁତି କଲେ।

Verse 4

संहर त्वं जगद्देव सदेवासुरमानुषम् । प्राप्तो युगसहस्रान्तः कालः संहरणक्षमः

ହେ ଜଗଦ୍ଦେବ! ଦେବ-ଅସୁର-ମାନବ ସହିତ ଏହି ସମଗ୍ର ଜଗତକୁ ସଂହାର କର। ସହସ୍ର ଯୁଗର ଅନ୍ତକାଳ ଆସିପହଞ୍ଚିଛି; ଏହା ପ୍ରଳୟଯୋଗ୍ୟ।

Verse 5

मद्रूपं तु समास्थाय त्वया चैतद्विनिर्मितम् । वैष्णवीं मूर्तिमास्थाय त्वयैतत्परिपालितम्

ମୋର ରୂପ ଧାରଣ କରି ତୁମେ ଏହି (ଜଗତ) ସୃଷ୍ଟି କରିଛ; ଏବଂ ବୈଷ୍ଣବୀ ମୂର୍ତ୍ତି ଧାରଣ କରି ତୁମେ ହିଁ ଏହାକୁ ପରିପାଳନ କରିଛ।

Verse 6

एका मूर्तिस्त्रिधा जाता ब्राह्मी शैवी च वैष्णवी । सृष्टिसंहाररक्षार्थं भवेदेवं महेश्वर

ଏକ ମୂର୍ତ୍ତି ତ୍ରିଧା ହେଲା—ବ୍ରାହ୍ମୀ, ଶୈବୀ ଓ ବୈଷ୍ଣବୀ—ସୃଷ୍ଟି, ସଂହାର ଓ ରକ୍ଷାର୍ଥେ, ହେ ମହେଶ୍ୱର।

Verse 7

एतच्छ्रुत्वा वचस्तथ्यं विष्णोश्च परमेष्ठिनः । सगणः सपरीवारः सह ताभ्यां सहोमया

ବିଷ୍ଣୁ ଓ ପରମେଷ୍ଠି (ବ୍ରହ୍ମା)ଙ୍କ ସତ୍ୟ ବଚନ ଶୁଣି, (ଶିବ) ଗଣ-ପରିବାର ସହ, ସେ ଦୁଇଜଣଙ୍କ ସହ ଓ ଉମା ସହିତ (ଅଗ୍ରସର ହେଲେ)।

Verse 8

समलोकान्विभिद्येमान्भगवान्नीललोहितः । भूराद्यब्रह्मलोकान्तं भित्त्वाण्डं परतः परम्

ଭଗବାନ ନୀଲଲୋହିତ ଏହି ସମସ୍ତ ଲୋକକୁ ଭେଦିଲେ; ଭୂଃ ଠାରୁ ବ୍ରହ୍ମଲୋକ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଅଣ୍ଡବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡକୁ ଭାଙ୍ଗି, ପରାତ୍ପର—ପରରୁ ମଧ୍ୟ ପର—ତତ୍ତ୍ୱକୁ ଗଲେ।

Verse 9

शैवं पदमजं दिव्यमाविशत्सह तैर्विभुः । न तत्र वायुर्नाकाशं नाग्निस्तत्र न भूतलम्

ବିଭୁ ଭଗବାନ ସେମାନଙ୍କ ସହ ଦିବ୍ୟ, ଅଜ, ଶୈବ ପଦରେ ପ୍ରବେଶ କଲେ। ସେଠାରେ ନ ବାୟୁ, ନ ଆକାଶ; ନ ଅଗ୍ନି, ନ ଭୂତଳ।

Verse 10

यत्र संतिष्ठे देव उमया सह शङ्करः । न सूर्यो न ग्रहास्तत्र न ऋक्षाणि दिशस्तथा

ଯେଉଁଠାରେ ଦେବ ଶଙ୍କର ଉମା ସହ ବିରାଜନ୍ତି—ସେଠାରେ ନ ସୂର୍ଯ୍ୟ, ନ ଗ୍ରହ; ନ ନକ୍ଷତ୍ର, ଦିଗମାନେ ମଧ୍ୟ ସେପରି ନୁହେଁ।

Verse 11

न लोकपाला न सुखं न च दुःखं नृपोत्तम

ହେ ନୃପୋତ୍ତମ! ସେଠାରେ ଲୋକପାଳ ନାହାନ୍ତି; ସୁଖ ନାହିଁ, ଦୁଃଖ ମଧ୍ୟ ନାହିଁ।

Verse 12

ब्राह्मं पदं यत्कवयो वदन्ति शैवं पदं यत्कवयो वदन्ति । क्षेत्रज्ञमीशं प्रवदन्ति चान्ये सांख्याश्च गायन्ति किलादिमोक्षम्

ଯାହାକୁ କବିମାନେ ‘ବ୍ରାହ୍ମ’ ପଦ କହନ୍ତି ଏବଂ ଯାହାକୁ କବିମାନେ ‘ଶୈବ’ ପଦ କହନ୍ତି—ଅନ୍ୟେ ତାହାକୁ କ୍ଷେତ୍ରଜ୍ଞ ଈଶ୍ୱର ବୋଲି ପ୍ରବଦନ କରନ୍ତି; ସାଂଖ୍ୟମାନେ ତାହାକୁ ଆଦିମୋକ୍ଷ ବୋଲି ଗାନ କରନ୍ତି।

Verse 13

यद्ब्रह्म आद्यं प्रवदन्ति केचिद्यं सर्वमीशानमजं पुराणम् । तमेकरूपं तमनेकरूपमरूपमाद्यं परमव्ययाख्यम्

ଯାହାକୁ କେହି କେହି ଆଦ୍ୟ ବ୍ରହ୍ମ ବୋଲି କହନ୍ତି—ଯିଏ ସର୍ବମୟ, ଈଶାନ, ଅଜ ଓ ପୁରାତନ—ତାହାକୁ ହିଁ ସେମାନେ ଏକରୂପ, ଅନେକରୂପ ଓ ଅରୂପ ବୋଲି ବର୍ଣ୍ଣନା କରନ୍ତି; ସେ ଆଦି, ପରମ, ‘ଅବ୍ୟୟ’ ନାମେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ।

Verse 14

। अध्याय

ଅଧ୍ୟାୟ ସମାପ୍ତ।

Verse 15

ततस्त्रयस्ते भगवन्तमीशं सम्प्राप्य संक्षिप्य भवन्त्यर्थकम् । पृथक्स्वरूपैस्तु पुनस्त एव जगत्समस्तं परिपालयन्ति

ତାପରେ ସେଇ ତିନିଜଣ ଭଗବାନ ଈଶଙ୍କୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହୋଇ ଏକ ସାରତତ୍ତ୍ୱରେ ସଂକ୍ଷିପ୍ତ ହୁଅନ୍ତି; ପୁନଃ ସେମାନେ ପୃଥକ୍ ପୃଥକ୍ ସ୍ୱରୂପ ଧାରଣ କରି ସମସ୍ତ ଜଗତକୁ ପରିପାଳନ କରନ୍ତି।

Verse 16

संहारं सर्वभूतानां रुद्रत्वे कुरुते प्रभुः । विष्णुत्वे पालयेल्लोकान्ब्रह्मत्वे सृष्टिकारकः

ରୁଦ୍ରରୂପେ ପ୍ରଭୁ ସମସ୍ତ ଭୂତଙ୍କ ସଂହାର କରନ୍ତି; ବିଷ୍ଣୁରୂପେ ଲୋକମାନଙ୍କୁ ପାଳନ କରନ୍ତି; ବ୍ରହ୍ମାରୂପେ ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତା ହୁଅନ୍ତି।

Verse 17

प्रकृत्या सह संयुक्तः कालो भूत्वा महेश्वरः । विश्वरूपा महाभागा तस्य पार्श्वे व्यवस्थिता

ପ୍ରକୃତି ସହ ସଂଯୁକ୍ତ ହୋଇ ମହେଶ୍ୱର କାଳ (ସମୟ) ରୂପେ ଭବନ୍ତି; ବିଶ୍ୱରୂପିଣୀ ମହାଭାଗା ଦେବୀ ତାଙ୍କ ପାର୍ଶ୍ୱରେ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ ଅଛନ୍ତି।

Verse 18

यामाहुः प्रकृतिं तज्ज्ञाः पदार्थानां विचक्षणाः । पुरुषत्वे प्रकृतित्वे च कारणं परमेश्वरः

ଯାହାକୁ ତତ୍ତ୍ୱଜ୍ଞ ଓ ପଦାର୍ଥବିଚକ୍ଷଣମାନେ ‘ପ୍ରକୃତି’ ବୋଲି କହନ୍ତି—ପୁରୁଷତ୍ୱ ଓ ପ୍ରକୃତିତ୍ୱ ଉଭୟର ପରମ କାରଣ କେବଳ ପରମେଶ୍ୱର।

Verse 19

तस्मादेतज्जगत्सर्वं चराचरम् । तस्मिन्नेव लयं याति युगान्ते समुपस्थिते

ଏହିପରି ଏ ସମଗ୍ର ଜଗତ—ଚର ଓ ଅଚର—ତାଙ୍କଠାରୁ ହିଁ ପ୍ରକଟ ହୁଏ; ଯୁଗାନ୍ତ ଆସିଲେ ତାଙ୍କରେ ହିଁ ଲୟ ପାଏ।

Verse 20

भगलिङ्गाङ्कितं सर्वं व्याप्तं वै परमेष्ठिना । भगरूपो भवेद्विष्णुर्लिङ्गरूपो महेश्वरः

ପରମେଷ୍ଠିଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଏ ସମସ୍ତ ଜଗତ ‘ଭଗ’ ଓ ‘ଲିଙ୍ଗ’ ଚିହ୍ନରେ ଅଙ୍କିତ ହୋଇ ବ୍ୟାପ୍ତ; ବିଷ୍ଣୁ ଭଗରୂପ, ମହେଶ୍ୱର ଲିଙ୍ଗରୂପ।

Verse 21

भाति सर्वेषु लोकेषु गीयते भूर्भुवादिषु । प्रविष्टः सर्वभूतेषु तेन विष्णुर्भगः स्मृतः

ସେ ସମସ୍ତ ଲୋକରେ ଦୀପ୍ତିମାନ ଭାବେ ଭାସେ ଏବଂ ଭୂଃ-ଭୁବଃ ଆଦି ଲୋକମାନେ ଗାୟନ କରନ୍ତି। ସର୍ବଭୂତରେ ପ୍ରବେଶ କରିଥିବାରୁ ସେହି ବିଷ୍ଣୁ ‘ଭଗ’ ଭାବେ ସ୍ମରଣୀୟ।

Verse 22

विशनाद्विष्णुरित्युक्तः सर्वदेवमयो महान् । भासनाद्गमनाच्चैव भगसंज्ञा प्रकीर्तिता

‘ପ୍ରବେଶ କରି ବ୍ୟାପିବା’ ହେତୁ ସେ ‘ବିଷ୍ଣୁ’ ବୋଲି କୁହାଯାଏ—ସେ ମହାନ, ସର୍ବଦେବମୟ। ଏବଂ ଦୀପ୍ତି ଓ ଗମନ ହେତୁ ‘ଭଗ’ ନାମ ସଂଜ୍ଞା ପ୍ରକୀର୍ତିତ।

Verse 23

ब्रह्मादिस्तम्बपर्यन्तं यस्मिन्नेति लयं जगत् । एकभावं समापन्नं लिङ्गं तस्माद्विदुर्बुधाः

ବ୍ରହ୍ମାଠାରୁ ତୃଣପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ସମଗ୍ର ଜଗତ ଯେଉଁଠାରେ ଲୟ ପାଏ, ସମସ୍ତେ ଏକଭାବରେ ଏକତ୍ୱ ପ୍ରାପ୍ତ କରୁଥିବା ସେହି ତତ୍ତ୍ୱକୁ ବୁଧଜନ ‘ଲିଙ୍ଗ’ ବୋଲି ଜାଣନ୍ତି।

Verse 24

महादेवस्ततो देवीमाह पार्श्वे स्थितां तदा । संहरस्व जगत्सर्वं मा विलम्बस्व शोभने

ତେବେ ମହାଦେବ ନିଜ ପାର୍ଶ୍ୱରେ ଦଣ୍ଡାୟମାନ ଦେବୀଙ୍କୁ କହିଲେ—“ହେ ଶୋଭନେ! ସମଗ୍ର ଜଗତକୁ ସଂହାର କର; ବିଳମ୍ବ କରନି।”

Verse 25

त्यज सौम्यमिदं रूपं सितचन्द्रांशुनिर्मलम् । रुद्रं रूपं समास्थाय संहरस्व चराचरम्

“ଶ୍ୱେତ ଚନ୍ଦ୍ରକିରଣ ସମ ନିର୍ମଳ ଏହି ସୌମ୍ୟ ରୂପକୁ ତ୍ୟାଗ କର। ରୁଦ୍ରରୂପ ଧାରଣ କରି ଚରାଚର ସମସ୍ତଙ୍କୁ ସଂହାର କର।”

Verse 26

रौद्रैर्भूतगणैर्घोरैर्देवि त्वं परिवारिता । जीवलोकमिमं सर्वं भक्षयस्वाम्बुजेक्षणे

ହେ ଦେବି! ଘୋର ରୌଦ୍ର ଭୂତଗଣେ ପରିବୃତା ତୁମେ, ପଦ୍ମନୟନୀ, ଏହି ସମଗ୍ର ଜୀବଲୋକକୁ ଭକ୍ଷଣ କର।

Verse 27

ततोऽहं मर्दयिष्यामि प्लावयिष्ये तथा जगत् । कृत्वा चैकार्णवं भूयः सुखं स्वप्स्ये त्वया सह

ତାପରେ ମୁଁ ଏହି ଜଗତକୁ ମର୍ଦନ କରିବି ଏବଂ ପ୍ଲାବିତ ମଧ୍ୟ କରିଦେବି; ପୁନଃ ଏକାର୍ଣବ କରି, ତୁମ ସହ ସୁଖରେ ଶୟନ କରିବି।

Verse 28

श्रीदेव्युवाच । नाहं देव जगच्चैतत्संहरामि महाद्युते । अम्बा भूत्वा विचेष्टं न भक्षयामि भृशातुरम्

ଶ୍ରୀଦେବୀ କହିଲେ—ହେ ମହାଦ୍ୟୁତି ଦେବ! ମୁଁ ଏହି ଜଗତର ସଂହାର କରେନି। ମାତା ହୋଇ ମୁଁ ଅସହାୟ ଓ ଅତ୍ୟନ୍ତ ପୀଡିତକୁ ଭକ୍ଷଣ କରିପାରେନି।

Verse 29

स्त्रीस्वभावेन कारुण्यं करोति हृदयं मम । कथं वै निर्दहिष्यामि जगदेतज्जगत्पते

ସ୍ତ୍ରୀସ୍ୱଭାବରୁ କରୁଣା ମୋ ହୃଦୟକୁ ପୂରଣ କରେ। ହେ ଜଗତ୍ପତି! ତେବେ ମୁଁ ଏହି ଜଗତକୁ କିପରି ଦହିବି?

Verse 30

तस्मात्त्वं स्वयमेवेदं जगत्संहर शङ्कर । अथैवमुक्तस्तां देवीं धूर्जटिर्नीललोहितः

ଏହେତୁ, ହେ ଶଙ୍କର! ତୁମେ ନିଜେ ଏହି ଜଗତକୁ ସଂହାର କର। ଏପରି କୁହାଯିବା ପରେ ଧୂର୍ଜଟି ନୀଲଲୋହିତ ସେହି ଦେବୀଙ୍କୁ ପ୍ରତିଉତ୍ତର ଦେଲେ।

Verse 31

क्रुद्धो निर्भर्त्सयामास हुङ्कारेण महेश्वरीम् । ॐ हुंफट्त्वं स इत्याह कोपाविष्टैरथेक्षणैः

କ୍ରୋଧେ ଉନ୍ମତ୍ତ ହୋଇ ସେ ଭୟଙ୍କର ‘ହୁଂକାର’ରେ ମହେଶ୍ୱରୀଙ୍କୁ ତିରସ୍କାର କରି କହିଲା—“ଓଂ ହୁଂ ଫଟ୍—ତୁମେ ସେହିପରି ହେଉ!”—ତାହାର ଦୃଷ୍ଟି କ୍ରୋଧରେ ଦଗ୍ଧ ଥିଲା।

Verse 32

हुंकारिता विशालाक्षी पीनोरुजघनस्थला । तत्क्षणाच्चाभवद्रौद्रा कालरात्रीव भारत

‘ହୁଂକାର’ରେ ଆଘାତ ପାଇ ସେଇ ବିଶାଳାକ୍ଷୀ ଦେବୀ—ପୀନ ଉରୁ ଓ ବିସ୍ତୃତ ଜଘନସ୍ଥଳା—ସେହି କ୍ଷଣେ ରୌଦ୍ର ହେଲେ, ହେ ଭାରତ; କାଳରାତ୍ରୀ ପରି।

Verse 33

हुंकुर्वती महानादैर्नादयन्ती दिशो दश । व्यवर्धत महारौद्रा विद्युत्सौदामिनी यथा

ମହାନାଦରେ ‘ହୁଂ’ କରୁଥିବା, ଦଶ ଦିଗକୁ ନିନାଦିତ କରୁଥିବା, ସେ ମହାରୌଦ୍ରୀ ବିସ୍ତାରିତ ହେଲେ—ଜ୍ୱଳନ୍ତ ସୌଦାମିନୀ ବିଦ୍ୟୁତ୍ ପରି।

Verse 34

विद्युत्सम्पातदुष्प्रेक्ष्या विद्युत्संघातचञ्चला । विद्युज्ज्वालाकुला रौद्रा विद्युदग्निनिभेक्षणा

ବିଦ୍ୟୁତ୍ ପାତ ପରି ଦୁର୍ଦ୍ଦର୍ଶ, ବିଦ୍ୟୁତ୍ ସଂଘାତ ପରି ଚଞ୍ଚଳ; ବିଦ୍ୟୁତ୍-ଜ୍ୱାଳାରେ ଆକୁଳ ରୌଦ୍ରୀ; ତାଙ୍କ ଦୃଷ୍ଟି ବିଦ୍ୟୁତ୍-ଅଗ୍ନି ସମାନ।

Verse 35

मुक्तकेशी विशालाक्षी कृशग्रीवा कृशोदरी । व्याघ्रचर्माम्बरधरा व्यालयज्ञोपवीतिनी

ସେ ମୁକ୍ତକେଶୀ, ବିଶାଳାକ୍ଷୀ; କୃଶଗ୍ରୀବା, କୃଶୋଦରୀ; ବ୍ୟାଘ୍ରଚର୍ମ ବସ୍ତ୍ରଧାରିଣୀ ଏବଂ ସର୍ପମୟ ଯଜ୍ଞୋପବୀତଧାରିଣୀ ଥିଲେ।

Verse 36

वृश्चिकैरग्निपुञ्जाभैर्गोनसैश्च विभूषिता । त्रैलोक्यं पूरयामास विस्तारेणोच्छ्रयेण च

ଅଗ୍ନିପୁଞ୍ଜ ସଦୃଶ ବିଛା ଓ ମହାସର୍ପମାନେ ଦ୍ୱାରା ବିଭୂଷିତ ସେ ନିଜ ବିସ୍ତାର ଓ ଉଚ୍ଚତାରେ ତ୍ରିଲୋକକୁ ପୂରିଦେଲା।

Verse 37

भासुराङ्गा तु संवृत्ता कृष्णसर्पैककुण्डला । चित्रदण्डोद्यतकरा व्याघ्रचर्मोपसेविता

ତାହାର ଅଙ୍ଗପ୍ରତ୍ୟଙ୍ଗ ଭାସ୍ୱର ହେଲା; କଳା ସର୍ପକୁ ଏକମାତ୍ର କୁଣ୍ଡଳ ଭାବେ ଧାରଣ କଲା। ହାତରେ ବିଚିତ୍ର ଦଣ୍ଡ ଉଠାଇ, ବ୍ୟାଘ୍ରଚର୍ମରେ ଆବୃତ ଓ ସେବିତ ହେଲା।

Verse 38

व्यवर्धत महारौद्रा जगत्संहारकारिणी । सृक्किणी लेलिहाना च क्रूरफूत्कारकारिणी

ସେ ମହାରୌଦ୍ରୀ—ଜଗତ୍‌ସଂହାରକାରିଣୀ—ଅଧିକ ଅଧିକ ବୃଦ୍ଧି ପାଇଲା; ରକ୍ତଲିପ୍ତ ଓଠକୁ ଚାଟି ନିଷ୍ଠୁର ଫୂତ୍କାର କରିଲା।

Verse 39

व्यात्तास्या घुर्घुरारावा जगत्संक्षोभकारिणी । खेलद्भूतानुगा क्रूरा निःश्वासोच्छ्वासकारिणी

ମୁହଁ ଫାଟି ଘୁର୍ଘୁର ଗର୍ଜନ କରି ସେ ଜଗତକୁ କ୍ଷୋଭିତ କଲା; ଲାଫୁଥିବା ଭୂତଗଣ ଅନୁଗତ ହୋଇ, କ୍ରୂର ଭାବେ କଠୋର ନିଶ୍ୱାସ-ଉଚ୍ଛ୍ୱାସ କରିଲା।

Verse 40

जाताट्टअहासा दुर्नासा वह्निकुण्डसमेक्षणा । प्रोद्यत्किलकिलारावा ददाह सकलं जगत्

ତାହାର ଅଟ୍ଟହାସ ଧ୍ୱନି ଉଠିଲା; ମୁହଁ ବିକଟ, ଚକ୍ଷୁ ଅଗ୍ନିକୁଣ୍ଡ ସଦୃଶ। ‘କିଲକିଲା’ ଉନ୍ମତ୍ତ ଚିତ୍କାର ସହ ସେ ସମଗ୍ର ଜଗତକୁ ଦହିଦେଲା।

Verse 41

दह्यमानाः सुरास्तत्र पतन्ति धरणीतले । पतन्ति यक्षगन्धर्वाः सकिन्नरमहोरगाः

ସେଠାରେ ଦହିଯାଉଥିବା ଦେବଗଣ ଧରଣୀତଳେ ପତିତ ହେଲେ। ଯକ୍ଷ, ଗନ୍ଧର୍ବ, କିନ୍ନର ଓ ମହାନାଗମାନେ ମଧ୍ୟ ସହିତେ ପଡ଼ିଲେ।

Verse 42

पतन्ति भूतसङ्घाश्च हाहाहैहैविराविणः । बुम्बापातैः सनिर्घातैरुदितार्तस्वरैरपि

ଭୂତସଂଘମାନେ ମଧ୍ୟ ‘ହା ହା’ ‘ହୈ ହୈ’ ବୋଲି ଚିତ୍କାର କରି ଧଡାମ୍ କରି ପଡ଼ିଲେ। ଗର୍ଜନସହ ଆଘାତ ଓ ଗୁଞ୍ଜିତ ପ୍ରହାରରେ ସେମାନଙ୍କ ଆର୍ତ୍ତସ୍ୱର ମଧ୍ୟ ଉଠିଲା।

Verse 43

व्याप्तमासीत्तदा विश्वं त्रैलोक्यं सचराचरम् । संपतद्भिः पतद्भिश्च ज्वलद्भूतगणैर्मही

ତେବେ ଚରାଚର ସହିତ ସମଗ୍ର ତ୍ରିଲୋକ ବ୍ୟାପ୍ତ ହୋଇଗଲା। ଧାଇଆସି ପଡ଼ୁଥିବା ଜ୍ୱଳନ୍ତ ଭୂତଗଣରେ ପୃଥିବୀ ପୂରିଗଲା।

Verse 44

जातैश्चटचटाशब्दैः पतद्भिर्गिरिसानुभिः । तत्र रौद्रोत्सवे जाता रुद्रानन्दविवर्धिनी

‘ଚଟ-ଚଟ’ ଧ୍ୱନି ଉଠି, ପର୍ବତର ଢାଳମାନେ ଧସି ପଡ଼ୁଥିବାବେଳେ, ସେଠାରେ ରୌଦ୍ରୋତ୍ସବ ଉଦିତ ହେଲା—ଯାହା ରୁଦ୍ରଙ୍କ ଆନନ୍ଦକୁ ବଢ଼ାଇଲା।

Verse 45

विहिंसमाना भूतानि चर्वमाणाचरानपि । तत्तद्गन्धमुपादाय शिवारावविराविणी

ସେ ଭୂତମାନଙ୍କୁ ପୀଡ଼ା ଦେଉଥିଲା ଏବଂ ସ୍ଥାବରମାନଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ଚବାଇ ଖାଉଥିଲା। ତାଙ୍କର ନାନା ଗନ୍ଧ ଗ୍ରହଣ କରି ସେ ଶିବସଦୃଶ ରବରେ ଗର୍ଜନ କରୁଥିଲା।

Verse 46

गलच्छोणितधाराभिमुखा दिग्धकलेवरा । चण्डशीलाभवच्चण्डी जगत्संहारकर्मणि

ବହୁଥିବା ରକ୍ତଧାରାମୁଖୀ, ଦେହ ରକ୍ତରେ ଲିପ୍ତ ଓ ରଞ୍ଜିତ; ଜଗତ୍-ସଂହାର କର୍ମରେ ଚଣ୍ଡୀ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଉଗ୍ରଶୀଳା ହେଲେ।

Verse 47

येऽपि प्राप्ता महर्लोकं भृग्वाद्याश्च महर्षयः । तेऽपि नश्यन्ति शतशो ब्रह्मक्षत्त्रविशादयः

ଭୃଗୁ ଆଦି ଯେ ମହର୍ଷିମାନେ ମହର୍ଲୋକ ପ୍ରାପ୍ତ ଥିଲେ, ସେମାନେ ମଧ୍ୟ ଶତଶଃ ନଶିଗଲେ; ବ୍ରାହ୍ମଣ, କ୍ଷତ୍ରିୟ, ବୈଶ୍ୟ ଆଦି ମଧ୍ୟ ବିନଷ୍ଟ ହେଲେ।

Verse 48

देवासुरा भयत्रस्ताः सयक्षोरगराक्षसाः । विशन्ति केऽपि पातालं लीयन्ते च गुहादिषु

ଭୟରେ ତ୍ରସ୍ତ ଦେବ ଓ ଅସୁର—ଯକ୍ଷ, ନାଗ ଓ ରାକ୍ଷସ ସହିତ—କେହି ପାତାଳକୁ ପ୍ରବେଶ କଲେ, କେହି ଗୁହା ଆଦିରେ ଲୁଚିଗଲେ।

Verse 49

सा च देवी दिशः सर्वा व्याप्य मृत्युरिव स्थिता । युगक्षयकरे काले देवेन विनियोजिता

ସେଇ ଦେବୀ ସମସ୍ତ ଦିଗକୁ ବ୍ୟାପି ମୃତ୍ୟୁ ସଦୃଶ ଭାବେ ଦଣ୍ଡାୟମାନ ଥିଲେ; ଯୁଗକ୍ଷୟକାରୀ ସେହି କାଳରେ ପ୍ରଭୁଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ନିୟୋଜିତ ହୋଇଥିଲେ।

Verse 50

एकापि नवधा जाता दशधा दशधा तथा । चतुःषष्टिस्वरूपा च शतरूपाट्टहासिनी

ଏକା ହୋଇ ମଧ୍ୟ ସେ ନବଧା ହେଲେ; ପରେ ଦଶଧା, ପୁନଃ ଦଶଧା; ଚତୁଃଷଷ୍ଟି ରୂପ ଧାରଣ କରି, ଶତରୂପା ହୋଇ ଉଗ୍ର ଅଟ୍ଟହାସ କଲେ।

Verse 51

जज्ञे सहस्ररूपा च लक्षकोटितनुः शिवा । नानारूपायुधाकारा नानावादनचारिणी

ତେବେ କଲ୍ୟାଣମୟୀ ଶିବା ଦେବୀ ସହସ୍ରରୂପା ହୋଇ ଲକ୍ଷ-କୋଟି ତନୁଧାରିଣୀ ଭାବେ ପ୍ରକଟ ହେଲେ। ସେ ନାନାବିଧ ଆୟୁଧଧାରିଣୀ ଓ ଅସଂଖ୍ୟ ମୁଖରେ ସଞ୍ଚରିତା ଥିଲେ।

Verse 52

एवंरूपाऽभवद्देवी शिवस्यानुज्ञया नृप । दिक्षु सर्वासु गगने विकटायुधशीलिनः

ହେ ନୃପ! ଶିବଙ୍କ ଅନୁଜ୍ଞାରେ ଦେବୀ ଏହିପରି ରୂପବତୀ ହେଲେ। ଏବଂ ଆକାଶରେ ସମସ୍ତ ଦିଗରେ ଭୟଙ୍କର ଆୟୁଧଧାରୀମାନେ ବ୍ୟାପି ରହିଲେ।

Verse 53

रुन्धन्तो नश्यमानांस्तान्गणा माहेश्वराः स्थिताः । विचरन्ति तया सार्द्धं शूलपट्टिशपाणयः

ମାହେଶ୍ୱର ଗଣମାନେ ସେଠାରେ ଦଣ୍ଡାୟମାନ ହୋଇ ନଶ୍ୟମାନ ଶତ୍ରୁମାନଙ୍କୁ ଘେରି ରୋକିଲେ। ହାତରେ ଶୂଳ ଓ ପଟ୍ଟିଶ ଧରି ସେମାନେ ଦେବୀଙ୍କ ସହିତ ସଞ୍ଚରିଲେ।

Verse 54

ततो मातृगणाः केचिद्विनायकगणैः सह । व्यवर्धन्त महारौद्रा जगत्संहारकारिणः

ତାପରେ କିଛି ମାତୃଗଣ ବିନାୟକଗଣଙ୍କ ସହ ବୃଦ୍ଧି ପାଇଲେ। ସେମାନେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ମହାରୌଦ୍ର ହୋଇ ଜଗତ୍-ସଂହାରକାରୀ ହେଲେ।

Verse 55

ततस्तस्या व्यवर्धन्त दंष्ट्राः कुन्देन्दुसन्निभाः । योजनानां सहस्राणि अयुतान्यर्बुदानि च

ତାପରେ ତାଙ୍କର ଦଂଷ୍ଟ୍ରା କୁନ୍ଦଫୁଲ ଓ ଚନ୍ଦ୍ରମା ପରି ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ହୋଇ ବଢ଼ିଲା—ହଜାର ଯୋଜନ, ଅୟୁତ, ଏବଂ ଅର୍ବୁଦ-କୋଟି ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଅପରିମିତ ଭାବେ।

Verse 56

दंष्ट्रावलिः कररुहाः क्रूरास्तीक्ष्णाश्च कर्कशाः । वियद्दिशो लिखन्त्येव सप्तद्वीपां वसुंधराम्

ତାହାର ଦଂଷ୍ଟ୍ରାବଳି ଓ ନଖ—କ୍ରୂର, ତୀକ୍ଷ୍ଣ ଓ କର୍କଶ—ମନେ ଆକାଶର ଦିଗମାନଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ଖୋଚୁଥିବା ପରି, ସପ୍ତଦ୍ୱୀପୀ ବସୁନ୍ଧରାକୁ ରେଖାଙ୍କିତ କରୁଥିଲା।

Verse 57

तस्या दंष्ट्राभिसम्पातैश्चूर्णिता वनपर्वताः । शिलासंचयसंघाता विशीर्यते सहस्रशः

ତାହାର ଦଂଷ୍ଟ୍ରାଘାତର ପ୍ରଚଣ୍ଡ ପ୍ରହାରରେ ବନ ଓ ପର୍ବତ ଚୂର୍ଣ୍ଣ ହୋଇଗଲା; ଶିଳାସଞ୍ଚୟର ଘନସମୂହ ସହସ୍ରଶଃ ଖଣ୍ଡଖଣ୍ଡ ହୋଇ ଭାଙ୍ଗିଗଲା।

Verse 58

हिमवान्हेमकूटश्च निषधो गन्धमादनः । माल्यवांश्चैव नीलश्च श्वेतश्चैव महागिरिः

ହିମବାନ, ହେମକୂଟ, ନିଷଧ, ଗନ୍ଧମାଦନ, ମାଲ୍ୟବାନ, ନୀଳ ଓ ଶ୍ୱେତ—ଏହି ସମସ୍ତ ମହାଗିରି (ବିକଳ ହୋଇ) କମ୍ପିତ ହେଲେ।

Verse 59

मेरुमध्यमिलापीठं सप्तद्वीपं च सार्णवम् । लोकालोकेन सहितं प्राकम्पत नृपोत्तम

ହେ ନୃପୋତ୍ତମ! ମେରୁମଧ୍ୟସ୍ଥ ସେଇ ଆଧାରପୀଠ, ସମୁଦ୍ରସହିତ ସପ୍ତଦ୍ୱୀପ, ଏବଂ ଲୋକାଲୋକ ପର୍ବତ ସହ—ସବୁ କମ୍ପିତ ହେଲା।

Verse 60

दंष्ट्राशनिविस्पृष्टाश्च विशीर्यन्ते महाद्रुमाः । उत्पातैश्च दिशो व्याप्ता घोररूपैः समन्ततः

ଦଂଷ୍ଟ୍ରା ଓ ବଜ୍ରପ୍ରହାରରେ ଆଘାତିତ ମହାବୃକ୍ଷମାନେ ଭାଙ୍ଗି ଚୂର୍ଣ୍ଣ ହେଲେ; ଭୟଙ୍କର ଉତ୍ପାତରେ ସମସ୍ତ ଦିଗ ଚତୁର୍ଦ୍ଦିଗରେ ବ୍ୟାପ୍ତ ହୋଇଗଲା।

Verse 61

तारा ग्रहगणाः सर्वे ये च वैमानिका गणाः । शिवासहस्रैराकीर्णा महामातृगणैस्तथा

ସମସ୍ତ ତାରା ଓ ଗ୍ରହଗଣ, ଏବଂ ବିମାନଗାମୀ ଦିବ୍ୟଗଣ—ସହସ୍ର ସହସ୍ର ଶିବ ଓ ତଦ୍ରୂପ ମହାମାତୃଗଣରେ ପରିପୂର୍ଣ୍ଣ ହୋଇଥିଲେ।

Verse 62

सा चचार जगत्कृत्स्नं युगान्ते समुपस्थिते । भ्रमद्भिश्च ब्रुवद्भिश्च क्रोशद्भिश्च समन्ततः

ୟୁଗାନ୍ତ ସମୀପ ହେବା ସମୟରେ ସେ ସମଗ୍ର ଜଗତରେ ବିଚରିଲା; ସବୁଦିଗରେ ପ୍ରାଣୀମାନେ ଟଳମଳ କରି, ଅସ୍ପଷ୍ଟ କଥା କହି, ଚିତ୍କାର କରି ଆକୁଳ ହେଲେ।

Verse 63

प्रमथद्भिर्ज्वलद्भिश्च रौद्रैर्व्याप्ता दिशो दश । विस्तीर्णं शैलसङ्घातं विघूर्णितगिरिद्रुमम्

ଉନ୍ମତ୍ତ, ଜ୍ୱଳନ୍ତ ଓ ରୌଦ୍ର ଶକ୍ତିମାନେ ଦଶଦିଗକୁ ବ୍ୟାପିଗଲେ; ବିସ୍ତୃତ ପର୍ବତସମୂହ ଉଥଳପାଥଳ ହେଲା ଓ ପାହାଡ଼ର ଗଛମାନେ ଘୂରିଘୂରି ଉଡ଼ିଲେ।

Verse 64

प्रभिन्नगोपुरद्वारं केशशुष्कास्थिसंकुलम् । प्रदग्धग्रामनगरं भस्मपुंजाभिसंवृतम्

ଗୋପୁରର ଦ୍ୱାର ଓ ତୋରଣ ଭାଙ୍ଗିଗଲା; ସ୍ଥାନଟି କେଶ, ଶୁଷ୍କ ଅବଶେଷ ଓ ଅସ୍ଥିରେ ପରିପୂର୍ଣ୍ଣ ହେଲା। ଗ୍ରାମ-ନଗର ଦଗ୍ଧ ହୋଇ ଭସ୍ମପୁଞ୍ଜରେ ଆବୃତ ହେଲା।

Verse 65

चिताधूमाकुलं सर्वं त्रैलोक्यं सचराचरम् । हाहाकाराकुलं सर्वमहहस्वननिस्वनम्

ଚରାଚର ସହିତ ସମଗ୍ର ତ୍ରିଲୋକ ଚିତାଧୂମରେ ଆବୃତ ହେଲା; ସବୁଠାରେ ‘ହାୟ! ହାୟ!’ ର ଆର୍ତ୍ତନାଦ ଓ ଭୟଙ୍କର ଧ୍ୱନିର ଘୋର କୋଳାହଳ ଛାଇଗଲା।

Verse 66

जगदेतदभूत्सर्वमशरण्यं निराश्रयम्

ଏହି ସମଗ୍ର ଜଗତ ଶରଣହୀନ ଓ ଆଶ୍ରୟହୀନ ହୋଇଗଲା; କେଉଁଠି ମଧ୍ୟ ରକ୍ଷା ରହିଲା ନାହିଁ।