
ଅଧ୍ୟାୟ ୧୫୮ରେ ମାର୍କଣ୍ଡେୟ ସଙ୍ଗମେଶ୍ୱର ନାମକ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ତୀର୍ଥର ମାହାତ୍ମ୍ୟ ବର୍ଣ୍ଣନା କରନ୍ତି। ଏହା ନର୍ମଦାର ଦକ୍ଷିଣ ତଟରେ ଅବସ୍ଥିତ ଓ ପାପ-ଭୟ ନାଶକ ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ବିନ୍ଧ୍ୟ ପର୍ବତରୁ ନିଷ୍ପନ୍ନ ଏକ ପୁଣ୍ୟଧାରା ଏଠାରେ ନର୍ମଦାରେ ମିଶେ; କଳା ପଥରରେ ସ୍ଫଟିକ ସଦୃଶ ଦୀପ୍ତି ଇତ୍ୟାଦି ଚିହ୍ନ ଆଜି ମଧ୍ୟ ଦେଖାଯାଏ ବୋଲି କହି ସ୍ଥଳପ୍ରାମାଣ୍ୟ ସ୍ଥାପିତ ହୁଏ। ତାପରେ ଭକ୍ତିକ୍ରିୟାର ଶ୍ରେଣୀଭେଦ ଅନୁସାରେ ଫଳଶ୍ରୁତି ଦିଆଯାଏ—ସଙ୍ଗମରେ ସ୍ନାନ କରି ସଙ୍ଗମେଶ୍ୱରଙ୍କ ପୂଜା କଲେ ଅଶ୍ୱମେଧ ଯଜ୍ଞର ଫଳ ମିଳେ। ଘଣ୍ଟା, ପତାକା, ଛତ୍ର ଆଦି ଦାନ କଲେ ଦିବ୍ୟ ବିମାନପ୍ରାପ୍ତି ଓ ରୁଦ୍ରସାନ୍ନିଧ୍ୟ ଲଭ୍ୟ ହୁଏ। ଦହି, ନଡ଼ିଆ ଆଦିରେ ଲିଙ୍ଗପୂରଣ ଏବଂ ଦହି-ମଧୁ-ଘୃତାଦି ଦ୍ରବ୍ୟରେ ବିଧିପୂର୍ବକ ଅଭିଷେକ କଲେ ଶିବଲୋକରେ ଦୀର୍ଘବାସ, ସ୍ୱର୍ଗ୍ୟ ଫଳ ଓ ‘ସାତ ଜନ୍ମ’ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ପୁଣ୍ୟପରମ୍ପରା ମିଳେ। ନୀତିଶିକ୍ଷା ମଧ୍ୟ ଅଛି—ମହାଦେବ ପରମ ‘ମହାପାତ୍ର’; ବ୍ରହ୍ମଚର୍ଯ୍ୟସହିତ ପୂଜା ପ୍ରଶଂସିତ; ଶିବଯୋଗୀଙ୍କ ସତ୍କାର ସର୍ବୋତ୍ତମ ପୁଣ୍ୟ। ଗୋଟିଏ ଶିବଯୋଗୀଙ୍କୁ ଅନ୍ନଦାନ କରିବା, ଅନେକ ବେଦଜ୍ଞ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ଭୋଜନ କରାଇବାଠାରୁ ଅଧିକ ଫଳଦାୟକ ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ଶେଷରେ ମୋକ୍ଷବାକ୍ୟ—ସଙ୍ଗମେଶ୍ୱରେ ଦେହତ୍ୟାଗ କରିଲେ ଶିବଲୋକରୁ ପୁନରାଗମନ ନାହିଁ, ପୁନର୍ଜନ୍ମ ହୁଏ ନାହିଁ।
Verse 1
श्रीमार्कण्डेय उवाच । ततो गच्छेत्परं तीर्थं सङ्गमेश्वरमुत्तमम् । नर्मदादक्षिणे कूले सर्वपापभयापहम्
ଶ୍ରୀ ମାର୍କଣ୍ଡେୟ କହିଲେ—ତାପରେ ନର୍ମଦାର ଦକ୍ଷିଣ କୂଳରେ ଅବସ୍ଥିତ ‘ସଙ୍ଗମେଶ୍ୱର’ ନାମକ ଉତ୍ତମ ତୀର୍ଥକୁ ଯିବା ଉଚିତ; ଏହା ସମସ୍ତ ପାପ ଓ ଭୟ ନାଶକ।
Verse 2
धनदस्तत्र विश्रान्तो मुहूर्तं नृपसत्तम । पितृलोकात्समायातः कैलासं धरणीधरम्
ସେଠାରେ ଧନଦ (କୁବେର), ହେ ନୃପଶ୍ରେଷ୍ଠ, କ୍ଷଣମାତ୍ର ବିଶ୍ରାମ କଲେ। ପିତୃଲୋକରୁ ଆସି ଧରଣୀଧର କୈଲାସ ପର୍ବତକୁ ଗଲେ।
Verse 3
प्रत्ययार्थं नृपश्रेष्ठ ह्यद्यापि धरणीतले । कृष्णवर्णा हि पाषाणा दृश्यन्ते स्फटिकोज्ज्वलाः
ପ୍ରମାଣ ସ୍ୱରୂପ, ହେ ନୃପଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଆଜି ମଧ୍ୟ ଧରଣୀତଳେ କୃଷ୍ଣବର୍ଣ୍ଣ ପାଷାଣ ଦେଖାଯାଏ; ସେଗୁଡ଼ିକ ସ୍ଫଟିକ ପରି ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ଦୀପ୍ତିରେ ଜ୍ଵଳେ।
Verse 4
विन्ध्यनिर्झरनिष्क्रान्ता पुण्यतोया सरिद्वरा । प्रविष्टा नर्मदातोये सर्वपापप्रणाशने
ବିନ୍ଧ୍ୟର ନିର୍ଝରରୁ ନିଷ୍କ୍ରାନ୍ତ, ପୁଣ୍ୟଜଳରେ ପରିପୂର୍ଣ୍ଣ ସେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ନଦୀ ସର୍ବପାପପ୍ରଣାଶିନୀ ନର୍ମଦାର ଜଳରେ ପ୍ରବେଶ କରେ।
Verse 5
सङ्गमे तत्र यः स्नात्वा पूजयेत्सङ्गमेश्वरम् । अश्वमेधस्य यज्ञस्य फलं प्राप्नोत्यसंशयम्
ସେଠାରେ ସେଇ ସଙ୍ଗମରେ ସ୍ନାନ କରି ସଙ୍ଗମେଶ୍ୱରଙ୍କୁ ପୂଜା କରୁଥିବା ବ୍ୟକ୍ତି, ନିଶ୍ଚୟ ଅଶ୍ୱମେଧ ଯଜ୍ଞର ଫଳ ପାଏ।
Verse 6
घण्टापताकावितनं यो ददेत्सङ्गमेश्वरे । हंसयुक्तविमानस्थो दिव्यस्त्रीशतसंवृतः
ଯେ ସଙ୍ଗମେଶ୍ୱରଙ୍କୁ ଘଣ୍ଟା, ପତାକା ଓ ବିତାନ ଦାନ କରେ, ସେ ହଂସଯୁକ୍ତ ବିମାନରେ ଆରୂଢ଼ ହୋଇ, ଶତଶତ ଦିବ୍ୟସ୍ତ୍ରୀମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ପରିବୃତ ହୁଏ।
Verse 7
स रुद्रपदमाप्नोति रुद्रस्यानुचरो भवेत् । दधि भक्ते न देवस्य यः कुर्याल्लिङ्गपूरणम्
ସେ ରୁଦ୍ରପଦ ପ୍ରାପ୍ତ କରେ ଏବଂ ରୁଦ୍ରଙ୍କ ଅନୁଚର ହୁଏ। ଯେ ଭକ୍ତିସହିତ ଦେବଙ୍କ ଲିଙ୍ଗକୁ ଦହିରେ ପୂରଣ କରି ସେବା କରେ—
Verse 8
सिक्थसंख्यं शिवे लोके स वसेत्कालमीप्सितम् । श्रीफलैः पूरयेल्लिङ्गं निःस्वो भूत्वा भवस्य तु
ସେ ଶିବଲୋକରେ ଇଚ୍ଛିତ କାଳ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ବସେ—ଯେନେ ମୋମବିନ୍ଦୁର ସଂଖ୍ୟାଦ୍ୱାରା ସେ କାଳ ମାପାଯାଇଛି। ଏବଂ ନିର୍ଧନ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ଭବଙ୍କ ଲିଙ୍ଗକୁ ନଡ଼ିଆରେ ପୂରଣ କରୁଥିବା ଲୋକ ମଧ୍ୟ ସେଇ ଫଳ ପାଏ।
Verse 9
सोऽपि तत्फलमाप्नोति गतः स्वर्गे नरेश्वर । अक्षया सन्ततिस्तस्य जायते सप्तजन्मसु
ସେ ମଧ୍ୟ ସେଇ ଫଳ ପାଏ ଏବଂ, ହେ ନରେଶ୍ୱର, ସ୍ୱର୍ଗକୁ ଯାଏ। ତାହାର ସପ୍ତଜନ୍ମ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଅକ୍ଷୟ ସନ୍ତତି ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ।
Verse 10
स्नपनं देवदेवस्य दध्ना मधुघृतेन वा । यः करोति विधानेन तस्य पुण्यफलं शृणु
ଯେ ନିୟମାନୁସାରେ ଦେବାଧିଦେବଙ୍କୁ ଦହିରେ, କିମ୍ବା ମଧୁ ଓ ଘୃତରେ ସ୍ନପନ (ଅଭିଷେକ) କରେ, ତାହାର ପୁଣ୍ୟଫଳ ଶୁଣ।
Verse 11
धृतक्षीरवहा नद्यो यत्र वृक्षा मधुस्रवाः । तत्र ते मानवा यान्ति सुप्रसन्ने महेश्वरे
ଯେଉଁଠି ନଦୀମାନେ ଘୃତ ଓ କ୍ଷୀର ବହାଇ ଚାଲିଥାନ୍ତି, ଏବଂ ଯେଉଁଠି ବୃକ୍ଷମାନେ ମଧୁ ଝରାନ୍ତି—ମହେଶ୍ୱର ଅତ୍ୟନ୍ତ ପ୍ରସନ୍ନ ହେଲେ ସେ ମାନବମାନେ ସେଠାକୁ ଯାଆନ୍ତି।
Verse 12
पत्रं पुष्पं फलं तोयं यस्तु दद्यान्महेश्वरे । तत्सर्वं सप्तजन्मानि ह्यक्षयं फलमश्नुते
ଯେ ଭକ୍ତିସହିତ ମହେଶ୍ୱରଙ୍କୁ ପତ୍ର, ପୁଷ୍ପ, ଫଳ କିମ୍ବା ଜଳ ଅର୍ପଣ କରେ, ସେ ତାହାର ଅକ୍ଷୟ ପୁଣ୍ୟଫଳ ସାତ ଜନ୍ମ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଭୋଗ କରେ।
Verse 13
सर्वेषामेव पात्राणां महापात्रं महेश्वरः । तस्मात्सर्वप्रयत्नेन पूजनीयो महेश्वरः
ସମସ୍ତ ପାତ୍ରମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ମହେଶ୍ୱର ହିଁ ମହାପାତ୍ର; ତେଣୁ ସମସ୍ତ ପ୍ରୟାସରେ ମହେଶ୍ୱରଙ୍କୁ ପୂଜା କରିବା ଉଚିତ।
Verse 14
ब्रह्मचर्यस्थितो नित्यं यस्तु पूजयते शिवम् । इह जीवन्स देवेशो मृतो गच्छेदनामयम्
ଯେ ନିତ୍ୟ ବ୍ରହ୍ମଚର୍ଯ୍ୟରେ ସ୍ଥିତ ହୋଇ ଶିବଙ୍କୁ ପୂଜା କରେ, ସେ ଏହି ଲୋକରେ ଜୀବନ୍ତାବସ୍ଥାରେ ଦେବେଶଙ୍କ ପ୍ରିୟ ହୁଏ; ମୃତ୍ୟୁ ପରେ ନିରାମୟ ପଦକୁ ଯାଏ।
Verse 15
शिवे तु पूजिते पार्थ यत्फलं प्राप्यते बुधैः । योगीन्द्रे चैव तत्पार्थ पूजिते लभते फलम्
ହେ ପାର୍ଥ, ଶିବଙ୍କ ପୂଜାରେ ଯେ ଫଳ ବୁଦ୍ଧିମାନମାନେ ପାଆନ୍ତି, ସେଇ ଫଳ ହେ ପାର୍ଥ, ଯୋଗୀନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ପୂଜାରେ ମଧ୍ୟ ଲଭ୍ୟ ହୁଏ।
Verse 16
ते धन्यास्ते महात्मानस्तेषां जन्म सुजीवितम् । येषां गृहेषु भुञ्जन्ति शिवभक्तिरता नराः
ସେମାନେ ଧନ୍ୟ, ସେମାନେ ମହାତ୍ମା; ସେମାନଙ୍କ ଜନ୍ମ ସୁଜୀବିତ—ଯାହାଙ୍କ ଘରେ ଶିବଭକ୍ତିରେ ରତ ଲୋକେ ଅନ୍ନ ଭୋଜନ କରନ୍ତି।
Verse 17
संनिरुध्येन्द्रियग्रामं यत्रयत्र वसेन्मुनिः । तत्र तत्र कुरुक्षेत्रं नैमिषं पुष्कराणि च
ଯେଉଁଯେଉଁ ସ୍ଥାନରେ ମୁନି ଇନ୍ଦ୍ରିୟଗ୍ରାମକୁ ସଂଯମ କରି ବାସ କରନ୍ତି, ସେଉଁ ସ୍ଥାନ ହିଁ କୁରୁକ୍ଷେତ୍ର, ନୈମିଷାରଣ୍ୟ ଓ ପୁଷ୍କରତୀର୍ଥ ସମ ପବିତ୍ର ହୁଏ।
Verse 18
यत्फलं वेदविदुषि भोजिते शतसंख्यया । तत्फलं जायते पार्थ ह्येकेन शिवयोगिना
ହେ ପାର୍ଥ! ଶତସଂଖ୍ୟକ ବେଦବିଦ୍ମାନଙ୍କୁ ଭୋଜନ କରାଇଲେ ଯେ ଫଳ ମିଳେ, ଏକମାତ୍ର ଶିବଯୋଗୀଙ୍କୁ ସତ୍କାର କଲେ ମଧ୍ୟ ସେଇ ଫଳ ହୁଏ।
Verse 19
यत्र भुञ्जति भस्माङ्गी मूर्खो वा यदि पण्डितः । तत्र भुञ्जति देवेशः सपत्नीको वृषध्वजः
ଯେଉଁଠାରେ ଭସ୍ମଧାରୀ ଭକ୍ତ ଭୁଞ୍ଜେ—ସେ ମୂର୍ଖ ହେଉ କି ପଣ୍ଡିତ—ସେଠାରେ ଦେବେଶ ବୃଷଧ୍ୱଜ ଶିବ ପତ୍ନୀସହିତ ସେଇ ନୈବେଦ୍ୟ ଭୋଗ କରନ୍ତି।
Verse 20
विप्राणां वेदविदुषां कोटिं संभोज्य यत्फलम् । भिक्षामात्रप्रदानेन तत्फलं शिवयोगिनाम्
ବେଦବିଦ୍ ବିପ୍ରମାନଙ୍କ କୋଟିଜଣଙ୍କୁ ଭୋଜନ କରାଇଲେ ଯେ ଫଳ ମିଳେ, ଶିବଯୋଗୀମାନଙ୍କୁ କେବଳ ଭିକ୍ଷାମାତ୍ର ଦେଲେ ମଧ୍ୟ ସେଇ ଫଳ ମିଳେ।
Verse 21
सङ्गमेश्वरमासाद्य प्राणत्यागं करोति यः । न तस्य पुनरावृत्तिः शिवलोकात्कदाचन
ଯେ ସଙ୍ଗମେଶ୍ୱରଙ୍କୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହୋଇ ପ୍ରାଣତ୍ୟାଗ କରେ, ତାହାର ଶିବଲୋକରୁ କେବେ ମଧ୍ୟ ପୁନରାବୃତ୍ତି ହୁଏ ନାହିଁ।
Verse 158
। अध्याय
ଅଧ୍ୟାୟ (ଏହା ଅଧ୍ୟାୟ-ଚିହ୍ନ/ବିଭାଗ-ସୂଚକ)।