Adhyaya 6

Verse 1

मार्कण्डेय उवाच । पुनर्युगान्ते सम्प्राप्ते तृतीये नृपसत्तम । दादशार्कवपुर्भूत्वा भगवान्नीललोहितः

ମାର୍କଣ୍ଡେୟ କହିଲେ—ହେ ନୃପଶ୍ରେଷ୍ଠ! ତୃତୀୟ ଯୁଗାନ୍ତ ପୁନର୍ବାର ଆସିଲାବେଳେ, ଭଗବାନ ନୀଲଲୋହିତ ଦ୍ୱାଦଶ ସୂର୍ଯ୍ୟ ସମ ଜ୍ୱଳନ୍ତ ରୂପ ଧାରଣ କଲେ।

Verse 2

सप्तद्वीपसमुद्रान्तां सशैलवनकाननाम् । निर्दग्धां तु महीं कृत्स्नां कालो भूत्वा महेश्वरः

ସପ୍ତଦ୍ୱୀପ ଓ ସମୁଦ୍ରଦ୍ୱାରା ସୀମିତ, ପର୍ବତ-ବନ-ଉପବନ ସହିତ ସମଗ୍ର ପୃଥିବୀକୁ ମହେଶ୍ୱର କାଳରୂପ ହୋଇ ଦହନ କରି ଭସ୍ମ କରିଦେଲେ।

Verse 3

ततो महाघनो भूत्वा प्लावयामास वारिणा । कृष्णं कृष्णवपुस्त्वेनां विद्युच्चन्द्रायुधाङ्किताम्

ତାପରେ ସେ ମହାଘନ ହୋଇ ଜଳଦ୍ୱାରା ସମସ୍ତକୁ ପ୍ଲାବିତ କଲେ—ସ୍ୱୟଂ କୃଷ୍ଣ, କୃଷ୍ଣବର୍ଣ୍ଣ ଦେହଧାରୀ, ବିଦ୍ୟୁତ୍ ଓ ଚନ୍ଦ୍ରଚିହ୍ନିତ ଦୀପ୍ତ ଆୟୁଧଲାଞ୍ଛନରେ ଅଙ୍କିତ।

Verse 4

प्लावयित्वा जगत्सर्वं तस्मिन्नेकार्णवीकृते । सुष्वाप विमले तोये जगत्संक्षिप्य मायया

ସମଗ୍ର ଜଗତକୁ ପ୍ଲାବିତ କରି, ସବୁ କିଛି ଏକମାତ୍ର ମହାସମୁଦ୍ର ହୋଇଗଲାବେଳେ, ସେ ମାୟାଦ୍ୱାରା ଲୋକମାନଙ୍କୁ ନିଜ ମଧ୍ୟରେ ସଂକ୍ଷିପ୍ତ କରି ନିର୍ମଳ ଜଳରେ ଶୟନ କଲେ।

Verse 5

ततोऽहं भ्रममास्तु तमोभूते महार्णवे । दिव्यं वर्षसहस्रं तु वायुभूते महेश्वरे

ତାପରେ ମୁଁ ଅନ୍ଧକାରମୟ ହୋଇଥିବା ଭୟଙ୍କର ମହାର୍ଣ୍ଣବରେ ଭ୍ରମଣ କଲି; ମହେଶ୍ୱର ହଜାର ଦିବ୍ୟବର୍ଷ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ କେବଳ ବାୟୁରୂପେ ଅବସ୍ଥିତ ରହିଲେ।

Verse 6

। अध्याय

ଅଧ୍ୟାୟ। (ଅଧ୍ୟାୟ-ଚିହ୍ନ)

Verse 7

तस्मिन्महार्णवे घोरे नष्टे स्थावरजङ्गमे । मयूरं स्वर्णपत्राढ्यमपश्यंसहसा जले । विचित्रचन्द्रकोपेतं नीलकंठं सुलोचनम्

ସେଇ ଭୟଙ୍କର ମହାର୍ଣ୍ଣବରେ ସ୍ଥାବର-ଜଙ୍ଗମ ସବୁ ନଷ୍ଟ ହେଲାପରେ, ମୁଁ ହଠାତ୍ ଜଳରେ ସୁବର୍ଣ୍ଣ ପକ୍ଷରେ ଶୋଭିତ ଏକ ମୟୂରକୁ ଦେଖିଲି—ବିଚିତ୍ର ଚନ୍ଦ୍ରସଦୃଶ କଲଗୀଯୁକ୍ତ, ନୀଳକଣ୍ଠ ଓ ସୁଲୋଚନ।

Verse 8

ततो मयूरः स महार्णवान्ते विक्षोभयित्वा हि महास्वेण । चचार देवस्त्रिशिखी शिखण्डी त्रैलोक्यगोप्ता स महानुभावः

ତାପରେ ସେଇ ମୟୂର ମହାର୍ଣ୍ଣବର ଅନ୍ତେ ମହାନାଦ କରି ଜଳକୁ ବିକ୍ଷୋଭିତ କଲା; ଏବଂ ସେ ଦେବ—ତ୍ରିଶିଖୀ, ଶିଖଣ୍ଡୀ, ତ୍ରୈଲୋକ୍ୟଗୋପ୍ତା, ମହାନୁଭାବ—ବିଚରଣ କଲେ।

Verse 9

शिवश्च रौद्रेण मयूररूपिणा विक्षोभ्यमाणे सलिलेऽपि तस्मिन् । सह भ्रमन्तीं च महार्णवान्ते सरिन्महौघां सुमहान्ददर्श

ମୟୂରରୂପୀ ରୌଦ୍ର ଶିବ ଯେତେବେଳେ ସେଇ ଜଳକୁ ବିକ୍ଷୋଭିତ କରୁଥିଲେ, ସେତେବେଳେ ସେ ମହାର୍ଣ୍ଣବର ଅନ୍ତେ ଘୂରି ଚାଲୁଥିବା ନଦୀର ଅତ୍ୟନ୍ତ ବିଶାଳ ମହାପ୍ରବାହକୁ ଦେଖିଲେ।

Verse 10

स तां महादेवमयूररूपो दृष्ट्वा भ्रमन्तीं सहसोर्मिजालैः । का त्वं शुभे शाश्वतदेहभूता क्षयं न यातासि महाक्षयान्ते

ଅସଂଖ୍ୟ ତରଙ୍ଗଜାଳରେ ଉଛଳି ଭ୍ରମଣ କରୁଥିବା ତାକୁ ଦେଖି ମୟୂରରୂପଧାରୀ ମହାଦେବ ପଚାରିଲେ— “ହେ ଶୁଭେ! ତୁମେ କିଏ, ଶାଶ୍ୱତ ଦେହଧାରିଣୀ, ଯେ ମହାପ୍ରଳୟକାଳେ ମଧ୍ୟ କ୍ଷୟ ପାଉନାହ?”

Verse 11

देवासुरगणे नष्टे सरित्सरमहार्णवे । का त्वं भ्रमसि पद्माक्षि क्व गतासि च न क्षयम्

ନଦୀ-ସରୋବର ସଦୃଶ ସେଇ ମହାର୍ଣ୍ଣବରେ ଦେବାସୁରଗଣ ନଷ୍ଟ ହେଲାପରେ ସେ କହିଲେ— “ହେ ପଦ୍ମାକ୍ଷି! ତୁମେ କିଏ? ଏଠାରେ କାହିଁକି ଭ୍ରମଣ କରୁଛ? ତୁମେ କିପରି କ୍ଷୟ ପାଇନାହ?”

Verse 12

नर्मदोवाच । तव प्रसादाद्देवेश मृत्युर्मम न विद्यते । सृज देव पुनर्विश्वं शर्वरी क्षयमागता

ନର୍ମଦା କହିଲା— “ହେ ଦେବେଶ! ତୁମ ପ୍ରସାଦରୁ ମୋ ପାଇଁ ମୃତ୍ୟୁ ନାହିଁ। ତେଣୁ, ହେ ଦେବ! ପୁନର୍ବାର ବିଶ୍ୱ ସୃଷ୍ଟି କର; ପ୍ରଳୟରାତ୍ରି ଏବେ ଶେଷ ହୋଇଛି।”

Verse 13

एवमुक्तो महादेवो व्यधुनोत्पक्षपञ्जरम् । तावत्पञ्जरमध्यान्ते तस्य पक्षाद्विनिःसृताः

ଏଭଳି କୁହାଯାଉଥିବାବେଳେ ମହାଦେବ ନିଜ ପକ୍ଷପଞ୍ଜରକୁ ଝାଡ଼ିଲେ। ସେଇ କ୍ଷଣେ ପଞ୍ଜର ଭିତରୁ ସେମାନେ ତାଙ୍କ ପକ୍ଷରୁ ବାହାରି ପଡ଼ିଲେ।

Verse 14

तावन्तो देवदैत्येन्द्राः पक्षाभ्यां तस्य जज्ञिरे । तेषां मध्ये पुनः सा तु नर्मदा भ्रमते सरित्

ତାଙ୍କ ଦୁଇ ପକ୍ଷରୁ ସେତେ ଦେବଦୈତ୍ୟେନ୍ଦ୍ର (ପ୍ରଧାନ) ଜନ୍ମ ନେଲେ। ଏବଂ ସେମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସେଇ ନର୍ମଦା ନଦୀ ପୁନଃ ପ୍ରବାହିତ ହେଲା।

Verse 15

ततश्चान्यो महाशैलो दृश्यते भरतर्षभ । त्रिभिः कूटैः सुविस्तीर्णैः शृङ्गवानिव गोवृषः

ତତ୍ପରେ, ହେ ଭରତଶ୍ରେଷ୍ଠ! ଆଉ ଗୋଟିଏ ମହାଶୈଳ ଦେଖାଯାଏ—ତିନିଟି ବିସ୍ତୃତ କୂଟ ସହିତ, ଶୃଙ୍ଗଶୋଭିତ ମହାବୃଷଭ ପରି।

Verse 16

त्रिकूटस्तु इति ख्यातः सर्वरत्नैर्विभूषितः । ततस्तस्मात्त्रिकूटाच्च प्लावयन्ती महीं ययौ

ସେ ‘ତ୍ରିକୂଟ’ ନାମେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ, ସମସ୍ତ ରତ୍ନରେ ବିଭୂଷିତ। ପରେ ସେହି ତ୍ରିକୂଟରୁ ସେ (ଧାରା) ନିଷ୍କ୍ରମି ଧରାକୁ ପ୍ଲାବିତ କରି ଗଲା।

Verse 17

त्रिकूटी तेन विख्याता पितॄणां त्रायणी परा । द्वितीयाच्च ततो गङ्गा विस्तीर्णा धरणीतले

ଏହିହେତୁ ତାହା ‘ତ୍ରିକୂଟୀ’ ନାମେ ବିଖ୍ୟାତ—ପିତୃମାନଙ୍କର ପରମ ତ୍ରାୟିଣୀ (ଉଦ୍ଧାରିଣୀ)। ତାପରେ ଦ୍ୱିତୀୟ (ଶୃଙ୍ଗ)ରୁ ଗଙ୍ଗା ଧରଣୀତଳେ ବିସ୍ତାରିତ ହେଲା।

Verse 18

तृतीयं च ततः शृङ्गं सप्तधा खण्डशो गतम् । जम्बूद्वीपे तु संजाताः सप्त ते कुलपर्वताः

ତାପରେ ତୃତୀୟ ଶୃଙ୍ଗ ସାତ ଖଣ୍ଡରେ ବିଭକ୍ତ ହେଲା। ଜମ୍ବୂଦ୍ୱୀପରେ ସେଠାରୁ ହିଁ ସେ ସାତ କୁଳପର୍ବତ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲେ।

Verse 19

चन्द्रनक्षत्रसहिता ग्रहग्रामनदीनदाः । अण्डजं स्वेदजं जातमुद्भिज्जं च जरायुजम्

ଚନ୍ଦ୍ର ଓ ନକ୍ଷତ୍ର ସହିତ, ଗ୍ରହମଣ୍ଡଳ ଏବଂ ନଦୀ-ନଦ; ତଥା ଅଣ୍ଡଜ, ସ୍ୱେଦଜ, ଉଦ୍ଭିଜ୍ଜ ଓ ଜରାୟୁଜ—ଏହି ସମସ୍ତ ଜୀବଭେଦ ପ୍ରକଟ ହେଲେ।

Verse 20

एवं जगदिदं सर्वं मयूरादभवत्पुरा । समस्तं नरशार्दूल महादेवसमुद्भवम्

ଏଭଳି ପୁରାକାଳରେ ଏହି ସମଗ୍ର ଜଗତ ମୟୂରରୁ ଉଦ୍ଭବ ହେଲା। ହେ ନରଶାର୍ଦୂଳ! ଏ ସବୁ ମହାଦେବଙ୍କୁ ନିମିତ୍ତ କରି ପ୍ରକଟ ହୋଇଛି।

Verse 21

ततो नदीः समुद्रांश्च संविभज्य पृथक्पृथक् । नर्मदामाह देवेशो गच्छ त्वं दक्षिणां दिशम्

ତାପରେ ଦେବେଶ ନଦୀମାନଙ୍କୁ ଓ ସମୁଦ୍ରମାନଙ୍କୁ ପୃଥକ୍ ପୃଥକ୍ ଭାଗ କରି ନର୍ମଦାଙ୍କୁ କହିଲେ—“ତୁମେ ଦକ୍ଷିଣ ଦିଗକୁ ଯାଅ।”

Verse 22

एवं सा दक्षिणा गंगा महापातकनाशिनी । उत्तरे जाह्नवी देशे पुण्या त्वं दक्षिणे शुभा

ଏଭଳି ତୁମେ ଦକ୍ଷିଣ ଗଙ୍ଗା, ମହାପାତକନାଶିନୀ। ଉତ୍ତରେ ଜାହ୍ନବୀ ଦେଶରେ ପୁଣ୍ୟା; ଦକ୍ଷିଣେ ତୁମେ ଶୁଭା ଓ ପାବନା।

Verse 23

यथा गंगा महापुण्या मम मस्तकसंभवा । तद्विशिष्टा महाभागे त्वं चैवेति न संशयः

ଯେପରି ଗଙ୍ଗା ମହାପୁଣ୍ୟା, ମୋର ମସ୍ତକରୁ ସମ୍ଭବା, ସେପରି ହେ ମହାଭାଗେ! ତୁମେ ମଧ୍ୟ ତଦ୍ବିଶିଷ୍ଟା—ଏଥିରେ ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ।

Verse 24

त्वया सह भविष्यामि एकेनांशेन सुव्रते । महापातकयुक्तानामौषधं त्वं भविष्यसि

ହେ ସୁବ୍ରତେ! ମୋର ଏକ ଅଂଶ ସହିତ ମୁଁ ତୁମ ସହ ବସିବି। ମହାପାତକରେ ଆକ୍ରାନ୍ତ ଲୋକମାନଙ୍କ ପାଇଁ ତୁମେ ଔଷଧ ଓ ପ୍ରତିକାର ହେବ।

Verse 25

एवमुक्ता तु देवेन महापातकनाशिनी । दक्षिणं दिग्विभागं तु सा जगामाशु विक्रमा

ଦେବଙ୍କ ଏହି ବାକ୍ୟ ଶୁଣି, ମହାପାତକନାଶିନୀ ସେ ମହାବିକ୍ରମା ଶୀଘ୍ର ଦକ୍ଷିଣ ଦିଗକୁ ପ୍ରସ୍ଥାନ କଲେ।

Verse 26

ऋक्षशैलेन्द्रमासाद्य चन्द्रमौलेरनुग्रहात् । वार्यौघैः प्रस्थिता यस्मान्महादेवप्रणोदिता

ଚନ୍ଦ୍ରମୌଳି ଶିବଙ୍କ ଅନୁଗ୍ରହରେ ଋକ୍ଷଶୈଲେନ୍ଦ୍ରକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହୋଇ, ମହାଦେବଙ୍କ ପ୍ରେରଣାରେ ସେ ଜଳଧାରାର ମହାଓଘ ସହ ପ୍ରସ୍ଥାନ କଲେ।

Verse 27

महता चापि वेगेन यस्मादेषा समुच्छ्रिता । महती तेन सा प्रोक्ता महादेवान्महीपते

ଯେହେତୁ ସେ ମହାବେଗରେ ଉଦ୍‌ଗତ ହୋଇ ପ୍ରବାହିତ ହେଲେ, ସେହିହେତୁ ତାଙ୍କୁ ‘ମହତୀ’ ବୋଲି କୁହାଗଲା; ହେ ରାଜନ୍, ଏହା ମହାଦେବ କହିଲେ।

Verse 28

तपतस्तस्य देवस्य शूलाग्राद्बिन्दवोऽपतन् । तेनैषा शोणसंज्ञा तु दश सप्त च ताः स्मृताः

ସେ ଦେବ ତପ କରୁଥିବାବେଳେ ତ୍ରିଶୂଳର ଅଗ୍ରଭାଗରୁ ବିନ୍ଦୁଗୁଡ଼ିକ ପଡ଼ିଲା; ତେଣୁ ସେ ‘ଶୋଣା’ ନାମରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ, ଏବଂ ସେ ବିନ୍ଦୁ ସତରଟି ବୋଲି ସ୍ମୃତ।

Verse 29

सर्वेषां नर्मदा पुण्या रुद्रदेहाद्विनिःसृता । सर्वाभ्यश्च सरिद्भ्यश्च वरदानान्महात्मनः

ସମସ୍ତ ନଦୀମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ନର୍ମଦା ପରମ ପୁଣ୍ୟମୟୀ, କାରଣ ସେ ରୁଦ୍ରଙ୍କ ଦେହରୁ ନିଃସୃତ। ସେହି ମହାତ୍ମା ପ୍ରଭୁଙ୍କ ବରଦାନଶକ୍ତିରୁ ସେ ସମସ୍ତ ସରିତାଠାରୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ।

Verse 30

शंकरानुप्रहाद्देवी महापातकनाशिनी । यस्मान्महार्णवे घोरे दृश्यते महती च सा

ଶଙ୍କରଙ୍କ ଅନୁଗ୍ରହରୁ ମହାପାତକନାଶିନୀ ଦେବୀ ଭୟଙ୍କର ମହାସମୁଦ୍ରରେ ମଧ୍ୟ ବିଶାଳ ଓ ମହାନ ରୂପେ ଦୃଶ୍ୟମାନ; ତେଣୁ ସେ ‘ମହତୀ’ ବୋଲି ପ୍ରସିଦ୍ଧ।

Verse 31

सुव्यक्ताङ्गी महाकाया महती तेन सा स्मृता । तस्माद्विक्षोभ्यमाणा हि दिग्गजैरम्बुदोपमैः

ତାଙ୍କର ଅଙ୍ଗପ୍ରତ୍ୟଙ୍ଗ ସୁସ୍ପଷ୍ଟ ଓ ଦେହ ଅତିବିଶାଳ; ତେଣୁ ସେ ‘ମହତୀ’ ବୋଲି ସ୍ମୃତ। ଏହିହେତୁ ମେଘସଦୃଶ ଦିଗ୍ଗଜମାନେ ତାଙ୍କୁ ସତ୍ୟସତ୍ୟ ଉଦ୍ବେଳିତ ଓ ମଥିତ କରନ୍ତି।

Verse 32

कलुषत्वं नयत्येव रसेन सुरसा तथा । कृपां करोति सा यस्माल्लोकानामभयप्रदा

ନିଜ ଦିବ୍ୟ ରସଦ୍ୱାରା ସେ ନିଶ୍ଚୟ କଲୁଷତା ଦୂର କରନ୍ତି; ତେଣୁ ସେ ‘ସୁରସା’। ଲୋକମାନଙ୍କ ପ୍ରତି କରୁଣା କରି ଅଭୟ ଦେଉଥିବାରୁ ସେ ‘କୃପା’ ବୋଲି ସ୍ମୃତ।

Verse 33

संसारार्णवमग्नानां तेन चैषा कृपा स्मृता । पुरा कृतयुगे पुण्ये दिव्यमन्दारभूषिता

ସଂସାର-ସମୁଦ୍ରରେ ନିମଗ୍ନ ଲୋକମାନଙ୍କ ପ୍ରତି ସେ କରୁଣା କରନ୍ତି; ତେଣୁ ସେ ‘କୃପା’ ବୋଲି ସ୍ମୃତ। ପୁରାତନ ପୁଣ୍ୟ କୃତୟୁଗରେ ସେ ଦିବ୍ୟ ମନ୍ଦାର ପୁଷ୍ପରେ ଭୂଷିତ ହୋଇ ଶୋଭିତ ଥିଲେ।

Verse 34

कल्पवृक्षसमाकीर्णा रोहीतकसमाकुला । वहत्येषा च मन्देन तेन मन्दाकिनी स्मृता

କଳ୍ପବୃକ୍ଷରେ ପରିପୂର୍ଣ୍ଣ ଓ ରୋହୀତକ ବୃକ୍ଷରେ ଘନ ଏହି ଧାରା ମନ୍ଦ ଗତିରେ ବହେ; ତେଣୁ ଏହା ‘ମନ୍ଦାକିନୀ’ ବୋଲି ସ୍ମୃତ।

Verse 35

भित्त्वा महार्णवं क्षिप्रं यस्माल्लोकमिहागता । पूज्या सुरैश्च सिद्धैश्च तस्मादेषा महार्णवा

ଯେହେତୁ ସେ ଶୀଘ୍ର ମହାସମୁଦ୍ରକୁ ଭେଦି ଏହି ଲୋକକୁ ଆସିଥିଲେ ଏବଂ ଦେବମାନେ ଓ ସିଦ୍ଧମାନେ ତାଙ୍କୁ ପୂଜନ୍ତି, ତେଣୁ ସେ ‘ମହାର୍ଣ୍ଣବା’ ଭାବେ ସ୍ମୃତ।

Verse 36

विचित्रोत्पलसंघातैरृक्षद्विपसमाकुला

ସେ ବିଚିତ୍ର ବର୍ଣ୍ଣର ଉତ୍ପଳଗୁଚ୍ଛରେ ଶୋଭିତ ଥିଲେ, ଏବଂ ତାଙ୍କ ତଟଭୂମି ଭାଲୁ ଓ ହାତୀମାନେ ଭରିଥିଲେ।

Verse 37

भित्त्वा शैलं च विपुलं प्रयात्येवं महार्णवम् । भ्रामयन्ती दिशः सर्वा रवेण महता पुरा

ବିଶାଳ ପର୍ବତକୁ ଭେଦି ସେ ଏଭଳି ମହାସମୁଦ୍ର ଦିଗକୁ ଅଗ୍ରସର ହେଲେ; ପୁରାକାଳରେ ତାଙ୍କ ମହାନ ଗର୍ଜନରେ ସମସ୍ତ ଦିଗ ଗୁଞ୍ଜି ଓ ଘୂର୍ଣ୍ଣିତ ହୋଇଥିଲା।

Verse 38

प्लावयन्ती विराजन्ती तेन रेवा इति स्मृता । भार्यापुत्रसुदुःखाढ्यान्नराञ्छापैः समावृतान्

ଯେହେତୁ ସେ (ଜୀବମାନଙ୍କୁ) ପାର କରାଇ ଦୀପ୍ତିମାନ ଭାବେ ବିରାଜିତ, ତେଣୁ ସେ ‘ରେବା’ ଭାବେ ସ୍ମୃତ। ସ୍ତ୍ରୀ-ପୁତ୍ରଜନିତ ତୀବ୍ର ଦୁଃଖରେ ଭାରାକ୍ରାନ୍ତ ଓ ଶାପରେ ଆବୃତ ନରମାନଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ସେ ଉଦ୍ଧାର କରନ୍ତି।

Verse 39

विपापान्कुरुते यस्माद्विपापा तेन सा स्मृता । विण्मूत्रनिचयां घोरां पांशुशोणितकर्दमाम्

ଯେହେତୁ ସେ ପାପମୁକ୍ତ କରନ୍ତି, ତେଣୁ ସେ ‘ବିପାପା’ ଭାବେ ସ୍ମୃତ। ମଳ-ମୂତ୍ରର ଭୟଙ୍କର ସଞ୍ଚୟ ଏବଂ ଧୂଳି-ରକ୍ତମିଶ୍ର କାଦା ପରି ଘୋର ମଲିନତାକୁ ମଧ୍ୟ ସେ ଦୂର କରନ୍ତି।

Verse 40

पाशैर्नित्यं तु सम्बाधां यस्मान्मोचयते भृशम् । विपाशेति च सा प्रोक्ता संसारार्णवतारिणी

ଯେହେତୁ ସେ ନିତ୍ୟ ବନ୍ଧନର କଠୋର ସଙ୍କୋଚରୁ ଜୀବମାନଙ୍କୁ ପ୍ରବଳଭାବେ ମୁକ୍ତ କରନ୍ତି, ତେଣୁ ସେ ‘ବିପାଶା’—ସଂସାର-ସମୁଦ୍ର ପାର କରାଉଥିବା ତାରିଣୀ।

Verse 41

नर्मदा विमलाम्भा च विमलेन्दुशुभानना । तमोभूते महाघोरे यस्मादेषा महाप्रभा

ସେ ‘ନର୍ମଦା’, ‘ବିମଲାମ୍ଭା’ (ନିର୍ମଳ ଜଳଧାରିଣୀ) ଏବଂ ‘ବିମଲେନ୍ଦୁ-ଶୁଭାନନା’ (କଳଙ୍କହୀନ ଚନ୍ଦ୍ରମା ପରି ଶୋଭାମୟ ମୁଖବତୀ) । ଘୋର ଅନ୍ଧକାରରେ ମଧ୍ୟ ଯେହେତୁ ସେ ମହାତେଜରେ ଦୀପ୍ତ, ତେଣୁ ସେ ‘ମହାପ୍ରଭା’।

Verse 42

विमला तेन सा प्रोक्ता विद्वद्भिर्नृपसत्तम । करैरिन्दुकरप्रख्यैः सूर्यरश्मिसमप्रभा

ଏହିହେତୁ, ହେ ନୃପଶ୍ରେଷ୍ଠ, ବିଦ୍ୱାନମାନେ ତାଙ୍କୁ ‘ବିମଲା’ ବୋଲି କହନ୍ତି; ତାଙ୍କର କିରଣ ଚନ୍ଦ୍ରକିରଣ ସଦୃଶ, ଏବଂ ତାଙ୍କର ପ୍ରଭା ସୂର୍ଯ୍ୟରଶ୍ମି ସମାନ।

Verse 43

क्षरन्ती मोदते विश्वं करभा तेन चोच्यते । यस्माद्रञ्जयते लोकान्दर्शनादेव भारत

ପ୍ରବାହିତ ହୋଇ ସେ ସମଗ୍ର ବିଶ୍ୱକୁ ଆନନ୍ଦିତ କରନ୍ତି, ତେଣୁ ସେ ‘କରଭା’ ବୋଲି ମଧ୍ୟ କୁହାଯାନ୍ତି; କାରଣ, ହେ ଭାରତ, କେବଳ ଦର୍ଶନମାତ୍ରେ ସେ ଲୋକମାନଙ୍କୁ ରଞ୍ଜିତ କରନ୍ତି।

Verse 44

रञ्जनाद्रञ्जना प्रोक्ता धात्वर्थे राजसत्तम । तृणवीरुधगुल्माद्यास्तिर्यञ्चः पक्षिणस्तथा । तानुद्भूतान्नयेत्स्वर्गं तेनोक्ता वायुवाहिनी

ଧାତ୍ୱର୍ଥ ଅନୁସାରେ, ହେ ରାଜସତ୍ତମ, ‘ରଞ୍ଜନ’ (ଆନନ୍ଦିତ/ରଙ୍ଗିତ କରିବା) ଠାରୁ ସେ ‘ରଞ୍ଜନା’ ବୋଲି କୁହାଯାନ୍ତି। ତୃଣ, ଲତା, ଗୁଲ୍ମ ଆଦି ଏବଂ ପଶୁ-ପକ୍ଷୀମାନେ ମଧ୍ୟ—ଯେମାନେ ତାଙ୍କ ଆଶ୍ରୟରେ ଉଦ୍ଭୂତ—ସେମାନଙ୍କୁ ସେ ସ୍ୱର୍ଗକୁ ନେଇଯାନ୍ତି; ତେଣୁ ସେ ‘ବାୟୁବାହିନୀ’ ବୋଲି ଉକ୍ତ।

Verse 45

एवं यो वेत्ति नामानि निर्गमं च विशेषतः । स याति पापविर्मुक्तो रुद्रलोकं न संशयः

ଯେ ଏହି ନାମଗୁଡ଼ିକୁ ଏବଂ ବିଶେଷତଃ ସେମାନଙ୍କର ଉତ୍ପତ୍ତି/ବ୍ୟୁତ୍ପତ୍ତିକୁ ଯଥାର୍ଥ ଭାବେ ଜାଣେ, ସେ ପାପମୁକ୍ତ ହୋଇ ନିଶ୍ଚୟ ରୁଦ୍ରଲୋକକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଏ।