
ଅଧ୍ୟାୟ ୧୬୧ରେ ମାର୍କଣ୍ଡେୟ ଋଷି ରାଜା ଯୁଧିଷ୍ଠିରଙ୍କୁ ସର୍ପତୀର୍ଥ ଦର୍ଶନର ବିଧି କହିଛନ୍ତି। ଏହି ତୀର୍ଥକୁ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବୋଲି ବର୍ଣ୍ଣନା କରାଯାଇଛି; ଏଠାରେ ମହାନାଗମାନେ ଘୋର ତପସ୍ୟାରେ ସିଦ୍ଧି ପାଇଥିଲେ। ବାସୁକି, ତକ୍ଷକ, ଐରାବତ, କାଳିୟ, କର୍କୋଟକ, ଧନଞ୍ଜୟ, ଶଙ୍ଖଚୂଡ, ଧୃତରାଷ୍ଟ୍ର, କୁଲିକ, ବାମନ ଆଦି ନାଗ ଓ ତାଙ୍କ ବଂଶପରମ୍ପରା ଉଲ୍ଲେଖ କରି, ତପସ୍ୟାରେ ସମ୍ମାନ ଓ ଭୋଗ ଲଭ୍ୟ ହୁଏ ବୋଲି ତୀର୍ଥମାହାତ୍ମ୍ୟ ପ୍ରକାଶିତ। ପରେ ଆଚାର-ଧର୍ମ ନିର୍ଦ୍ଦେଶ: ସର୍ପତୀର୍ଥରେ ସ୍ନାନ କରି ପିତୃ ଓ ଦେବତାଙ୍କୁ ତର୍ପଣ ଦେଲେ, ଶଙ୍କରଙ୍କ ପୂର୍ବଘୋଷଣା ଅନୁସାରେ, ବାଜପେୟ ଯଜ୍ଞ ସମ ପୁଣ୍ୟ ମିଳେ। ଏଠାରେ ସ୍ନାନ କରୁଥିବା ଯାତ୍ରୀଙ୍କୁ ସର୍ପ-ବିଛା ଆଦିର ଭୟ ନଥାଏ ବୋଲି ରକ୍ଷାବିଧି ମଧ୍ୟ କୁହାଯାଇଛି। ମାର୍ଗଶୀର୍ଷ କୃଷ୍ଣ ଅଷ୍ଟମୀରେ ବିଶେଷ ବ୍ରତ: ଉପବାସ, ଶୁଚିତା, ତିଳରେ ଲିଙ୍ଗ ପୂରଣ କରି ଗନ୍ଧ-ପୁଷ୍ପରେ ପୂଜା, ପରେ ପ୍ରଣାମ ଓ କ୍ଷମା/ପ୍ରାୟଶ୍ଚିତ୍ତ। ଫଳଶ୍ରୁତିରେ ତିଳ ଓ ଅର୍ପଣ ଅନୁସାରେ ସ୍ୱର୍ଗସୁଖ, ଏବଂ ପରେ ଶୁଦ୍ଧ କୁଳରେ ଜନ୍ମ, ସୌନ୍ଦର୍ୟ, ଶ୍ରୀ ଓ ମହାଧନ ପ୍ରାପ୍ତି ଉଲ୍ଲେଖିତ।
Verse 1
श्रीमार्कण्डेय उवाच । ततो गच्छेन्महाराज सर्पतीर्थमनुत्तमम् । यत्र सिद्धा महासर्पास्तपस्तप्त्वा युधिष्ठिर
ଶ୍ରୀ ମାର୍କଣ୍ଡେୟ କହିଲେ—ତାପରେ, ହେ ମହାରାଜ! ତୁମେ ଅନୁତ୍ତମ ସର୍ପତୀର୍ଥକୁ ଯାଅ; ଯେଉଁଠାରେ ମହାସର୍ପମାନେ ତପ କରି ସିଦ୍ଧି ପାଇଥିଲେ, ହେ ଯୁଧିଷ୍ଠିର।
Verse 2
वासुकिस्तक्षको घोरः सार्प ऐरावतस्तथा । कालियश्च महाभागः कर्कोटकधनंजयौ
ବାସୁକି, ଭୟଙ୍କର ତକ୍ଷକ, ସାର୍ପ ଏବଂ ଐରାବତ; ତଥା ମହାଭାଗ କାଳିୟ, କର୍କୋଟକ ଓ ଧନଞ୍ଜୟ—
Verse 3
शङ्खचूडो महातेजा धृतराष्ट्रो वृकोदरः । कुलिको वामनश्चैव तेषां ये पुत्रपौत्रिणः
ମହାତେଜସ୍ବୀ ଶଙ୍ଖଚୂଡ, ଧୃତରାଷ୍ଟ୍ର, ବୃକୋଦର, କୁଲିକ ଓ ବାମନ—ଏବଂ ତାଙ୍କର ପୁତ୍ର ପୌତ୍ରମାନେ ମଧ୍ୟ।
Verse 4
तत्र तीर्थे महापुण्ये तपस्तप्त्वा सुदुष्करम् । भुञ्जन्ति विविधान्भोगान्क्रीडन्ति च यथासुखम्
ସେଇ ମହାପୁଣ୍ୟ ତୀର୍ଥରେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଦୁଷ୍କର ତପ କରି ସେମାନେ ବିଭିନ୍ନ ଭୋଗ ଉପଭୋଗ କରନ୍ତି ଏବଂ ଇଚ୍ଛାମତେ ସୁଖରେ କ୍ରୀଡ଼ା କରନ୍ତି।
Verse 5
तत्र तीर्थे तु यः स्नात्वा तर्पयेत्पितृदेवताः । वाजपेयफलं तस्य पुरा प्रोवाच शङ्करः
ଯେ ଏହି ତୀର୍ଥରେ ସ୍ନାନ କରି ପିତୃମାନେ ଓ ଦେବତାମାନଙ୍କୁ ତର୍ପଣ କରେ, ତାହାର ଫଳକୁ ଶଙ୍କର ପୂର୍ବେ ବାଜପେୟ ଯଜ୍ଞଫଳ ସମାନ ବୋଲି କହିଥିଲେ।
Verse 6
स्नातानां सर्पतीर्थे तु नराणां भुवि भारत । सर्पवृश्चिकजातिभ्यो न भयं विद्यते क्वचित्
ହେ ଭାରତ! ସର୍ପତୀର୍ଥରେ ସ୍ନାନ କରିଥିବା ମନୁଷ୍ୟମାନଙ୍କୁ ପୃଥିବୀରେ କେଉଁଠି ମଧ୍ୟ ସର୍ପ ଓ ବିଛା ଜାତିରୁ ଭୟ ନଥାଏ।
Verse 7
मृतो भोगवतीं गत्वा पूज्यमानो महोरगैः । नागकन्यापरिवृतो महाभोगपतिर्भवेत्
ମୃତ୍ୟୁ ପରେ ସେ ଭୋଗବତୀକୁ ଯାଇ ମହୋରଗମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ପୂଜିତ ହୁଏ; ନାଗକନ୍ୟାମାନେ ଘେରି ରହିଲେ ସେ ମହାଭୋଗର ଅଧିପତି ହୁଏ।
Verse 8
मार्गशीर्षस्य मासस्य कृष्णपक्षे च याष्टमी । सोपवासः शुचिर्भूत्वा लिङ्गं सम्पूरयेत्तिलैः । यथाविभवसारेण गन्धपुष्पैः समर्चयेत्
ମାର୍ଗଶୀର୍ଷ ମାସର କୃଷ୍ଣପକ୍ଷ ଅଷ୍ଟମୀ ଦିନ ଉପବାସ କରି ଶୁଚି ହୋଇ ଶିବଲିଙ୍ଗରେ ତିଳ ଅର୍ପଣ କରିବ, ଏବଂ ନିଜ ସାମର୍ଥ୍ୟ ଅନୁସାରେ ଗନ୍ଧ ଓ ପୁଷ୍ପରେ ଭଲଭାବେ ପୂଜା କରିବ।
Verse 9
एवं विधाय विधिवत्प्रणिपत्य क्षमापयेत् । तस्य यत्फलमुद्दिष्टं तच्छृणुष्व नरेश्वर
ଏଭଳି ବିଧିପୂର୍ବକ କରି ପ୍ରଣାମ କରି କ୍ଷମା ପ୍ରାର୍ଥନା କରିବା ଉଚିତ। ହେ ନରେଶ୍ୱର, ଏହି ଅନୁଷ୍ଠାନର ଯେ ଫଳ କୁହାଯାଇଛି, ତାହା ଶୁଣ।
Verse 10
तिलास्तत्र च यत्संख्याः पत्रपुष्पफलानि च । तावत्स्वर्गपुरे राजन्मोदते कालमीप्सितम्
ହେ ରାଜନ୍, ସେଠାରେ ଯେତେ ତିଳ ଓ ଯେତେ ପତ୍ର, ପୁଷ୍ପ, ଫଳ ଅର୍ପିତ ହୁଏ, ସେତେଇ ପରିମାଣର ଇଚ୍ଛିତ କାଳ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ସେ ସ୍ୱର୍ଗପୁରୀରେ ଆନନ୍ଦ କରେ।
Verse 11
ततः स्वर्गात्परिभ्रष्टो जायते विमले कुले । सुरूपः सुभगश्चैव धनकोटिपतिर्भवेत्
ତାପରେ ସ୍ୱର୍ଗରୁ ପୁନଃ ଫେରି ସେ ନିର୍ମଳ କୁଳରେ ଜନ୍ମ ନେଉଛି; ସୁରୂପ ଓ ସୁଭାଗ୍ୟଶାଳୀ ହୋଇ କୋଟି ଧନର ଅଧିପତି ହୁଏ।
Verse 161
। अध्याय
ଅଧ୍ୟାୟ ସମାପ୍ତ।