Adhyaya 17

Verse 1

श्रीमार्कण्डेय उवाच । एवं संस्तूयमानस्तु ब्रह्माद्यैर्मुनिपुंगवैः । ब्रह्मलोकगतैस्तत्र संजहार जगत्प्रभुः

ଶ୍ରୀ ମାର୍କଣ୍ଡେୟ କହିଲେ—ବ୍ରହ୍ମଲୋକପ୍ରାପ୍ତ ବ୍ରହ୍ମାଦି ମୁନିଶ୍ରେଷ୍ଠମାନେ ଏଭଳି ସ୍ତୁତି କରୁଥିବାବେଳେ, ଜଗତ୍ପ୍ରଭୁ ତେବେ ସେହି ପ୍ରକଟ ରୂପକୁ ସଂହାର କଲେ।

Verse 2

स तद्भीमं महारौद्रं दक्षिणं वक्त्रमव्ययम् । महादंष्ट्रोत्कटारावं पातालतलसंनिभम्

ତେବେ (ପ୍ରଭୁ) ନିଜ ଦକ୍ଷିଣ ମୁଖ ପ୍ରକାଶ କଲେ—ଅବ୍ୟୟ, ଭୟଙ୍କର, ମହାରୌଦ୍ର; ମହାଦଂଷ୍ଟ୍ରଯୁକ୍ତ ଉଗ୍ର ଗର୍ଜନାଶୀଳ, ପାତାଳତଳ ସଦୃଶ।

Verse 3

विद्युज्ज्वलनपिङ्गाक्षं भैरवं लोमहर्षणम् । महाजिह्वं महादंष्ट्रं महासर्पशिरोधरम्

ସେଇ ଭୈରବଙ୍କ ପିଙ୍ଗଳ ନୟନ ବିଦ୍ୟୁତ୍ ଓ ଅଗ୍ନି ପରି ଜ୍ୱଳିଥିଲା; ଦର୍ଶନେ ରୋମାଞ୍ଚକ—ମହାଜିହ୍ୱା, ମହାଦଂଷ୍ଟ୍ର, ଶିରେ ମହାସର୍ପଧାରୀ।

Verse 4

महासुरशिरोमालं महाप्रलयकारणम् । ग्रसत्समुद्रनिहितवातवारिमयं हविः

ସେ ମହାସୁରମାନଙ୍କ ଶିରମାଳାରେ ଭୂଷିତ, ମହାପ୍ରଳୟର କାରଣ; ଏବଂ ସମୁଦ୍ରେ ନିହିତ ବାୟୁ ଓ ଜଳରୂପ ହବିକୁ ମଧ୍ୟ ସେ ଗ୍ରସି ନେଉଥିଲେ।

Verse 5

वडवामुखसङ्काशं महादेवस्य तन्मुखम् । जिह्वाग्रेण जगत्सर्वं लेलिहानमपश्यत

ସେ ମହାଦେବଙ୍କ ସେଇ ମୁଖକୁ ଦେଖିଲା—ବଡବାମୁଖ ଅଗ୍ନି ସଦୃଶ; ଜିହ୍ୱାର ଅଗ୍ରଭାଗରେ ସମଗ୍ର ଜଗତକୁ ଲେଲିହାନ କରୁଥିବା ପରି।

Verse 6

योजनानां सहस्राणि सहस्राणां शतानि च । दिशो दश महाघोरा मांसमेदोवसोत्कटाः

ହଜାର ହଜାର ଓ ଲକ୍ଷ ଯୋଜନ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଦଶଦିଗ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଭୟଙ୍କର ଦିଶିଲା—ମାଂସ, ମେଦ ଓ ବସାରେ ଘନ ଭାବେ ପୂର୍ଣ୍ଣ।

Verse 7

तस्य दंष्ट्रा व्यवर्धत शतशोऽथ सहस्रशः । सासुरान्सुरगन्धर्वान् सयक्षोरगराक्षसान्

ତାପରେ ତାହାର ଦଂଷ୍ଟ୍ରା ଶତଶଃ ଓ ସହସ୍ରଶଃ ବଢ଼ିଲା; ଅସୁର, ଦେବ, ଗନ୍ଧର୍ବ, ଯକ୍ଷ, ନାଗ ଓ ରାକ୍ଷସ—ସମସ୍ତଙ୍କୁ ସମାନଭାବେ ଭୟଦାୟକ ଭାବେ ଅଭିଭୂତ କଲା।

Verse 8

तस्य दंष्ट्राग्रसंलग्नान्स ददर्श पितामहः । दन्तयन्त्रान्तसंविष्टं विचूर्णितशिरोधरम्

ପିତାମହ (ବ୍ରହ୍ମା) ଦେଖିଲେ—ସେମାନେ ଦଂଷ୍ଟ୍ରାର ଅଗ୍ରରେ ଲଗ୍ନ; ଦନ୍ତଯନ୍ତ୍ର ଭିତରେ ପିଷ୍ଟ ହୋଇ ମୁଣ୍ଡ ଓ ଗଳା ଚୂର୍ଣ୍ଣବିଚୂର୍ଣ୍ଣ।

Verse 9

जगत्पश्यामि राजेन्द्र विशन्तं व्यादिते मुखे । नानातरङ्गभङ्गाङ्गा महाफेनौघसंकुलाः । यथा नद्यो लयं यान्ति समुद्रं प्राप्य सस्वनाः

‘ରାଜେନ୍ଦ୍ର! ମୁଁ ଦେଖୁଛି—ସମଗ୍ର ଜଗତ ସେଇ ବିସ୍ତୃତ ମୁଖରେ ପ୍ରବେଶ କରୁଛି; ଯେପରି ନାନା ତରଙ୍ଗରେ ଭଙ୍ଗ ହୋଇଥିବା ଅଙ୍ଗସହ, ମହାଫେନ ପ୍ରବାହରେ ସଂକୁଳ ନଦୀମାନେ ଗର୍ଜନ କରି ସମୁଦ୍ରକୁ ପାଇ ତାହାରେ ଲୟ ପାଉଥାନ୍ତି।’

Verse 10

तथा ततं विश्वमिदं समस्तमनेकजीवार्णवदुर्विगाह्यम् । विवेश रुद्रस्य मुखं विशालं ज्वलत्तदुग्रं घननादघोरम्

ସେହିପରି ଏହି ସମଗ୍ର ସର୍ବବ୍ୟାପୀ ବିଶ୍ୱ—ଅସଂଖ୍ୟ ଜୀବରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ସମୁଦ୍ର ପରି ଦୁର୍ଗମ—ରୁଦ୍ରଙ୍କ ବିଶାଳ ମୁଖରେ ପ୍ରବେଶ କଲା; ତାହା ଜ୍ୱଳନ୍ତ, ଉଗ୍ର ଓ ଘନଗର୍ଜନାରେ ଭୟଙ୍କର ଥିଲା।

Verse 11

ज्वालास्ततस्तस्य मुखात्सुघोराः सविस्फुलिङ्गा बहुलाः सधूमाः । अनेकरूपा ज्वलनप्रकाशाः प्रदीपयन्तीव दिशोऽखिलाश्च

ତାପରେ ତାଙ୍କ ମୁଖରୁ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଘୋର ଜ୍ୱାଳା ଫୁଟିଲା—ସ୍ଫୁଲିଙ୍ଗଯୁକ୍ତ, ବହୁ, ଧୂମସହିତ, ନାନାରୂପ ଓ ଅଗ୍ନିପ୍ରଭାରେ ଦୀପ୍ତ—ମନେ ହେଲା ଯେ ସମସ୍ତ ଦିଗକୁ ଆଲୋକିତ କରୁଛି।

Verse 12

ततो रविज्वालसहस्रमालि बभूव वक्त्रं चलजिह्वदंष्ट्रम् । महेश्वरस्याद्भुतरूपिणस्तदा स द्वादशात्मा प्रबभूव एकः

ତେବେ ଅଦ୍ଭୁତରୂପୀ ମହେଶ୍ୱରଙ୍କ ମୁଖ ହଜାର ସୂର୍ଯ୍ୟସଦୃଶ ଜ୍ୱାଳାମାଳାରେ ଶୋଭିତ ହେଲା; ଚଳିତ ଜିହ୍ୱା ଓ ଦଂଷ୍ଟ୍ରା ସହିତ। ସେହି ସମୟରେ ସେ ଏକ ଦ୍ୱାଦଶାତ୍ମା ଭାବେ ପ୍ରକାଶିତ ହେଲେ।

Verse 13

ततस्ते द्वादशादित्या रुद्रवक्त्राद्विनिर्गताः । आश्रित्य दक्षिणामाशां निर्दहन्तो वसुंधराम्

ତାପରେ ସେହି ଦ୍ୱାଦଶ ଆଦିତ୍ୟ ରୁଦ୍ରଙ୍କ ମୁଖରୁ ବାହାରି ଦକ୍ଷିଣ ଦିଗକୁ ଆଶ୍ରୟ କରି ପୃଥିବୀକୁ ଦହିବାକୁ ଲାଗିଲେ।

Verse 14

भौमं यज्जीवनं किंचिन्नानावृक्षतृणालयम् । शुष्कं पूर्वमनावृष्ट्या सकलाकुलभूतलम्

ପୃଥିବୀରେ ଯେ କିଛି ଜୀବନ ଥିଲା—ନାନା ପ୍ରକାର ବୃକ୍ଷ ଓ ତୃଣର ଆଶ୍ରୟସ୍ଥଳ—ସେସବୁ ପୂର୍ବରୁ ଅନାବୃଷ୍ଟି ହେତୁ ଶୁଷ୍କ ହୋଇଯାଇଥିଲା, ଏବଂ ସମଗ୍ର ଭୂତଳ ଆକୁଳିତ ହୋଇଥିଲା।

Verse 15

तद्दीप्यमानं सहसा सूर्यैस्तै रुद्रसम्भवैः । धूमाकुलमभूत्सर्वं प्रणष्टग्रहतारकम्

ରୁଦ୍ରସମ୍ଭବ ସେହି ସୂର୍ଯ୍ୟମାନେ ହଠାତ୍ ଦୀପ୍ତିମାନ ହେଉଥିବା ସହିତ ସମସ୍ତ ଜଗତ ଧୂମରେ ଆବୃତ ହେଲା, ଗ୍ରହ-ତାରାମାନେ ଦୃଷ୍ଟିରୁ ଲୁପ୍ତ ହେଲେ।

Verse 16

जज्वाल सहसा दीप्तं भूमण्डलमशेषतः । ज्वालामालाकुलं सर्वमभूदेतच्चराचरम्

ହଠାତ୍ ସମଗ୍ର ଭୂମଣ୍ଡଳ ସର୍ବତ୍ର ନିଃଶେଷେ ଜ୍ୱଳିଉଠିଲା; ଏହି ସମସ୍ତ ଚରାଚର ଜଗତ ଜ୍ୱାଳାମାଳାରେ ଆକୁଳ ହେଲା।

Verse 17

। अध्याय

ଅଧ୍ୟାୟ—ଏହା ଅଧ୍ୟାୟ-ଶୀର୍ଷ ସୂଚକ ଚିହ୍ନ।

Verse 18

विशालतेजसा दीप्ता महाज्वालासमाकुलाः । ददहुर्वै जगत्सर्वमादित्या रुद्रसम्भवाः

ବିଶାଳ ତେଜରେ ଦୀପ୍ତ ଓ ମହାଜ୍ୱାଳାରେ ଆବୃତ ରୁଦ୍ରସମ୍ଭବ ଆଦିତ୍ୟମାନେ ନିଶ୍ଚୟ ସମଗ୍ର ଜଗତକୁ ଦହିଦେଲେ।

Verse 19

आदित्यानां रश्मयश्च संस्पृष्टा वै परस्परम् । एवं ददाह भगवांस्त्रैलोक्यं सचराचरम्

ଆଦିତ୍ୟମାନଙ୍କ ରଶ୍ମିଗୁଡ଼ିକ ପରସ୍ପର ସ୍ପର୍ଶ କରି ଏକାତ୍ମ ହେଲା; ଏଭଳି ଭାବେ ଭଗବାନ୍ ଚରାଚରସହିତ ତ୍ରିଲୋକକୁ ଦହିଦେଲେ।

Verse 20

सप्तद्वीपप्रमाणस्तु सोऽग्निर्भूत्वा महेश्वरः । सप्तद्वीपसमुद्रान्तां निर्ददाह वसुंधराम्

ଅଗ୍ନିରୂପ ଧାରଣ କରି ମହେଶ୍ୱର ସପ୍ତଦ୍ୱୀପ ପରିମାଣ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ବିସ୍ତାରିତ ହେଲେ ଏବଂ ସପ୍ତଦ୍ୱୀପର ସମୁଦ୍ରସୀମାବଦ୍ଧ ପୃଥିବୀକୁ ଦହିଦେଲେ।

Verse 21

सुमेरुमन्दरान्तां च निर्दहुर्वसुधां तदा । भित्त्वा तु सप्तपातालं नागलोकं ततोऽदहत्

ତେବେ ସେ ସୁମେରୁ ଓ ମନ୍ଦର ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ବିସ୍ତୃତ ଭୂମିକୁ ଦହିଲେ; ଏବଂ ସପ୍ତ ପାତାଳକୁ ଭେଦି ପରେ ନାଗଲୋକକୁ ମଧ୍ୟ ଜଳାଇଦେଲେ।

Verse 22

भूम्यधः सप्तपातालान्निर्दहंस्तारकैः सह । चचाराग्निः समन्तात्तु निर्दहन्वै युधिष्ठिर

ଭୂମିତଳେ ସପ୍ତ ପାତାଳକୁ ତାରକମାନଙ୍କ ସହିତ ଦହି ଦେଇ ସେଇ ଅଗ୍ନି ସମସ୍ତ ଦିଗରେ ଚାଲିଲା—ହେ ଯୁଧିଷ୍ଠିର—ଏବଂ ସବୁକିଛି ଭସ୍ମ କଲା।

Verse 23

धम्यमान इवाङ्गारैर्लोहरात्रिरिव ज्वलन् । तथा तत्प्राज्वलत्सर्वं संवर्ताग्निप्रदीपितम्

ଅଙ୍ଗାରରେ ଧମାଇ ଜ୍ୱାଳା ଉଠାଇଥିବା ପରି, ଲୋହା-ଅନ୍ଧକାର ରାତି ପରି ଦହି—ସଂବର୍ତ୍ତାଗ୍ନିରେ ପ୍ରଦୀପ୍ତ ସବୁକିଛି ଭୟଙ୍କର ଭାବେ ଜ୍ୱଳି ଉଠିଲା।

Verse 24

निर्वृक्षा निस्तृणा भूमिर्निर्निर्झरसरः सरित् । विशीर्णशैलशृङ्गौघा कूर्मपृष्ठोपमाभवत्

ପୃଥିବୀ ବୃକ୍ଷହୀନ, ତୃଣହୀନ ହୋଇଗଲା; ଝରଣା, ସରୋବର ଓ ନଦୀମାନେ ଲୁପ୍ତ ହେଲେ। ଭଙ୍ଗିତ ପର୍ବତଶିଖରର ଢେର ରହିଗଲା, ଏବଂ ସେ କୂର୍ମର ପିଠି ପରି ଦିଶିଲା।

Verse 25

ज्वालामालाकुलं कृत्वा जगत्सर्वं चिदामकम् । महारूपधरो रुद्रो व्यतिष्ठत महेश्वरः

ଜ୍ୱାଳାମାଳାରେ ସମଗ୍ର ଜଗତକୁ ଆବୃତ କରି, ସମସ୍ତ ବିଶ୍ୱକୁ ଭସ୍ମମୟ କଲେ। ତେବେ ମହାଭୟଙ୍କର ବିରାଟ୍ ରୂପଧାରୀ ରୁଦ୍ର—ମହେଶ୍ୱର—ପ୍ରକଟ ହୋଇ ଦଣ୍ଡାୟମାନ ହେଲେ।

Verse 26

समातृगणभूयिष्ठा सयक्षोरगराक्षसा । ततो देवी महादेवं विवेश हरिलोचना

ତେବେ ମାତୃଗଣମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ପ୍ରଧାନତଃ ପରିବେଷ୍ଟିତା, ଯକ୍ଷ, ଉରଗ ଓ ରାକ୍ଷସମାନଙ୍କ ସହିତ ପଦ୍ମନୟନୀ ଦେବୀ ମହାଦେବଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ପ୍ରବେଶ କଲେ।

Verse 27

निर्वाणं परमापन्ना शान्तेव शिखिनः शिखा । जगत्सर्वं हि निर्दग्धं त्रिभिर्लोकैः सहानघ

ସେ ପରମ ନିର୍ବାଣକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହେଲେ—ଯେପରି ଅଗ୍ନିର ଶିଖା ନିବି ଶାନ୍ତ ହୁଏ। ହେ ନିଷ୍ପାପ! ତ୍ରିଲୋକ ସହିତ ସମଗ୍ର ଜଗତ ଦଗ୍ଧ ହୋଇଗଲା।

Verse 28

रुद्रप्रसादान्मुक्त्वा मां नर्मदां चाप्ययोनिजाम् । युगानामयुतं देवो मया चाद्य बुभक्षणात्

ରୁଦ୍ରପ୍ରସାଦରେ ମୋତେ—ଏବଂ ଅୟୋନିଜା ନର୍ମଦାକୁ ମଧ୍ୟ—ମୁକ୍ତ ରଖି, ସେ ଦେବ ଦଶହଜାର ଯୁଗ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଆମକୁ ଭକ୍ଷଣ କଲେ ନାହିଁ; ଆଜି ମଧ୍ୟ ସେ ତାଙ୍କୁ ଗ୍ରସେ ନାହିଁ।

Verse 29

पुरा ह्याराधितः शूली तेनाहमजरामरः । अघमर्षणघोरं च वामदेवं च त्र्यम्बकम्

ପୂର୍ବେ ଶୂଳଧାରୀ ପ୍ରଭୁଙ୍କ ଆରାଧନା ହୋଇଥିଲା; ସେହି ଆରାଧନାରେ ମୁଁ ଅଜର-ଅମର ହେଲି—ଅଘମର୍ଷଣ, ଘୋର, ବାମଦେବ ଓ ତ୍ର୍ୟମ୍ବକ ଏହି ପବିତ୍ର ରୂପ-ମନ୍ତ୍ରଦ୍ୱାରା।

Verse 30

ऋषभं त्रिसुपर्णं च दुर्गां सावित्रमेव च । बृहदारण्यकं चैव बृहत्साम तथोत्तरम्

ସେ ଋଷଭ, ତ୍ରିସୁପର୍ଣ୍ଣ, ଦୁର୍ଗାସୂକ୍ତ ଓ ସାବିତ୍ରୀ (ଗାୟତ୍ରୀ) ଜପ କଲେ; ଏବଂ ବୃହଦାରଣ୍ୟକ ଉପନିଷଦ, ବୃହତ୍ସାମ ଓ ‘ଉତ୍ତର’ (ପୂରକ ସାମ) ମଧ୍ୟ ପାଠ କଲେ।

Verse 31

रौद्रीं परमगायत्रीं शिवोपनिषदं तथा । यथा प्रतिरथं सूक्तं जप्त्वा मृत्युंजयं तथा

ସେ ରୌଦ୍ରୀ, ପରମ-ଗାୟତ୍ରୀ ଓ ଶିବୋପନିଷଦକୁ ମଧ୍ୟ ଜପ କଲେ; ଏବଂ ପ୍ରତିରଥ-ସୂକ୍ତ ପାଠ କରି ମୃତ୍ୟୁଞ୍ଜୟ ମନ୍ତ୍ରକୁ ମଧ୍ୟ ଉଚ୍ଚାରଣ କଲେ।

Verse 32

सरित्सागरपर्यन्ता वसुधा भस्मसात्कृता । वर्जयित्वा महाभागां नर्मदाममृतोपमाम्

ନଦୀ ଓ ସମୁଦ୍ର ସହିତ ସମଗ୍ର ପୃଥିବୀ ଭସ୍ମୀଭୂତ ହେଲା; କିନ୍ତୁ ଅମୃତସମା ମହାଭାଗା ନର୍ମଦାକୁ ଛାଡ଼ି।

Verse 33

महेन्द्रो मलयः सह्यो हेमकूटोऽथ माल्यवान् । विन्ध्यश्च पारियात्रश्च सप्तैते कुलपर्वताः

ମହେନ୍ଦ୍ର, ମଲୟ, ସହ୍ୟ, ହେମକୂଟ, ମାଲ୍ୟବାନ, ବିନ୍ଧ୍ୟ ଓ ପାରିୟାତ୍ର—ଏହି ସାତଟି ପ୍ରସିଦ୍ଧ ‘କୁଳପର୍ବତ’।

Verse 34

द्वादशादित्यनिर्दग्धाः शैलाः शीर्णशिलाः पृथक् । भस्मीभूतास्तु दृश्यन्ते न नष्टा नर्मदा तदा

ଦ୍ୱାଦଶ ଆଦିତ୍ୟଙ୍କ ତାପରେ ଦଗ୍ଧ ପର୍ବତଗୁଡ଼ିକ ଭଙ୍ଗା ଶିଳାସହ ପୃଥକ୍ ପୃଥକ୍ ଦଣ୍ଡାୟମାନ ଥିଲେ; ସେମାନେ ଭସ୍ମୀଭୂତ ଦେଖାଗଲେ—କିନ୍ତୁ ସେତେବେଳେ ନର୍ମଦା ନଷ୍ଟ ହେଲା ନାହିଁ।

Verse 35

हिमवान्हेमकूटश्च निषधो गन्धमादनः । माल्यवांश्च गिरिश्रेष्ठो नीलः श्वेतोऽथ शृङ्गवान्

ହିମବାନ ଓ ହେମକୂଟ, ନିଷଧ ଓ ଗନ୍ଧମାଦନ; ପର୍ବତଶ୍ରେଷ୍ଠ ମାଲ୍ୟବାନ, ଏବଂ ନୀଳ, ଶ୍ୱେତ, ଶୃଙ୍ଗବାନ ମଧ୍ୟ।

Verse 36

एते पर्वतरा जानो देवगन्धर्वसेविताः । युगान्ताग्निविनिर्दग्धाः सर्वे शीर्णमहाशिलाः

ଏହି ପର୍ବତରାଜମାନେ ଦେବ ଓ ଗନ୍ଧର୍ବମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ସେବିତ ଥିଲେ; ଯୁଗାନ୍ତ ଅଗ୍ନିରେ ଦଗ୍ଧ ହୋଇ ସମସ୍ତଙ୍କ ମହାଶିଳା ଭଙ୍ଗି ଚୂର୍ଣ୍ଣ ହେଲା।

Verse 37

एवं मया पुरा दृष्टो युगान्ते सर्वसंक्षयः । वर्जयित्वा महापुण्यां नर्मदां नृपसत्तम

ଏଭଳି ମୁଁ ପୂର୍ବକାଳରେ ଯୁଗାନ୍ତର ସର୍ବସଂକ୍ଷୟ ଦେଖିଥିଲି; କିନ୍ତୁ, ହେ ନୃପଶ୍ରେଷ୍ଠ, ମହାପୁଣ୍ୟା ନର୍ମଦାକୁ ବର୍ଜନ କରି (ଅନ୍ୟ ସବୁ ଲୟ ହେଲା)।