Adhyaya 21

Verse 1

युधिष्ठिर उवाच । श्रुतं मे विविधाश्चर्यं त्वत्प्रसादाद्द्विजोत्तम । भूयश्च श्रोतुमिच्छामि तन्मे कथय सुव्रत

ଯୁଧିଷ୍ଠିର କହିଲେ—ହେ ଦ୍ୱିଜୋତ୍ତମ, ଆପଣଙ୍କ ପ୍ରସାଦରେ ମୁଁ ବିଭିନ୍ନ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ କଥା ଶୁଣିଛି। ଆଉ ଶୁଣିବାକୁ ଇଚ୍ଛା କରୁଛି; ତେଣୁ, ହେ ସୁବ୍ରତ, ମୋତେ କହନ୍ତୁ।

Verse 2

कथमेषा नदी पुण्या सर्वनदीषु चोत्तमा । नर्मदा नाम विख्याता भूयो मे कथयानघ

‘ନର୍ମଦା’ ନାମରେ ବିଖ୍ୟାତ ଏହି ନଦୀ କିପରି ଏତେ ପୁଣ୍ୟମୟ ଏବଂ ସମସ୍ତ ନଦୀମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଉତ୍ତମ? ହେ ଅନଘ, ମୋତେ ପୁନଃ ବିସ୍ତାରରେ କହ।

Verse 3

श्रीमार्कण्डेय उवाच । नर्मदा सरितां श्रेष्ठा सर्वपापप्रणाशिनी । तारयेत्सर्वभूतानि स्थावराणि चराणि च

ଶ୍ରୀ ମାର୍କଣ୍ଡେୟ କହିଲେ—ନର୍ମଦା ସରିତାମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠା, ସର୍ବପାପ ପ୍ରଣାଶିନୀ। ସେ ସ୍ଥାବର ଓ ଚର ସମସ୍ତ ଭୂତଙ୍କୁ ତାରେ।

Verse 4

नर्मदायास्तु माहात्म्यं यत्पूर्वेण मया श्रुतम् । तत्तेऽहं सम्प्रवक्ष्यामि शृणुष्वैकमना नृप

ନର୍ମଦାର ଯେ ମାହାତ୍ମ୍ୟ ମୁଁ ପୂର୍ବେ ଶୁଣିଥିଲି, ସେହିଟି ଏବେ ମୁଁ ତୁମକୁ କହିବି। ହେ ନୃପ, ଏକାଗ୍ରମନେ ଶୁଣ।

Verse 5

गङ्गा कनखले पुण्या कुरुक्षेत्रे सरस्वती । ग्रामे वा यदि वारण्ये पुण्या सर्वत्र नर्मदा

ଗଙ୍ଗା କନଖଲେ ପୁଣ୍ୟ, କୁରୁକ୍ଷେତ୍ରେ ସରସ୍ୱତୀ ପୁଣ୍ୟ; କିନ୍ତୁ ଗ୍ରାମେ ହେଉ କି ଅରଣ୍ୟେ, ନର୍ମଦା ସର୍ବତ୍ର ପୁଣ୍ୟ।

Verse 6

त्रिभिः सारस्वतं तोयं सप्ताहेन तु यामुनम् । सद्यः पुनाति गाङ्गेयं दर्शनादेव नार्मदम्

ସରସ୍ୱତୀର ଜଳ ତିନି ଦିନେ ପବିତ୍ର କରେ, ଯମୁନାର ଜଳ ସପ୍ତାହେ; ଗଙ୍ଗାଜଳ ସଦ୍ୟଃ ପୁନାତି, କିନ୍ତୁ ନର୍ମଦା ଦର୍ଶନମାତ୍ରେ ପବିତ୍ର କରେ।

Verse 7

कलिङ्गदेशात्पश्चार्धे पर्वतेऽमरकण्टके । पुण्या च त्रिषु लोकेषु रमणीया पदे पदे

କଲିଙ୍ଗଦେଶର ପଶ୍ଚିମାର୍ଧେ ଅମରକଣ୍ଟକ ନାମକ ପର୍ବତ ଅଛି; ସେଠାରେ ସେ (ନର୍ମଦା) ତିନି ଲୋକରେ ପୁଣ୍ୟମୟୀ ଏବଂ ପଦେ ପଦେ ରମଣୀୟ।

Verse 8

तत्र देवाश्च गन्धर्वा ऋषयश्च तपोधनाः । तपस्तप्त्वा महाराज सिद्धिं परमिकां गताः

ସେଠାରେ ଦେବମାନେ, ଗନ୍ଧର୍ବମାନେ ଓ ତପୋଧନ ଋଷିମାନେ ତପ କରି—ହେ ମହାରାଜ—ପରମ ସିଦ୍ଧିକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହେଲେ।

Verse 9

तत्र स्नात्वा नरो राजन्नियमस्थो जितेन्द्रियः । उपोष्य रजनीमेकां कुलानां तारयेच्छतम्

ହେ ରାଜନ୍! ସେଠାରେ ସ୍ନାନ କରି, ନିୟମସ୍ଥ ଓ ଇନ୍ଦ୍ରିୟଜିତ ନର ଏକ ରାତ୍ରି ଉପବାସ କରି, ନିଜ କୁଳର ଶତ ପିଢ଼ିକୁ ତାରେ।

Verse 10

सिद्धिक्षेत्रं परं तात पर्वतो ह्यमरंकटः । सर्वदेवाश्रितो यस्मादृषिभिः परिसेवितः

ହେ ତାତ! ଅମରକଣ୍ଟକ ପର୍ବତ ପରମ ସିଦ୍ଧିକ୍ଷେତ୍ର; କାରଣ ସେଠାରେ ସମସ୍ତ ଦେବତା ଆଶ୍ରୟ ନେନ୍ତି ଏବଂ ଋଷିମାନେ ଭକ୍ତିରେ ପରିସେବା କରନ୍ତି।

Verse 11

सिद्धविद्याधरा भूतगन्धर्वाः स्थानमुत्तमम् । दृश्यादृश्याश्च राजेन्द्र सेवन्ते सिद्धिकाङ्क्षिणः

ସିଦ୍ଧ, ବିଦ୍ୟାଧର, ଭୂତ ଓ ଗନ୍ଧର୍ବମାନେ ଏହାକୁ ଉତ୍ତମ ନିବାସ ଭାବେ ମାନନ୍ତି। ହେ ରାଜେନ୍ଦ୍ର! ଦୃଶ୍ୟ-ଅଦୃଶ୍ୟ ସତ୍ତାମାନେ ମଧ୍ୟ ସିଦ୍ଧିକାମୀ ହୋଇ ସେଠାରେ ସେବନ କରନ୍ତି।

Verse 12

अहं च परमं स्थानं ततः प्रभृति संश्रितः । अत्र प्रणवरूपो वै स्थाने तिष्ठत्युमापतिः

ମୁଁ ମଧ୍ୟ ସେହି ସମୟରୁ ଏହି ପରମ ସ୍ଥାନକୁ ଆଶ୍ରୟ କରିଛି। ଏଠାରେ ଏହି ସ୍ଥାନରେ ଉମାପତି ଶିବ ପବିତ୍ର ପ୍ରଣବ (ଓଁ) ରୂପେ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ ଅଛନ୍ତି।

Verse 13

श्रीकण्ठः सगणः सर्वभूतसङ्घैर्निषेवितः । अस्माद्गिरिवराद्भूप वक्ष्ये तीर्थस्य विस्तरम्

ଶ୍ରୀକଣ୍ଠ ଶିବ ଗଣସହିତ ସମସ୍ତ ଭୂତସଂଘମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ନିଷେବିତ। ହେ ଭୂପ! ଏହି ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଗିରିବରରୁ ମୁଁ ଏହି ତୀର୍ଥର ବିସ୍ତାର ବର୍ଣ୍ଣନା କରିବି।

Verse 14

यानि सन्तीह तीर्थानि पुण्यानि नृपसत्तम । यानि यानीह तीर्थानि नर्मदायास्तटद्वये

ହେ ନୃପସତ୍ତମ! ଏଠାରେ ଯେଯେ ପୁଣ୍ୟପ୍ରଦ ତୀର୍ଥ ଅଛି, ଏବଂ ଏଠାରେ ନର୍ମଦାର ଉଭୟ ତଟରେ ଯେଯେ ତୀର୍ଥ ବିଦ୍ୟମାନ ଅଛି…

Verse 15

न तेषां विस्तरं वक्तुं शक्तो ब्रह्मापि भूपते । योजनानां शतं साग्रं श्रूयते सरिदुत्तमा

ହେ ଭୂପତେ! ସେମାନଙ୍କ ବିସ୍ତାରକୁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ କହିବାକୁ ବ୍ରହ୍ମା ମଧ୍ୟ ସମର୍ଥ ନୁହନ୍ତି। ଏହି ସରିଦୁତ୍ତମା ଶତାଧିକ ଯୋଜନ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ବିସ୍ତୃତ ବୋଲି ଶୁଣାଯାଏ।

Verse 16

विस्तरेण तु राजेन्द्र अर्धयोजनमायता । षष्टितीर्थसहस्राणि षष्टिकोट्यस्तथैव च

କିନ୍ତୁ, ହେ ରାଜେନ୍ଦ୍ର! ପ୍ରସ୍ଥରେ ଏହା ଅର୍ଧ ଯୋଜନ। ଏଠାରେ ଷଷ୍ଟି ସହସ୍ର ତୀର୍ଥ ଅଛି—ଏବଂ ସେହିପରି ଷଷ୍ଟି କୋଟି ମଧ୍ୟ ଅଛି।

Verse 17

पर्वतादुदधिं यावदुभे कूले न संशयः

ପର୍ବତରୁ ସମୁଦ୍ର ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ—ଉଭୟ କୂଳରେ, ଏଥିରେ ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ।

Verse 18

सप्तषष्टिसहस्राणि सप्तषष्टिशतानि च । सप्तषष्टिस्तथा कोट्यो वायुस्तीर्थानि चाब्रवीत्

ସତଷଠି ସହସ୍ର, ସତଷଠି ଶତ ମଧ୍ୟ; ଏବଂ ସତଷଠି କୋଟି—ଏପରି ଭାବେ ବାୟୁ ତୀର୍ଥମାନଙ୍କୁ ଘୋଷଣା କଲେ।

Verse 19

परं कृतयुगे तानि यान्ति प्रत्यक्षतां नृप । पश्यन्ति मानवाः सर्वे सततं धर्मबुद्धयः

କିନ୍ତୁ, ହେ ନୃପ! କୃତଯୁଗରେ ସେ (ତୀର୍ଥମାନେ) ପ୍ରତ୍ୟକ୍ଷ ହୋଇଯାନ୍ତି। ଧର୍ମବୁଦ୍ଧିସମ୍ପନ୍ନ ସମସ୍ତ ମନୁଷ୍ୟ ସେମାନଙ୍କୁ ସଦା ଦେଖନ୍ତି।

Verse 20

यथायथा कलिर्घोरो वर्तते दारुणो नृप । तथातथाल्पतां यान्ति हीनसत्त्वा यतो नराः

ହେ ନୃପ! ଯେପରି ଯେପରି ଭୟଙ୍କର କଳିଯୁଗ ନିଜ ଦାରୁଣତାରେ ଅଗ୍ରସର ହୁଏ, ସେପରି ସେପରି ଅନ୍ତଃସତ୍ତ୍ୱ କ୍ଷୟ ହେତୁ ମନୁଷ୍ୟମାନେ ଅଧିକ ଅଧିକ ଅଲ୍ପତା (ସାମର୍ଥ୍ୟ ଓ ପୁଣ୍ୟ) ପାଆନ୍ତି।

Verse 21

अध्याय

ଅଧ୍ୟାୟ (ପ୍ରକରଣ-ଶୀର୍ଷକ)।

Verse 22

श्रेष्ठं दारुवनं तत्र चरुकासंगमः शुभः । उत्तरे नर्मदायास्तु चरुकेश्वरमुत्तमम्

ସେଠାରେ ପରମ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଦାରୁବନ ଅଛି ଏବଂ ‘ଚରୁକା-ସଙ୍ଗମ’ ନାମକ ଶୁଭ ସଙ୍ଗମ ମଧ୍ୟ ଅଛି। ନର୍ମଦାର ଉତ୍ତର ତଟରେ ପରମୋତ୍ତମ ‘ଚରୁକେଶ୍ୱର’ ଧାମ ଅବସ୍ଥିତ।

Verse 23

दारुकेश्वरतीर्थं च व्यतीपातेश्वरं तथा । पातालेश्वरतीर्थं च कोटियज्ञं तथैव च

ସେଠାରେ ଦାରୁକେଶ୍ୱର ତୀର୍ଥ ଅଛି, ଏବଂ ସେହିପରି ବ୍ୟତୀପାତେଶ୍ୱର ମଧ୍ୟ ଅଛି। ପାତାଳେଶ୍ୱର ତୀର୍ଥ ଅଛି, ଏବଂ ‘କୋଟିୟଜ୍ଞ’ ନାମକ ପୁଣ୍ୟସ୍ଥାନ ମଧ୍ୟ ଅଛି।

Verse 24

इति चैवोत्तरे कूले रेवाया नृपसत्तम । अमरेश्वरपार्श्वे च लिङ्गान्यष्टोत्तरं शतम्

ହେ ନୃପସତ୍ତମ! ଏହିପରି ରେବା (ନର୍ମଦା) ନଦୀର ଉତ୍ତର ତଟରେ, ଅମରେଶ୍ୱରଙ୍କ ସମୀପରେ, ଏକଶ ଆଠଟି ଶିବଲିଙ୍ଗ ଅବସ୍ଥିତ ଅଛି।

Verse 25

वरुणेश्वरमुख्यानि सर्वपापहराणि च

ଏମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ବରୁଣେଶ୍ୱର ସର୍ବପ୍ରଧାନ; ଏହି ସମସ୍ତ ତୀର୍ଥ ସର୍ବପାପନାଶକ।

Verse 26

मान्धातृपुरपार्श्वे च सिद्धेश्वरयमेश्वरौ । ओङ्कारात्पूर्वभागे च केदारं तीर्थमुत्तमम्

ମାନ୍ଧାତୃପୁର ସମୀପରେ ସିଦ୍ଧେଶ୍ୱର ଓ ଯମେଶ୍ୱର ଅଛନ୍ତି। ଓଙ୍କାରର ପୂର୍ବଭାଗରେ କେଦାର ନାମକ ଉତ୍ତମ ତୀର୍ଥ ଅଛି।

Verse 27

तत्समीपे महाराज स्वर्गद्वारमघापहम् । नाम्ना ब्रह्मेश्वरं पुण्यं सप्तसारस्वतं पुरः

ତାହାର ସମୀପରେ, ହେ ମହାରାଜ, ପାପହର ‘ସ୍ୱର୍ଗଦ୍ୱାର’ ଅଛି; ‘ବ୍ରହ୍ମେଶ୍ୱର’ ନାମକ ପୁଣ୍ୟ ତୀର୍ଥ ଅଛି; ଏବଂ ସାମ୍ନାରେ (ନିକଟେ) ‘ସପ୍ତସାରସ୍ୱତ’ ଅଛି।

Verse 28

रुद्राष्टकं च सावित्रं सोमतीर्थं तथैव च । एतानि दक्षिणे तीरे रेवाया भरतर्षभ

ରୁଦ୍ରାଷ୍ଟକ, ସାବିତ୍ର ଏବଂ ସୋମତୀର୍ଥ—ଏସବୁ ରେବା ନଦୀର ଦକ୍ଷିଣ ତୀରରେ ଅଛି, ହେ ଭରତଶ୍ରେଷ୍ଠ।

Verse 29

अस्मिंस्तु पर्वते तात रुद्राणां कोटयः स्थिताः । स्नानैस्तुष्टिर्भवेत्तेषां गन्धमाल्यानुलेपनैः

ହେ ତାତ, ଏହି ପର୍ବତରେ ରୁଦ୍ରମାନଙ୍କ କୋଟି କୋଟି ନିବାସ କରନ୍ତି। ଏଠାରେ ସ୍ନାନ ଦ୍ୱାରା, ଏବଂ ଗନ୍ଧ, ମାଳ୍ୟ, ଅନୁଲେପନ ଅର୍ପଣରେ ସେମାନେ ପ୍ରସନ୍ନ ହୁଅନ୍ତି।

Verse 30

प्रीतास्तेऽपि भवन्त्यत्र रुद्रा राजन्न संशयः । जपेन पापसंशुद्धिर्ध्यानेनानन्त्यमश्नुते

ହେ ରାଜନ୍, ଏଠାରେ ରୁଦ୍ରମାନେ ମଧ୍ୟ ପ୍ରସନ୍ନ ହୁଅନ୍ତି—ଏଥିରେ ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ। ଜପରେ ପାପଶୁଦ୍ଧି, ଧ୍ୟାନରେ ଅନନ୍ତ ପରମପଦ ଲଭ୍ୟ ହୁଏ।

Verse 31

दानेन भोगानाप्नोति इत्येवं शङ्करोऽब्रवीत् । पर्वतात्पश्चिमे देशे स्वयं देवो महेश्वरः । स्थितः प्रणवरूपोऽसौ जगदादिः सनातनः

‘ଦାନ କଲେ ଭୋଗ ଲଭ୍ୟ ହୁଏ’—ଏପରି ଶଙ୍କର କହିଲେ। ଏବଂ ପର୍ବତର ପଶ୍ଚିମ ଦେଶରେ ସ୍ୱୟଂ ଦେବ ମହେଶ୍ୱର ପ୍ରଣବ (ଓଁ) ରୂପେ ସ୍ଥିତ—ଜଗଦାଦି, ସନାତନ।

Verse 32

तत्र स्नात्वा शुचिर्भूत्वा ब्रह्मचारी जितेन्द्रियः । पितृकार्यं प्रकुर्वीत विधिदृष्टेन कर्मणा

ସେଠାରେ ସ୍ନାନ କରି ଶୁଚି ହୋଇ, ବ୍ରହ୍ମଚାରୀ ଓ ଇନ୍ଦ୍ରିୟଜୟୀ ରହି, ଶାସ୍ତ୍ରବିଧି-ଦୃଷ୍ଟ କର୍ମାନୁସାରେ ପିତୃକାର୍ଯ୍ୟ କରିବା ଉଚିତ।

Verse 33

तिलोदकेन तत्रैव तर्पयेत्पितृदेवताः । आ सप्तमं कुलं तस्य स्वर्गे मोदति पाण्डव

ସେଠାରେ ତିଳମିଶ୍ରିତ ଜଳଦ୍ୱାରା ପିତୃଦେବତାମାନଙ୍କୁ ତର୍ପଣ କରିବା ଉଚିତ। ହେ ପାଣ୍ଡବ, ତାହାର କୁଳ ସପ୍ତମ ପୁରୁଷ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ସ୍ୱର୍ଗରେ ଆନନ୍ଦ କରେ।

Verse 34

आत्मना सह भोगांश्च विविधान् लभते सुखी । षष्टिवर्षसहस्राणि क्रीडते सुरपूजितः

ସେ ସୁଖରେ ନିଜ ପୁଣ୍ୟାନୁସାରେ ବିଭିନ୍ନ ଭୋଗ ଲଭେ; ଦେବମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ପୂଜିତ ହୋଇ ସ୍ୱର୍ଗରେ ଷଷ୍ଟି ହଜାର ବର୍ଷ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ କ୍ରୀଡ଼ା କରେ।

Verse 35

मोदते सुचिरं कालं पितृपूजाफलधितः । ततः स्वर्गात्परिभ्रष्टो जायते विमले कुले

ପିତୃପୂଜାର ଫଳରେ ସମୃଦ୍ଧ ହୋଇ ସେ ଦୀର୍ଘକାଳ ଆନନ୍ଦ କରେ। ପରେ ସ୍ୱର୍ଗପୁଣ୍ୟ କ୍ଷୟ ହେଲେ ସ୍ୱର୍ଗରୁ ପତିତ ହୋଇ ସେ ନିର୍ମଳ ଶ୍ରେଷ୍ଠ କୁଳରେ ଜନ୍ମ ନେଇଥାଏ।

Verse 36

धनवान्दानशीलश्च नीरोगो लोकपूजितः । पुनः स्मरति तत्तीर्थं गमनं कुरुते पुनः

ସେ ଧନବାନ, ଦାନଶୀଳ, ନିରୋଗ ଏବଂ ଲୋକପୂଜିତ ହୁଏ। ପୁନର୍ବାର ସେଇ ତୀର୍ଥକୁ ସ୍ମରି ଆଉଥରେ ସେଠାକୁ ଯାତ୍ରା କରେ।

Verse 37

द्वितीये जन्मनि भवेद्ध्रदस्यानुचरोत्कटः । तथैव ब्रह्मचर्येण सोपवासो जितेन्द्रियः

ଦ୍ୱିତୀୟ ଜନ୍ମରେ ସେ ସେଇ ହ୍ରଦ (ତୀର୍ଥ)ର ପ୍ରବଳ ଅନୁଚର ହୁଏ। ଏବଂ ସେହିପରି ବ୍ରହ୍ମଚର୍ଯ୍ୟ ପାଳନ କରି, ଉପବାସୀ ଓ ଜିତେନ୍ଦ୍ରିୟ ରହେ।

Verse 38

सर्वहिंसानिवृत्तस्तु लभते फलमुत्तमम् । एवं धर्मसमाचारो यस्तु प्राणान्परित्यजेत्

ଯେ ସମସ୍ତ ହିଂସାରୁ ନିବୃତ୍ତ ହୁଏ, ସେ ଉତ୍ତମ ଫଳ ପାଏ। ଏବଂ ଏହିପରି ଧର୍ମାଚରଣ କରି ପ୍ରାଣ ତ୍ୟାଗ କରୁଥିବା ଯେ—

Verse 39

तस्य पुण्यफलं यद्वै तन्निबोध नराधिप । शतं वर्षसहस्राणि स्वर्गे मोदति पाण्डव

ହେ ନରାଧିପ! ତାହାର ପୁଣ୍ୟଫଳ କ’ଣ, ତାହା ଜାଣ। ହେ ପାଣ୍ଡବ! ସେ ସ୍ୱର୍ଗରେ ଏକ ଲକ୍ଷ ବର୍ଷ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଆନନ୍ଦ କରେ।

Verse 40

अप्सरोगणसंकीर्णे दिव्यशब्दानुनादिते । दिव्यगन्धानुलिप्ताङ्गो दिव्यालङ्कारभूषितः

ଅପ୍ସରାଗଣରେ ସଂକୀର୍ଣ୍ଣ ଓ ଦିବ୍ୟ ଶବ୍ଦରେ ଅନୁନାଦିତ ସେହି ସ୍ୱର୍ଗରେ ତାହାର ଦେହ ଦିବ୍ୟ ସୁଗନ୍ଧରେ ଅନୁଲିପ୍ତ ହୁଏ ଏବଂ ଦିବ୍ୟ ଅଳଙ୍କାରରେ ଭୂଷିତ ହୁଏ।

Verse 41

क्रीडते दैवतैः सार्द्धं सिद्धगन्धर्वसंस्तुतः । ततः स्वर्गात्परिभ्रष्टो राजा भवति वीर्यवान्

ସେ ଦେବତାମାନଙ୍କ ସହ କ୍ରୀଡା କରେ, ସିଦ୍ଧ ଓ ଗନ୍ଧର୍ବମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ସଂସ୍ତୁତ ହୁଏ। ପରେ ପୁଣ୍ୟ କ୍ଷୟ ହେଲେ ସ୍ୱର୍ଗରୁ ଚ୍ୟୁତ ହୋଇ ସେ ବୀର୍ୟବାନ୍ ପରାକ୍ରମୀ ରାଜା ହୁଏ।

Verse 42

हस्त्यश्वरथयानैश्च धर्मज्ञः शास्त्रतत्परः । गृहे स्तम्भशताकीर्णे सौवर्णे रजतान्विते

ହସ୍ତୀ, ଅଶ୍ୱ ଓ ରଥାଦି ଯାନରେ ସମୃଦ୍ଧ ହୋଇ ସେ ଧର୍ମଜ୍ଞ ଓ ଶାସ୍ତ୍ରତତ୍ପର ହୁଏ। ସେ ଶତସ୍ତମ୍ଭରେ ପରିପୂର୍ଣ୍ଣ, ସୁବର୍ଣ୍ଣଭୂଷିତ ଓ ରଜତଜଡିତ ଗୃହରେ ବସେ।

Verse 43

सप्ताष्टभूमिसुद्वारे दासीदाससमाकुले । मत्तमातङ्गनिःश्वासैर्वाजिहेषितनादितैः

ସପ୍ତ-ଅଷ୍ଟ ତଳ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଉତ୍ତୁଙ୍ଗ ସୁନ୍ଦର ଦ୍ୱାରଯୁକ୍ତ, ଦାସୀ-ଦାସରେ ପରିପୂର୍ଣ୍ଣ ସେହି ଭବନ ମତ୍ତ ହାତୀଙ୍କ ନିଶ୍ୱାସ-ଫୁଙ୍କାର ଓ ଘୋଡ଼ାଙ୍କ ହେଷିତ ନାଦରେ ନିନାଦିତ ହୁଏ।

Verse 44

क्षुभ्यते तस्य तद्द्वारमिन्द्रस्य भुवनं यथा । राजराजेश्वरः श्रीमान्सर्वस्त्रीजनवल्लभः

ତାହାର ସେହି ଦ୍ୱାର ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ଭୁବନ ପରି ସଦା ଚଞ୍ଚଳ କୋଳାହଳରେ କ୍ଷୁଭ୍ୟତ ହୁଏ। ସେ ଶ୍ରୀମାନ୍ ରାଜରାଜେଶ୍ୱର ହୋଇ ସମସ୍ତ ସ୍ତ୍ରୀଜନଙ୍କର ବଲ୍ଲଭ ହୁଏ।

Verse 45

तस्मिन्गृहे वसित्वा तु क्रीडाभोगसमन्वितः । जीवेद्वर्षशतं साग्रं सर्वव्याधिविवर्जितः

ସେହି ଗୃହରେ ବସି, କ୍ରୀଡା ଓ ଭୋଗରେ ସମନ୍ୱିତ ହୋଇ, ସମସ୍ତ ରୋଗରୁ ମୁକ୍ତ ଅବସ୍ଥାରେ, ଶତବର୍ଷରୁ ଅଧିକ ଜୀବନ ଯାପନ କରେ।

Verse 46

एवं तेषां भवेत्सर्वं ये मृता ह्यमरेश्वरे । अग्निप्रवेशं यः कुर्याद्भक्त्या ह्यमरकण्टके

ଅମରେଶ୍ୱରରେ ଯେମାନେ ଦେହତ୍ୟାଗ କରନ୍ତି, ସେମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଏହି ସବୁ ଏଭଳି ହୁଏ। ଏବଂ ଯେ ଅମରକଣ୍ଟକରେ ଭକ୍ତିସହ ଅଗ୍ନିପ୍ରବେଶ କରେ—

Verse 47

स मृतः स्वर्गमाप्नोति यास्यते परमां गतिम् । स्नानं दानं जपो होमः शुभं वा यदि वाशुभम्

ଏଭଳି ମୃତ୍ୟୁ ପାଇଲେ ସେ ସ୍ୱର୍ଗକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଏ ଏବଂ ପରମ ଗତିକୁ ଯାଏ। ସ୍ନାନ, ଦାନ, ଜପ ଓ ହୋମ—ଶୁଭ ଭାବରେ ହେଉ କି ଅନ୍ୟଥା ମଧ୍ୟ—

Verse 48

पुराणे श्रूयते राजन्सर्वं कोटिगुणं भवेत् । तस्यास्तीरे तु ये वृक्षाः पतिताः कालपर्यये

ହେ ରାଜନ୍, ପୁରାଣରେ ଶୁଣାଯାଏ ଯେ ସବୁ କିଛି କୋଟିଗୁଣ ହୋଇଯାଏ। ଏବଂ ତାହାର ତଟରେ କାଳପର୍ୟାୟରେ ପତିତ ହେଉଥିବା ବୃକ୍ଷମାନେ ମଧ୍ୟ—

Verse 49

नर्मदातोयसंस्पृष्टास्ते यान्ति परमां गतिम् । अनिवृत्तिका गतिस्तस्य पवनस्याम्बरे यथा

ନର୍ମଦାର ଜଳସ୍ପର୍ଶ ପାଇ ସେମାନେ ପରମ ଗତିକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଅନ୍ତି। ସେମାନଙ୍କ ଗତି ପୁନଃ ଫେରେ ନାହିଁ—ଆକାଶରେ ଚଳିଥିବା ପବନ ପରି।

Verse 50

पतनं कुरुते यस्तु तस्मिंस्तीर्थे नराधिप । कन्यास्त्रीणि सहस्राणि पाताले भोगभागिनः

ହେ ନରାଧିପ! ଯେ କେହି ସେଇ ତୀର୍ଥରେ ନୀତିପତନ କରେ, ତାହାର ପାଇଁ ପାତାଳରେ ସହସ୍ର କନ୍ୟା-ସ୍ତ୍ରୀ ଭୋଗର ସହଭାଗିନୀ ହୁଅନ୍ତି।

Verse 51

तिष्ठन्ति भवने तस्य प्रेषणे प्रार्थयन्ति च । दिव्यभोगैः सुसम्पन्नः क्रीडते कालम्

ସେମାନେ ତାହାର ଭବନରେ ରହନ୍ତି, ତାହାର ଆଜ୍ଞାକୁ ଅପେକ୍ଷା କରନ୍ତି ଏବଂ ବିନୟରେ ପ୍ରାର୍ଥନା ମଧ୍ୟ କରନ୍ତି। ଦିବ୍ୟ ଭୋଗରେ ସମ୍ପନ୍ନ ସେ ଆନନ୍ଦରେ କାଳ କାଟେ।

Verse 52

पृथिव्यां ह्यासमुद्रायां तादृशो नैव जायते । यादृशोऽयं नरश्रेष्ठ पर्वतोऽमरकण्टकः

ହେ ନରଶ୍ରେଷ୍ଠ! ସମୁଦ୍ରସହିତ ଏହି ପୃଥିବୀରେ ଅମରକଣ୍ଟକ ପରି ଅଦ୍ଭୁତ ପର୍ବତ ଆଉ ଜନ୍ମେ ନାହିଁ।

Verse 53

तत्र तीर्थं तु विज्ञेयं पर्वतस्यानु पश्चिमे । ह्रदो जालेश्वरो नाम त्रिषु लोकेषु विश्रुतः

ସେଠାରେ ପର୍ବତର ପଶ୍ଚିମଦିଗରେ ଏକ ତୀର୍ଥ ଜାଣିବା ଉଚିତ—‘ଜାଲେଶ୍ୱର’ ନାମକ ହ୍ରଦ, ଯାହା ତ୍ରିଲୋକରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ।

Verse 54

तत्र पिण्डप्रदानेन सन्ध्योपासनकेन तु । पितरो द्वादशाब्दानि तर्पितास्तु भवन्ति वै

ସେଠାରେ ପିଣ୍ଡଦାନ ଏବଂ ସନ୍ଧ୍ୟୋପାସନା କଲେ ପିତୃଗଣ ନିଶ୍ଚୟ ଦ୍ୱାଦଶ ବର୍ଷ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ତୃପ୍ତ ହୁଅନ୍ତି।

Verse 55

दक्षिणे नर्मदातीरे कपिला तु महानदी । सरलार्जुनसंछन्ना खदिरैरुपशोभिता

ନର୍ମଦାର ଦକ୍ଷିଣ ତଟରେ କପିଲା ନାମକ ମହାନଦୀ ଅଛି; ସେ ସରଳ ଓ ଅର୍ଜୁନ ବୃକ୍ଷରେ ଆବୃତ ଏବଂ ଖଦିର ବୃକ୍ଷରେ ଶୋଭିତ।

Verse 56

माधवीसल्लकीभिश्च वल्लीभिश्चाप्यलंकृता । श्वापदैर्गर्जमानैश्च गोमायुवानरादिभिः

ସେ ମାଧବୀ ଓ ସଲ୍ଲକୀ ଲତାମାନେ ଏବଂ ଅନେକ ବଲ୍ଲୀଦ୍ୱାରା ଅଲଙ୍କୃତ; ଗୋମାୟୁ, ବାନର ଆଦି ଶ୍ୱାପଦମାନଙ୍କ ଗର୍ଜନରେ ପ୍ରତିଧ୍ୱନିତ ହୁଏ।

Verse 57

पक्षिजातिविशेषैश्च नित्यं प्रमुदिता नृप । साग्रं कोटिशतं तत्र ऋषीणामिति शुश्रुम

ହେ ନୃପ! ବିଭିନ୍ନ ପକ୍ଷିଜାତିମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ସେ ସଦା ପ୍ରମୁଦିତ; ଏବଂ ସେଠାରେ ଶତକୋଟିରୁ ଅଧିକ ଋଷି ଅଛନ୍ତି ବୋଲି ଆମେ ଶୁଣିଛୁ।

Verse 58

तपस्तप्त्वा गतं मोक्षं येषां जन्म न चागमः । येन तत्र तपस्तप्तं कपिलेन महात्मना

ତପ କରି ଯେମାନେ ମୋକ୍ଷ ପାଇଲେ, ସେମାନଙ୍କ ପାଇଁ ପୁନର୍ଜନ୍ମ ଆସିଲା ନାହିଁ; ସେଠାରେ ମହାତ୍ମା କପିଲ ତପ କରିଥିଲେ।

Verse 59

तत्र तच्चाभवत्तीर्थं पुण्यं सिद्धनिषेवितम् । येन सा कापिलैस्तात सेविता ऋषिभिः पुरा

ସେଠାରେ ସେ ତୀର୍ଥ ପୁଣ୍ୟମୟ ଓ ସିଦ୍ଧମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ନିଷେବିତ ହେଲା; କାରଣ, ହେ ତାତ, ପୁରାତନକାଳରେ ସେ କାପିଲ ଋଷିମାନେ ଓ ଅନ୍ୟ ଋଷିମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ସେବିତ ଥିଲା।

Verse 60

तेन सा कपिला नाम गीता पापक्षयंकरी । तत्र कोटिशतं साग्रं तीर्थानाममरेश्वरे

ଏହିହେତୁ ସେ ‘କପିଲା’ ନାମେ କୀର୍ତ୍ତିତା, ପାପକ୍ଷୟକାରିଣୀ। ସେଠାରେ ଅମରେଶ୍ୱରେ ତୀର୍ଥର ସଂଖ୍ୟା ଶତକୋଟିଠାରୁ ଅଧିକ।

Verse 61

अहोरात्रोषितो भूत्वा मुच्यते सर्वकिल्बिषैः । दानं च विधिवद्दत्त्वा यथाशक्त्या द्विजोत्तमे

ସେଠାରେ ଏକ ଦିନ ଓ ଏକ ରାତି ବାସ କଲେ ସମସ୍ତ ପାପରୁ ମୁକ୍ତି ମିଳେ। ଏବଂ ଯଥାଶକ୍ତି ଉତ୍ତମ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ବିଧିପୂର୍ବକ ଦାନ କରି—

Verse 62

ईश्वरानुग्रहात्सर्वं तत्र कोटिगुणं भवेत् । यस्मादनक्षरं रूपं प्रणवस्येह भारत

ହେ ଭାରତ! ଈଶ୍ୱରଙ୍କ ଅନୁଗ୍ରହରେ ସେଠାରେ କରାଯାଇଥିବା ସବୁ କାର୍ଯ୍ୟ କୋଟିଗୁଣ ଫଳଦାୟକ ହୁଏ; କାରଣ ସେଠାରେ ପ୍ରଣବ (ଓଁ) ର ଅକ୍ଷୟ ରୂପ ବିରାଜିତ।

Verse 63

शिवस्वरूपस्य ततः कृतमात्राक्षरं भवेत् । तिर्यञ्चः पशवश्चैव वृक्षा गुल्मलतादयः

ଏହିହେତୁ ସେଠାରେ ପ୍ରଣବର ଗୋଟିଏ ଅକ୍ଷର ମାତ୍ର ଜପ କଲେ ମଧ୍ୟ ଶିବସ୍ୱରୂପ ସହ ଏକାତ୍ମତା ହୁଏ। ସେଠାରେ ପକ୍ଷୀ, ପଶୁ, ଏବଂ ବୃକ୍ଷ, ଗୁଲ୍ମ, ଲତା ଆଦି ମଧ୍ୟ ଉଦ୍ଧାର ପାଆନ୍ତି।

Verse 64

तेऽपि तत्र क्षयं याताः स्वर्गं यान्ति न संशयः । विशल्या तत्र या प्रोक्ता तत्रैव तु महानदी

ସେମାନେ ମଧ୍ୟ ସେଠାରେ ଦେହତ୍ୟାଗ କଲେ ସ୍ୱର୍ଗକୁ ଯାଆନ୍ତି—ଏଥିରେ ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ। ଏବଂ ‘ବିଶଲ୍ୟା’ ନାମକ ସ୍ଥାନ ସେଠାରେ ହିଁ, ସେଇ ମହାନଦୀର କୂଳରେ ଅଛି।

Verse 65

स्नात्वा दत्त्वा यथान्यायं तत्रापि सुकृती भवेत् । तत्र देवगणाः सर्वे सकिन्नरमहोरगाः

ସେଠାରେ ସ୍ନାନ କରି ଯଥାବିଧି ଦାନ ଦେଲେ ମନୁଷ୍ୟ ପୁଣ୍ୟବାନ୍ ହୁଏ। ସେଠାରେ ସମସ୍ତ ଦେବଗଣ କିନ୍ନର ଓ ମହୋରଗ (ମହାନାଗ) ସହିତ ଉପସ୍ଥିତ ଅଛନ୍ତି।

Verse 66

यक्षराक्षसगन्धर्वा ऋषयश्च तपोधनाः । सर्वे समागतास्तां वै पश्यन्ति ह्यमरेश्वरे

ଯକ୍ଷ, ରାକ୍ଷସ, ଗନ୍ଧର୍ବ ଓ ତପୋଧନ ଋଷିମାନେ—ସମସ୍ତେ ସେଠାରେ ସମାଗତ ହୋଇ ଅମରେଶ୍ୱରରେ ସେହି ପବିତ୍ର ତୀର୍ଥ/ନଦୀକୁ ଦର୍ଶନ କରନ୍ତି।

Verse 67

तैश्च सर्वैः समागम्य वन्दितौ तौ शुभौ कटौ । पुरा युगे महाघोरे सर्वलोकभयंकरे

ସେମାନେ ସମସ୍ତେ ଏକତ୍ର ହେବା ପରେ ସେହି ଦୁଇ ଶୁଭ ତଟ ପୂଜିତ ଓ ବନ୍ଦିତ ହେଲା। ପୁରାତନ କାଳର, ସମସ୍ତ ଲୋକଙ୍କୁ ଭୟ ଦେଉଥିବା ମହାଘୋର ଯୁଗରେ (ଏହି ମହିମା ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ ହୋଇଥିଲା)।

Verse 68

नर्मदायाः सुतस्तत्र सशल्यो विशलीकृतः । सर्वदेवैश्च ऋषिभिर्विशल्या तेन सा स्मृता

ସେଠାରେ ନର୍ମଦାଙ୍କ ପୁତ୍ର, ଯେ ଶଲ୍ୟଯୁକ୍ତ ଥିଲେ, ଶଲ୍ୟରହିତ (ସୁସ୍ଥ) କରାଗଲେ। ତେଣୁ ସମସ୍ତ ଦେବ ଓ ଋଷିମାନେ ସେହି (ତୀର୍ଥ/ସ୍ଥାନ)କୁ ‘ବିଶଲ୍ୟା’ ବୋଲି ସ୍ମରଣ କରନ୍ତି।

Verse 69

युधिष्ठिर उवाच । उत्पन्ना तु कथं तात विशल्या कपिला कथम् । कथं वा नर्मदापुत्रः शल्ययुक्तोऽभवन्मुने

ଯୁଧିଷ୍ଠିର କହିଲେ—ହେ ତାତ! ବିଶଲ୍ୟା କିପରି ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲା? କପିଲା (ଗୋମାତା) କିପରି ପ୍ରକଟ ହେଲା? ଏବଂ ହେ ମୁନେ! ନର୍ମଦାଙ୍କ ପୁତ୍ର କିପରି ଶଲ୍ୟଯୁକ୍ତ ହେଲେ?

Verse 70

आश्चर्यभूतं लोकस्य श्रोतुमिच्छामि सुव्रत

ହେ ସୁବ୍ରତ! ଲୋକଙ୍କ ପାଇଁ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟଭୂତ ଏହି ବୃତ୍ତାନ୍ତ ମୁଁ ଶୁଣିବାକୁ ଇଚ୍ଛା କରୁଛି।

Verse 71

श्रीमार्कण्डेय उवाच । पुरा दाक्षायणी नाम सहिता शूलपाणिना । क्रीडित्वा नर्मदातोये परया च मुदा नृप

ଶ୍ରୀ ମାର୍କଣ୍ଡେୟ କହିଲେ—ହେ ନୃପ! ପୁରାକାଳେ ଦାକ୍ଷାୟଣୀ ନାମକ ଦେବୀ ଶୂଳପାଣି ଶିବଙ୍କ ସହ ନର୍ମଦାଜଳରେ ପରମ ଆନନ୍ଦରେ କ୍ରୀଡ଼ା କରିଥିଲେ।

Verse 72

जलादुत्तीर्य सहसा वस्त्रमन्यत्समाहरत् । देव्यास्तु स्नानवस्त्रं तत्पीडितं लीलया नृप

ହେ ରାଜନ୍! ଜଳରୁ ସହସା ଉଠି ସେ ତୁରନ୍ତ ଅନ୍ୟ ଵସ୍ତ୍ର ଗ୍ରହଣ କଲେ; ଦେବୀଙ୍କ ସ୍ନାନବସ୍ତ୍ର ଲୀଳାବଶେ ନିଚୋଡ଼ାଗଲା।

Verse 73

सहितानुचरीभिस्तु इन्द्रायुधनिभं भृशम् । तस्मिन्निष्पीड्यमाने तु वारि यन्निःसृतं तदा

ତେବେ ଅନୁଚରୀମାନଙ୍କ ସହ ଦେବୀ ଇନ୍ଦ୍ରଧନୁ ସଦୃଶ ଦୀପ୍ତ ସେହି ବସ୍ତ୍ରକୁ ବଳପୂର୍ବକ ନିଚୋଡ଼ିଲେ; ସେତେବେଳେ ତାହାରୁ ଯେ ଜଳ ନିସ୍ସୃତ ହେଲା, ତାହା ପ୍ରକଟ ହେଲା।

Verse 74

तस्मादियं सरिज्जज्ञे कपिलाख्या महानदी । संयोगादङ्गरागस्य वस्त्रोद्यत्कपिलं जलम्

ସେଠାରୁ ଏହି ସରିତା ଜନ୍ମିଲା—କପିଲା ନାମକ ମହାନଦୀ; ଅଙ୍ଗରାଗ ଓ ବସ୍ତ୍ରର ସଂଯୋଗରୁ ଜଳ କପିଲ (ତାମ୍ର-ପୀତ) ବର୍ଣ୍ଣ ହେଲା।

Verse 75

गलितं तेन कपिला वर्णतो नामतोऽभवत् । तथा गन्धरसैर्युक्तं नानापुष्पैस्तु वासितम्

ଏପରି ପ୍ରବାହିତ ହେଉଥିବାବେଳେ ସେ ରଙ୍ଗରୁ ଓ ନାମରୁ—ଦୁହିଁ ଦିଗରୁ ‘କପିଳା’ ହେଲା। ଗନ୍ଧ-ରସରେ ଯୁକ୍ତ ହୋଇ ନାନା ପୁଷ୍ପର ସୁବାସରେ ସୁଗନ୍ଧିତ ଥିଲା।

Verse 76

नानावर्णारुणं शुभ्रं वस्त्राद्यद्वारि निःसृतम् । पीड्यमानं करैः शुभ्रैस्तैस्तु पल्लवकोमलैः

ବସ୍ତ୍ରରୁ ଯେ ଜଳ ନିଷ୍କ୍ରାନ୍ତ ହେଲା, ସେ ନାନାବର୍ଣ୍ଣ—ଅରୁଣ ଓ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ—ଦେଖାଗଲା। ପଲ୍ଲବ ପରି କୋମଳ, ଶୁଭ୍ର ହାତରେ ତାହାକୁ ପିଡ଼ାଯାଉଥିଲା।

Verse 77

कपिलं जलमिश्रैस्तु तस्मादेषा सरिद्वरा । कपिला चोच्यते तज्ज्ञैः पुराणार्थविशारदैः

ଏହିହେତୁ କପିଳବର୍ଣ୍ଣ ଜଳ ସହ ମିଶ୍ରିତ ଥିବାରୁ ଏହି ଶ୍ରେଷ୍ଠ ସରିତାକୁ ‘କପିଳା’ ବୋଲି କୁହାଯାଏ—ପୁରାଣାର୍ଥରେ ପାରଙ୍ଗତ ତତ୍ତ୍ୱଜ୍ଞମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା।

Verse 78

एषा वै वस्त्रसम्भूता नर्मदातोयसम्भवा । महापुण्यतमा ज्ञेया कपिला सरिदुत्तमा

ଏହି କପିଳା ନିଶ୍ଚୟ ଭାବେ ବସ୍ତ୍ରରୁ ଉଦ୍ଭବିତ ଓ ନର୍ମଦାଜଳରୁ ଜନ୍ମିତ। ତାକୁ ଅତିମହାପୁଣ୍ୟଦାୟିନୀ—କପିଳା, ସରିତାମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଉତ୍ତମା—ବୋଲି ଜାଣ।