
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ମାର୍କଣ୍ଡେୟ ଶୈବ ତୀର୍ଥର ଉତ୍ପତ୍ତି ଓ ମାହାତ୍ମ୍ୟ କଥନ କରନ୍ତି। ଆରମ୍ଭରେ ଫଳଶ୍ରୁତି—ଏହି କଥା ମାତ୍ର ଶ୍ରବଣ କଲେ ସମସ୍ତ ପାପରୁ ମୁକ୍ତି ମିଳେ। ଶିବ କପାଳୀ/କାନ୍ଥିକ ରୂପରେ ଭୈରବସ୍ୱରୂପ, ପିଶାଚ-ରାକ୍ଷସ-ଭୂତ-ଡାକିନୀ-ଯୋଗିନୀମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ, ପ୍ରେତାସନରେ ଆସୀନ, ଘୋର ତପସ୍ୟାରତ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ତ୍ରିଲୋକକୁ ଅଭୟ ଦେଇଥିବା ଭାବେ ବର୍ଣ୍ଣିତ। ଆଷାଢ଼ୀ ଅବସରରେ ଶିବଙ୍କ କନ୍ଥା (ଚୋଗା) ଯେଉଁଠି ପଡ଼େ, ସେଠାରେ ସେ ‘କନ୍ଥେଶ୍ୱର’ ନାମରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ; ତାଙ୍କ ଦର୍ଶନ ଅଶ୍ୱମେଧସମ ପୁଣ୍ୟ ଦେଇଥାଏ। ପରେ ଦେବମାର୍ଗରେ ଇଚ୍ଛା ଓ କୃପା ବିଷୟରେ ଶିକ୍ଷାମୂଳକ ପ୍ରସଙ୍ଗ ଆସେ। ଶିବ ଜଣେ ବଣିକଙ୍କୁ ଭେଟି ‘ବଲାକ’ ଦ୍ୱାରା ଲିଙ୍ଗକୁ ପୂରଣ/ଉଚ୍ଚ କରିବା ପରୀକ୍ଷା ଦିଅନ୍ତି; ଲୋଭ ଓ ମୋହରେ ବଣିକ ନିଜ ସଞ୍ଚିତ ସମ୍ପଦ ସବୁ ଖର୍ଚ୍ଚ କରି ଶେଷ କରେ। ଶିବ ହାସ୍ୟରେ ଲିଙ୍ଗକୁ ଖଣ୍ଡିତ କରି ‘ପୂର୍ଣ୍ଣତା’ର ଧାରଣାକୁ ପ୍ରଶ୍ନ କରନ୍ତି; ବଣିକ ଦୋଷ ସ୍ୱୀକାର କରି ପଶ୍ଚାତ୍ତାପ କଲେ ତାକୁ ଅକ୍ଷୟ ଧନ ଦାନ କରନ୍ତି। ବଲାକ-ଅଳଙ୍କୃତ ସେଇ ଲିଙ୍ଗ ଲୋକହିତ ପାଇଁ ‘ପ୍ରତ୍ୟୟ’ ଭାବେ ସେଠାରେ ରହି ‘ଦେବମାର୍ଗ’ ଓ ‘ବଲାକେଶ୍ୱର’ ନାମରେ ଖ୍ୟାତ ହୁଏ। ସେଠାରେ ଦର୍ଶନ-ପୂଜାରେ ପାପକ୍ଷୟ; ପଞ୍ଚାୟତନ ଭାବରେ ବଲାକେଶ୍ୱରାରାଧନା ରୁଦ୍ରଲୋକ ପ୍ରଦାନ କରେ; ଦେବମାର୍ଗରେ ମୁମୁକ୍ଷୁର ମୃତ୍ୟୁ ହେଲେ ରୁଦ୍ରଲୋକରୁ ପୁନରାଗମନ ନାହିଁ।
Verse 1
श्रीमार्कण्डेय उवाच । चतुर्थं सम्प्रवक्ष्यामि देवस्य चरितं महत् । श्रुतमात्रेण येनैव सर्वपापैः प्रमुच्यते
ଶ୍ରୀ ମାର୍କଣ୍ଡେୟ କହିଲେ—ଏବେ ମୁଁ ଦେବଙ୍କ ଚତୁର୍ଥ ମହାନ୍ ପାବନ ଚରିତ୍ର ପ୍ରକାଶ କରୁଛି; ଯାହା କେବଳ ଶ୍ରବଣମାତ୍ରେ ସର୍ବ ପାପରୁ ମୁକ୍ତି ଦେଇଥାଏ।
Verse 2
कपाली कान्थिको भूत्वा यथा स व्यचरन्महीम् । पिशाचैर्राक्षसैर्भूतैर्डाकिनीयोगिनीवृतः
ସେ କପାଳୀ ଓ କାନ୍ଥିକ ରୂପ ଧାରଣ କରି ପୃଥିବୀରେ କିପରି ବିଚରଣ କଲେ—ପିଶାଚ, ରାକ୍ଷସ, ଭୂତମାନେ ଘେରିଥିଲେ ଏବଂ ଡାକିନୀ-ଯୋଗିନୀମାନେ ସହଚର ଥିଲେ।
Verse 3
भैरवं रूपमास्थाय प्रेतासनपरिग्रहः । त्रैलोक्यस्याभयं दत्त्वा चचार विपुलं तपः
ଭୈରବ ରୂପ ଧାରଣ କରି, ପ୍ରେତାସନ ଗ୍ରହଣ କରି, ସେ ତ୍ରିଲୋକକୁ ଅଭୟଦାନ ଦେଲେ ଏବଂ ପରେ ବିପୁଳ ତପସ୍ୟା କଲେ।
Verse 4
आषाढी तु कृता तत्र ह्याषाढीनाम विश्रुतम् । कन्था मुक्ता ततोऽन्यत्र देवेन परमेष्ठिना
ସେଠାରେ ‘ଆଷାଢୀ’ ନାମରେ ବିଶ୍ରୁତ ଆଷାଢୀ ସ୍ଥାପିତ ହେଲା; ତାପରେ ପରମେଷ୍ଠୀ ଦେବ ଅନ୍ୟତ୍ର ନିଜ କନ୍ଥା (ଜୀର୍ଣ୍ଣ ବସ୍ତ୍ର) ମୁକ୍ତ କଲେ।
Verse 5
तदाप्रभृति राजेन्द्र स कन्थेश्वर उच्यते । तस्य दर्शनमात्रेण ह्यश्वमेधफलं लभेत्
ସେହି ସମୟରୁ, ହେ ରାଜେନ୍ଦ୍ର, ସେ ‘କନ୍ଥେଶ୍ୱର’ ବୋଲି ପରିଚିତ; ତାଙ୍କର କେବଳ ଦର୍ଶନମାତ୍ରେ ଅଶ୍ୱମେଧ ଯଜ୍ଞର ଫଳ ଲଭ୍ୟ ହୁଏ।
Verse 6
देवो मार्गे पुनस्तत्र भ्रमते च यदृच्छया । विक्रीणाति बलाकारो दृष्ट्वा चोक्तो हरेण तु
ପୁନର୍ବାର ସେଠାରେ ଦେବ ଯଦୃଚ୍ଛାରେ ପଥେ ଭ୍ରମଣ କଲେ। ବଳଦ-ଆକୃତି ଜଣେ ବଣିକ କିଛି ବିକ୍ରି କରୁଥିଲା; ତାକୁ ଦେଖି ହର (ଶିବ) ତାହାକୁ ସମ୍ବୋଧନ କଲେ।
Verse 7
यदि भद्र न चेत्कोपं करोषि मयि साम्प्रतम् । बलाभिर्भर मे लिङ्गं ददामि बहु ते धनम्
ହେ ଭଦ୍ର, ଯଦି ଏହି ମୁହୂର୍ତ୍ତରେ ମୋପରେ କ୍ରୋଧ କରୁନାହ, ତେବେ ନିଜ ବଳରେ ମୋର ଲିଙ୍ଗକୁ ବହନ କର; ମୁଁ ତୋତେ ବହୁ ଧନ ଦେବି।
Verse 8
एवमुक्तोऽथ देवेन स वणिग्लोभमोहितः । योजयामास बलका लिङ्गे चोत्तममध्यमान्
ଦେବଙ୍କ ଏହି କଥା ଶୁଣି ଲୋଭରେ ମୋହିତ ସେ ବଣିକ ଲିଙ୍ଗ ଉପରେ ବଲାକା ପକ୍ଷୀମାନଙ୍କୁ ବସାଇବାକୁ ଲାଗିଲା ଏବଂ ସେମାନଙ୍କୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଓ ମଧ୍ୟ ସ୍ଥାନରେ ସଜାଇଲା।
Verse 9
तावद्यावत्क्षयं सर्वे गताः काले सुसंचिताः । स्थितं समुन्नतं लिङ्गं दृष्ट्वा शोकमुपागमत्
କାଳକ୍ରମେ ସେ ଯତ୍ନରେ ସଞ୍ଚିତ କରିଥିବା ସବୁ କ୍ଷୟ ହୋଇଗଲା; ଲିଙ୍ଗ ତଥାପି ଉଚ୍ଚ ଓ ଅଚଳ ଭାବେ ଦଣ୍ଡାୟମାନ ଦେଖି ସେ ଶୋକଗ୍ରସ୍ତ ହେଲା।
Verse 10
कृत्वा तु खण्डखण्डानि स देवः परमेश्वरः । उवाच प्रहसन्वाक्यं तं दृष्ट्वा गतसाध्वसम्
ତାପରେ ପରମେଶ୍ୱର ଦେବ ତାହାକୁ ଖଣ୍ଡଖଣ୍ଡ କରିଦେଲେ; ଏବଂ ସେ ଏବେ ଭୟମୁକ୍ତ ହୋଇଥିବାକୁ ଦେଖି ହସିହସି କଥା କହିଲେ।
Verse 11
न च मे पूरितं लिङ्गं यास्यामि यदि मन्यसे । ददामि तत्र वित्तं ते यदि लिङ्गं प्रपूरितम्
ଯଦି ତୁମେ ଭାବୁଛ ଯେ ମୋର ଲିଙ୍ଗ ପୂର୍ଣ୍ଣରୂପେ ପୂରିତ ହେବା ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ମୁଁ ଯିବି ନାହିଁ, ତେବେ ଲିଙ୍ଗ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ପୂରିତ ହେଲେ ସେଠାରେ ମୁଁ ତୁମକୁ ଧନ ଦେବି।
Verse 12
वणिगुवाच । अधन्यः कृतपुण्योऽहं निग्राह्यः परमेश्वर । तव प्रियमकुर्वाणः शोचिष्ये शाश्वतीः समाः
ବଣିକ କହିଲା—ହେ ପରମେଶ୍ୱର! ପୁଣ୍ୟ କରିଥିଲେ ମଧ୍ୟ ମୁଁ ଅଭାଗା ଓ ନିଗ୍ରହଯୋଗ୍ୟ। ଆପଣଙ୍କ ପ୍ରିୟ କାର୍ଯ୍ୟ କରିପାରିନଥିବାରୁ ମୁଁ ଅନନ୍ତ ବର୍ଷ ଶୋକ କରିବି।
Verse 13
एतच्छ्रुत्वा वचस्तस्य वणिक्पुत्रस्य भारत । असंक्षयं धनं दत्त्वा स्थितस्तत्र महेश्वरः
ହେ ଭାରତ! ବଣିକପୁତ୍ରର ଏହି ବଚନ ଶୁଣି ମହେଶ୍ୱର ଅକ୍ଷୟ ଧନ ଦାନ କରି ସେଠାରେ ହିଁ ଅବସ୍ଥିତ ରହିଲେ।
Verse 14
तदा प्रभृति राजेन्द्र बलाकैरिव भूषितम् । प्रत्ययार्थं स्थितं लिङ्गं लोकानुग्रहकाम्यया
ହେ ରାଜେନ୍ଦ୍ର! ସେହି ସମୟରୁ ଲୋକାନୁଗ୍ରହ କାମନାରେ ପ୍ରମାଣରୂପେ ସ୍ଥିତ ସେଇ ଲିଙ୍ଗ ବଲାକା ପକ୍ଷୀମାନେ ଯେପରି ଭୂଷିତ କରିଥିବା ପରି ଶୋଭିତ ହେଲା।
Verse 15
देवेन रचितं पार्थ क्रीडया सुप्रतिष्ठितम् । देवमार्गमिति ख्यातं त्रिषु लोकेषु विश्रुतम् । पश्यन् प्रपूजयन् वापि सर्वपापैः प्रमुच्यते
ହେ ପାର୍ଥ! ଦେବଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ରଚିତ ଏବଂ ଲୀଳାରୂପେ ସୁପ୍ରତିଷ୍ଠିତ ତାହା ‘ଦେବମାର୍ଗ’ ନାମରେ ତିନି ଲୋକରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ହେଲା। ଯେ କେବଳ ଦର୍ଶନ କରେ କିମ୍ବା ଭକ୍ତିସହ ପୂଜା କରେ, ସେ ସମସ୍ତ ପାପରୁ ମୁକ୍ତ ହୁଏ।
Verse 16
देवमार्गे तु यो गत्वा पूजयेद्बलाकेश्वरम् । पञ्चायतनमासाद्य रुद्रलोकं स गच्छति
ଯେ ଦେବମାର୍ଗକୁ ଯାଇ ବଲାକେଶ୍ୱରଙ୍କୁ ପୂଜା କରେ, ସେ ପବିତ୍ର ପଞ୍ଚାୟତନକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହୋଇ ରୁଦ୍ରଲୋକକୁ ଯାଏ।
Verse 17
देवमार्गे मृतानां तु नराणां भावितात्मनाम् । न भवेत्पुनरावृत्ती रुद्रलोकात्कदाचन
ଦେବମାର୍ଗରେ ଯେ ଭାବିତାତ୍ମା ଲୋକମାନେ ମୃତ୍ୟୁବରଣ କରନ୍ତି, ସେମାନଙ୍କର ରୁଦ୍ରଲୋକରୁ କେବେ ମଧ୍ୟ ପୁନରାବୃତ୍ତି (ପୁନର୍ଜନ୍ମ) ହୁଏ ନାହିଁ।
Verse 18
देवमार्गस्य माहात्म्यं भक्त्या श्रुत्वा नरोत्तम । मुच्यते सर्वपापेभ्यो नात्र कार्या विचारणा
ହେ ନରୋତ୍ତମ! ଭକ୍ତିସହିତ ଦେବମାର୍ଗର ମାହାତ୍ମ୍ୟ ଶୁଣିଲେ ମଣିଷ ସମସ୍ତ ପାପରୁ ମୁକ୍ତ ହୁଏ; ଏଥିରେ ଆଉ ବିଚାର ଦରକାର ନାହିଁ।