
ମାର୍କଣ୍ଡେୟ ପାଣ୍ଡୁବଂଶଜଙ୍କୁ ଉପଦେଶ ଦେଇ କହନ୍ତି ଯେ ଏକ “ଅନୁପମ” ମୋକ୍ଷତୀର୍ଥ ଅଛି, ଯେଉଁଠାକୁ ଦେବ, ଗନ୍ଧର୍ବ ଓ ତପସ୍ବୀ ଋଷିମାନେ ନିତ୍ୟ ଆସନ୍ତି। ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ମାୟାଜନିତ ମୋହରେ ଅନେକେ ଏହି ତୀର୍ଥକୁ ଚିହ୍ନି ପାରନ୍ତି ନାହିଁ; କିନ୍ତୁ ସିଦ୍ଧ ଋଷିମାନେ ଏଠାରେ ମୋକ୍ଷ ପାଇଛନ୍ତି ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ପୁଲସ୍ତ୍ୟ, ପୁଲହ, କ୍ରତୁ, ପ୍ରାଚେତସ, ବଶିଷ୍ଠ, ଦକ୍ଷ, ନାରଦ ଆଦି ମହର୍ଷିଙ୍କ ନାମ ଦେଇ, ସାତ ହଜାର ମହାତ୍ମା ପୁତ୍ରମାନଙ୍କ ସହ ଏଠାରେ ମୋକ୍ଷଲାଭ କରିଛନ୍ତି ବୋଲି ଘୋଷଣା କରି, ତୀର୍ଥର ମୋକ୍ଷଦାୟକତା ସ୍ଥାପିତ କରାଯାଏ। ପରେ ସଙ୍ଗମର ବର୍ଣ୍ଣନା ଅଛି—ପ୍ରବାହର ମଧ୍ୟଭାଗରେ ତମହା ନାମକ ନଦୀ ଆସି ମିଶେ; ସେହି ସଙ୍ଗମ ସର୍ବପାପନାଶକ ବୋଲି ପ୍ରଶଂସିତ। ଏଠାରେ ବିଧିପୂର୍ବକ ଗାୟତ୍ରୀଜପ କଲେ ଋଗ୍/ଯଜୁଃ/ସାମ ବେଦାଧ୍ୟୟନର ଫଳ ମିଳେ; ଏଠାରେ କରାଯାଇଥିବା ଦାନ, ହୋମ, ଜପ-ପାଠ ଅକ୍ଷୟ ହୋଇ ମୋକ୍ଷ ପାଇଁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ସାଧନ ହୁଏ। ଶେଷରେ କୁହାଯାଏ ଯେ ଦ୍ୱିଜ ସନ୍ନ୍ୟାସୀମାନେ ଏହି ତୀର୍ଥରେ ଦେହତ୍ୟାଗ କଲେ ତୀର୍ଥପ୍ରଭାବରେ ଅନିବର୍ତ୍ତିକା ଗତି ପାଆନ୍ତି; ବିଧି ସଂକ୍ଷେପରେ କୁହାଯାଇଛି, ବିସ୍ତାର ପୁରାଣରେ ଅଛି।
Verse 1
श्रीमार्कण्डेय उवाच । ततो गच्छेत्पाण्डुपुत्र मोक्षतीर्थमनुत्तमम् । सेवितं देवगन्धर्वैर्मुनिभिश्च तपोधनैः
ଶ୍ରୀ ମାର୍କଣ୍ଡେୟ କହିଲେ—ତାପରେ, ହେ ପାଣ୍ଡୁପୁତ୍ର! ଦେବ, ଗନ୍ଧର୍ବ ଓ ତପୋଧନ ମୁନିମାନେ ସେବିତ କରୁଥିବା ସେଇ ଅନୁତ୍ତମ ମୋକ୍ଷତୀର୍ଥକୁ ଯିବା ଉଚିତ।
Verse 2
बहवस्तन्न जानन्ति विष्णुमायाविमोहिताः । यत्र सिद्धा महाभागा ऋषयः सतपोधनाः
ବିଷ୍ଣୁମାୟାରେ ବିମୋହିତ ଅନେକେ ତାହାକୁ ଜାଣନ୍ତି ନାହିଁ; ଯେଉଁଠାରେ ସିଦ୍ଧ, ମହାଭାଗ୍ୟଶାଳୀ ଓ ସତ୍ୟ ତପୋଧନ ଋଷିମାନେ ଅଛନ୍ତି।
Verse 3
पुलस्त्यः पुलहो विद्वान्क्रतुश्चैव महामतिः । प्राचेतसो वसिष्ठश्च दक्षो नारद एव च
ପୁଲସ୍ତ୍ୟ, ବିଦ୍ୱାନ ପୁଲହ ଓ ମହାମତି କ୍ରତୁ; ତଥା ପ୍ରାଚେତସ, ବସିଷ୍ଠ, ଦକ୍ଷ ଏବଂ ନାରଦ—ଏ ସମସ୍ତେ ସେହି ତୀର୍ଥର ପବିତ୍ରତା ସହ ସଂପୃକ୍ତ।
Verse 4
एते चान्ये महाभागाः सप्तसाहस्रसंज्ञिताः । मोक्षं गताः सह सुतैस्तत्तीर्थं तेन मोक्षदम्
ଏମାନେ ଓ ଅନ୍ୟ ମହାଭାଗ ‘ସପ୍ତସାହସ୍ର’ ନାମରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ, ପୁତ୍ରମାନଙ୍କ ସହିତ ମୋକ୍ଷ ପ୍ରାପ୍ତ କଲେ; ତେଣୁ ସେହି ତୀର୍ଥ ମୋକ୍ଷଦାୟକ ବୋଲି ଖ୍ୟାତ।
Verse 5
तत्र प्रवाहमध्ये तु पतिता तमहा नदी । तत्र तत्सङ्गमं तीर्थं सर्वपापक्षयंकरम्
ସେଠାରେ ମୁଖ୍ୟ ପ୍ରବାହର ମଧ୍ୟଭାଗରେ ତମହା ନଦୀ ଆସି ମିଶେ; ଏବଂ ସେହି ସଙ୍ଗମରେ ଥିବା ତୀର୍ଥ ସମସ୍ତ ପାପକ୍ଷୟକାରୀ।
Verse 6
ऋग्यजुःसामसंज्ञानामभ्यस्तानां तु यत्फलम् । सम्यग्जप्त्वा तु विधिना गायत्रीं तत्र तल्लभेत्
ଋଗ୍, ଯଜୁଃ ଓ ସାମ ବେଦର ଅଭ୍ୟାସରୁ ଯେ ଫଳ ମିଳେ, ସେହି ଫଳ ଏଠାରେ ବିଧିପୂର୍ବକ ଗାୟତ୍ରୀକୁ ସମ୍ୟକ୍ ଜପ କଲେ ଲଭ୍ୟ ହୁଏ।
Verse 7
तत्र दत्तं हुतं जप्तं तीर्थसेवार्जितं फलम् । सर्वमक्षयतां याति मोक्षसाधनमुत्तमम्
ସେଠାରେ ଦିଆଯାଇଥିବା ଦାନ, ଅଗ୍ନିରେ କୃତ ହୋମ, ମନ୍ତ୍ରଜପ ଏବଂ ତୀର୍ଥସେବାରୁ ଲଭ୍ୟ ଫଳ—ସବୁ ଅକ୍ଷୟ ହୋଇଯାଏ, ଏବଂ ମୋକ୍ଷର ଉତ୍ତମ ସାଧନ ହୁଏ।
Verse 8
तत्र तीर्थे मृतानां तु संन्यासेन द्विजन्मनाम् । अनिवर्तिका गतिस्तेषां मोक्षतीर्थप्रभावतः
ସେହି ତୀର୍ଥରେ ସନ୍ନ୍ୟାସଧର୍ମରେ ଅବସ୍ଥିତ ଦ୍ୱିଜମାନେ ଯଦି ମୃତ୍ୟୁବରଣ କରନ୍ତି, ମୋକ୍ଷତୀର୍ଥର ପ୍ରଭାବରେ ତାଙ୍କର ଗତି ଅନାବର୍ତ୍ତ—ପୁନର୍ଜନ୍ମରହିତ ହୁଏ।
Verse 9
एष ते विधिरुद्दिष्टः संक्षेपेण मयानघ । व्युष्टिस्तीर्थस्य महती पुराणे याभिधीयते
ହେ ନିଷ୍ପାପ! ଏହି ବିଧିକୁ ମୁଁ ତୁମକୁ ସଂକ୍ଷେପରେ କହିଲି; ଏହି ତୀର୍ଥର ମହାନ୍ ବିସ୍ତୃତ ବର୍ଣ୍ଣନା ପୁରାଣରେ ଉକ୍ତ ଅଛି।
Verse 160
। अध्याय
ଅଧ୍ୟାୟ। (ଅଧ୍ୟାୟ-ଶୀର୍ଷକ/ସଂକ୍ରମଣ ସୂଚକ)