Adhyaya 54

Verse 1

ईश्वर उवाच । ततश्चानन्तरं राजा जगामोद्वेगमुत्तमम् । कथं यामि गृहं त्वद्य वाराणस्यामहं पुनः

ଈଶ୍ୱର କହିଲେ—ତତ୍ପରେ ରାଜା ଗଭୀର ଉଦ୍ବେଗରେ ପଡ଼ିଲେ। ସେ କହିଲେ—“ଆଜି ମୁଁ ଘରକୁ କିପରି ଯିବି? ପୁଣି ବାରାଣସୀକୁ କିପରି ଫେରିବି?”

Verse 2

ब्रह्महत्यासमाविष्टो जुहोम्यग्नौ कलेवरम् । अथवा तस्य वाक्येन तं गच्छाम्याश्रमं प्रति

“ବ୍ରହ୍ମହତ୍ୟା ପାପରେ ଆବିଷ୍ଟ ହୋଇ ମୁଁ କି ଅଗ୍ନିରେ ନିଜ ଦେହକୁ ହୋମ କରିଦେବି? କିମ୍ବା ତାଙ୍କ ବଚନ ଅନୁସାରେ ସେଇ ଆଶ୍ରମକୁ ଯିବି?”

Verse 3

कथयामि यथावृत्तं गत्वा तस्य महामुनेः । एवं संचिन्त्य राजासौ जगामाश्रमसन्निधौ

“ସେଇ ମହାମୁନିଙ୍କ ପାଖକୁ ଯାଇ ଯାହା ଘଟିଛି ତାହା ଯଥାର୍ଥ ଭାବେ କହିବି।” ଏଭଳି ଚିନ୍ତା କରି ରାଜା ଆଶ୍ରମ ସନ୍ନିଧିକୁ ଗଲେ।

Verse 4

ऋक्षशृङ्गस्य चास्थीनि गृहीत्वा स नृपोत्तमः । दृष्टिमार्गे स्थितस्तस्य महर्षेर्भावितात्मनः

ଋକ୍ଷଶୃଙ୍ଗଙ୍କ ଅସ୍ଥିଗୁଡ଼ିକୁ ନେଇ ସେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ରାଜା, ଭାବିତାତ୍ମା ମହର୍ଷିଙ୍କ ଦୃଷ୍ଟିପଥରେ ଦଣ୍ଡାୟମାନ ହେଲେ।

Verse 5

दीर्घतपा उवाच । आगच्छ स्वागतं तेऽस्तु आसनेऽत्रोपविश्यताम् । अर्घं ददाम्यहं येन मधुपर्कं सविष्टरम्

ଦୀର୍ଘତପା କହିଲେ—“ଆସ, ତୁମକୁ ସ୍ୱାଗତ। ଏଠାରେ ଏହି ଆସନରେ ବସ। ମୁଁ ତୁମକୁ ଅର୍ଘ୍ୟ ଦେବି, ଏବଂ ଆତିଥ୍ୟ-ସତ୍କାର ବିଧି ସହିତ ମଧୁପର୍କ ମଧ୍ୟ ନିବେଦନ କରିବି।”

Verse 6

चित्रसेन उवाच । अर्घस्यास्य न योग्योऽहं महर्षे नास्मि भाषणे । मृगमध्यस्थितो विप्रस्तव पुत्रो मया हतः

ଚିତ୍ରସେନ କହିଲା—ହେ ମହର୍ଷି, ଏହି ଅର୍ଘ୍ୟ ଗ୍ରହଣରେ ମୁଁ ଯୋଗ୍ୟ ନୁହେଁ; କଥା କହିବାରେ ମଧ୍ୟ ଅର୍ହ ନୁହେଁ। ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣ, ମୃଗମଧ୍ୟରେ ଦଣ୍ଡାୟମାନ ଆପଣଙ୍କ ପୁତ୍ରକୁ ମୁଁ ବଧ କରିଛି।

Verse 7

पुत्रघ्नं विद्धि मां विप्र तीव्रदण्डेन दण्डय । मृगभ्रान्त्या हतो विप्र ऋक्षशृङ्गो महातपाः

ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣ, ମୋତେ ପୁତ୍ରଘ୍ନ ବୋଲି ଜାଣ; ତୀବ୍ର ଦଣ୍ଡରେ ମୋତେ ଦଣ୍ଡିତ କର। ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣ, ମୃଗ ଭାବି ଭ୍ରମରେ ମୁଁ ସେଇ ମହାତପା ଋକ୍ଷଶୃଙ୍ଗଙ୍କୁ ବଧ କରିଦେଲି।

Verse 8

इति मत्वा मुनिश्रेष्ठ कुरु मे त्वं यथोचितम् । माता तद्वचनं श्रुत्वा गृहान्निष्क्रम्य विह्वला

ଏପରି ଭାବି, ହେ ମୁନିଶ୍ରେଷ୍ଠ, ମୋ ପାଇଁ ଯଥୋଚିତ ଯାହା, ତାହା କର। ସେଇ କଥା ଶୁଣି ମାତା ବିହ୍ୱଳ ହୋଇ ଘରୁ ବାହାରି ଆସିଲେ।

Verse 9

हा हतास्मीत्युवाचेदं पपात धरणीतले । विललाप सुदुःखार्ता पुत्रशोकेन पीडिता

ସେ ‘ହା, ମୁଁ ହତ ହେଲି!’ ବୋଲି କାନ୍ଦି ଧରଣୀତଳେ ପଡ଼ିଗଲା। ପୁତ୍ରଶୋକରେ ପୀଡିତା, ଅତ୍ୟନ୍ତ ଦୁଃଖାର୍ତ୍ତ ହୋଇ ସେ ବିଳାପ କଲା।

Verse 10

हा हता पुत्र पुत्रेति करुणं कुररी यथा । विललापातुरा माता क्व गतो मां विहाय वै । मुखं दर्शय चात्मीयं मातरं मां हि मानय

ସେ ‘ହା, ମୁଁ ହତ—ପୁତ୍ର, ପୁତ୍ର!’ ବୋଲି କୁରରୀ ପକ୍ଷୀ ପରି କରୁଣ ସ୍ୱରେ କାନ୍ଦିଲା। ଆତୁର ମାତା ବିଳାପ କଲା—‘ମୋତେ ଛାଡ଼ି ତୁ କେଉଁଠି ଗଲୁ? ତୋର ମୁହଁ ଦେଖା; ମୁଁ ତୋର ମା, ମୋତେ ସମ୍ମାନ କର।’

Verse 11

श्रुताध्ययनसम्पन्नं जपहोमपरायणम् । आगतं त्वां गृहद्वारे कदा द्रक्ष्यामि पुत्रक

ହେ ପୁତ୍ର! ଶ୍ରୁତି-ଅଧ୍ୟୟନରେ ସମ୍ପନ୍ନ, ଜପ ଓ ହୋମରେ ପରାୟଣ—ତୁମେ ଆମ ଘରଦ୍ୱାରେ ଆସିଥିବାକୁ ମୁଁ କେବେ ପୁଣି ଦେଖିବି?

Verse 12

लोकोक्त्या श्रूयते चैतच्चन्दनं किल शीतलम् । पुत्रगात्रपरिष्वङ्गश्चन्दनादपि शीतलः

ଲୋକୋକ୍ତିରେ ଶୁଣାଯାଏ ଯେ ଚନ୍ଦନ ଶୀତଳ; କିନ୍ତୁ ପୁତ୍ରଦେହର ଆଲିଙ୍ଗନ ଚନ୍ଦନଠାରୁ ମଧ୍ୟ ଅଧିକ ଶୀତଳ।

Verse 13

किं चन्दनेन पीयूपबिन्दुना किं किमिन्दुना

ଏବେ ଚନ୍ଦନରେ କ’ଣ ଲାଭ? ଅମୃତର ଗୋଟିଏ ବିନ୍ଦୁରେ କ’ଣ? ଚନ୍ଦ୍ରମା ମଧ୍ୟ ଏବେ ମୋ ପାଇଁ କ’ଣ?

Verse 14

पुत्रगात्रपरिष्वङ्गपात्रं गात्रं भवेद्यदि

ଯଦି ଏହି ଦେହ ପୁତ୍ରର ଅଙ୍ଗଗୁଡ଼ିକୁ ଆଲିଙ୍ଗନ କରିବାକୁ ଯୋଗ୍ୟ ପାତ୍ର ହୋଇଯାଏ—ଏହି ମୋର ଆକାଂକ୍ଷା।

Verse 15

परिष्वजितुमिच्छामि त्वामहं पुत्र सुप्रिय । पञ्चत्वमनुयास्यामि त्वद्विहीनाद्य दुःखिता

ହେ ପୁତ୍ର, ହେ ଅତିପ୍ରିୟ! ମୁଁ ତୁମକୁ ଆଲିଙ୍ଗନ କରିବାକୁ ଇଚ୍ଛା କରୁଛି; ଆଜି ତୁମ ବିନା ଦୁଃଖିତ ହୋଇ ମୁଁ ପଞ୍ଚତ୍ୱ—ମୃତ୍ୟୁପଥକୁ ଅନୁସରଣ କରିବି।

Verse 16

एवं विलपती दीना पुत्रशोकेन पीडिता । मूर्छिता विह्वला दीना निपपात महीतले

ଏଭଳି ବିଳାପ କରୁଥିବା ସେ ଦୀନା ନାରୀ ପୁତ୍ରଶୋକରେ ପୀଡିତ ହୋଇ, ମୂର୍ଛିତ ଓ ବିହ୍ୱଳ ହୋଇ, ନିରୁପାୟ ଭାବେ ଭୂମିରେ ପଡ଼ିଗଲା।

Verse 17

भार्यां च पतितां दृष्ट्वा पुत्रशोकेन पीडिताम् । चुकोप स मुनिस्तत्र चित्रसेनाय भूभृते

ଭାର୍ଯ୍ୟାକୁ ଭୂମିରେ ପଡ଼ିଥିବା ଓ ପୁତ୍ରଶୋକରେ ପୀଡିତ ଦେଖି, ସେ ମୁନି ସେଠାରେ ଭୂପତି ଚିତ୍ରସେନଙ୍କ ଉପରେ କ୍ରୋଧିତ ହେଲେ।

Verse 18

दीर्घतपा उवाच । याहि याहि महापाप मा मुखं दर्शयस्व मे । किं त्वया घातितो विप्रो ह्यकामाच्च सुतो मम

ଦୀର୍ଘତପା କହିଲେ—“ଯାଅ, ଯାଅ, ମହାପାପୀ! ମୋତେ ତୋ ମୁହଁ ଦେଖାଇବୁ ନାହିଁ। ତୋ ସହ ବୈର ନଥିବା ମୋ ବ୍ରାହ୍ମଣ ପୁତ୍ରକୁ କାହିଁକି ହତ୍ୟା କଲୁ?”

Verse 19

ब्रह्महत्या भविष्यन्ति बह्व्यस्ते वसुधाधिप । सकुटुम्बस्य मे त्वं हि मृत्युरेष उपस्थितः

ହେ ବସୁଧାଧିପ! ତୋ ଉପରେ ଅନେକ ବ୍ରହ୍ମହତ୍ୟାର ପାପ ପଡ଼ିବ; ମୋ ସକୁଟୁମ୍ବ ପାଇଁ ତୁ ଏଠାରେ ସାକ୍ଷାତ୍ ମୃତ୍ୟୁ ହୋଇ ଉପସ୍ଥିତ।

Verse 20

एवमुक्त्वा ततो विप्रो विचिन्त्य च पुनःपुनः । परित्यज्य तदा क्रोधं मुनिभावाज्जगाद ह

ଏଭଳି କହି ସେ ବ୍ରାହ୍ମଣ ପୁନଃପୁନଃ ବିଚାର କଲେ; ତାପରେ କ୍ରୋଧ ତ୍ୟାଗ କରି, ମୁନିଭାବରେ ପୁଣି କହିଲେ।

Verse 21

दीर्घतपा उवाच । उद्वेगं त्यज भो वत्स दुरुक्तं गदितो मया । पुत्रशोकाभिभूतेन दुःखतप्तेन मानद

ଦୀର୍ଘତପା କହିଲେ—ହେ ବତ୍ସ, ଉଦ୍ବେଗ ତ୍ୟାଗ କର। ପୁତ୍ରଶୋକରେ ଅଭିଭୂତ ଓ ଦୁଃଖରେ ଦଗ୍ଧ ହୋଇ ମୁଁ କଠୋର ବଚନ କହିଥିଲି; ହେ ମାନଦ, କ୍ଷମା କର।

Verse 22

किं करोति नरः प्राज्ञः प्रेर्यमाणः स्वकर्मभिः । प्रागेव हि मनुष्याणां बुद्धिः कर्मानुसारिणी

ନିଜ କର୍ମଦ୍ୱାରା ପ୍ରେରିତ ହୋଇ ଚାଲୁଥିବା ପ୍ରାଜ୍ଞ ମନୁଷ୍ୟ ମଧ୍ୟ କ’ଣ କରିପାରିବ? କାରଣ ମନୁଷ୍ୟଙ୍କର ବୁଦ୍ଧି ଓ ମନ କର୍ମାନୁସାରୀ।

Verse 23

अनेनैव विधानेन पञ्चत्वं विहितं मम । हत्यास्तव भविष्यन्ति पूर्वमुक्ता न संशयः

ଏହି ଏକେଇ ବିଧାନରେ ମୋର ପଞ୍ଚତ୍ୱ (ମୃତ୍ୟୁ) ନିର୍ଦ୍ଧାରିତ ହୋଇଛି। ଏବଂ ତୋ ପାଇଁ ମୁଁ ପୂର୍ବେ କହିଥିବା ହତ୍ୟାମାନେ ନିଶ୍ଚୟ ଘଟିବ—ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ।

Verse 24

ब्रह्मक्षत्रविशां मध्ये शूद्रचण्डालजातिषु । कस्त्वं कथय सत्यं मे कस्माच्च निहतो द्विजः

ବ୍ରାହ୍ମଣ, କ୍ଷତ୍ରିୟ, ବୈଶ୍ୟ ଏବଂ ଶୂଦ୍ର-ଚଣ୍ଡାଳ ଜାତିମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ—ତୁ କିଏ? ମୋତେ ସତ୍ୟ କହ; ସେ ଦ୍ୱିଜ କାହିଁକି ନିହତ ହେଲା?

Verse 25

चित्रसेन उवाच । विज्ञापयामि विप्रर्षे क्षन्तव्यं ते ममोपरि । नाहं विप्रोऽस्मि वै तात न वैश्यो न च शूद्रजः

ଚିତ୍ରସେନ କହିଲା—ହେ ବିପ୍ରର୍ଷି, ମୁଁ ନିବେଦନ କରୁଛି; ମୋ ଉପରେ କ୍ଷମା କରନ୍ତୁ। ତାତ, ମୁଁ ନ ବ୍ରାହ୍ମଣ, ନ ବୈଶ୍ୟ, ନ ଶୂଦ୍ରଜ।

Verse 26

न व्याधश्चान्त्यजातो वा क्षत्रियोऽहं महामुने । काशीराजो मृगान् हन्तुमागतो वनमुत्तमम्

ହେ ମହାମୁନେ! ମୁଁ ନ ବ୍ୟାଧ, ନ ଅନ୍ତ୍ୟଜାତ; ମୁଁ କ୍ଷତ୍ରିୟ—କାଶୀର ରାଜା—ମୃଗମାନଙ୍କୁ ବଧ କରିବାକୁ ଏହି ଉତ୍ତମ ବନକୁ ଆସିଛି।

Verse 27

भ्रान्त्या निपातितो ह्येष मृगरूपधरो मुनिः । इदानीं तव पादान्ते संश्रितः पातकान्वितः

ଭ୍ରାନ୍ତିବଶେ ମୃଗରୂପ ଧାରଣ କରିଥିବା ଏହି ମୁନିଙ୍କୁ ମୁଁ ପତିତ କରିଦେଲି। ଏବେ ପାପଭାରରେ ଯୁକ୍ତ ହୋଇ ମୁଁ ଆପଣଙ୍କ ପାଦାନ୍ତେ ଶରଣ ନେଇଛି।

Verse 28

किं कर्तव्यं मया विप्र उपायं कथयस्व मे

ହେ ବିପ୍ର! ମୁଁ କ’ଣ କରିବି? ମୋତେ ଗୋଟିଏ ଉପାୟ କହନ୍ତୁ।

Verse 29

दीर्घतपा उवाच । ब्रह्महत्या न शक्येताप्येका निस्तरितुं प्रभो । दशैका च कथं शक्यास्ताः शृणुष्व नरेश्वर

ଦୀର୍ଘତପା କହିଲେ—ହେ ପ୍ରଭୋ! ଗୋଟିଏ ବ୍ରହ୍ମହତ୍ୟା ମଧ୍ୟ ନିସ୍ତାର କରିବା ଦୁର୍ଲଭ; ତେବେ ଦଶଟି କିପରି ନିସ୍ତାର ହେବ? ହେ ନରେଶ୍ୱର, ଶୁଣ।

Verse 30

चत्वारो मे सुता राजन् सभार्या मातृपूर्वकाः । मया सह न जीवन्ति ऋक्षशृङ्गस्य कारणे

ହେ ରାଜନ୍! ମୋର ଚାରି ପୁଅ—ସ୍ତ୍ରୀମାନଙ୍କ ସହ, ଏବଂ ତାଙ୍କ ମାତା ସହିତ—ଋକ୍ଷଶୃଙ୍ଗର କାରଣରୁ ମୋ ସହିତ ରହୁନାହାନ୍ତି।

Verse 31

उपायं शोभनं तात कथयिष्ये शृणुष्व तम् । शक्रोऽपि यदि तं कर्तुं सुखोपायं नरेश्वर

ବତ୍ସ, ମୁଁ ତୁମକୁ ଏକ ଶୋଭନ ଉପାୟ କହିବି—ତାହା ଶୁଣ। ହେ ନରେଶ୍ୱର, ଶକ୍ର (ଇନ୍ଦ୍ର) ମଧ୍ୟ ଯଦି ତାହା କରନ୍ତି, ସେଥି ତାଙ୍କ ପାଇଁ ମଧ୍ୟ ସହଜ ଉପାୟ ହେବ।

Verse 32

सकुटुम्बं समस्तं मां दाहयित्वानले नृप । अस्थीनि नर्मदातोये शूलभेदे विनिक्षिप

ହେ ନୃପ, ମୋତେ ମୋର ସମସ୍ତ କୁଟୁମ୍ବ ସହିତ ଅଗ୍ନିରେ ଦାହ କର। ପରେ ମୋର ଅସ୍ଥିଗୁଡ଼ିକୁ ନର୍ମଦା ଜଳରେ, ଶୂଳଭେଦ ତୀର୍ଥରେ, ନିକ୍ଷେପ କର।

Verse 33

नर्मदादक्षिणे कूले शूलभेदं हि विश्रुतम् । सर्वपापहरं तीर्थं सर्वदुःखघ्नमुत्तमम्

ନର୍ମଦାର ଦକ୍ଷିଣ କୂଳରେ ‘ଶୂଳଭେଦ’ ନାମକ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ତୀର୍ଥ ଅଛି। ସେ ଉତ୍ତମ ତୀର୍ଥ ସମସ୍ତ ପାପ ହରେ ଏବଂ ସମସ୍ତ ଦୁଃଖ ନାଶ କରେ।

Verse 34

शुचिर्भूत्वा ममास्थीनि तत्र तीर्थे विनिक्षिप । मोक्ष्यसे सर्वपापैस्त्वं मम वाक्यान्न संशयः

ଶୁଚି ହୋଇ ସେହି ତୀର୍ଥରେ ମୋର ଅସ୍ଥିଗୁଡ଼ିକୁ ନିକ୍ଷେପ କର। ମୋର ବାକ୍ୟରେ ତୁମେ ସମସ୍ତ ପାପରୁ ମୁକ୍ତ ହେବ—ଏଥିରେ ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ।

Verse 35

राजोवाच । आदेशो दीयतां तात करिष्यामि न संशयः । समस्तं मेऽस्ति यत्किंचिद्राज्यं कोशः सुहृत्सुताः

ରାଜା କହିଲେ: ତାତ, ଆଦେଶ ଦିଅନ୍ତୁ; ମୁଁ ନିଶ୍ଚୟ କରିବି। ମୋ ପାଖରେ ଯାହା କିଛି ଅଛି—ରାଜ୍ୟ, କୋଷ, ସୁହୃଦ ଓ ପୁତ୍ରମାନେ—ସବୁ (ଆପଣଙ୍କ ଆଦେଶରେ) ଅଛି।

Verse 36

तवाधीनं महाविप्र प्रयच्छामि प्रसीद मे । परस्परं विवदतोर्विप्र राज्ञोस्तदा नृप

ହେ ମହାବିପ୍ର! ମୁଁ ନିଜକୁ ଆପଣଙ୍କ ଅଧୀନରେ ସମର୍ପଣ କରୁଛି; ମୋପରେ ପ୍ରସନ୍ନ ହୁଅନ୍ତୁ। ତାପରେ, ହେ ନୃପ, ସେ ସମୟରେ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଓ ରାଜା ପରସ୍ପର ବିବାଦ କରି କଥାବାର୍ତ୍ତା କଲେ।

Verse 37

स्फुटित्वा हृदयं शीघ्रं मुनिभार्या मृता तदा । पुत्रशोकसमाविष्टा निर्जीवा पतिता क्षितौ

ତେବେ ମୁନିଙ୍କ ଭାର୍ଯ୍ୟା ପୁତ୍ରଶୋକରେ ଆବିଷ୍ଟ ହୋଇ, ହୃଦୟ ଫାଟି ଶୀଘ୍ର ମୃତ୍ୟୁବରଣ କଲେ; ପ୍ରାଣହୀନ ହୋଇ ଭୂମିରେ ପଡ଼ିଲେ।

Verse 38

पुत्राश्च मातृशोकेन सर्वे पञ्चत्वमागताः । स्नुषाश्चैव तदा सर्वा मृताश्च सह भर्तृभिः

ମାତୃଶୋକରେ ପୁତ୍ରମାନେ ମଧ୍ୟ ସମସ୍ତେ ମୃତ୍ୟୁକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହେଲେ। ସେହି ସମୟରେ ସମସ୍ତ ସ୍ନୁଷାମାନେ ମଧ୍ୟ ନିଜ ନିଜ ପତିଙ୍କ ସହିତ ମୃତ୍ୟୁବରଣ କଲେ।

Verse 39

पञ्चत्वं च गताः सर्वे मुनिमुख्या नृपोत्तम । विप्रानाह्वापयामास ये तत्राश्रमवासिनः

ହେ ନୃପୋତ୍ତମ! ସମସ୍ତେ ପଞ୍ଚତ୍ୱକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହେବା ପରେ, ମୁନିମୁଖ୍ୟ ସେଠାରେ ଆଶ୍ରମବାସୀ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କୁ ଡାକିଲେ।

Verse 40

तेभ्यो निवेदयामास यथावृत्तं नृपोत्तमः । स तैस्तदाभ्यनुज्ञातः काष्ठान्यादाय यत्नतः

ନୃପୋତ୍ତମ ସେମାନଙ୍କୁ ଯାହା ଘଟିଥିଲା ସବୁ ନିବେଦନ କଲେ। ସେମାନଙ୍କ ଅନୁମତି ପାଇ ସେ ଯତ୍ନପୂର୍ବକ କାଠ (ଚିତାର କାଠ) ସଂଗ୍ରହ କଲେ।

Verse 41

दाहं संचयनं चक्रे चित्रसेनो महीपतिः । ऋक्षशृङ्गादिसर्वेषां गृहीत्वास्थीनि यत्नतः

ମହୀପତି ଚିତ୍ରସେନ ଦାହକ୍ରିୟା ଓ ଅସ୍ଥିସଞ୍ଚୟ କଲେ; ପରେ ଋକ୍ଷଶୃଙ୍ଗ ଆଦି ସମସ୍ତଙ୍କ ଅସ୍ଥି ଯତ୍ନପୂର୍ବକ ଗ୍ରହଣ କରି ଅଗ୍ରସର ହେଲେ।

Verse 42

याम्याशां प्रस्थितो राजा पादचारी महीपते । न शक्नोति यदा गन्तुं छायामाश्रित्य तिष्ठति

ହେ ମହୀପତେ, ରାଜା ଦକ୍ଷିଣ ଦିଗକୁ ପାଦଚାରୀ ହୋଇ ପ୍ରସ୍ଥାନ କଲେ; ଯେତେବେଳେ ଆଉ ଯିବାକୁ ନ ପାରିଲେ, ସେତେବେଳେ ଛାୟାର ଆଶ୍ରୟ ନେଇ ଠିଆ ହେଲେ।

Verse 43

विश्रम्य च पुनर्गच्छेद्भाराक्रान्तो महीपतिः । सचैलं कुरुते स्नानं मुक्त्वास्थीनि पदे पदे

ଭାରାକ୍ରାନ୍ତ ମହୀପତି ବିଶ୍ରାମ କରି ପୁଣି ଅଗ୍ରସର ହୁଅନ୍ତି; ବସ୍ତ୍ରସହିତ ସ୍ନାନ କରନ୍ତି ଏବଂ ଚାଲିଚାଲି ପଦେ ପଦେ ଅସ୍ଥି ଛାଡ଼ନ୍ତି।

Verse 44

पिबेज्जलं निराहारः स गच्छन् दक्षिणामुखः । अचिरेणैव कालेन संगतो नर्मदातटम्

ସେ ନିରାହାର ରହି କେବଳ ଜଳ ପାନ କରି ଦକ୍ଷିଣମୁଖେ ଚାଲିଲେ; ଅତି ଶୀଘ୍ରେ ନର୍ମଦା ତଟରେ ପହଞ୍ଚିଲେ।

Verse 45

आश्रमस्थान् द्विजान् दृष्ट्वा पप्रच्छ पृथिवीपतिः

ଆଶ୍ରମରେ ବସୁଥିବା ଦ୍ୱିଜମାନଙ୍କୁ ଦେଖି ପୃଥିବୀପତି ସେମାନଙ୍କୁ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ।

Verse 46

चित्रसेन उवाच । कथ्यतां शूलभेदस्य मार्गं मे द्विजसत्तमाः । येन यामि महाभागाः स्वकार्यार्थस्य सिद्धये

ଚିତ୍ରସେନ କହିଲା—ହେ ଦ୍ୱିଜଶ୍ରେଷ୍ଠମାନେ, ଶୂଳଭେଦକୁ ଯିବା ମାର୍ଗ ମୋତେ କହନ୍ତୁ। ହେ ମହାଭାଗ୍ୟବାନମାନେ, ଯେ ପଥେ ଯାଇ ମୋ କାର୍ଯ୍ୟ ସିଦ୍ଧ ହେବ।

Verse 47

मुनय ऊचुः । इतः क्रोशान्तरादर्वाक्तीर्थं परमशोभनम् । नर्मदादक्षिणे कूले ततो द्रक्ष्यसि नान्यथा

ମୁନିମାନେ କହିଲେ—ଏଠାରୁ ଏକ କ୍ରୋଶ ମଧ୍ୟରେ ପରମ ଶୋଭନ ‘ଅର୍ବାକ-ତୀର୍ଥ’ ଅଛି। ନର୍ମଦାର ଦକ୍ଷିଣ କୂଳରେ ତୁମେ ତାହା ନିଶ୍ଚୟ ଦେଖିବ; ଅନ୍ୟଥା ନୁହେଁ।

Verse 48

ऋषिवाक्येन राजासौ शीघ्रं गत्वा नरेश्वरः । स ददर्श ततः शीघ्रं बहुद्विजसमाकुलम्

ଋଷିମାନଙ୍କ ବାକ୍ୟ ଅନୁସାରେ ସେ ନରେଶ୍ୱର ରାଜା ଶୀଘ୍ର ଗଲା। ତାପରେ ସେ ଶୀଘ୍ର ଅନେକ ଦ୍ୱିଜରେ ପରିପୂର୍ଣ୍ଣ ସ୍ଥାନ ଦେଖିଲା।

Verse 49

बहुद्रुमलताकीर्णं बहुपुष्पोपशोभितम् । ऋक्षसिंहसमाकीर्णं नानाव्रतधरैः शुभैः

ସେ ସ୍ଥାନ ଅନେକ ଗଛ ଓ ଲତାରେ ଆବୃତ, ପ୍ରଚୁର ପୁଷ୍ପରେ ଶୋଭିତ ଥିଲା; ଭାଲୁ ଓ ସିଂହରେ ପରିପୂର୍ଣ୍ଣ, ଏବଂ ନାନା ବ୍ରତଧାରୀ ଶୁଭ ତପସ୍ୱୀମାନଙ୍କ ଭିଡ଼ରେ ଭରିଥିଲା।

Verse 50

एकपादास्थिताः केचिदपरे सूर्यदृष्टयः । एकाङ्गुष्ठ स्थिताः केचिदूर्ध्वबाहुस्थिताः परे

କେହି ଏକ ପାଦରେ ଦଣ୍ଡାୟମାନ ଥିଲେ, କେହି ସୂର୍ଯ୍ୟଦିଗେ ଦୃଷ୍ଟି ନିଶ୍ଚଳ କରିଥିଲେ। କେହି ଏକ ଅଙ୍ଗୁଷ୍ଠରେ ସ୍ଥିତ ଥିଲେ, ଆଉ କେହି ଉର୍ଧ୍ୱବାହୁ କରି ଦଣ୍ଡାୟମାନ ଥିଲେ।

Verse 51

दिनैकभोजनाः केचित्केचित्कन्दफलाशनाः । त्रिरात्रभोजनाः केचित्पराकव्रतिनोऽपरे

କେହି ଦିନକୁ ଏକଥର ଭୋଜନ କରୁଥିଲେ; କେହି କନ୍ଦ-ମୂଳ ଓ ଫଳ ଭକ୍ଷଣ କରୁଥିଲେ। କେହି ତିନି ରାତି ପରେ ଏକଥର ଭୋଜନ କରୁଥିଲେ; ଅନ୍ୟେ ପରାକ ବ୍ରତ ଅନୁଷ୍ଠାନ କରୁଥିଲେ।

Verse 52

चान्द्रायणरताः केचित्केचित्पक्षोपवासिनः । मासोपवासिनः केचित्केचिदृत्वन्तपारणाः

କେହି ଚାନ୍ଦ୍ରାୟଣ ବ୍ରତରେ ରତ ଥିଲେ; କେହି ପକ୍ଷୋପବାସ କରୁଥିଲେ। କେହି ମାସୋପବାସ କରୁଥିଲେ; ଆଉ କେହି ଋତୁର ଶେଷରେ ମାତ୍ର ପାରଣ କରୁଥିଲେ।

Verse 53

योगाभ्यासरताः केचित्केचिद्ध्यायन्ति तत्पदम् । शीर्णपर्णाशिनः केचित्केचिच्च कटुकाशनाः

କେହି ଯୋଗାଭ୍ୟାସରେ ରତ ଥିଲେ; କେହି ସେହି ପରମ ପଦକୁ ଧ୍ୟାନ କରୁଥିଲେ। କେହି ଶୁଷ୍କ ପତ୍ର ଭକ୍ଷଣ କରୁଥିଲେ; ଅନ୍ୟେ କଟୁ ଆହାରରେ ଜୀବନ ଧାରଣ କରୁଥିଲେ—ଏଭଳି ନିୟମିତ ତପସ୍ୟାରେ ସ୍ଥିତ ଥିଲେ।

Verse 54

। अध्याय

“ଅଧ୍ୟାୟ”—ଏହା ଅଧ୍ୟାୟ-ଚିହ୍ନ (ସମାପ୍ତି/ସଂକ୍ରମଣ ସୂଚକ) ଅଟେ।

Verse 55

एवंविधान् द्विजान् दृष्ट्वा जानुभ्यामवनिं गतः । प्रणम्य शिरसा राजन्राजा वचनमब्रवीत्

ଏପରି ଦ୍ୱିଜମାନଙ୍କୁ ଦେଖି ରାଜା ଜାନୁ ଗଢ଼ି ଭୂମିକୁ ନମିଲେ। ଶିର ନମାଇ ପ୍ରଣାମ କରି, ହେ ରାଜନ, ରାଜା ଏହି ବଚନ କହିଲେ।

Verse 56

चित्रसेन उवाच । कस्मिन्देशे च तत्तीर्थं सत्यं कथयत द्विजाः । येनाभिवाञ्छिता सिद्धिः सफला मे भविष्यति

ଚିତ୍ରସେନ କହିଲେ—ସେ ତୀର୍ଥ କେଉଁ ଦେଶରେ ଅଛି? ହେ ଦ୍ୱିଜମାନେ, ସତ୍ୟ କହ; ଯାହାଦ୍ୱାରା ମୋର ଅଭିଷ୍ଟ ସିଦ୍ଧି ନିଶ୍ଚୟ ସଫଳ ହେବ।

Verse 57

ऋषय ऊचुः । धन्वन्तरशतं गच्छ भृगुतुङ्गस्य मूर्धनि । कुण्डं द्रक्ष्यसि तत्पूर्णं विस्तीर्णं पयसा शिवम्

ଋଷିମାନେ କହିଲେ—ଭୃଗୁତୁଙ୍ଗର ଶିଖରକୁ ଶତ ଧନ୍ୱନ୍ତର ଯାଅ; ସେଠାରେ ପବିତ୍ର ଜଳରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ, ବିସ୍ତୃତ ଓ ଶିବମଙ୍ଗଳମୟ ଏକ କୁଣ୍ଡ ଦେଖିବ।

Verse 58

तेषां तद्वचनं श्रुत्वा गतः कुण्डस्य सन्निधौ । दृष्ट्वा चैव तु तत्तीर्थं भ्रान्तिर्जाता नृपस्य वै

ସେମାନଙ୍କ କଥା ଶୁଣି ସେ କୁଣ୍ଡର ସନ୍ନିଧିକୁ ଗଲା। କିନ୍ତୁ ସେଇ ତୀର୍ଥ ଦେଖି ରାଜାଙ୍କ ମନରେ ସତ୍ୟସତ୍ୟ ଭ୍ରମ ଜନ୍ମିଲା।

Verse 59

ततो विस्मयमापन्नश्चिन्तयन्वै मुहुर्मुहुः । आकाशस्थं ददर्शासौ सामिषं कुररं नृपः

ତାପରେ ସେ ବିସ୍ମୟାକୁଳ ହୋଇ ପୁନଃପୁନଃ ଚିନ୍ତା କଲା। ସେତେବେଳେ ରାଜା ଆକାଶରେ ମାଂସଧାରୀ ଏକ କୁରର ପକ୍ଷୀକୁ ଦେଖିଲେ।

Verse 60

भ्रममाणं गृहीताहिं वध्यमानं निरामिषैः । परस्परं च युयुधुः सर्वेऽप्यामिषकाङ्क्षया

ସେ ଘୁରିଘୁରି ସାପକୁ ଧରିଥିଲା, ଏବଂ ମାଂସ ନଥିବା ଅନ୍ୟମାନେ ତାହାକୁ ଆଘାତ କରୁଥିଲେ। ମାଂସଲାଲସାରେ ପ୍ରେରିତ ହୋଇ ସେମାନେ ସମସ୍ତେ ପରସ୍ପରେ ଯୁଦ୍ଧ କରୁଥିଲେ।

Verse 61

हतश्चञ्चुप्रहारेण स ततः पतितोऽंभसि । शूलेन शूलिना यत्र भूभागो भेदितः पुरा

ଚଞ୍ଚୁର ପ୍ରହାରରେ ହତ ହୋଇ ସେ ତତ୍କ୍ଷଣାତ୍ ଜଳରେ ପତିତ ହେଲା—ଯେଉଁ ସ୍ଥାନରେ ପୁରାକାଳେ ତ୍ରିଶୂଳଧାରୀ ଶିବ ନିଜ ତ୍ରିଶୂଳରେ ଭୂମିଭାଗକୁ ଭେଦି ଚିରିଥିଲେ।

Verse 62

तत्तीर्थस्य प्रभावेण स सद्यः पुरुषोऽभवत् । विमानस्थं ददर्शासौ पुमांसं दिव्यरूपिणम्

ସେଇ ତୀର୍ଥର ପ୍ରଭାବରେ ସେ ତତ୍କ୍ଷଣାତ୍ ପୁରୁଷ ହୋଇଗଲା। ରାଜା ଦିବ୍ୟ ଦୀପ୍ତିମୟ ରୂପଧାରୀ ପୁରୁଷକୁ ବିମାନରେ ଅବସ୍ଥିତ ଦେଖିଲେ।

Verse 63

गन्धर्वाप्सरसो यक्षास्तं यान्तं तुष्टुवुर्दिवि । अप्सरोगीयमाने तु गते सूर्यस्य मूर्धनि । चित्रसेनस्ततस्तस्मिन्नाश्चर्यं परमं गतः

ସେ ଯାଉଥିବାବେଳେ ଦିବି ଗନ୍ଧର୍ବ, ଅପ୍ସରା ଓ ଯକ୍ଷମାନେ ତାହାକୁ ସ୍ତୁତି କଲେ। ଅପ୍ସରାମାନଙ୍କ ଗୀତ ଚାଲିଥିବା ସମୟରେ, ସୂର୍ଯ୍ୟ ମଧ୍ୟାହ୍ନ ଶିଖରେ ଥିଲେ, ଚିତ୍ରସେନ ରାଜା ପରମ ଆଶ୍ଚର୍ୟରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହେଲେ।

Verse 64

ऋषिणा कथितं यद्वत्तद्वत्तीर्थं न संशयः । हृष्टरोमाभवद्दृष्ट्वा प्रभावं तीर्थसम्भवम्

‘ଋଷି ଯେପରି କହିଥିଲେ, ସେପରି ଏହି ତୀର୍ଥ—ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ।’ ତୀର୍ଥଜନିତ ପ୍ରଭାବ ଦେଖି ତାଙ୍କ ଦେହରେ ରୋମାଞ୍ଚ ହେଲା।

Verse 65

ममाद्य दिवसो धन्यो यस्मादत्र समागतः । अस्थीनि भूमौ निक्षिप्य स्नानं कृत्वा यथाविधि

‘ଆଜି ମୋର ଦିନ ଧନ୍ୟ, କାରଣ ମୁଁ ଏଠାକୁ ଆସିଛି।’ ଅସ୍ଥିଗୁଡ଼ିକୁ ଭୂମିରେ ରଖି ସେ ବିଧିମତେ ସ୍ନାନ କଲା।

Verse 66

तिलमिश्रेण तोयेनातर्पयत्पितृदेवताः । गृह्यास्थीनि ततो राजा चिक्षेपान्तर्जले तदा

ତିଳମିଶ୍ରିତ ଜଳରେ ସେ ପିତୃଦେବତାମାନଙ୍କୁ ତର୍ପଣ କଲେ। ପରେ ରାଜା ଅସ୍ଥିଗୁଡ଼ିକୁ ଉଠାଇ ସେହି ସମୟରେ ଜଳମଧ୍ୟରେ ବିସର୍ଜନ କଲେ।

Verse 67

क्षणमेकं ततो वीक्ष्य राजोर्द्ध्ववदनः स्थितः । तान् ददर्श पुनः सर्वान् दिव्यरूपधराञ्छुभान्

କ୍ଷଣମାତ୍ର ଦେଖି ରାଜା ଉର୍ଦ୍ଧ୍ୱମୁଖ ହୋଇ ଦଣ୍ଡାୟମାନ ରହିଲେ। ପୁନଃ ସେ ସମସ୍ତଙ୍କୁ ଦେଖିଲେ—ଶୁଭ, ଦୀପ୍ତିମାନ, ଦିବ୍ୟରୂପଧାରୀ।

Verse 68

दिव्यवस्त्रैश्च संवीतान् दिव्याभरणभूषितान् । विमानैर्विविधैर्दिव्यैरप्सरोगणसेवितैः

ସେମାନେ ଦିବ୍ୟ ବସ୍ତ୍ରରେ ଆବୃତ ଓ ଦିବ୍ୟ ଆଭରଣରେ ଭୂଷିତ ଥିଲେ; ବିଭିନ୍ନ ଦିବ୍ୟ ବିମାନରେ ଅପ୍ସରାଗଣଙ୍କ ସେବାରେ ଆସୀନ ଥିଲେ।

Verse 69

पृथग्भूतांश्च तान् सर्वान् विमानेषु व्यवस्थितान् । उत्पत्तिवत्समालोक्य राजा संहर्षी सोऽभवत्

ସେମାନେ ସମସ୍ତେ ପୃଥକ୍ ପୃଥକ୍ ଭାବେ ନିଜ ନିଜ ବିମାନରେ ବ୍ୟବସ୍ଥିତ—ଯେନ ନବୀନ ଭାବେ ଉତ୍ପନ୍ନ—ଦେଖି ରାଜା ହର୍ଷରେ ପ୍ରଫୁଲ୍ଲିତ ହେଲେ।

Verse 70

ऋषिर्विमानमारूढश्चित्रसेनमथाब्रवीत् । भोभोः साधो महाराज चित्रसेन महीपते

ତେବେ ଋଷି ବିମାନରେ ଆରୂଢ ହୋଇ ଚିତ୍ରସେନଙ୍କୁ କହିଲେ—“ଭୋ ଭୋ ସାଧୋ! ହେ ମହାରାଜ ଚିତ୍ରସେନ, ହେ ମହୀପତେ!”

Verse 71

त्वत्प्रसादान्नृपश्रेष्ठ गतिर्दिव्या ममेदृषी । जातेयं यत्त्वया कार्यं कृतं परमशोभनम्

ହେ ନୃପଶ୍ରେଷ୍ଠ! ତୁମ ପ୍ରସାଦରୁ ମୋତେ ଏହି ଦିବ୍ୟ ଗତି ଲଭ୍ୟ ହୋଇଛି। ତୁମେ କରିଥିବା କାର୍ଯ୍ୟ ପରମ ଶୋଭନ ଓ ମହାପୁଣ୍ୟମୟ।

Verse 72

स्वसुतोऽपि न शक्नोति पित्ःणां कर्तुमीदृशम् । मदीयवचनात्तात निष्पापस्त्वं भविष्यसि

ନିଜ ପୁଅ ମଧ୍ୟ ପିତୃମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଏପରି ସେବା କରିପାରେ ନାହିଁ। କିନ୍ତୁ ହେ ତାତ! ମୋର ବଚନରୁ ତୁମେ ନିଷ୍ପାପ ହେବ।

Verse 73

फलं प्राप्स्यसि राजेन्द्र कामिकं मनसेप्सितम् । आशीर्वादांस्ततो दत्त्वा चित्रसेनाय धीमते । स्वर्गं जगाम ससुतस्ततो दीर्घतपा मुनिः

ହେ ରାଜେନ୍ଦ୍ର! ତୁମ ମନରେ ଇଚ୍ଛିତ କାମ୍ୟ ଫଳ ତୁମେ ନିଶ୍ଚୟ ପାଇବ। ଏହିପରି କହି ବୁଦ୍ଧିମାନ ଚିତ୍ରସେନଙ୍କୁ ଆଶୀର୍ବାଦ ଦେଇ, ଦୀର୍ଘତପା ମୁନି ପୁତ୍ରସହିତ ସ୍ୱର୍ଗକୁ ଗଲେ।