Reva Khanda (Narmada Section)
Reva Khanda
A Narmadā (Revā)–centered sacred-geography unit mapping tīrthas and devotional memory along the river’s banks. The chapter’s frame situates narration at Naimiṣāraṇya (a classical Purāṇic recitation landscape), from which the Revā region is described through hymnic praise, origin inquiry, and tīrtha-oriented questioning.
Adhyayas in Reva Khanda
232 chapters to explore.
Adhyaya 1
Revā-stutiḥ, Naimiṣa-saṃvādaḥ, Purāṇa-prāmāṇya-nirdeśaḥ (Invocation to Revā; Naimiṣa Dialogue; On the Authority of Purāṇa)
Nagsisimula ang kabanata sa panimulang panawagan at isang mahabang stuti na pumupuri sa Ilog Revā/Narmadā bilang tagapaglinis ng dūrīta (kasalanan at karumihan), iginagalang ng mga diyos, rishi, at tao, at bilang banal na ilog na maging ang mga ascetic ay nagnanais manirahan sa kanyang mga pampang. Pagkaraan, lumilipat ang salaysay sa karaniwang balangkas ng Purāṇa sa Naimiṣa: si Śaunaka, na nakaupo sa pagtitipong pang-yajña, ay nagtatanong kay Sūta tungkol sa “ikatlong” dakilang ilog matapos ang Brahmī at Viṣṇu-nadī, na kinikilalang Raudrī—ang Revā—hinihiling ang kanyang kinaroroonan, pinagmulan na kaugnay ni Rudra, at ang mga tīrtha na nakaugnay sa kanya. Pinupuri ni Sūta ang tanong at ipinapaliwanag ang pagtatanggol sa kaalaman: ang śruti, smṛti, at purāṇa ay magkatuwang; ang purāṇa ay itinatanghal na pangunahing awtoridad (madalas tawaging “ikalimang Veda”) at inilalarawan sa pamantayang pañcalakṣaṇa. Sumusunod ang malawak na talaan: ang labingwalong Mahāpurāṇa kasama ang mga pangalan at bilang ng mga taludtod, saka ang listahan ng upapurāṇa, at nagtatapos sa pahayag ng phala na ang pagbigkas o pakikinig ay nagdudulot ng dakilang merit at mapalad na hantungan pagkamatay. Kaya ang kabanata ay nagsisilbing prologo: debosyonal na pagpupuri sa ilog, paglalatag ng kuwentong balangkas, at isang indeks na nagpapatibay sa darating na paglalarawan ng mga tīrtha ng Revā.
Adhyaya 2
रेवातीर्थकथाप्रस्तावः — Janamejaya’s Inquiry and the Vindhya Āśrama Prelude
Binubuksan ng Kabanata 2 sa paglalatag ni Sūta ng isang malawak na salaysay tungkol sa mga tīrtha ng Ilog Narmadā, at sinasabi niyang mahirap itong mailarawan nang ganap. Inaalala ng kuwento ang isang naunang pangyayari: sa gitna ng dakilang handog-yajña, tinanong ni Haring Janamejaya ang pantas na si Vaiśampāyana (alagad ni Dvaipāyana/Vyāsa) tungkol sa pagdalaw at paglilingkod ng mga Pāṇḍava sa mga tīrtha matapos silang matalo sa sugal at mapatapon. Pumayag si Vaiśampāyana na magsalaysay, matapos magbigay-galang kay Virūpākṣa (Śiva) at kay Vyāsa. Isinalarawan niya ang mga Pāṇḍava, kasama si Draupadī at mga Brahmanang kasama, na matapos maligo sa maraming banal na pook ay dumating sa rehiyong Vindhya. Inilarawan ang gubat-āśrama nang masinsin sa detalye ng kalikasan: luntiang kapaligiran, payapang mga hayop, at isang lugar na angkop sa tapas at pamumuhay-ascetiko. Doon nila nakatagpo si Mārkaṇḍeya, na napaliligiran ng mga disiplinadong ṛṣi na nagsasagawa ng iba’t ibang austeridad. Lumapit si Yudhiṣṭhira nang may paggalang at nagtanong tungkol sa pambihirang kahabaan ng buhay ni Mārkaṇḍeya sa kabila ng mga pralaya, at kung aling mga ilog ang nananatili o naglalaho sa panahon ng pagkalusaw ng sanlibutan. Sumagot si Mārkaṇḍeya sa pagpupuri sa isang Purāṇa na binigkas ni Rudra, sa pagbanggit ng dakilang bunga ng pakikinig na may bhakti, sa paglista ng mahahalagang ilog, at sa pagtiyak na bagaman ang dagat at mga ilog ay humihina sa siklo, ang Narmadā ay natatanging nananatili sa pitong pagwawakas ng kalpa—na naghahanda sa susunod na paliwanag.
Adhyaya 3
Mārkaṇḍeya’s Account of Yuga-Dissolution and the Matsya-Form Encounter (युगक्षय-वर्णनं मत्स्यरूप-समागमश्च)
Ang kabanatang ito ay nasa anyong diyalogo: tinanong ni Yudhiṣṭhira ang pantas na si Mārkaṇḍeya tungkol sa nakapanghihilakbot na kalagayan sa wakas ng yuga na paulit-ulit niyang nasaksihan—tagtuyot, pagkaubos ng mga halamang-gamot, pagkatuyo ng mga ilog at imbakan ng tubig, at pag-akyat ng mga nilalang sa mas matataas na daigdig. Sumagot si Mārkaṇḍeya sa pamamagitan ng pagtatatag ng tanikala ng awtoridad sa pagpapasa ng purāṇa (Śambhu → Vāyu → Skanda → Vasiṣṭha → Parāśara → Jātūkarṇya → iba pang mga rishi), at pagdakila sa Purāṇa bilang banal na tekstong pinakikinggan para sa paglaya, na nag-aalis ng naipong dumi ng karma sa maraming kapanganakan. Isinalaysay niya ang paglusaw ng sansinukob: labindalawang araw ang sumunog sa daigdig hanggang maging iisang karagatan ang lahat. Habang naglalagalag sa tubig, nasilayan niya ang isang sinauna at maningning na Kataas-taasang Nilalang, at nakita rin ang isa pang Manu kasama ang mga inapo na gumagalaw sa madilim na dagat. Sa takot at pagod, nakatagpo siya ng isang dambuhalang anyong-isda (Matsya) na kinilalang si Maheśvara, na tumawag sa kanya upang lumapit. Lumipat ang salaysay sa kababalaghang “ilog sa loob ng karagatan” at sa isang banal na babae (Abalā) na nagpaliwanag na siya’y nagmula sa katawan ni Īśvara at na ang bangkang kaugnay ng presensya ni Śaṅkara ay ligtas na kanlungan. Sumakay si Mārkaṇḍeya kasama si Manu at naghandog ng himnong Śaiva, tinatawag sina Sadyojāta, Vāmadeva, Bhadrakālī, at Rudra bilang sanhi ng kosmos. Sa wakas, nalugod si Mahādeva at inanyayahan silang humiling ng biyaya, itinatampok ang debosyon at ang pakikinig ayon sa banal na tradisyon bilang tugon sa kawalang-tatag ng mundo.
Adhyaya 4
Origin and Boons of Revā (Narmadā) as Rudra-born River
Ipinakikita ng kabanatang ito ang magkakapatong na pag-uusap at kapangyarihang pinagmumulan ng kaalaman. Isinalaysay ni Mārkaṇḍeya ang pag-akyat niya sa tuktok ng Trikūṭa at ang taimtim na pagsamba kay Mahādeva (Śiva). Pagkaraan, nagtanong si Yudhiṣṭhira tungkol sa isang babaeng may matang gaya ng lotus na nakita niyang gumagala sa madilim na kosmikong karagatan, at nagsasabing siya’y “isinilang mula kay Rudra.” Sinabi ni Mārkaṇḍeya na minsan na rin niyang itinanong ito kay Manu; ipinaliwanag ni Manu na si Śiva, kasama si Umā, ay nagsagawa ng matinding tapas sa Ṛkṣaśaila. Mula sa pawis ni Śiva ay sumibol ang isang ilog na sukdulang mapagkaloob ng kabutihang-loob—ang Revā/Narmadā—na nagpakita sa anyong babae na may matang lotus. Sa Kṛtayuga, sinamba ng Diyosa ng Ilog si Rudra at humiling ng mga biyaya: hindi mapaparam sa panahon ng pralaya, kapangyarihang mag-alis ng mabibigat na kasalanan sa pamamagitan ng debosyonal na pagligo, pagkilala bilang “Gaṅgā ng Timog,” kapantay na bunga ng pagligo sa mga dakilang ritwal, at ang palagiang pananatili ni Śiva sa kanyang mga pampang. Ipinagkaloob ni Śiva ang mga ito, itinakda ang magkakaibang bunga para sa mga naninirahan sa hilaga at timog na pampang, at pinalawak ang biyayang nagliligtas sa marami. Nagtatapos ang kabanata sa talaan ng mga pangalan ng ilog/batis na may pinagmulan kay Rudra at sa phalaśruti na nangangakong may dakilang merit at mataas na hantungan pagkalipas ng kamatayan para sa mga bumibigkas, nakikinig, at umaalaala sa mga pangalang iyon.
Adhyaya 5
नर्मदाया उत्पत्तिः, नामकरणं च (Origin and Naming of Narmadā; Kalpa-Framing Discourse)
Ang kabanatang ito ay isang tanong-at-sagot na pag-uusisang teolohikal. Si Yudhiṣṭhira, kasama ang kapulungan ng mga rishi, ay namangha sa kabanalan ng Ilog Narmadā at nagtanong kung bakit ang diyosa-ilog ay hindi napaparam kahit sa pagwawakas ng pitong kalpa. Humiling din siya ng paglilinaw tungkol sa mga prosesong kosmiko—kung paano iniuurong ang daigdig, nananatili sa kalagayang parang karagatan, muling nililikha at pinananatili—at kung bakit marami siyang pangalan gaya ng Narmadā, Revā at iba pang mga pamagat, pati ang pag-uuri sa kanya sa tradisyon, kabilang ang pagtawag na “Vaiṣṇavī” ng mga dalubhasa sa Purāṇa. Sumagot si Mārkaṇḍeya sa pamamagitan ng paglalagay ng aral sa linya ng pagpapasa mula kay Maheśvara sa pamamagitan ni Vāyu, at saka inilatag ang pag-uuri ng mga kalpa. Ipininta niya ang paglikha ng sansinukob: mula sa sinaunang dilim, lumitaw ang prinsipyong kosmiko, nabuo ang gintong itlog, at nagpakita si Brahmā. Pagkaraan ay tumuon ang salaysay sa pinagmulan ng ilog: isang maningning na dalagang kaugnay nina Umā at Rudra, na ang kagandahan ay nakalilito sa mga diyos at asura; nagtakda si Śiva ng isang pagsubok, naglaho ang dalaga at muling lumitaw sa malalayong dako, at sa huli pinangalanan siya ni Śiva na “Narmadā,” iniuugnay sa “narma” (tawa) at sa banal na paglalaro. Nagtatapos ang kabanata sa paglalarawan na ipinagkatiwala siya sa dakilang karagatan at mula sa kabundukan ay pumasok sa dagat, at binabanggit ang kanyang paglitaw sa tiyak na balangkas ng kalpa (may sanggunian sa Brāhma at Matsya).
Adhyaya 6
Narmadā–Revā Utpatti and Nāma-Nirukti (Origin and Etymologies of the River’s Names)
Isinalaysay ni Markaṇḍeya ang pagkalusaw sa katapusan ng isang yuga: si Mahādeva ay nag-anyong kosmiko—una’y naglalagablab, saka naging tila ulap—at nilubog ang daigdig sa iisang karagatan. Sa madilim na sinaunang tubig, lumitaw ang maningning na anyong pabo, tanda ng kapangyarihan ni Śiva, at sa pamamagitan nito nagsimulang umusbong ang muling paglikha. Sa gitna ng pagkalusaw, natagpuan si Narmadā bilang walang-kupas at mapalad na nilalang-ilog na, sa biyaya ng Diyos, hindi napaparam. Inutusan ni Śiva ang muling pag-aayos ng sanlibutan; mula sa mga pakpak ng pabo lumitaw ang mga pangkat na maka-diyos at laban sa diyos, at muling naitatag ang heograpiya sa paglitaw ng bundok Trikūṭa at sa pagdaloy ng mga ilog. Pagkaraan, inilatag ang teolohikong pagkakakilanlan ni Narmadā sa talaan ng mga pangalan at pinagmulan ng kahulugan—Mahatī, Śoṇā, Kṛpā, Mandākinī, Mahārṇavā, Revā, Vipāpā, Vipāśā, Vimalā, Raṅjanā—na inuugnay sa kapangyarihang maglinis, mahabag, maghatid sa pagtawid sa pag-iral, at magpamalas ng mapalad na liwanag. Nagtatapos ang aral sa pangakong ang pag-alam sa mga pangalang ito at sa kanilang nirukti ay nag-aalis ng kasalanan at nagbubukas ng daan tungo sa loka ni Rudra.
Adhyaya 7
Kūrma-Prādurbhāva and the Epiphany of Devī Narmadā (Revā’s Manifestation)
Isinalaysay ni Mārkaṇḍeya ang tagpo ng pagkalusaw ng sansinukob: tanging ang ekārṇava—isang nag-iisang nakapanghihilakbot na karagatan—ang nananatili, at ang lahat ng nilalang na gumagalaw at di-gumagalaw ay naglaho sa dilim. Si Brahmā, nag-iisa sa gitna ng tubig, ay nakakita ng isang napakalaki at maningning na nilalang sa kūrma-rūpa (anyo ng pagong), na inilarawang may sukdulang katangiang kosmiko. Marahang ginising at pinuri ni Brahmā ang Diyos sa mga mapalad na stuti na nakaugat sa wika ng Veda at Vedāṅga, at humiling na muling ilabas ang mga mundong dating binawi. Tumindig ang Diyos at pinalaya ang tatlong daigdig at ang mga uri ng nilalang (deva, dānava, gandharva, yakṣa, nāga, rākṣasa) pati ang mga katawang-langit. Muling lumitaw ang daigdig na may mga bundok, mga kontinente, mga karagatan, at ang Lokāloka. Sa bagong naibangong heograpiya, lumipat ang salaysay sa pagpapakita ng ilog: si Devī Narmadā (Revā) ay lumitaw bilang isang babaeng banal na may makalangit na palamuti, umaahon mula sa tubig, pinupuri at nilalapitan nang may lubos na paggalang. Nagtatapos ang kabanata sa pangakong tulad ng phalaśruti: ang pag-aaral o pakikinig sa salaysay ng pagpapakitang-kūrma ay nag-aalis ng mga kasalanan (kilbiṣa).
Adhyaya 8
बकरूपेण महेश्वरदर्शनं तथा नर्मदामाहात्म्योपदेशः | Mahādeva as the Crane and the Instruction on Narmadā’s Sanctity
Isinalaysay ni Mārkaṇḍeya ang isang sukdulang tagpo ng kosmolohiya: matapos malubog ang daigdig, nanatili siya sa gitna ng karagatan, lupaypay sa mahabang panahon, at nagmuni-muni sa Diyos na nagpapatawid sa dakilang baha. Doon niya nasilayan ang isang ibong nagliliwanag—tila tagak, may banal na ningning—at nagtanong kung paanong may ganitong nilalang na lilitaw sa nakapanghihilakbot na dagat. Ipinahayag ng ibon na siya si Mahādeva (Maheśvara), ang kataas-taasang realidad na sumasaklaw kina Brahmā at Viṣṇu, at sinabi niyang ang sansinukob ay winawaksi at hinihigop pabalik sa saṃhāra (pagkalusaw). Inanyayahan ang pantas na magpahinga sa ilalim ng pakpak, at tila nakatawid siya sa napakalawak na agos ng panahon. Biglang umalingawngaw ang tunog ng mga pulseras sa paa, at lumitaw ang pangitain: sampung dalagang maringal mula sa mga panig ang dumating, sumamba sa ibon, at pumasok sa isang lihim na loob na wari’y bundok. Sa loob, nakita ang isang pambihirang lungsod at isang maningning na ilog, hanggang sa masilayan ang isang liṅga na kahanga-hanga at maraming kulay, napalilibutan ng mga diyos sa kalagayang pag-urong at pagkapaloob. Isang dalagang nagliliwanag ang nagpakilalang si Narmadā (Revā), isinilang mula sa katawan ni Rudra, at ipinaliwanag na ang sampung dalaga ay ang sampung direksiyon; si Mahādeva, bilang dakilang yogin, ang nagdala ng liṅga upang masamba kahit sa panahon ng pag-urong ng kosmos. Itinuro niya ang kahulugan ng “liṅga” bilang yaong pinaglulusawan ng gumagalaw at di-gumagalaw na daigdig, at na ang mga diyos ay pansamantalang pinasiksik ng māyā ngunit muling lilitaw sa paglikha. Sa wakas, ibinigay ang tagubilin: maligo at sumamba kay Mahādeva sa tubig ng Narmadā sa pamamagitan ng mantra at wastong paraan; ito’y nag-aalis ng kasalanan. Pinagtitibay na ang Narmadā ay isang dakilang tagapaglinis para sa daigdig ng tao.
Adhyaya 9
युगान्तप्रलयः, वेदापहारः, मत्स्यावतारः, नर्मदामाहात्म्यम् (Yugānta-Pralaya, Veda-Abduction, Matsya Intervention, and Narmadā Māhātmya)
Isinasalaysay ni Śrī Mārkaṇḍeya ang kabanatang ito tungkol sa yugānta-pralaya: nalulunod ang daigdig sa kosmikong baha. Si Śiva, bilang Kataas-taasang Panginoon, ay inilalarawang nakalubog sa yogic na pagninilay, inaalalayan ng Prakṛti, habang ang mga ṛṣi at mga nilalang na makalangit ay tumitingin at pumupuri sa Kanya. Sumunod ang isang palitang aral: nagdadalamhati si Brahmā sa pagkawala ng apat na Veda, sapagkat ang mga ito ang di-mapapalitang saligan ng paglikha, ng pag-alaala sa panahon (nakaraan/kasalukuyan), at ng kaalamang may kaayusan. Sa paggabay ni Śiva, ipinaliwanag ni Narmadā (Revā) ang sanhi: ang makapangyarihang daitya na sina Madhu at Kaiṭabha ay nagsamantala sa sandali ng banal na “pagtulog” at itinago ang mga Veda sa kailaliman ng karagatan. Naalala ang tulong na Vaiṣṇava: ang Diyos ay nag-anyong isda (mīnarūpa), bumaba sa Pātāla, natagpuan ang mga Veda, tinalo ang dalawang daitya, at ibinalik ang mga ito kay Brahmā upang muling magsimula ang paglikha. Nagtatapos ang kabanata sa teolohiya ng mga ilog: ang Gaṅgā, Revā (Narmadā), at Sarasvatī ay iisang sagradong kapangyarihan sa tatlong anyo, na inuugnay sa mahahalagang anyo ng pagka-Diyos. Pinupuri si Narmadā bilang banayad ngunit laganap, tagapaglinis, at daan sa pagtawid sa saṃsāra; ang pagdampi sa kanyang tubig at ang taimtim na pagsamba kay Śiva sa kanyang pampang ay nagdudulot ng kadalisayan at mataas na bungang espirituwal.
Adhyaya 10
Revātīra-āśrayaḥ: Kalpānta-anāvṛṣṭi, Ṛṣi-saṅgama, and Narmadā’s Salvific Efficacy (रेवातीराश्रयः)
Nagsisimula ang kabanatang ito sa tanong ni Yudhiṣṭhira tungkol sa haba ng panahon ng kalpa at sa pagkakaayos ng lupain ng Narmadā. Sumagot si Mārkaṇḍeya sa pagsasalaysay ng isang dating wakas ng kalpa na tinampukan ng anāvṛṣṭi (matagal na tagtuyot): natuyo ang mga ilog at karagatan, nagpagala-gala ang mga nilalang dahil sa gutom, at gumuho ang kaayusang ritwal at panlipunan (nawala ang wastong pagkakasunod ng homa/bali at mga pamantayan ng kadalisayan). Sa gitna ng krisis, lumapit kay Mārkaṇḍeya ang malalaking pangkat ng mga ascetic—mga naninirahan sa Kurukṣetra, mga Vaikhānasa, at mga tapasvin na nasa yungib—upang humingi ng patnubay. Itinuro niya na iwasan ang hilaga at tumungo sa timog, lalo na sa pampang ng Narmadā, na inilarawang lubhang mapagkaloob ng punya at dinadalaw ng mga siddha. Ipinakita naman ang Revātata bilang pambihirang kanlungan: umunlad ang mga dambana at āśrama, nagpatuloy ang agnihotra, at isinagawa ang sari-saring disiplina ng pagninilay at debosyon gaya ng pañcāgni, agnihotra, iba’t ibang pag-aayuno, cāndrāyaṇa, at kṛcchra. Pinag-ugnay ng aral ang pagsamba kay Maheśvara sa tradisyong Śaiva at ang walang patid na pag-alaala kay Nārāyaṇa, na nagsasabing ang bhakti na ayon sa likas na hilig ng puso ay nagbubunga ng katumbas na bunga; ngunit ang pagkapit sa bahagyang sandigan (tulad ng sanga sa halip na puno) ay nagpapatuloy ng saṃsāra. Matitibay ang pahayag ng phalaśruti: ang pagsamba at disiplinadong paninirahan sa pampang ng Revā ay maaaring humantong sa “di na pagbabalik”; maging ang mamatay sa tubig ng Narmadā ay sinasabing umaabot sa mataas na kalagayan. Nagtatapos ang kabanata sa papuri na ang pagbasa/pagbigkas nito ay naglilinis na kaalaman, ayon sa makapangyarihang salita ni Rudra.
Adhyaya 11
Śraddhā, Narmadā-tīra Sādhanā, and the Pāśupata-Oriented Ethical Code (श्रद्धा–रेवातीरसाधना–पाशुपतधर्मः)
Ang Kabanata 11 ay isang diyalogo: tinanong ni Yudhiṣṭhira kung bakit nananatiling mabisa sa espiritu ang ilang banal na gawain at mga pook-tīrtha kahit sa mga kalagayang tila wakas-ng-yuga, at kung paano nakakamit ng mga pantas ang kalayaan sa pamamagitan ng mga niyama (mga tuntuning disiplina). Sumagot si Mārkaṇḍeya sa pagbibigay-diin na ang śraddhā (pananampalatayang banal) ang di-mapapalitang mitsa: kung wala ito, ang mga ritwal ay itinuturing na walang bunga; kung mayroon, sa pamamagitan ng naipong kabutihang-loob sa maraming kapanganakan, nagiging posible ang taimtim na bhakti kay Śaṅkara (Śiva). Pagkaraan, itinatampok ang Narmadā-tīra, ang pampang ng Revā, bilang lugar ng pinabilis na siddhi: ang pagsamba kay Śiva—lalo na ang liṅga-pūjā—ang palagiang pagligo, at ang paglalagay ng bhasma (banal na abo) ay inilarawang mabilis na tagapaglinis ng kasalanan, kahit para sa may masamang nakaraan. Sinusundan ito ng masusing babalang etikal tungkol sa maling pag-asa sa pagkain—lalo na ang kategoryang śūdrānna sa diskursong pang-kadalisayan—na inuugnay ang pagkain sa bunga ng karma at pagbulusok ng espiritu. Ikinukumpara rin ng teksto ang tapat na pagsunod na nakaayon sa Pāśupata sa pagkukunwari, kasakiman, at pagmamapuri, at sinasabing ang mga bisyong ito ay maaaring magpawalang-bisa sa biyaya ng tīrtha. Sa huling bahagi ay may pangaral na tila himno (sa konteksto’y iniuugnay kay Nandin): talikuran ang kasakiman, manatiling matatag sa debosyon kay Śiva, mag-japa ng pañcākṣarī mantra, at umasa sa kabanalan ng Revā. Nagtatapos ang kabanata sa mga pahayag tungkol sa bisa ng japa at pagbigkas: ang Rudra-adhyāya, mga talata ng Veda, at pagbigkas ng Purāṇa malapit sa Narmadā, kasama ang disiplinadong pagsasanay, ay nagdudulot ng paglilinis at mas mataas na hantungan; at sa salaysay ng tagtuyot sa dulo ng yuga, ang mga pantas ay kumakalinga sa Narmadā-tīra, pinagtitibay ang Revā bilang walang-hanggang kanlungan at “pinakamainam na ilog” na dapat paglingkuran para sa sukdulang kapakanan.
Adhyaya 12
नर्मदास्तोत्रम् (Narmadā-Stotra) — Hymn of Praise to the Revā
Isinalaysay ni Mārkaṇḍeya, sa balangkas na may haring tagapakinig, na matapos marinig ang naunang aral ay nagalak ang mga nagtipong pantas at nagbuklod-kamay sa pagpupuri sa Ilog Narmadā (Revā). Ang kabanatang ito ay isang tuluy-tuloy na stotra, na tumuturing sa ilog bilang banal na kapangyarihan: tubig na nagpapadalisay, nag-aalis ng pagkakasala, kanlungan ng lahat ng tīrtha, at may pinagmulan na kaugnay ng katawan ni Rudra (rudrāṅga-samudbhavā). Ipinapakita ng himno ang kakayahan ng Narmadā na maghugas ng kasalanan at magtanggol sa mga nilalang na pinahihirapan ng dusa at pagkakamaling moral. Inihahambing nito ang paglalagalag sa masakit na kalagayan sa paglaya na dulot ng pagdampi sa tubig ng Narmadā; at itinatampok na kahit sa Panahong Kali, kapag ang ibang tubig ay sinasabing humina o nadungisan, nananatiling matatag na sagradong presensya ang Narmadā. Sa wakas, sinasabi ng phalaśruti na ang sinumang bumibigkas o nakikinig sa himno—lalo na matapos maligo sa Narmadā—ay magkakamit ng dalisay na kapalaran at makalalapit kay Maheśvara/Rudra, na inilalarawan sa anyo ng sasakyang makalangit at mga palamuting selestiyal. Kaya ang kabanata ay kapwa tekstong pangliturgiya at aral na etikal-teolohikal tungkol sa debosyon, sagradong kalikasan, at pagsasanay tungo sa paglaya.
Adhyaya 13
नर्मदाया दिव्यदर्शनं कल्पान्तरस्थैर्यं च (Narmadā’s Divine Epiphany and Her Continuity Across Kalpas)
Inilalahad ng Kabanata 13 ang sunod-sunod na pangyayaring teolohikal na nakasentro kay Narmadā/Revā bilang banal na kapangyarihang nagpoprotekta at nananatili sa paglipas ng mga kalpa. Isinasalaysay ni Mārkaṇḍeya na ang Diyosa, na pinupuri ng mga rishi, ay nagpasiyang magbigay ng mga biyaya at nagpakita sa kanilang mga panaginip sa gabi upang magbigay-ginhawa at anyayahang manirahan malapit sa Kanya nang walang takot o kakapusan. Sumunod, lumitaw ang mga pambihirang tanda—lalo na ang saganang isda sa paligid ng mga ashram—bilang patunay ng pabor ng Diyos at pantustos sa mga pamayanang mapag-aske. Lumalawak ang salaysay sa pangmatagalang tanawin: naninirahan ang mga rishi sa pampang ng Narmadā, nagsasagawa ng japa, tapas, at mga ritwal para sa mga ninuno at mga diyos; kumikislap ang mga pampang sa maraming dambanang liṅga at sa mga disiplinadong brāhmaṇa. Sa isang epipanya sa hatinggabi, may dalagang maningning na lumitaw mula sa tubig, may hawak na trident at may sagradong sinulid na anyong ahas; hinihikayat niya ang mga rishing may pamilya na pumasok sa Kanya (ang ilog) upang mapangalagaan habang papalapit ang pralaya. Ipinapahayag din ng kabanata ang natatanging pagpapatuloy ni Narmadā sa maraming kalpa, kinikilala Siya bilang Śaṅkarī-śakti at binabanggit ang mga kalpang hindi Siya napaparam, kaya ang ilog ay nagiging kapwa banal na pook at prinsipyong kosmiko.
Adhyaya 14
नीललोहितप्रवेशः तथा रौद्रदेव्याः जगत्संहारवर्णनम् | Entry into the Śaiva State and the Description of the Fierce Devī in Cosmic Dissolution
Ang kabanatang ito ay nasa anyong pag-uusap ng hari at pantas: tinanong ni Yudhiṣṭhira kung anong pambihirang pangyayari ang sumunod matapos lisanin ng mga ṛṣi sa pampang ng ilog Narmadā ang daan patungo sa mas mataas na daigdig. Isinalaysay ni Mārkaṇḍeya ang isang krisis na kosmiko, isang marahas na pagguho at paglipol (rāudra-saṃhāra) na yumanig sa kaayusan ng sansinukob. Ang mga deva, sa pangunguna nina Brahmā at Viṣṇu, ay pumunta sa Kailāsa upang purihin ang walang-hanggang Mahādeva at humiling ng paglusaw sa katapusan ng napakahabang siklo ng panahon. Itinatag dito ang tatluhang pagpapahayag ng iisang Banal na Katotohanan: bilang Brāhmī (paglikha), Vaiṣṇavī (pag-iingat), at Śaivī (paglusaw), na humahantong sa pagpasok sa transendenteng Śaiva “pada” na lampas sa mga kalagayan ng mga elemento. Pagkaraan, pinasimulan ang paglusaw: iniutos ni Mahādeva sa Devī na iwan ang maamong anyo at tanggapin ang mabagsik na anyong kaayon ni Rudra. Tumanggi muna ang Devī dahil sa habag, ngunit ang mapusok na pagbigkas ni Śiva ang nag-udyok ng pagbabago tungo sa anyong tulad ni Kālārātri. Sumunod ang masinsing paglalarawan: nakapanghihilakbot na anyo, pagdami sa di-mabilang na anyo, kasama ang mga gaṇa, at ang sistematikong pagyanig at pagsunog sa tatlong daigdig—ipinapakita na ang paglipol ay isang banal at may kaayusang proseso, hindi basta sakuna.
Adhyaya 15
Amarāṅkaṭa at the Narmadā: Kālarātri, the Mātṛgaṇas, and Śiva’s Yuga-End Vision (अमरंकट-माहात्म्य तथा संहारा-दर्शनम्)
Isinalaysay ni Mārkaṇḍeya ang isang pangitain na tila wakas-ng-yuga: si Kālarātri, napaliligiran ng mababangis na Mātṛgaṇa, ay lumulukob at dumadaig sa mga daigdig. Ang mga “Ina” ay inilalarawan bilang mga kapangyarihang may bakas ng Brahmā–Viṣṇu–Śiva at bilang mga puwersang kaugnay ng mga elemento at mga diyos ng mga direksiyon; gumagalaw sila sa sampung panig na may mga sandata, at ang kanilang sigaw at yabag ay tila nagsusunog sa tatlong daigdig. Lumalawak ang pagwasak hanggang sa pitong pulo-kontinente, na may mga larawang pag-inom ng dugo at paglamon sa mga nilalang—tanda ng pagkalusaw ng kosmos. Pagkaraan ng rurok ng pagwasak, muling tumitimo ang salaysay sa isang banal na pook: ang pag-iral ni Śiva sa pampang ng Narmadā sa lugar na tinatawag na Amarāṅkaṭa, na ipinaliliwanag ang pangalan sa “amarā” at “kaṭa”. Si Śaṅkara ay kasama si Umā at ang mga pangkat (gaṇa, mātṛ), pati si Mṛtyu (Kamatayan) na ginawang persona, at sila’y sumasayaw sa banal na pagkalugod—larawan ni Rudra bilang sindak at kanlungan. Pinupuri rin ang Narmadā bilang inang-ilog na iginagalang ng daigdig, makapangyarihan at maalimpuyo. Sa wakas, tumitindi ang teopaniya: ang bagyong-hangin na Saṃvarta mula sa bibig ni Rudra ay nagpapatuyo sa mga karagatan; si Śiva ay inilalarawan na may mga sagisag ng cremation-ground at liwanag na kosmiko, isinasagawa ang paglusaw ngunit nananatiling kataas-taasang sinasamba ni Kālarātri, ng mga mātṛ, at ng mga gaṇa. Nagtatapos ang kabanata sa isang mapagkalingang stuti, pagpupuri kay Hari-Hara/Śiva bilang sanhi ng sansinukob at sentro ng walang patid na pag-alaala.
Adhyaya 16
Saṃvartaka-Kāla Nṛtya and Mahādeva-Stotra (Cosmic Dissolution Motif)
Sa Adhyaya 16, sa salaysay ni Markandeya, inihaharap ang mataas na teolohiya: si Śiva (Śūlī/Hara/Śambhu) ay sumasayaw nang kakila-kilabot sa gitna ng mga bhūta-gaṇa, nakabalot sa balat ng elepante, may usok at mga tilamsik ng apoy, at nakanganga na tila vadavāmukha—hudyat ng himig ng pagkalusaw ng sansinukob (saṃhāra/saṃvartaka-kāla). Ang dagundong ng banal na aṭṭahāsa (nakapanghihilakbot na halakhak) ay umalingawngaw sa lahat ng direksiyon, yumanig sa mga karagatan, at umabot sa Brahmaloka, kaya nabalisa ang mga ṛṣi at humingi ng paliwanag kay Brahmā. Ipinaliwanag ni Brahmā na ang pangyayaring ito ay si Kāla (Panahon) mismo—iniilarawan sa mga siklo ng taon (saṃvatsara, parivatsara, atbp.), sa kasinliit na antas na parang atomo, at sa kataas-taasang paghahari—upang ang takot ay maging pag-unawa sa hiwaga ng pag-iral. Sumunod ang bahagi ng stotra: naghandog si Brahmā ng papuring may himig-mantra kay Mahādeva, pinatutunayang saklaw Niya si Śaṅkara, Viṣṇu, at ang simulain ng paglikha, at Siya’y lampas sa salita at isip. Tumugon si Mahādeva sa pagbibigay-panatag, inutusan si Brahmā na masdan ang mundong “nag-aapoy” na hinihigop ng maraming bibig, at saka naglaho. Sa phalaśruti, sinasabing ang pakikinig o pagbigkas ng marangal na stotra ay nagdudulot ng pagpapala, pagkalaya sa takot, at pag-iingat sa panganib (digmaan, pagnanakaw, sunog, gubat, karagatan), sapagkat si Śiva ang maaasahang tagapangalaga.
Adhyaya 17
रुद्रवक्त्रप्रलयवर्णनम् (Description of the Dissolution Imagery from Rudra’s Mouth)
Inilalarawan ng adhyāya na ito ang matinding larawan ng pagkalusaw ng sansinukob sa pag-uusap ng isang rishi at ng hari. Isinasalaysay ni Mārkaṇḍeya kung paanong ang Panginoon ng kosmos ay muling nagtitipon at nag-aalis (saṃjahāra) sa nahayag na daigdig, habang ang mga deva at mga pantas ay nagpupuri sa Kanya. Nakatuon ang salaysay sa nakapanghihilakbot na timog na mukha ni Mahādeva: nagliliyab na mga mata, dambuhalang pangil, mga anyong tulad-ahas, at dila na lumalamon. Ang mundo ay wari’y pumapasok sa bibig na iyon tungo sa pagkalusaw, gaya ng mga ilog na sumasanib sa karagatan. Mula sa bibig na iyon ay sumisiklab ang mababangis na apoy, at saka lumilitaw ang labindalawang araw (dvādaśa ādityas) na tumutupok sa lupa, kabundukan, karagatan, at mga daigdig sa ilalim—kabilang ang pitong Pātāla at ang Nāga-loka. Sa kabila ng pangkalahatang pagliyab at pagguho ng malalaking hanay ng bundok, malinaw na inaalala na ang Ilog Narmadā (Revā) ay hindi napuksa, na nagpapatibay sa banal na heograpiyang nakasentro sa tīrtha.
Adhyaya 18
Saṃvartaka-megha-prādurbhāvaḥ (The Manifestation of the Saṃvartaka Clouds) / Cosmic Inundation and the Search for Refuge
Sa Kabanata 18, na isinalaysay ni Śrī Mārkaṇḍeya, inilalarawan ang sunod-sunod na larawan ng pagkalusaw ng daigdig. Nasusunog ang sanlibutan sa tindi ng puwersang solar, at saka lumilitaw mula sa banal na pinagmulan ang mga ulap na Saṃvartaka—makukulay at napakalalaki, gaya ng bundok, gaya ng elepante, gaya ng kuta—na may kidlat at dagundong. Bumubuhos ang ulan na pumupuno sa lahat ng dako, hanggang ang mga karagatan, pulo, ilog, at mga saklaw ng lupa ay maging iisang lawak ng tubig (ekārṇava). Naglalaho ang tanaw; wala ang araw, buwan, at mga bituin, at ang naghahari ay dilim at katahimikan ng hangin—tanda ng pagkalito ng kosmos. Sa gitna ng baha, ang tagapagsalaysay ay nagpupuri sa Diyos na kanlungan (śaraṇya), at nagmumuni kung saan naroroon ang tunay na pag-asa. Pagkatapos ay bumabalik siya sa loob: pag-alaala, pagninilay, at debosyon, hanggang tumatag ang puso at sa biyaya ng Maykapal ay nakatawid sa mga tubig. Itinuturo ng kabanata na kapag naglaho ang mga sandigan sa labas, ang disiplinadong paggunita, bhakti, at pagkanlong sa Banal ang wastong tugon ng espiritu.
Adhyaya 19
एकोर्णवप्रलये नर्मदागोरूपिण्या रक्षणम् तथा वाराहावतारवर्णनम् | Markandeya’s Rescue by Narmadā (Cow-Form) and the Varāha Cosmogony
Inilalahad ng Kabanata 19 ang dalawang salaysay na teolohikal sa unang panauhan ni Mārkaṇḍeya. (1) Sa pralaya na tinatawag na ekārṇava, nang ang daigdig ay naging iisang karagatan, siya’y nanghihina at halos mamatay nang makita ang isang maningning na baka na lumalakad sa ibabaw ng tubig. Pinatibay siya nito: sa biyaya ni Mahādeva, hindi siya mamamatay; inutusan siyang humawak sa buntot, at pinagkalooban ng banal na gatas na nag-alis ng gutom at uhaw at nagpanumbalik ng pambihirang lakas. Ipinakilala ng baka ang sarili bilang Narmadā, na isinugo ni Rudra upang iligtas ang brāhmaṇa, kaya’t ang ilog ay itinatanghal bilang may kamalayang tagapagligtas at daluyan ng biyayang Śaiva. (2) Pagkaraan, lumilipat ang salaysay sa pangitain ng paglikha: namamasdan ang Kataas-taasang Panginoon sa tubig, kaugnay ni Umā at ng kosmikong śakti; nagising ang Diyos at nag-anyong Varāha upang iahon ang Daigdig na nakalubog. Ipinapahayag ng teksto ang di-sektaryang pagbubuklod: sa pinakamataas na diwa, ang Rudra/Hari at ang kapangyarihang lumilikha ay iisa, at binabalaan ang mambabasa laban sa pagkakahating may poot dahil sa magkakaibang paliwanag. Sa wakas, may phalaśruti: ang araw-araw na pagbasa o pakikinig ay nagpapadalisay at umaakay sa mapalad na hantungan matapos ang kamatayan sa makalangit na antas.
Adhyaya 20
Pralaya-lakṣaṇa, Dvādaśa-Āditya Vision, and the Revelation of Revā (Narmadā) as Refuge
Sa kabanatang ito, nagtanong si Yudhiṣṭhira kay Mārkaṇḍeya tungkol sa naranasang kapangyarihan (prabhāva) ni Śārṅgadhanvan, si Viṣṇu. Isinalaysay ni Mārkaṇḍeya ang mga palatandaan ng pralaya: pagbagsak ng mga bulalakaw, lindol, pag-ulan ng alikabok, nakapanghihilakbot na mga tunog, at ang pagkalusaw ng mga nilalang at ng mga tanawin ng daigdig. Pagkaraan, nakita niya ang pangitain ng labindalawang araw (dvādaśa ādityāḥ) na tumutupok sa mga mundo; tila walang natira na hindi nasunog maliban sa Revā at sa kanya. Dahil sa matinding uhaw, umakyat siya at nakatagpo ng isang napakalawak at maringal na tahanang kosmiko. Doon ay namalas niya ang Puruṣottama na nakahimlay, taglay ang mga banal na tanda gaya ng śaṅkha–cakra–gadā. Naghandog siya ng mahabang himno na naglalarawan kay Viṣṇu bilang sandigan ng mga daigdig, ng panahon, ng mga yuga, ng paglikha at pagkalusaw. Lumitaw ang ikalawang anyo (Hara/Śiva), at sumunod ang pagpapakita ng Devī na nagbukas ng suliraning etikal: ang pag-inom ng gatas ng ina upang iligtas ang isang bata sa kamatayan. Ipinakilala sa pag-uusap ang mga pamantayan ng brāhmaṇa saṃskāra (talaan hanggang sa apatnapu’t walong saṃskāra) upang timbangin ang kaayusan ng ritwal, ngunit nagbabala ang Devī sa mabigat na kasalanan ng pagpapabaya sa buhay ng bata. Sa huli, ipinaliwanag ng Devī ang mga pagkakakilanlan: ang natutulog ay si Kṛṣṇa/Viṣṇu, ang ikalawa ay si Hara, ang apat na banga ay mga karagatan, ang bata ay si Brahmā, at siya mismo ang Daigdig na may pitong kontinente; ang Revā ay tinawag na Narmadā at ipinahayag na hindi nasisira. Nagtatapos ang kabanata sa pagpapatibay na ang pagsasalaysay na ito ay nakapaglilinis at nag-aanyaya ng karagdagang pagtatanong.
Adhyaya 21
अमरकण्टक-रेवा-माहात्म्य तथा कपिला-नदी-उत्पत्ति (Amarakantaka and Revā Māhātmya; Origin of the Kapilā River)
Ang kabanatang ito ay isang tanong-sagot na diskursong teolohikal nina Yudhiṣṭhira at ng pantas na si Mārkaṇḍeya. Una, itinatampok ang pambihirang kapangyarihang maglinis ng Revā/Narmadā, na inihahambing sa kabanalang nakatali sa tiyak na pook (gaya ng Gaṅgā sa ilang lugar), samantalang ang Revā ay banal saanman. Pagkaraan, inilalarawan ang paligid ng Amarakantaka bilang siddhi-kṣetra na dinadalaw ng mga deva, gandharva, at ṛṣi, at ang kasiksikan ng mga tīrtha sa magkabilang pampang na wari’y hindi nauubos. May bahaging parang talaan ng mga sagradong pook sa hilaga at timog na pampang: Charukā-saṅgama, Charukeśvara, Dārukeśvara, Vyatīpāteśvara, Pātāleśvara, Koṭiyajña at mga pangkat ng liṅga malapit sa Amareśvara; gayundin ang Kedāra-tīrtha, Brahmeśvara, Rudrāṣṭaka, Sāvitra, at Soma-tīrtha. Ibinibigay din ang mga tagubilin sa ritwal: disiplinadong pagligo, pag-aayuno, brahmacarya, at pitṛ-kriyā (tarpaṇa gamit ang tilodaka at pag-aalay ng piṇḍa), kasama ang mga bunga—mahabang pagtamasa sa langit at mapalad na muling pagsilang. Sinasabi na ang mga gawaing panrelihiyon doon ay nagiging “koṭi-guṇa” dahil sa biyaya ni Īśvara; pati mga puno at hayop na nadidiligan ng tubig ng Narmadā ay nasasaklaw ng kapangyarihang mapagligtas. Binabanggit din ang iba pang sagradong tubig gaya ng Viśalyā. Sa wakas, isinasalaysay ang pinagmulan ng Kapilā: nang maglaro sa tubig si Śiva at si Dākṣāyaṇī (Pārvatī) sa Narmadā, ang tubig na napiga mula sa kasuotang panligo ng Diyosa ay naging ilog na Kapilā, na nagtatatag ng pangalan, likas, at natatanging puṇya nito.
Adhyaya 22
Viśalyā–Kapilā-hrada Māhātmya (The Etiology of the ‘Arrowless/Healed’ Tīrtha)
Ipinaliwanag ni Mārkaṇḍeya ang pinagmulan ng Viśalyā at ang kabanalan ng Kapilā Hrada sa pamamagitan ng salaysay na pinagmumulan ng tīrtha. Si Agni, na inilalarawang isip-na-anak ni Brahmā at pangunahing apoy ng Veda, ay nagsagawa ng matinding tapas sa pampang ng ilog at pinagkalooban ni Mahādeva: ang Narmadā at labinlimang iba pang ilog ay naging kanyang mga kabiyak, na tinawag na Dhīṣṇī (mga asawang-ilog). Ang kanilang mga supling ay kinilala bilang mga apoy ng yajña (adhvara-agni) na mananatili hanggang sa pralaya; mula sa Narmadā ay isinilang si Dhīṣṇīndra, isang makapangyarihang anak. Sumiklab ang malaking digmaan ng mga deva at asura (kaugnay ni Mayatāraka). Humingi ng kanlungan ang mga diyos kay Viṣṇu, at tinawag ni Viṣṇu sina Pavaka (apoy) at Māruta (hangin). Inutusan si Dhīṣṇī/Pavakendra na tupukin ang mababangis na Narmadeya; sinikap ng mga kaaway na balutin si Agni ng mga sandatang dibino, ngunit nilamon nina Agni at Vāyu ang mga ito at itinaboy ang marami sa mga tubig sa ilalim ng lupa. Matapos ang tagumpay, pinarangalan ng mga diyos ang batang Agni, anak ng Narmadā. Ngunit siya’y nagbalik na sugatan at may mga tumusok na sandata (saśalya). Lumapit siya sa kanyang ina; niyakap siya ni Narmadā at pumasok sila sa Kapilā Hrada, at agad na inalis ng banal na tubig ang “śalya,” kaya siya’y naging “viśalya” (malaya sa mga sugat at palaso). Sa huli, ipinahayag ang pangkalahatang bisa ng tīrtha: ang sinumang maligo roon ay napapalaya sa “pāpa-śalya” (mga sugat ng kasalanan), at ang mga yumao ay nagkakamit ng makalangit na hantungan—dito nakaugat ang pangalan at mapagligtas na karangalan ng pook.
Adhyaya 23
Viśalyā–Saṅgama Māhātmya (Glory of the Viśalyā Confluence) — Chapter 23
Itinuro ni Mārkaṇḍeya sa isang hari ang halagang pangkaligtasan ng pagpanaw na may taimtim na bhakti sa banal na sangama (tagpuan ng mga ilog), at higit sa lahat ang pambihirang kapangyarihang maglinis ng tubig ng Revā (Narmadā). Inilalahad ang mga bunga ayon sa antas: ang mamamatay sa sangama na may sukdulang debosyon ay makakamtan ang pinakamataas na hantungan; ang pagpanaw ng isang renunciante na tinalikdan ang lahat ng layon ay magdudulot ng paninirahan sa mga makalangit na daigdig matapos lumapit kay Amareśvara; at ang pagbitaw ng katawan sa Śailendra ay mag-aangat sa isang vimāna na kulay-araw patungong Amarāvatī, habang ang mga apsarā ay pumupuri sa yumao na deboto. Pagkaraan, inihanay ang kabanalan ng mga tubig: bagama’t may mga pantas na nagsasabing magkapantay ang Sarasvatī at Gaṅgā, itinatanghal ng mga dalubhasa na higit ang tubig-Revā at pinapayuhang huwag pagtalunan ang pagkamataas nito. Inilalarawan ang lupain ng Revā na tinitirhan ng mga vidyādhara at mga nilalang na kahawig ng kinnara; ang nagdadala ng tubig-Revā sa ulo bilang tanda ng paggalang ay napapalapit sa nasasakupan ni Indra. Kasunod ang aral: ang patuloy na paglilingkod sa Narmadā ang landas ng mga ayaw nang muling makita ang nakapanghihilakbot na dagat ng saṃsāra; nililinis ng ilog ang tatlong daigdig, at kahit ang kamatayan saanman sa saklaw nito ay nagdudulot ng kapalarang gaṇeśvarī (banal na tagapaglingkod). Sinasabi rin na ang pampang ay siksik sa mga pook-yajña at maging ang makasalanang mamatay roon ay makararating sa langit. Sa wakas, pinangalanan ang Kapilā at Viśalyā bilang mga sinaunang nilikha ni Īśvara para sa kapakanan ng lahat, at iniuutos ang pagligo na may pag-aayuno at pagpipigil ng mga pandama, na may bungang tulad ng Aśvamedha. Ang pagsasagawa ng anāśaka (pagmamasid na walang gutom) sa tīrtha na ito ay nag-aalis ng lahat ng kasalanan at nagdadala sa tahanan ni Śiva; at ang isang pagligo sa Viśalyā-sangama ay itinuturing na katumbas ng bunga ng pagligo at pagbibigay-dāna sa buong daigdig hanggang sa karagatan.
Adhyaya 24
Kara–Narmadā Saṅgama Māhātmya (The Glory of the Kara–Narmadā Confluence at Māndhātṛpura)
Sa adhyaya na ito na binigkas ni Śrī Mārkaṇḍeya, itinatampok ang isang natatanging tīrtha: ang saṅgama o pagtatagpo ng Ilog Kara at ng Narmadā (Revā) sa pamayanang tinatawag na Māndhātṛ. Inilalahad ang maikling landas ng ritwal: pumunta sa tagpuan, magsagawa ng snāna (banal na paliligo), at magpakasidhi sa debosyon na nakatuon kay Viṣṇu—pagsamba at pag-alaala sa Kanya bilang mga gawi ng paglilinis. Isinasalaysay din ang pinagmulan ng kabanalan ng pook: si Viṣṇu, na naglalayong pumatay sa isang daitya, ay humawak ng cakra; mula sa Kanyang pawis (sveda) ay sumibol ang isang dakilang ilog, at ito’y sumanib sa Revā sa mismong lugar na iyon. Sa wakas, malinaw na ipinahahayag ang bunga: ang pagligo roon, sa pagsasanib ng ilog at Revā, ay nagpapalaya sa mga kasalanan—isang karaniwang phalaśruti sa tīrtha-māhātmya.
Adhyaya 25
Revā–Nīlagāṅgā Saṅgama Māhātmya (Confluence Theology and Ritual Fruits)
Sa Avantī Khaṇḍa, Kabanata 25 na binigkas ni Mārkaṇḍeya ay tumutukoy sa isang tanyag na tagpuan ng mga ilog sa silangang bahagi ng Oṃkāra, kung saan nagtatagpo ang Revā (Narmadā) at ang Nīlagāṅgā. Ang salaysay ay inayos bilang paglalarawan ng tīrtha at sinundan ng maikling pahayag ng mga bunga (phala). Ipinahahayag na ang banal na pagligo (snāna) at pagbigkas ng mantra/paulit-ulit na pagdarasal (japa) sa saṅgama ay nakatutulong upang matamo ang mga layuning pangmundo, at itinatanghal ang pook bilang daluyan ng bisa ng ritwal. Nangangako rin ito ng mahabang banal na paninirahan pagkamatay—animnapung libong taon sa Nīlakaṇṭhapura—na inuugnay ang heograpiya ng lugar sa isang sagradong daigdig na kaugnay ng Śiva. Idinaragdag ang aral tungkol sa pananagutang pangkan: sa pagsasagawa ng tarpaṇa para sa mga ninuno sa śrāddha gamit ang tubig na hinaluan ng linga (tila-miśra jala), sinasabing “naiaangat” ng nagsasagawa ang dalawampu’t isang tao kasama ang sarili. Sa kabuuan, ang kabanata ay isang siksik na gabay na ritwal-heograpiko: lugar → inirerekomendang gawain → binilang na mga bunga.
Adhyaya 26
Jāleśvara Tīrtha-प्रशंसा, Tripura-उपद्रवः, तथा Madhūkā (Lalitā) Vrata-विधानम् | Praise of Jāleśvara, the Tripura crisis, and the Madhūkā vow
Inilalahad ng kabanatang ito ang isang masalimuot na diskursong teolohikal. Tinanong ni Yudhiṣṭhira si Mārkaṇḍeya kung paanong ang Jāleśvara, na naunang nabanggit, ay nagdudulot ng pambihirang puṇya at iginagalang ng mga siddha at ṛṣi. Itinaas ni Mārkaṇḍeya ang Jāleśvara bilang isang tīrtha na walang kapantay, at iniuugnay ito sa pangyayaring kosmiko: ginugulo ang mga deva at ṛṣi ni Bāṇa at ng mga asura niyang kapanalig na kaugnay ng makapangyarihan at gumagalaw na Tripura. Una silang lumapit kay Brahmā, na nagsabing halos di-matitinag si Bāṇa at tanging sa pamamagitan ni Śiva siya mapapawi; kaya lumapit sila kay Mahādeva na may mga himnong pumupuri sa maraming anyo ni Śiva (pañcākṣara, pañcavaktra, aṣṭamūrti). Nangako si Śiva na lulutasin ang krisis at tinawag si Nārada bilang mahalagang kasangkapan. Ipinadala si Nārada sa Tripura upang lumikha ng pagkakaiba-iba sa loob sa pamamagitan ng “maraming dharma.” Dumating siya sa maringal na lungsod ni Bāṇa, pinarangalan sa pagtanggap, at nakipag-usap kay Bāṇa at sa reyna. Pagkaraan, lumipat ang salaysay sa mga tagubiling pang-vrata at dāna para sa kababaihan ayon sa mga tithi ng buwan, kasama ang tala ng mga handog (pagkain, kasuotan, asin, ghee, atbp.) at mga bunga nito (kalusugan, kabutihang-palad, pagpapatuloy ng angkan). Pinakamahalaga ang Madhūkā/Lalitā vrata na nagsisimula sa Caitra śukla tṛtīyā: paglalagak ng larawan ng punong madhuka na kasama si Śiva–Umā, pagsamba sa mga bahagi ng katawan na may mantra, arghya at mga pormula ng karaka-dāna, buwanang pagsunod, at taunang udyāpana na may kaloob sa guru/ācārya. Nagtatapos ang kabanata sa mga phala: pag-alis ng kamalasan, pagdagdag ng pagkakasundo sa mag-asawa at kasaganaan, at mapalad na muling pagsilang na nakaugat sa etika at banal na ritwal.
Adhyaya 27
Dāna-viveka and Pati-dharma Assertion (दानविवेकः पतिधर्मप्रतिज्ञा च)
Matapos marinig ang mga salita ni Nārada, naghandog ang reyna ng saganang kaloob—ginto, hiyas, mararangyang kasuotan, at maging mga bihirang bagay. Tinanggihan ni Nārada ang pagyaman para sa sarili at inilipat ang daloy ng dāna tungo sa mga dukhang Brāhmaṇa (kṣīṇa-vṛttayaḥ), sapagkat ang mga pantas ay pinananatili ng debosyon, hindi ng pag-iimpok ng yaman. Ipinatawag ng reyna ang mga salat ngunit bihasa sa Veda at Vedāṅga, at nagbigay ayon sa payo ni Nārada, hayagang iniaalay ito upang kalugdan nina Hari at Śaṅkara. Pagkaraan, iginiit niya ang panatang pang-asawa: ang kanyang asawa na si Bāṇa ang tanging diyos niya, at hinihiling niya ang mahabang buhay at patuloy na pagsasama sa maraming kapanganakan, habang binabanggit na sinunod pa rin niya ang tagubilin ni Nārada sa pagbibigay. Nagpaalam si Nārada at umalis; at pagkatapos, inilarawan ang mga babae na namumutla at nawawalan ng ningning, na tila “nalilito” dahil kay Nārada—wakas na nagpapahiwatig ng pagliko ng salaysay at ng kapangyarihan ng salita ng isang ṛṣi na baguhin ang isip at bunga sa lipunan.
Adhyaya 28
दग्धत्रिपुरप्रसङ्गः, बाणस्तोत्रम्, अमरकण्टक-ज्वालेश्वरमाहात्म्यम् (Burning of Tripura, Bāṇa’s Hymn, and the Māhātmya of Amarakāṇṭaka–Jvāleśvara)
Isinalaysay ni Mārkaṇḍeya na si Rudra, na nananatili sa pampang ng Narmadā kasama si Umā, ay tumanggap ng ulat ni Nārada tungkol kay Bāṇa at sa kanyang palasyo. Pinagnilayan ni Śiva ang kampanya laban sa Tripura at bumuo ng isang kosmikong karwahe at sandatahan, itinalaga ang mga diyos, ang mga Veda, ang mga sukat ng himno (chandas), at mga simulain ng sansinukob bilang mga bahagi ng karwahe. Nang magtapat sa isang linya ang tatlong lungsod, pinakawalan niya ang palaso at gumuho ang Tripura; inilalarawan ng mga masamang pangitain at naglalagablab na sakuna ang pagkalito at pagkawasak sa lipunan doon. Si Bāṇa, kinilala ang sariling pananagutan at ang pinsalang nagawa, ay sumilong kay Śiva at naghandog ng mahabang stotra, kinikilala si Śiva bilang laganap na saligan ng mga diyos at ng mga elemento. Humupa ang galit ni Śiva; pinagkalooban niya si Bāṇa ng proteksiyon at katayuan, at pinahinto ang bahagi ng mapanirang apoy. Iniuugnay ng salaysay ang mga nagbabagang pirasong bumagsak sa mga banal na pook tulad ng Śrīśaila at Amarakāṇṭaka, ipinaliliwanag ang pangalang Jvāleśvara at itinatatag ang diwa ng paglalakbay-dambana. Inilatag pa ni Mārkaṇḍeya ang disiplinadong paraan (kṛcchra, japa, homa, pagsamba) para sa itinakdang “pātana” sa Amarakāṇṭaka at binanggit ang mga kalapit na tīrtha sa timog na pampang ng Revā, na nagbibigay-diin sa wastong pagtalima, ritwal para sa mga ninuno, at pag-aalis ng mga kapintasan.
Adhyaya 29
Kāverī–Narmadā Saṅgama Māhātmya (Kubera’s Observance and the Fruits of Tīrtha-Discipline)
Ang kabanatang ito ay nasa anyong tanong–sagot na pagtalakay sa pananampalataya: hinihiling ni Yudhiṣṭhira ang tiyak na salaysay tungkol sa katanyagan ng Ilog Kāverī at sa kongkretong bunga ng pagtanaw, paghipo, pagligo, pagbigkas ng mga banal na pagbigkas, pagbibigay-dāna, at pag-aayuno kaugnay ng kanyang sagradong kaligiran. Sumagot si Mārkaṇḍeya sa pagdakila sa pagtatagpo ng Kāverī–Narmadā bilang isang tanyag na tīrtha, at pinatotohanan ang kapangyarihan nito sa pamamagitan ng isang huwarang salaysay. Si Kubera, makapangyarihang yakṣa, ay nagsagawa ng mahabang panahon ng mahigpit na tapas sa sangama: pinanatili ang kalinisan sa ritwal, masinop na sumamba kay Mahādeva (Śiva), at nagsanay ng unti-unting pagpipigil sa pagkain at mga panata—may takdang pagkain, pana-panahong pag-aayuno, at mabibigat na pagtalima. Nagpakita si Śiva at nagkaloob ng biyaya; hiniling ni Kubera ang pamumuno sa mga yakṣa, kasama ang di-napaparam na debosyon at matatag na pagharap sa dharma; pinagtibay ito ni Śiva. Pagkaraan ay inilalahad ang mga bunga (phalaśruti): ang sangama ay tagapuksa ng kasalanan at pintuan tungo sa mga makalangit na daigdig; binibigyang-diin ang mga handog na nakikinabang ang mga ninuno; at inihahambing ang gantimpala sa mga dakilang sakripisyo. Ipinakikilala rin ang sagradong kaayusang nagbabantay—mga kṣetrapāla, mga binabantayang ugnayan ng mga ilog, at mga liṅga na pinangalanan sa rehiyong Amareśvara—kasabay ng babala na ang masamang gawa sa loob ng banal na pook ay may mas mabigat na bunga. Sa wakas, muling pinagtitibay ang natatanging katayuan ni Kāverī at ang kabanalang kaugnay ng pinagmulan ni Rudra.
Adhyaya 30
Dārutīrtha-māhātmya (The Glory of Dārutīrtha on the Narmadā)
Ang Adhyāya 30 ay nasa anyong diyalogo: sinasagot ni Mārkaṇḍeya ang tanong ni Yudhiṣṭhira tungkol sa isang tanyag na tīrtha sa hilagang pampang ng Ilog Narmadā—ang Dārutīrtha. Ipinakikilala rito ang pinagmulan ng pangalan: si Dāru, mula sa angkang Bhārgava, isang marunong na brāhmaṇa na bihasa sa Veda at Vedāṅga. Isinasalaysay ang kanyang buhay ayon sa pagkakasunod ng mga āśrama—brahmacarya, gṛhastha, vānaprastha—na humahantong sa mahigpit na pamumuhay-asceta ayon sa yati-dharma. Binibigyang-diin ng salaysay ang tuluy-tuloy na pagninilay kay Mahādeva at ang matinding tapas hanggang sa wakas ng buhay, kaya’t sumikat ang tīrtha “sa tatlong daigdig.” Kasunod nito ang mga tagubilin: maligo roon ayon sa tuntunin at magsagawa ng pagsamba sa pitṛ (mga ninuno) at sa mga diyos. Ang mga katangiang etikal—katotohanan, pagpipigil sa galit, at pagnanais ng kapakanan ng lahat ng nilalang—ay iniuugnay sa pangakong matutupad ang mga layunin. Iniuugnay rin ang pag-aayuno sa satya at śauca, at ang pagbigkas ng Veda (Ṛg, Sāma, Yajus) ay sinasabing nagdudulot ng “dakilang bunga.” Sa wakas, ayon sa aral na iniuugnay kay Śaṅkara, ang sinumang magwawakas ng buhay doon sa wastong pagsasagawa ay makakamtan ang anivartikā gati—isang landas na hindi na bumabalik.
Adhyaya 31
ब्रह्मावर्ततीर्थमाहात्म्य — The Glory of the Brahmāvarta Tīrtha
Isinalaysay ni Mārkaṇḍeya sa haring nakikinig ang tungkol sa tanyag na tīrtha na tinatawag na Brahmāvarta, na inilalarawan bilang tagapaglinis ng lahat ng karumihan. Itinatampok ng kabanata na si Brahmā ay laging naroroon, masidhing nagsasagawa ng mahigpit na tapasya—may pagpipigil sa pamumuhay at taimtim na pagninilay kay Maheśvara (Śiva). Pagkaraan, nagiging tagubilin ang aral: dapat maligo ayon sa tuntunin, maghandog ng tarpaṇa para sa mga ninuno at mga diyos, at sumamba kay Īśāna (Śiva) o kay Viṣṇu bilang Kataas-taasang Panginoon. Ipinapahayag na ang bisa ng tīrtha ay nagbibigay ng gantimpalang-kabutihan na katumbas ng mga sakripisyong naisagawa nang wasto kasama ang nararapat na mga handog. Binibigyang-diin din na ang mga lugar ay hindi nagiging banal para sa tao kung walang sinadyang pagsisikap; ang matibay na pasya, kakayahan, at katatagan ang nagdudulot ng tagumpay, samantalang ang kapabayaan at kasakiman ay humahantong sa pagbagsak. Sa wakas, sinasabi na saanman manirahan ang isang muning may pagpipigil-sa-sarili, ang lugar na iyon ay katumbas ng mga dakilang banal na pook gaya ng Kurukṣetra, Naimiṣa, at Puṣkara.
Adhyaya 32
पत्त्रेश्वरतीर्थमाहात्म्य (Patreśvara Tīrtha Māhātmya)
Ang Adhyaya na ito ay nasa anyong diyalogo: tinanong ni Yudhiṣṭhira si Mārkaṇḍeya kung sino ang makapangyarihang siddha na kaugnay ng tīrtha na pumupuksa ng kasalanan na tinatawag na Patreśvara. Isinalaysay ni Mārkaṇḍeya ang tungkol sa isang nilalang na maningning—anak ni Citr(a)/Citr(a)—na kilala bilang Patreśvara (tinatawag ding Jaya). Sa kapulungan ng mga diyos, nang sumayaw si Menakā, siya’y nabighani at nawalan ng pagpipigil sa sarili; nakita ito ni Indra at nagbitiw ng sumpa na magpapahaba ng kanyang pananatili sa mortal na buhay, bilang babala tungkol sa ajitendriyatā, ang hindi napagwawaging mga pandama. Upang maibsan ang sumpa, inutusan siyang magsagawa ng disiplinadong pagsasanay sa loob ng labindalawang taon sa pampang ng Ilog Narmadā (Revā). Siya’y naligo, nagjapa, sumamba kay Śaṅkara (Śiva), at nagsagawa ng matitinding austeridad, kabilang ang pañcāgni tapas. Nagpakita si Śiva at nag-alok ng biyaya; hiniling niya na manatili si Śiva sa tīrtha na iyon sa ilalim ng kanyang pangalan, kaya naitatag ang dambanang Patreśvara at sumikat sa tatlong daigdig. Sa phalaśruti, sinasabi na ang isang pagligo roon ay nag-aalis ng mga kasalanan; ang pagsamba roon ay nagbibigay ng dakilang gantimpala na tulad ng bunga ng Aśvamedha, kaligayahan sa langit, mapalad na muling pagsilang, mahabang buhay, at kalayaan sa sakit at dalamhati, habang nananatili ang alaala ng banal na tubig.
Adhyaya 33
अग्नितीर्थमाहात्म्य — Agnitīrtha Māhātmya (The Glory of Agni-Tīrtha)
Itinuro ni Mārkaṇḍeya kay Yudhiṣṭhira ang paglalakbay patungo sa Agnitīrtha, at naglahad ng aral na teolohikal kung paanong ang diyos na si Agni ay nagiging “naroroon” sa isang pook dahil sa pagnanais at sa ugnayang sanhi-bunga ng lipunan at etika. Sa Kṛtayuga, ang haring si Duryodhana ay namuno sa Māhiṣmatī at nakipag-ugnayan kay Narmadā, na nagluwal ng anak na babae, si Sudarśanā. Nang magdalaga ang prinsesa, nagpakita si Agni na nakabalatkayo bilang isang dukhang Brahmin at humiling ng kanyang kamay. Tumanggi ang hari, sapagkat aniya’y hindi angkop sa yaman at katayuan. Pagkaraan, naglaho si Agni mula sa apoy ng yajña, kaya naputol ang mga ritwal at nabahala ang mga Brahmin. Matapos ang pagsisiyasat at mahigpit na pagbabantay na may pag-aayuno at pagninilay, naghayag si Agni sa panaginip na ang pagtanggi ang dahilan ng kanyang pag-urong. Ipinabatid ng mga Brahmin ang kundisyon: kung ipagkakaloob ng hari ang anak, muling maglalagablab si Agni sa sambahayan. Pumayag ang hari, inayos ang kasal, at si Agni ay nanatiling laging naroroon sa Māhiṣmatī. Tinawag ang pook na iyon na Agnitīrtha at inilahad ang mga bunga ng kabutihan: pagligo at pagbibigay-dāna sa pagsasanib ng dalawang pakṣa (pagitan ng kalahating buwan), pag-aalay sa mga ninuno at sa mga diyos, ang pag-aalay ng ginto ay katumbas ng gantimpala ng pag-aalay ng lupa, at ang pag-aayuno ay nagdudulot ng pagtamasa sa daigdig ni Agni. Nagtatapos ang kabanata sa pagsasabing ang tīrtha ay nakapagdadalisay at kapaki-pakinabang kahit sa pakikinig lamang (bunga ng śravaṇa).
Adhyaya 34
Āditya’s Manifestation at a Narmadā Tīrtha and the Stated Fruits of Worship (आदित्य-तत्त्व एवं तीर्थफल-प्रशंसा)
Sa kabanatang ito, isinasalaysay ni Mārkaṇḍeya ang isa pang pangyayari tungkol sa dakilang Āditya sa isang tīrtha sa pampang ng Ilog Narmadā. Namangha si Yudhiṣṭhira, at inilarawan ang diyos bilang sumasaklaw sa lahat at tagapagligtas ng mga nilalang. Isang brāhmaṇa na deboto mula sa angkang Kulika ang nagsagawa ng mahigpit na panata: mahabang paglalakbay na walang pagkain at kaunting tubig lamang. Nagpakita ang diyos sa panaginip at itinuro na dapat paghinay-hinayin ang panata, at ipinaliwanag ang aral na ang pagka-Diyos ay lumalaganap sa mundong gumagalaw at di-gumagalaw. Nang anyayahang humingi ng biyaya, hiniling ng deboto na manatili si Āditya magpakailanman sa hilagang pampang ng Narmadā, at na ang sinumang umaalaala o sumasamba sa Kanya—kahit mula sa malayo—pati ang may kapansanan sa katawan, ay tumanggap ng pagpapala at habag. Sumunod ang mga pahayag ng tīrtha-phala: ang banal na pagligo at mga handog ay nagdudulot ng meritong tulad ng Agniṣṭoma; ang ilang gawain sa huling sandali ng buhay sa tīrtha ay iniuugnay sa Agni-loka, Varuṇa-loka, o mahabang karangalan sa svarga; at ang araw-araw na pag-alaala kay Bhāskara sa bukang-liwayway ay sinasabing nag-aalis ng mga kasalanang nalikha sa buong buhay.
Adhyaya 35
मेघनादतीर्थ-प्रादुर्भावः (Origin and Merit of Meghnāda Tīrtha)
Ang kabanatang ito ay nasa anyong diyalogo: tinanong ni Yudhiṣṭhira kung bakit nananatiling nakatatag si Mahādeva (Śiva) sa gitna ng tubig at hindi sa alinmang pampang; sumagot si Mārkaṇḍeya sa pamamagitan ng isang alamat ng pinagmulan ng banal na tīrtha. Noong Tretāyuga, nakatagpo ni Rāvaṇa ang dānava na si Maya sa rehiyong Vindhya at nalaman niyang ang anak nitong si Mandodarī ay nagsasagawa ng matinding tapas upang magkamit ng asawa. Hiniling ni Rāvaṇa at ibinigay sa kanya si Mandodarī bilang kabiyak; isinilang ang isang anak na ang dagundong na sigaw ay nagpayanig sa mga daigdig. Pinangalanan siya ni Brahmā na Meghnāda. Si Meghnāda ay nagsagawa ng mahihigpit na panata at sumamba kay Śaṅkara kasama si Umā. Dinala niya ang dalawang liṅga mula Kailāsa patimog, at sa Ilog Narmadā ay nagpaligo at nag-alay ng pagsamba. Nang tangkain niyang buhatin ang mga liṅga upang magtungo sa Laṅkā, isang dakilang liṅga ang nahulog sa Narmadā at nanatiling nakatatag sa gitna ng agos; may tinig na nag-utos na magpatuloy siya. Yumukod si Meghnāda at umalis. Mula noon, ang tīrtha ay sumikat bilang Meghnāda (dating tinatawag na Garjana). Ipinapahayag ang phalaśruti: ang pagligo at pananatili nang isang araw at isang gabi ay may gantimpalang tulad ng Aśvamedha; ang piṇḍadāna ay katumbas ng bunga ng sattra; ang pagpapakain sa isang Brahmin ng pagkaing may anim na lasa ay nagbibigay ng di-nasisirang merit; at ang kusang pagpanaw doon ay nagdudulot ng paninirahan sa daigdig ni Śaṅkara hanggang sa pagkalusaw ng sansinukob.
Adhyaya 36
दारुतीर्थमाहात्म्य (Darutīrtha Māhātmya) — Origin Narrative and Pilgrimage Merits
Ang kabanatang ito ay nasa anyong diyalogong nagtuturo. Sinasagot ni Mārkaṇḍeya ang tanong ni Yudhiṣṭhira tungkol sa Darutīrtha, isang dakilang tīrtha sa Ilog Narmadā. Sa unang bahagi, ibinibigay ang pinagmulan: si Mātali—ang karwaheng tagapagmaneho na kaugnay ni Indra—ay minsang nagsumpa sa kanyang anak, kaya ang napinsala ay naghanap ng kanlungan kay Indra. Inutusan ni Indra ang mahabang paninirahang may tapas sa pampang ng Narmadā, na may debosyon kay Maheśvara (Śiva), at ipinahayag na siya’y muling isisilang bilang bantog na ascetic na si Dāruka; at magpapaunlad din ng bhakti sa Kataas-taasang Diyos na inilalarawan sa mga pangalang Vaiṣṇava bilang “may hawak ng śaṅkha-cakra-gadā,” upang makamtan ang siddhi at mabuting hantungan pagpanaw. Sa ikalawang bahagi, itinatakda ang paraan ng paglalakbay-dambana at ang mga bunga nito. Ang pilgrim na malinis na naliligo, nagsasagawa ng sandhyā, sumasamba kay Śiva, at nag-aaral ng Veda ay nagkakamit ng dakilang meritong inihahambing sa Aśvamedha. Ang pagpapakain sa mga brāhmaṇa ay may mataas na gantimpala; at ang pagligo, pagbibigay, japa, homa, svādhyāya, at pagsamba sa diyos ay nagiging ganap na mabisa kapag ginagawa nang may dalisay na layon.
Adhyaya 37
देवतीर्थमाहात्म्यम् (Devatīrtha Māhātmya: The Glory of Devatīrtha on the Narmadā)
Ang kabanatang ito ay isang teolohikong pag-uusap ng pantas na si Mārkaṇḍeya at ni Haring Yudhiṣṭhira tungkol sa pinagmulan at kahalagahang ritwal ng Devatīrtha, isang “walang kapantay” na tīrtha sa Ilog Narmadā (Revā). Nagsisimula ito sa tagubilin na dalawin ang Devatīrtha, sapagkat ang tatlumpu’t tatlong diyos ay nagkamit ng sukdulang tagumpay matapos maligo roon. Itinanong ni Yudhiṣṭhira kung paanong ang mga diyos, na minsang natalo ng mas malalakas na daitya, ay muling nagtagumpay sa pamamagitan lamang ng pagligo sa pook na iyon. Isinalaysay ni Mārkaṇḍeya na si Indra at ang mga deva ay napaurong sa digmaan, nagdalamhati at nahiwalay sa kanilang mga pamilya, kaya’t humingi sila ng kanlungan kay Brahmā. Itinuro ni Brahmā na ang lunas laban sa daitya ay ang pagsasagawa ng tapas (mahigpit na pagninilay at pag-aayuno) sa pampang ng Narmadā; ang tapas ang pinakamataas na lakas, at walang mantra o gawa ang makapapantay sa kapangyarihang naglilinis ng tubig ng Revā na sumisira ng kasalanan. Pinangunahan ni Agni, nagtungo ang mga deva sa Narmadā at nagsagawa ng matinding tapas hanggang makamit ang siddhi; mula noon, kinilala sa tatlong daigdig ang pook bilang Devatīrtha, tagapuksa ng lahat ng kasalanan. Itinatakda rin ang wastong asal at bunga: ang taong may pagpipigil at naliligo roon nang may debosyon ay tumatanggap ng bungang “gaya ng perlas”; ang pagpapakain sa mga Brahmin ay nagpaparami ng kabutihang-loob; at ang presensya ng banal na bato (devaśilā) ay lalo pang nagpapataas ng puṇya. May binabanggit na ilang pagtalima kaugnay ng kamatayan (pagpanaw sa pagtalikod, pagpasok sa apoy) na inuugnay sa matagal o marangal na hantungan. Sa tīrtha na ito, ang pagligo, japa, homa, svādhyāya, at pagsamba ay nagiging “di-nasisira” ang bunga. Sa phalaśruti, ang bumibigkas o nakikinig sa salaysay na nag-aalis ng kasalanan ay lumalaya sa pagdurusa at tumutungo sa banal na daigdig.
Adhyaya 38
गुहावासी-नर्मदेश्वर-उत्पत्ति (Guhāvāsī and the Origin of Narmadeśvara)
Ang kabanatang ito ay nasa anyong diyalogo: tinanong ni Yudhiṣṭhira si Mārkaṇḍeya kung bakit si Mahādeva, na iginagalang bilang jagad-guru, ay nanahan nang matagal sa isang yungib (guhā). Isinalaysay ni Mārkaṇḍeya ang pangyayari noong Kṛtayuga sa malaking āśrama sa gubat ng Dāruvana, na tinitirhan ng mga disiplinadong tagasunod mula sa iba’t ibang āśrama. Naglalakbay si Śiva kasama si Umā; sa pag-uudyok ni Umā, nag-anyong parang Kāpālika na ascetic—gusot na buhok, balot ng abo, balat ng tigre, mangkok na bungo, at ḍamaru—at pumasok sa gubat, kaya nayanig ang isipan ng mga babae sa āśrama. Pagbalik ng mga Brahmin na ṛṣi at makita ang kaguluhan, nagkaisa sila at nagsagawa ng satya-prayoga (gawa ng katotohanan), na naging sanhi ng pagbagsak ng liṅga ni Śiva at pagyanig ng sansinukob. Dumulog ang mga diyos kay Brahmā; pinayuhan ng mga ṛṣi si Śiva tungkol sa lakas ng tapas at ng galit ng Brahmin, at humantong ang salaysay sa pakikipagkasundo at muling pagpapabanal. Pagkaraan, nagtungo si Śiva sa pampang ng Narmadā, nagsagawa ng dakilang panata bilang “Guhāvāsī,” at nagtatag ng liṅga roon—kaya tinawag na Narmadeśvara. Sa wakas, inilalahad ang mga tuntunin para sa tīrtha at phalaśruti: pagsamba, banal na pagligo, handog sa mga ninuno, pagpapakain sa mga Brahmin, pagbibigay-dāna, pag-aayuno sa ilang araw ng buwan, at iba pang pagtalima na nagdudulot ng tiyak na bunga at pag-iingat; maging ang pagbigkas at taimtim na pakikinig ay sinasabing may kapantay na bisa ng pagligo sa tīrtha.
Adhyaya 39
कपिलातीर्थमाहात्म्य (Kapilā-tīrtha Māhātmya: The Glory and Origin of Kapilā Tīrtha)
Binubuksan ang kabanatang ito sa pagtatanong ni Yudhiṣṭhira at sa paliwanag ng pantas na si Mārkaṇḍeya tungkol sa Kapilā-tīrtha sa Ilog Narmadā (Revā). Sa simula ay may maikling phalāśruti: ang pagligo sa Kapilā-tīrtha, kahit iyon lamang at ginawa nang may debosyon, ay sinasabing nakapapawi ng naipong karumihan at kasalanan. Hinihiling ni Yudhiṣṭhira ang salaysay ng pinagmulan ng tīrtha at ang kaugnayan nito sa kabanalan ng Narmadeśvara/Narmadā. Isinalaysay ni Mārkaṇḍeya na sa bukang-liwayway ng Kṛta-yuga, habang si Brahmā ay nakalubog sa pagninilay at ritwal, mula sa naglalagablab na kuṇḍa ay lumitaw ang maningning na anyo ni Kapilā na may katangiang apoy. Naghandog si Brahmā ng sunod-sunod na papuri, iniuugnay si Kapilā sa iba’t ibang kapangyarihang maka-Diyos at maging sa mga sukat ng panahon, bilang isang puwersang laganap sa kaayusan ng sansinukob. Nalugod si Kapilā at nagtanong sa layon; inatasan siya ni Brahmā na bumaba mula sa mataas na daigdig tungo sa daigdig ng tao para sa kapakanan ng mga nilalang. Dumako si Kapilā sa dalisay na Narmadā, nagsagawa ng matinding tapasya sa pampang, at sa gayon ay itinatag ang walang-kupas na katayuan ng tīrtha. Sumunod na tinugunan ang teknikal na tanong kung paano nananahan ang mga “daigdig” at mga diyos sa katawan ni Kapilā. Ibinigay ni Mārkaṇḍeya ang pagmamapa ng katawan at kosmos: ang iba’t ibang loka ay nakasalalay sa kanyang likod, at ang mga diyos at prinsipyong kosmiko ay nasa tiyak na bahagi (apoy sa bibig, Sarasvatī sa dila, hangin sa bahagi ng ilong, Śiva sa noo). Sa wakas, pinupuri ang pagsamba kay Kapilā sa tahanan; ang pradakṣiṇā at mga handog ay itinuturing na mapagkaloob ng merito; iniuutos ang pagligo, upavāsa (pag-aayuno), at tarpaṇa para sa mga ninuno, na may pangakong biyaya para sa mga ninuno at mga salinlahi. Muling pinagtitibay na ang pakikinig sa salaysay na ito ay nakapaglilinis din.
Adhyaya 40
Karañjeśvara Tīrtha Māhātmya (करञ्जेश्वरतीर्थमाहात्म्य) / The Glory of the Karañjeśvara Pilgrimage-Site
Ang kabanatang ito ay isang diyalogo: sinasagot ni Mārkaṇḍeya ang tanong ni Yudhiṣṭhira tungkol sa isang dakilang siddha na kaugnay ng tīrtha na Karañjeśvara. Inilalagay ang salaysay sa sinaunang talaangkanan: sa Kṛta-yuga, ipinakikilala ang isip-na-ipinanganak na rishi na si Marīci, kasunod si Kaśyapa, at ang balangkas ng lahi sa pamamagitan ng mga anak na babae ni Dakṣa gaya nina Aditi, Diti, at Danu. Mula sa linya ni Danu isinilang ang isang daitya na si Karañja, inilarawang may mapalad na mga tanda at nagsagawa ng matinding tapas sa pampang ng Ilog Narmadā, na may mahabang pag-aayuno at disiplinadong pagkain. Nagpakita si Śiva (Tripurāntaka) kasama si Umā at nagkaloob ng biyaya; hiniling ni Karañja na ang kanyang mga inapo ay maging nakahilig sa dharma. Pag-alis ng Diyos, itinatag ni Karañja ang isang dambanang Śiva na may pangalang Karañjeśvara. Pagkaraan ay binibigkas ang phalaśruti: ang pagligo sa tīrtha ay nag-aalis ng kasalanan; ang handog sa mga ninuno ay nagdudulot ng gantimpalang tulad ng Agniṣṭoma; ang ilang austeridad (kabilang ang pag-aayuno) ay humahantong sa Rudra-loka; at ang pagkamatay sa apoy o tubig sa pook na iyon ay itinuturing na sanhi ng mahabang pananatili sa tahanan ni Śiva at mapalad na muling pagsilang na may karunungan, kalusugan, at kasaganaan. Nagtatapos ang kabanata sa pagpupuri sa pagbasa/pakikinig at sa pagbasa sa konteksto ng śrāddha bilang pinagmumulan ng di-nasisirang merit.
Adhyaya 41
कुण्डलेश्वरतीर्थमाहात्म्य (Kundaleśvara Tīrtha Māhātmya)
Ang adhyāya na ito ay naglalahad ng banal na pag-uusap ng isang rishi at isang hari. Itinuro ni Mārkaṇḍeya kay Yudhiṣṭhira ang dakilang dambana ng Kuṇḍaleśvara at ibinigay ang pinagmulan nito: noong Tretāyuga, si Viśravā (mula sa linya ni Pulastya) ay nagsagawa ng mahabang tapas at nagkaanak kay Dhanada (Vaiśravaṇa/Kubera), na itinalaga bilang tagapangalaga ng kayamanan at isang lokapāla. Mula sa angkang iyon lumitaw ang yakṣa na si Kuṇḍa/Kuṇḍala. Matapos humingi ng pahintulot sa mga magulang, nagsagawa siya ng matinding austeridad sa pampang ng Narmadā—pagtiis sa init, ulan, lamig, pagdidisiplina ng hininga, at mahabang pag-aayuno. Nalugod si Śiva (Vṛṣavāhana) at nagkaloob ng biyaya: si Kuṇḍala ay naging di-matatalong tagasunod, malayang nakagagalaw sa bisa ng pabor ng yakṣādhipa. Pag-alis ni Śiva patungong Kailāsa, itinatag ni Kuṇḍala ang diyos bilang “Kuṇḍaleśvara”, pinalamutian at sinamba ang liṅga, at pinarangalan ang mga brāhmaṇa sa pagkain at mga handog. Sa phalaśruti, sinasabing ang pag-aayuno at pagsamba sa tīrtha ay nag-aalis ng kasalanan; ang dāna ay nagdudulot ng ligaya sa langit; ang pagligo at pagbigkas kahit isang ṛk ay nagbibigay ng ganap na bunga; at ang pag-aalay ng baka ay nagkakaloob ng mahabang pananatili sa langit ayon sa dami ng balahibo nito, hanggang sa marating ang kaharian ni Maheśa.
Adhyaya 42
पिप्पलादचरितं पिप्पलेश्वरतीर्थमाहात्म्यं च | Pippalāda’s Account and the Māhātmya of Pippaleśvara Tīrtha
Isinalaysay ni Mārkaṇḍeya, bilang tugon sa tanong ni Yudhiṣṭhira, ang pinagmulan ng Pippaleśvara. Nagsisimula ito sa matinding pag-aayuno at pagninilay (tapas) ni Yājñavalkya at sa isang suliraning pang-etikang pampamilya na kinasangkutan ng kanyang kapatid na babaeng balo, na humantong sa pagsilang ng isang sanggol at sa pag-iwan dito sa ilalim ng punong aśvattha (pippala). Nabuhay ang bata, lumaki, at tinawag na Pippalāda. Sumunod ang isang tagpong kosmolohikal at moral kay Śanaiścara (Saturn), na nakiusap na palayain mula sa galit ni Pippalāda; dito itinakda ang hangganan na hindi dapat pahirapan ni Saturn ang mga bata hanggang labing-anim na taon, bilang tuntuning itinatag sa loob ng alamat. Lumala ang poot ni Pippalāda at lumikha ng mapanirang kṛtyā laban kay Yājñavalkya; ang pantas ay naghanap ng kanlungan sa iba’t ibang banal na daigdig hanggang sa wakas ay pinangalagaan ni Śiva at nalutas ang pangyayari. Nagsagawa si Pippalāda ng mahigpit na tapas sa pampang ng Ilog Narmadā, humiling na manatili si Śiva sa tīrtha at itinatag ang pagsamba. Nagtatapos ang kabanata sa mga tagubilin sa paglalakbay-dambana: snāna (banal na paliligo), tarpaṇa, pagpapakain sa mga Brāhmaṇa, at Śiva-pūjā; may malinaw na pahayag ng gantimpala (na inihahambing pa sa Aśvamedha) at phalaśruti na ang pagbigkas o pakikinig ay sumisira ng kasalanan at nag-aalis ng masasamang panaginip.
Adhyaya 43
Vimalēśvara–Puṣkariṇī–Dīvakara-japa and Revā/Narmadā Purificatory Doctrine (विमलेश्वर-तीर्थमाहात्म्यं तथा दिवाकरजपः)
Ang kabanatang ito ay isang aral na diyalogo kung saan itinuturo ni Mārkaṇḍeya kay Yudhiṣṭhira ang sunod-sunod na gawi sa mga tīrtha at ang mga bungang ipinangako. Una, iniuutos ang pagdalaw sa Vimalēśvara at binibigyang-diin ang “devśilā,” isang banal na bato/altar na sinasabing hinubog ng mga diyos; ang pagligo roon at paggalang sa mga Brahmin ay nagdudulot ng di-mauubos na kabutihang-loob kahit maliit ang handog. Kasunod, binabanggit ang mga dāna bilang paglilinis: ginto, pilak, tanso, hiyas/perlas, lupa, at mga baka. Matindi ang paglalahad ng phala: ang mamatay sa tīrtha ay magdudulot ng paninirahan sa daigdig ni Rudra hanggang sa pagkalusaw ng sansinukob; at ang disiplinadong pagpanaw (pag-aayuno, pagpasok sa apoy, o pagpasok sa tubig) sa pook na iyon ay sinasabing humahantong sa pinakamataas na kalagayan. Lumalawak ang turo sa debosyon sa Araw sa isang nagpapadalisay na puṣkariṇī, na nagtatakda ng japa—kahit isang ṛc o isang pantig lamang—na inuugnay sa bunga ng Veda at pagkalaya sa karumihan; ang puṇya ay sinasabing dumarami nang koṭi-guṇa kapag wasto ang pagsasagawa. Sa ikalawang bahagi, ibinibigay ang mga pamantayang etikal sa disiplina sa huling yugto ng buhay para sa iba’t ibang varṇa (Brahmin, Kṣatriya, Vaiśya, Śūdra): pagpipigil sa pagnanasa at galit, pagsunod sa śāstra, at paglilingkod sa Banal; ang paglihis ay iniuugnay sa mga impiyerno at mababang kapanganakan. Nagtatapos ito sa papuri sa Revā/Narmadā bilang ipinanganak kay Rudra at tagapagligtas ng lahat, at sa isang maikling pang-araw-araw na mantra para sa gumigising at ritwal na “humahaplos sa lupa,” upang parangalan ang ilog bilang tagapaglinis at tagapag-alis ng kasalanan.
Adhyaya 44
शूलभेदतीर्थमाहात्म्य (Śūlabheda Tīrtha Māhātmya) — The Glory of the Śūlabheda Pilgrimage-Site
Ang kabanatang ito ay isang aral na diyalogo: sinasagot ni Mārkaṇḍeya ang tanong ni Yudhiṣṭhira tungkol sa landas tungo sa paglaya. Itinatampok ang isang pinakamataas na tīrtha sa timog na pampang ng Ilog Revā, na itinatag ni Śūlapāṇi (Śiva) para sa mga taong naghahangad ng mokṣa. Matatagpuan ito sa/kalapit ng bundok na tinatawag na Bhṛgu, nakalagay sa tuktok at kilala sa tatlong daigdig bilang Śūlabheda. Ipinapaliwanag ang antas-antás na paglilinis: ang mga pagkukulang sa salita, isip, at katawan ay napapawi sa pamamagitan ng kīrtana (taimtim na pagpupuri) at darśana (pagdalaw at pagtanaw) sa tīrtha; ang sagradong saklaw ay limang krośa, at nagbibigay ito ng bhukti at mukti. Sumusunod ang isang alamat tungkol sa banal na tubig: isang agos ng Gaṅgā na inuugnay sa Bhogavatī (daigdig sa ilalim) ang sinasabing sumibol at naging daloy na pumupuksa ng kasalanan, kaugnay ng “pagbutas/paghati” (bheda) ng triśūla. Binabanggit din si Sarasvatī na nahulog sa isang kuṇḍa sa lugar kung saan hinati ng triśūla ang bato, kaya’t lumilitaw ang temang “pagpapawalang-sala sa sinaunang kasalanan” (prācīna-aghavimocanī). Ipinapahayag din ang paghahambing: kahit ang mga tanyag na tīrtha tulad ng Kedāra, Prayāga, Kurukṣetra, at Gayā ay hindi ganap na kapantay ng Śūlabheda. Itinatakda ng kabanata ang mga gawaing śrāddha (handog na piṇḍa at tubig), ang palagiang pag-inom ng tubig sa lugar, at ang paggalang sa karapat-dapat na brāhmaṇa nang walang pagkukunwari o galit; binabanggit din ang labintatlong-araw na dāna na may pinalaking gantimpala. Sa paglalakbay ng debosyon, may darśana kay Gaṇanātha/Gajānana at paggalang kay Kambalakṣetrapa, saka pagsamba kay Mahādeva (Śūlapāṇi), kay Umā, at kay Mārkaṇḍeśa na nananahan sa yungib. Ang pagpasok sa guhā at pagbigkas ng “tatlong-pantig” na mantra ay iniuugnay sa pagkamit ng bahagi ng bisa ng Nīlaparvata; ang lugar ay inilalarawang sarvadevamaya at kaugnay ng dakilang koṭiliṅga. Sa wakas, ibinibigay ang mga palatandaan ng pagpapatunay (pratyaya): sa pagligo ay maaaring makita ang kislap o paggalaw sa liṅga, at ang patak ng langis na hindi kumakalat—mga tanda ng kapangyarihan ng tīrtha. Nagtatapos ito sa diin sa lihim na “mas lihim pa sa lihim,” sa ganap na pag-alis ng kasalanan, at sa phalaśruti na ang pakikinig o pag-alaala sa Śūlabheda nang tatlong ulit araw-araw ay nagpapadalisay sa loob at labas.
Adhyaya 45
अन्धकस्य रेवातटे तपोवरप्राप्तिः (Andhaka’s Austerity on the Revā Bank and the Granting of a Boon)
Inalala ni Markaṇḍeya ang isang naunang pagtatanong ni Haring Uttānapāda kay Maheśvara sa kapulungan ng mga ṛṣi at mga deva tungkol sa isang lubhang lihim at napakadakilang tīrtha, pati ang pinagmulan ng “Śūlabheda” at ang kadakilaan ng pook. Sumagot si Īśvara sa pamamagitan ng pagpapakilala sa daitya na si Andhaka—napakalakas, mapagmataas, at naghahari nang walang kalaban. Nagpasya si Andhaka na palugdan si Mahādeva kaya nagtungo siya sa pampang ng ilog Revā at nagsagawa ng apat na antas ng tapas na lalong tumitindi sa paglipas ng mga milenyo: pag-aayuno, pamumuhay sa tubig lamang, pag-inom/pagkain ng usok, at matagal na disiplina ng yoga, hanggang sa maging buto at balat na lamang. Ang tindi ng kanyang pag-austeridad ay umabot sa Kailāsa; nagtanong si Umā sa di-karaniwang higpit nito at nag-alinlangan sa pagbibigay ng biyaya nang napakabilis. Dumalaw sina Śiva at Umā sa ascetic, at inalok ni Śiva ang isang boon. Hiningi ni Andhaka ang tagumpay laban sa lahat ng deva; tumanggi si Śiva dahil hindi ito nararapat at hinimok siyang humiling ng iba. Bumagsak si Andhaka sa kawalan ng pag-asa; pinaalalahanan ni Umā na ang pagpapabaya sa isang deboto ay makasisira sa dangal ni Śiva bilang tagapangalaga ng bhakti. Kaya itinakda ang isang kompromisong biyaya: magagapi ni Andhaka ang mga deva maliban kay Viṣṇu, at hindi niya magagapi si Śiva. Naibalik ang lakas ni Andhaka at tinanggap niya ito; nagbalik si Śiva sa Kailāsa, at natapos ang aral na kaugnay ng tīrtha tungkol sa tapas, pagnanasa, at wastong hangganan ng mga biyaya.
Adhyaya 46
अन्धकस्य स्वपुरप्रवेशः स्वर्गागमनं च (Andhaka’s Return, Ascent to Heaven, and the Abduction of Śacī)
Isinalaysay ni Mārkaṇḍeya na ang Daitya na si Andhaka, na pinalakas ng biyaya ni Śambhu (Śiva), ay nagbalik sa sariling lungsod at sinalubong ng bayan sa masiglang pagdiriwang: pinalamutian ang mga liwasan, inayos ang mga hardin at tangke ng tubig, pinarangalan ang mga templo, binigkas ang mga Veda at mga mapalad na awit, namigay ng handog, at nagsaya ang pamayanan. Namuhay siya sa kasaganaan at kapangyarihan. Nang malaman ng mga Deva na dahil sa biyaya ay halos di siya matalo, sama-sama silang lumapit kay Vāsava (Indra) upang humingi ng kanlungan. Habang sila’y nagbabalak, si Andhaka na lalong mapangahas ay umakyat mag-isa sa mahirap na tuktok ng Meru at pumasok sa pinatibay na kaharian ni Indra na parang kanya. Natakot si Indra at hindi makakita ng tagapagtanggol ng Svarga, kaya’t tinanggap niya si Andhaka at ipinakita ang mga kayamanang makalangit ayon sa hiling nito: si Airāvata, Uccaiḥśravas, si Urvaśī at iba pang apsara, mga bulaklak na Pārijāta, at musika. Sa gitna ng pagtatanghal, napako ang tingin ni Andhaka kay Śacī; dinukot niya ang asawa ni Indra at lumisan, kaya sumiklab ang labanan. Ipinakita ng digmaan na napaurong ang mga Deva sa nag-iisang lakas ni Andhaka, at na ang kaayusan ng sansinukob ay nayayanig kapag ang kapangyarihang dulot ng biyaya ay sinabayan ng di-mapigil na pagnanasa at pamimilit.
Adhyaya 47
अन्धकविघ्ननिवेदनम् — The Devas Seek Refuge from Andhaka
Ang adhyayang ito ay parang ulat ng krisis at tugon ng banal. Isinalaysay ni Mārkaṇḍeya na ang mga deva, sa pangunguna ni Indra, ay nagtungo sa Brahmaloka sakay ng maringal na mga sasakyan, nagpatirapa at naghandog ng paggalang kay Brahmā. Pinuri nila si Brahmā at inilahad ang kanilang dalamhati: tinalo sila ng makapangyarihang asura na si Andhaka, inagaw ang kanilang yaman at mga hiyas, at sapilitang kinuha ang kabiyak ni Indra. Nagmuni si Brahmā at sinabi ang mahalagang hangganan: si Andhaka ay “avadhya” para sa mga deva—hindi madaling mapatay ng mga deva dahil sa naunang mga biyaya o batas ng kosmos. Kaya’t ang mga deva, kasama si Brahmā sa unahan, ay lumapit kay Viṣṇu (Keśava/Janārdana), umawit ng mga himno at sumuko sa Kanyang kanlungan. Tinanong ni Viṣṇu ang sanhi, at nang marinig ang kanilang paghamak, nangako Siyang papatayin ang gumagawa ng kasamaan saan man ito naroroon—sa ilalim ng daigdig, sa lupa, o sa langit. Tumindig Siya na tangan ang kabibe, diskos, pamalo, at busog, pinanatag ang mga deva at inutusan silang magbalik sa kanilang mga tahanan—wakas na may pangakong banal na pag-iingat at nalalapit na pagbabalik ng kaayusan.
Adhyaya 48
अन्धकस्य विष्णुस्तुतिः शिवयुद्धप्राप्तिः च (Andhaka’s Hymn to Viṣṇu and the Provocation of Śiva for Battle)
Nagsisimula ang kabanata sa pagtatanong ng hari kung nasaan si Andhaka at ano ang ginagawa niya matapos supilin ang mga deva. Ipinaliwanag ni Mahādeva na si Andhaka ay pumasok sa pātāla (daigdig sa ilalim) at abala sa mapanirang gawain. Dumating si Keśava (Viṣṇu) na may busog at gumamit ng āgneya astra; tumugon si Andhaka sa makapangyarihang vāruṇa astra, kaya’t nagkaroon ng palitan ng mga banal na sandata. Lumitaw si Andhaka sa landas ng palaso, hinamon si Janārdana at nagpalala sa pananalita; ngunit nang madaig sa malapítang labanan, nagbago siya mula sa paghamon tungo sa sāma (mapagpayapang pakikitungo) at naghandog ng mahabang stuti kay Viṣṇu, tinatawag ang iba’t ibang anyo gaya nina Narasiṃha, Vāmana, at Varāha, at pinupuri ang habag ng Diyos. Nalugod si Viṣṇu at nag-alok ng biyaya; hiniling ni Andhaka ang isang dalisay at maringal na digmaan upang makaaakyat sa mas mataas na mga daigdig. Tumanggi si Viṣṇu na makipaglaban at itinuro siya kay Mahādeva, pinayuhang yugin ang tuktok ng Kailāsa upang pukawin ang galit ni Śiva. Sinunod ito ni Andhaka at nagkaroon ng mga pagyanig sa sansinukob; nagtanong si Umā sa mga masamang palatandaan, at nagpasyang harapin ni Śiva ang salarin. Inihanda ng mga deva ang banal na karwahe; sumulong si Śiva at nagsimula ang malaking digmaan, kung saan ang sunod-sunod na astras (āgneya, vāruṇa, vāyavya, sārpa, gāruḍa, nārasiṃha) ay nagkakansela sa isa’t isa. Umigting ang labanan hanggang sa suntukan; pansamantalang napigil si Śiva ngunit nakabawi at tinamaan si Andhaka ng dakilang sandata at naitulos sa śūla. Mula sa mga patak ng dugo ay lumitaw ang higit pang mga dānava, kaya tinawag ni Śiva si Durgā/Cāmuṇḍā upang inumin ang dugong bumabagsak at pigilan ang pagdami. Nang mapigil ang dagdag na panganib, pinuri ni Andhaka si Śiva, at pinagkalooban siya: isinama siya sa mga gaṇa ni Śiva bilang Bhṛṅgīśa, tanda ng paglipat mula sa marahas na kaaway tungo sa pagpapasakop sa kaayusang kosmiko.
Adhyaya 49
Śūlabheda Tīrtha-Māhātmya (The Glory of the Śūlabheda Pilgrimage Site)
Isinalaysay ni Mārkaṇḍeya na matapos mapuksa ni Mahādeva si Andhaka, bumalik si Śiva kasama si Umā sa Kailāsa. Nagtipon ang mga diyos at inutusan silang maupo nang ayon sa kaayusan. Ipinaliwanag ni Śiva na bagaman patay na ang demonyo, nananatiling marumi at may bahid ang Kanyang trident (triśūla) at hindi ito luminis sa karaniwang mga pagtalima lamang; kaya nagpasya Siya, kasama ang mga diyos, na magsagawa ng masusing paglalakbay sa mga tīrtha. Nagpaligo Siya sa maraming banal na pook mula Prabhāsa hanggang sa rehiyong Gaṅgā-sāgara ngunit hindi pa rin nakamit ang ninanais na kadalisayan, kaya nagtungo Siya sa Revā (Narmadā), naligo sa magkabilang pampang, at umabot sa bundok na kaugnay ni Bhṛgu. Doon, sa pagod na paghinto, natukoy ni Śiva ang isang lugar na natatanging kaakit-akit at may tanda ng pambihirang kabanalan. Tinuhog Niya ang bundok gamit ang triśūla, lumikha ng bitak na bumaba nang malalim; at ang triśūla ay naging lantad na walang dungis, kaya naitatag ang dahilan ng kapangyarihang nagpapadalisay ng Śūlabheda. Lumitaw mula sa bundok si Sarasvatī bilang dakilang mapagpala, at nabuo ang ikalawang sangam (pagtatagpo ng tubig) na inihahambing, sa pamamagitan ng analohiya, sa tanyag na “puti at maitim” na pagsasanib sa Prayāga. Itinatag ni Brahmā ang marangal na liṅga (Brahmeśa/Brahmeśvara) na nag-aalis ng pagdurusa, at inilarawan si Viṣṇu na laging naroroon sa timog na bahagi ng pook. Inilalarawan ang sagradong topograpiya: ang guhit na ginawa ng dulo ng triśūla ay nagpadaloy ng tubig tungo sa Revā, at tinukoy ang pangalan at katangian ng tīrtha, kabilang ang “tubig-liṅga” at tatlong lawa/kuṇḍa na may umiikot na agos. Itinatakda ang mga tuntunin ng pagligo, mga pagpipiliang mantra (kabilang ang sampung-pantig na pormula at mga mantra ng Veda), at ang pamamaraang naaangkop sa lahat ng varṇa at sa babae’t lalaki. Inuugnay ang pagligo sa tarpaṇa, mga gawaing tulad ng śrāddha, at dāna; binabanggit din ang mga tagapagbantay (vināyaka at kṣetrapāla) at ang mga hadlang na sumasalubong sa may maling asal, kaya ang paglalakbay-dambana ay itinatanghal bilang disiplina ng etika. Sa phalāśruti, pinupuri ang pagdalisay, pag-alis ng mga kapintasan, at pag-angat ng mga ninuno sa pamamagitan ng wastong ritwal sa Śūlabheda.
Adhyaya 50
द्विजपात्रता-दानविधि-तीर्थश्राद्धकन्यादानोपदेशः (Eligibility of Brahmins, Ethics of Dāna, Tīrtha-Śrāddha, and Guidance on Kanyādāna)
Ang kabanatang ito ay isang teolohikong pag-uusap nina Uttānapāda at Īśvara. Una, itinatakda nito kung sino ang karapat-dapat tumanggap ng paggalang at dāna, at sa pamamagitan ng mga paghahambing ay sinasabing ang Brahmin na hindi nag-aaral ng Veda (anadhīyāna/anṛca) ay may pangalan lamang; ang handog sa kanya ay hindi nagbubunga ng ritwal na bisa. Kasunod ang talaan ng mga katangiang nag-aalis ng karapatan—mga paglabag sa asal, sa ritwal, at sa lipunan—na humahantong sa aral na ang dāna sa di-wastong tatanggap ay nagiging walang saysay. Pagkaraan, lumilipat ang turo sa pamamaraan ng tīrtha-śrāddha: pagpapanatili ng kalinisan matapos ang śrāddha sa tahanan, pagsunod sa mga hangganan at pag-iingat, paglalakbay sa tinukoy na tīrtha, pagligo, at pagsasagawa ng śrāddha sa ilang himpilan na may takdang alay, kabilang ang piṇḍa na may payasa, pulot at ghee. Ipinapaliwanag din ang phala: kasiyahan ng mga ninuno sa mahabang panahon at antas-antás na gantimpalang makalangit ayon sa uri ng dāna (sapin sa paa, higaan, kabayo, payong, bahay na may butil, tiladhenu, tubig at pagkain), na may matinding diin sa annadāna. Sa huli, tinatalakay ang kanyādāna bilang pinakadakila sa mga handog: ang nararapat na tatanggap ay mula sa mabuting angkan, may kabutihang-asal at may kaalaman. Kinokondena ang pagkomersiyo ng kasunduan sa pag-aasawa, at inuuri ang dāna kung ito’y ibinibigay nang di hinihingi, ibinibigay kapag inanyayahan, o ibinibigay dahil sa pamamalimos; nagtatapos sa babala laban sa pagbibigay sa di-karapat-dapat at sa maling pagtanggap ng mga kaloob.
Adhyaya 51
Śrāddha-kāla-nirṇaya, Viṣṇu-jāgaraṇa, and Markaṇḍeśvara-guhā-liṅga Māhātmya (Ritual Timing and Cave-Shrine Observances)
Ang kabanatang ito ay isang diyalogong teolohikal: tinanong ni Uttānapāda si Īśvara kung kailan nararapat isagawa ang śrāddha, dāna, at paglalakbay-pananampalataya. Sumagot si Īśvara sa pamamagitan ng pag-uuri ayon sa kalendaryo ng mga mapalad na panahon para sa śrāddha—mga pinangalanang tithi sa iba’t ibang buwan, paglipat ng ayana, aṣṭakā, saṅkrānti, vyatīpāta, at mga pagkakataong may eklipse—at ipinahayag na ang handog at dāna sa mga sandaling ito ay nagbubunga ng “akṣaya,” di-nauubos na gantimpala. Pagkaraan, lumipat ang aral sa disiplina ng debosyon: pag-aayuno sa Ekādaśī sa maliwanag na kalahati ng Madhu-māsa, pagpupuyat sa gabi malapit sa mga paa ni Viṣṇu, pagsamba sa pamamagitan ng insenso, ilawan, mga alay, mga garland, at pagbigkas ng mga naunang salaysay na banal; ang japa ng mga sūkta ng Veda ay inilalarawan bilang nagpapadalisay at nagliligtas. Itinatakda rin ang śrāddha sa umaga, na may maingat na paggalang sa mga brāhmaṇa at dāna ayon sa kakayahan—ginto, baka, kasuotan—na nangangakong pangmatagalang kasiyahan ng mga pitṛ. Kasunod ang landas ng paglalakbay: sa Trayodaśī, dinadalaw ang isang liṅga sa loob ng yungib, kinikilalang Markaṇḍeśvara, na itinatag ng pantas na Markaṇḍeya matapos ang mahigpit na tapas at yogic na pagsasanay. Sa yungib, iniuutos ang pagligo, upavāsa, pagpipigil ng pandama, pagpupuyat, pag-aalay ng ilawan, pagpapaligo sa diyos sa pañcāmṛta/pañcagavya, at malawak na mantra-japa (kabilang ang bilang ng Sāvitrī). Binibigyang-diin ang pātra-parīkṣā (pagtiyak sa karapat-dapat na tatanggap) at ang “handog sa isip” sa pamamagitan ng walong uri ng “bulaklak” na humahantong sa mga birtud: ahiṃsā, indriya-nigraha, dayā, kṣamā, dhyāna, tapas, jñāna, satya. Nagtatapos ito sa pinalawak na talaan ng dāna (sasakyan, butil, kagamitang pansaka, lalo na go-dāna), sa pagdakila ng di-mapapantayang bisa sa panahon ng eklipse, at sa pahayag na kung saan makikita ang baka, naroon ang lahat ng tīrtha; ang pag-alaala at pagbabalik sa tīrtha, o pagkamatay roon, ay itinuturing na paglapit kay Rudra.
Adhyaya 52
Dīrghatapā-āśrama and the Account of Ṛkṣaśṛṅga (दीर्घतपा-आश्रमः तथा ऋक्षशृङ्गोपाख्यानप्रस्तावः)
Binubuksan ng Kabanata 52 ang salaysay nang ipahayag ni Īśvara ang isang naunang kuwento tungkol sa isang dakilang asceta na, kasama ang kanyang sambahayan, ay nakamit ang langit; kaya humiling si Haring Uttānapāda na marinig ang buong pangyayari. Pagkaraan, inilalarawan ang Kāśī: sa paghahari ni Haring Citrasena, ang Vārāṇasī ay masagana—umaalingawngaw ang pagbigkas ng Veda, masigla ang kalakalan, at siksik ang mga templo at āśrama. Sa hilaga ng lungsod, sa loob ng Mandāravana, naroon ang tanyag na hermitage at ipinakikilala ang Brahmanong asceta na si Dīrghatapā, kilala sa matinding tapas. Ipinakikita rin na ang pag-aaseta ay maaaring umiral kasabay ng kaayusang pampamilya: naninirahan siya kasama ang asawa, anak na lalaki, at manugang na babae, at inaalalayan ng limang anak na lalaki. Ang bunso, si Ṛkṣaśṛṅga, ay sinanay sa Veda, nag-iingat ng brahmacarya, marangal ang asal, yogi, at payak sa pagkain. May natatanging motibo: kumikilos siya na tila anyong usa at nakikisalamuha sa mga kawan ng usa, ngunit araw-araw ay nagbabalik upang magbigay-galang at sumamba sa mga magulang—tanda ng disiplinadong paggalang sa magulang sa loob ng buhay-āśrama. Sa wakas, dahil sa tadhana (daiva-yoga), namatay si Ṛkṣaśṛṅga, na naghahanda sa susunod na pagninilay tungkol sa kapalaran, kabutihang-loob, at landas ng kabilang-buhay ng mga sambahayang asceta.
Adhyaya 53
चित्रसेन-ऋक्षशृङ्गसंवादः (King Citrasena and Sage Ṛkṣaśṛṅga: Accidental Injury and Ethical Remediation)
Ang kabanatang ito ay isang aral na salaysay na inilahad ni Īśvara bilang tugon kay Uttānapāda, at malinaw na sinasabi na ang taimtim na pakikinig ay nakapaglilinis ng pagkakasala. Si Haring Citrasena ng Kāśī, matuwid at makapangyarihan, ay lumabas upang mangaso kasama ang mga kaalyadong hari; ngunit dahil sa alikabok at kaguluhan sa gubat, nahiwalay siya sa kanyang mga kasama. Pagod sa gutom at uhaw, narating niya ang isang banal na lawa, naligo, nagsagawa ng tarpaṇa para sa mga pitṛ (ninuno) at mga deva, at sumamba kay Śaṅkara gamit ang mga lotus. Nakita niya ang maraming usa na nakahanay sa iba’t ibang ayos, at sa gitna nila ay nakaupo ang dakilang ascetic na si Ṛkṣaśṛṅga. Inakala ng hari na ito’y pagkakataong mangaso, kaya pinakawalan ang palaso at di-sinasadyang tinamaan ang pantas. Nagsalita ang pantas sa tinig ng tao; nabigla ang hari, umamin na hindi niya sinadya, at nag-alok na magpakasunog bilang pagtubos, sapagkat batid niyang ang brahmahatyā ay napakabigat na kasalanan. Tinanggihan ni Ṛkṣaśṛṅga ang gayong lunas at nagbabala na magdudulot iyon ng higit pang kamatayan sa mga pamilyang umaasa sa hari. Sa halip, inutusan niya ang hari na buhatin siya patungo sa āśrama ng kanyang mga magulang at magtapat sa ina bilang “pumapatay ng anak,” upang sila ang magtakda ng landas tungo sa kapayapaan. Dinala siya ng hari, ngunit sa paulit-ulit na paghinto, namatay si Ṛkṣaśṛṅga sa pamamagitan ng yogic na pagninilay. Isinagawa ng hari ang mga ritwal ng libing ayon sa tuntunin at nagluksa, na naghahanda sa mga susunod na turo tungkol sa pagsasaayos ng pagkakamali at pananagutang moral.
Adhyaya 54
अध्याय ५४ — शूलभेदतीर्थ-माहात्म्य तथा चित्रसेनस्य प्रायश्चित्त-मार्गः (Shūlabheda Tīrtha-Māhātmya and King Citraseṇa’s Expiatory Path)
Isinasalaysay ng kabanatang ito ang bigat ng sanhi at bunga sa dharma at ang pagwawasto sa pamamagitan ng banal na ritwal. Nagkasala nang mabigat si Haring Citraseṇa, na inihahambing sa brahmahatyā, sapagkat sa pagkalito habang nangangaso ay napatay niya si Ṛkṣaśṛṅga, anak ng ascetic na si Dīrghatapā. Nang siya’y lumapit upang magtapat, gumuho sa dalamhati ang sambahayan ng pantas: ang ina’y nagluluksa, nawalan ng malay at namatay; pati ang mga anak na lalaki at mga manugang ay namatay rin, na nagpapakita ng tindi ng karmang dulot ng karahasan laban sa buhay-tapas. Sa una’y kinondena ni Dīrghatapā ang hari, ngunit kalaunan ay nagbigay ng pagninilay: ang tao’y kumikilos sa udyok ng dating karma, subalit ang bunga ng gawa ay hindi maiiwasan. Itinakda niya ang tiyak na landas ng pag-ako at paglinis: dapat ipasunog ng hari ang mga labi ng buong pamilya at ilubog ang mga buto sa Śūlabheda tīrtha sa timog na pampang ng Ilog Narmadā, na kilala bilang tagapag-alis ng kasalanan at pagdurusa. Tinupad ni Citraseṇa ang paglalakbay na may pag-aayuno at pagpipigil—naglalakad, kaunti ang pagkain, paulit-ulit na pagligo—at humingi ng gabay sa mga rishi hanggang marating ang tīrtha na puspos ng pagsasagawa ng austeridad. Isang pangitain—isang nilalang na nabago dahil sa kapangyarihan ng tīrtha—ang nagpatunay sa bisa ng lugar. Inihain ng hari ang mga labi, naligo, nagsagawa ng tarpaṇa gamit ang tubig na may halong linga (sesame), at inilubog ang mga buto. Nagpakita ang mga yumao sa anyong makalangit na may mga sasakyang panglangit; si Dīrghatapā, na ngayo’y itinanghal, ay nagbasbas sa hari at nagpahayag na ang ritwal ay huwaran, nagdudulot ng kadalisayan at katuparan ng ninanais.
Adhyaya 55
Śūlabheda-Tīrtha Māhātmya (शूलभेदतीर्थमाहात्म्य) — The Glory of the Śūlabheda Sacred Ford
Nagtanong si Uttānapāda tungkol kay Haring Citraseṇa matapos masaksihan ang kapangyarihan ng isang tīrtha. Isinalaysay ni Īśvara na umakyat si Citraseṇa sa Bhṛgutunga at nagsagawa ng matinding tapas sa tabi ng isang kuṇḍa, na nagmumuni-muni kay Brahmā, Viṣṇu, at Maheśvara. Nagpakita mismo sina Rudra at Keśava, pinigil ang hari sa maagang pagtalikod sa katawan, at pinayuhang bumalik upang tamasahin ang nararapat na kasaganaan at mamuno nang walang sagabal. Ngunit itinakwil ni Citraseṇa ang mga pagkakapit sa kaharian at humiling na manatili roon magpakailanman ang banal na tatluhan, na gawing kasing-banal ng Gayāśiras ang pook, at na siya’y pagkalooban ng pamumuno sa mga gaṇa ni Śiva. Ipinagkaloob ni Īśvara ang biyaya: mananahan ang tatlong diyos sa Śūlabheda sa bahagyang anyo sa tatlong panahon; si Citraseṇa ay magiging gaṇādhipa na pinangalanang Nandi, may gampaning tulad ni Gaṇeśa at may unang karapatang sambahin malapit kay Śiva. Itinatakda ng kabanata ang paghahambing na bisa ng tīrtha—higit sa iba pa maliban sa Gayā—at inilalarawan ang sukat ng pook ng kuṇḍa para sa mga ritwal. Ipinapaliwanag din ang bisa ng śrāddha/piṇḍa: paglaya para sa mga ninuno, pakinabang kahit sa mga namatay nang mahirap at walang ritwal, paglilinis ng di-sinasadyang kasalanan sa simpleng pagligo, at mas mataas na bunga para sa pagtalikod sa mundo na ginawa roon. Sa huli, pinupuri ng phalaśruti ang pagbigkas, pakikinig, pagsulat, at pag-aalay ng māhātmya bilang nag-aalis ng kasamaan, nagbibigay ng ninanais, at nagdudulot ng paninirahan sa kaharian ni Rudra habang ang teksto’y nananatiling iniingatan.
Adhyaya 56
देवशिला-शूलभेद-तीर्थमाहात्म्य तथा भानुमती-व्रताख्यान (Devāśilā–Śūlabheda Tīrtha Māhātmya and the Bhānumatī Vrata Narrative)
Ang Adhyāya 56 ay isang tanong-sagot na pagtalakay sa pananampalataya. Itinanong ni Uttānapāda kung paano bumaba ang Gaṅgā at paano nabuo ang napakabanal na Devāśilā; kaya isinalaysay ni Īśvara ang pinagmulan ng sagradong pook: tinawag ng mga diyos si Gaṅgā, pinalaya siya ni Rudra mula sa kanyang nakabuhol na buhok (jaṭā), at lumitaw ang anyong “Devanadī” para sa kapakanan ng tao. Dito itinatag ang kalipunan ng tīrtha sa paligid ng Śūlabheda, Devāśilā, at pook ng Prācī Sarasvatī. Sumunod ang mga tagubilin sa ritwal: banal na pagligo, tarpaṇa, śrāddha kasama ang karapat-dapat na brāhmaṇa, pag-aayuno sa Ekādaśī, pagpupuyat (jāgaraṇa), pagbigkas/pagbasa ng Purāṇa, at dāna—bilang mga paraan ng paglilinis at pagbigay-kasiyahan sa mga ninuno. May mga kuwentong halimbawa: si Bhānumatī, balong anak ng Haring Vīrasena, ay tumanggap ng mahigpit na panata at naglakbay sa paglalakbay-dambana sa loob ng maraming taon (Gaṅgā → timog na ruta → rehiyon ng Revā → tīrtha sa tīrtha), at sa huli’y nanirahan nang disiplinado sa Śūlabheda/Devāśilā na may tuloy-tuloy na pagsamba at pag-aasikaso sa mga brāhmaṇa. Isa pang halimbawa ang gutom na mangangaso at ang kanyang asawa; sa pag-aalay ng bulaklak at prutas, pagtalima sa Ekādaśī, pakikilahok sa mga ritwal ng tīrtha, at pagsunod sa katotohanan at pagkakawanggawa, nabago ang kanilang kabuhayan tungo sa debosyon at kabutihan. Sa wakas, inilalahad ang mga bunga ng iba’t ibang dāna (til, ilawan, lupa, ginto, atbp.), itinataas ang brahmadāna bilang pinakadakila, at binibigyang-diin na ang bhāva o taos-pusong layon ang nagpapasya sa bunga.
Adhyaya 57
Padmaka-parva and the Śabara’s Liberation at Markaṇḍa-hrada (Revā Khaṇḍa, Adhyāya 57)
Ipinapakita ng kabanatang ito ang dalawang-bahaging aral na teolohikal. Una, isinasagawa ni Bhānumatī ang maayos na pagtalima sa Śaiva: pinapakain ang mga Brahmin, tumutupad ng upavāsa-niyama (pag-aayuno at disiplina), naliligo sa lawa ni Markaṇḍa (Markaṇḍasya hrada), at sumasamba kay Maheśvara—tinatawag ding Vṛṣabhadhvaja—sa pamamagitan ng pañcāmṛta, pabango, insenso, ilawan, handog, mga bulaklak, at magdamagang pagpupuyat (kṣapā-jāgaraṇa) na may pagbigkas ng Purāṇa, awit, sayaw, at mga himno. Pagkaraan, ipinaliwanag ng mga Brahmin na ang sandaling iyon ay ang pistang Padmaka, binanggit ang mga tanda ng tithi/nakṣatra/yoga/karana, at sinabi na ang mga kaloob, paghahandog sa apoy, at japa roon ay nagiging akṣaya—hindi nauubos na bunga. Ikalawa, lumilipat ang salaysay sa usaping etikal: nakatagpo ni Bhānumatī ang isang Śabara na naghahandang tumalon mula sa bundok na Bhṛgumūrdhan kasama ang asawa, hindi dahil sa agarang pagdurusa kundi dahil sa takot sa saṃsāra at pangambang nabigo siyang isabuhay ang dharma matapos makamit ang pagsilang bilang tao. Pinayuhan siya ni Bhānumatī na may panahon pa para sa dharma at paglilinis sa pamamagitan ng mga panata at pagbibigay. Tumanggi ang Śabara sa tulong na nakabatay sa yaman, dahil sa pangambang “utang sa pagkain/karumihan”: “ang kumakain ng pagkain ng iba ay kumakain ng kasalanan ng taong iyon,” at nanatiling matatag. Pinigil niya ang sarili gamit ang kalahating kasuotan, nagmuni kay Hari, at nahulog; makalipas ang kaunting sandali, siya at ang asawa ay nakitang umaakyat sa isang makalangit na sasakyang panghimpapawid, tanda ng paglaya at dakilang hantungan.
Adhyaya 58
Śūlabheda-tīrtha Māhātmya (Glory of the Śūlabheda Sacred Site)
Inilalahad ng Kabanata 58 ang tīrtha-māhātmya ng Śūlabheda sa maayos na daloy at nagtatapos sa phalaśruti. Tinanong ni Uttānapāda si Īśvara tungkol sa ginawa ni Bhānumatī at sa kahalagahan nito. Isinalaysay ni Īśvara na lumapit si Bhānumatī sa isang kuṇḍa, agad kinilala ang kabanalan nito, at tumugon sa wastong ritwal: tinipon at pinarangalan ang mga brāhmaṇa, nagbigay ng dāna ayon sa tuntunin, at pinatatag ang kanyang panata. Sumamba siya para sa pitṛs at devas, nanatiling mapagmasid sa itinakdang panahon (binanggit ang dalawang linggo sa Madhu-māsa), at sa araw ng amāvāsyā ay nagtungo sa may kabundukan. Pag-akyat sa tuktok, hiniling niya sa mga brāhmaṇa na ihatid ang mensahe ng pakikipagkasundo sa pamilya at mga kamag-anak, at ipinahayag na sa pamamagitan ng sariling tapas sa Śūlabheda ay iiwan niya ang katawan at makakamit ang kalagayang makalangit. Pumayag ang mga brāhmaṇa at naalis ang pag-aalinlangan. Inayos niya ang kasuotan at, sa iisang-tutok na pag-iisip, iniwan ang katawan; lumitaw ang mga dalagang makalangit at inanyayahan siyang sumakay sa banal na vimāna patungong Kailāsa, at siya’y umakyat sa harap ng mga nakasaksi. Tinapos ni Mārkaṇḍeya sa pagpapatunay ng pinagmulan ng salaysay at sa matibay na phalaśruti: ang debotong pagbasa o pakikinig—sa tīrtha man o kahit sa templo—ay nagpapalaya sa mabibigat at matagal nang naipong kasalanan; maraming paglabag sa lipunan, ritwal, at pagtitiwala ang napuputol ng kapangyarihang “Śūlabheda”. May dagdag na gantimpala kapag binibigkas sa śrāddha habang kumakain ang mga brāhmaṇa, na nagpapasaya sa pitṛs; ang mga tagapakinig ay magkakamit ng mapalad na kagalingan, mahabang buhay, at mabuting pangalan.
Adhyaya 59
पुष्करिणीतीर्थमाहात्म्यं (Puṣkariṇī Tīrtha Māhātmya on the Revā’s Northern Bank)
Isinalaysay ni Mārkaṇḍeya ang isang puṣkariṇī (banal na lawa) na nakapapawi at nakapupuksa ng kasalanan, na dapat dalawin para sa paglilinis ng sarili. Matatagpuan ito sa hilagang pampang ng ilog Revā at itinuturing na lubhang mapalad sapagkat si Divākara (ang Araw), na kinikilalang vedamūrti—anyo ng Veda—ay sinasabing laging nananahan doon. Inihahambing ang bisa ng tīrtha sa Kurukṣetra, lalo na sa pagbibigay ng bunga ng lahat ng ninanais (sarvakāma-phala) at sa pagpapalago ng gantimpala ng dāna (dāna-vṛddhi). Pagkaraan, inilalahad ang mga pahayag ng kapakinabangan para sa iba’t ibang handog at pagtalima: pagligo sa panahon ng eklipse ng araw at pagsunod nito ng wastong dāna (kabilang ang mahahalagang bagay at mga alagang hayop), pag-aalay ng ginto/pilak sa mga brāhmaṇa na sinasabing dumodoble ang bunga sa loob ng labintatlong araw, at tarpaṇa gamit ang tubig na may halong linga upang masiyahan ang mga pitṛ at mga diyos. Ang śrāddha na may payasa, pulot, at ghee ay nagdudulot ng langit at di-nasisirang pakinabang para sa mga ninuno; gayundin ang mga alay na butil/prutas (akṣata, badara, bilva, iṅguda, tila) na nagbibigay ng di-mauubos na bunga. Ang pusod ng debosyon ay ang pagsamba sa Araw: pagligo, pūjā kay Divākara, pagbigkas ng Ādityahṛdaya, at Vedic japa (kahit isang ṛc/yajus/sāman) na nagkakaloob ng kabuuang bunga ng Veda, pagkalaya sa kasalanan, at pag-abot sa dakilang daigdig. Sa wakas, sinasabi na ang sinumang magwakas ng buhay doon ayon sa ritwal ay makakamtan ang kataas-taasang kalagayang kaugnay ng Araw.
Adhyaya 60
रवितीर्थ-आदित्येश्वर-माहात्म्य एवं नर्मदास्तोत्रफलम् (Ravītīrtha–Ādityeśvara Māhātmya and the Fruit of the Narmadā Hymn)
Ipinagpapatuloy ni Mārkaṇḍeya ang pagtuturo kay Yudhiṣṭhira sa pamamagitan ng pagpupuri kay Ādityeśvara at sa Ravītīrtha bilang isang pangunahing banal na pook na higit ang bisa kaysa sa mga tanyag na tīrtha. Isinasalaysay niya ang isang pangyayaring narinig niya sa kalapitan ni Rudra: sa panahon ng taggutom, nagtipon ang maraming ṛṣi sa pampang ng Narmadā at nakarating sa isang masukal na lupain ng tīrtha. Doon ay nakatagpo sila ng mga anyong nakapanghihilakbot (mga babae at lalaking may dalang panilo), na nag-uutos sa kanila na magtungo sa kanilang “mga panginoon” sa tīrtha. Naghandog ang mga ṛṣi ng mahabang himno kay Narmadā, pinupuri ang kanyang kapangyarihang maglinis at magtanggol. Nagpakita ang Diyosa Narmadā at nagkaloob ng pambihirang mga biyaya, kabilang ang isang bihirang katiyakan na nakatuon sa kalayaan (mokṣa). Sumunod, ipinakilala ang limang makapangyarihang lalaki na naliligo at sumasamba; ipinaliwanag nila na kahit mabibigat na kasalanan ay nalulusaw sa impluwensiya ng tīrtha. Nagsagawa sila ng pagsambang nakatuon kay Bhāskara (Araw) at panloob na pag-alaala kay Hari, at nagbunga ito ng isang pagbabagong nasaksihan ng mga ṛṣi. Itinatakda rin ng kabanata ang mga ritwal sa Ravītīrtha: pagdalaw sa panahon ng eklipse at sa mga mapalad na sandali ng kalendaryo, pag-aayuno, pagpupuyat sa gabi, pag-aalay ng ilawan, pakikinig sa Vaiṣṇava kathā at pagbigkas ng Veda, Gāyatrī-japa, paggalang sa mga brāhmaṇa, at pagbibigay ng mga handog—pagkain, ginto, lupa, kasuotan, tirahan, at sasakyan. Ipinapangako ng phalaśruti ang paglilinis at paninirahan sa daigdig ng Araw para sa tapat na nakikinig, at pinapayuhang maging maingat sa pagbabahagi ng mga lihim ng tīrtha sa mga taong may mabibigat na paglabag sa dharma.
Adhyaya 61
शक्रतीर्थ-शक्रेश्वर-माहात्म्य (Glory of Śakra-tīrtha and Śakreśvara)
Itinuro ni Mārkaṇḍeya ang tagapakinig sa isang lubhang mapagpala at banal na pook sa timog na pampang ng Ilog Narmadā na tinatawag na Śakra-tīrtha, na inilarawang tagapag-alis ng naipong kasalanan. Ipinapaliwanag ang kabanalan nito sa pamamagitan ng alamat ng pinagmulan: noon, si Indra (Śakra) ay nagsagawa roon ng mahigpit na pag-aayuno at matinding tapas, na may puspos na bhakti kay Maheśvara (Śiva). Nalugod si Umāpati at nagkaloob ng mga biyaya—ang paghahari bilang pinuno ng mga deva, kasaganaan ng kaharian, at lakas na manaig sa mga kaaway na inilalarawang dānavas. Pagkaraan ng salaysay, lumilipat ang kabanata sa tagubilin: iniuutos ang debosyonal na pag-aayuno sa Kārttika kṛṣṇa trayodaśī bilang paraan upang mapalaya sa kasalanan, pati yaong kaugnay ng masasamang panaginip, di-mabuting palatandaan, at mga pahirap na inuugnay sa mga kategoryang graha/śākinī. Ang darśana kay Śakreśvara ay sinasabing sumisira sa mga pagkakasalang naipon mula pa sa kapanganakan, at binabanggit din ang ilang paglabag na napapadalisay sa loob ng banal na kontekstong ito. Sa huli, itinatakda ang dāna—lalo na ang pag-aalay ng baka (o angkop na hayop na panghila) sa isang huwarang Brahmin—na gawin nang may bhakti ng sinumang nagnanais ng tahanan sa langit, at tinatapos sa maikling pahayag ng mga phalāni, ang mga ipinangakong bunga ng pook.
Adhyaya 62
क्रोडीतीर्थ-माहात्म्य (Kroḍī Tīrtha Māhātmya) — The Glory of the Kroḍīśvara Shrine
Sa Adhyaya 62, ibinibigay ni Mārkaṇḍeya ang patnubay sa isang hari tungkol sa pagdalaw sa dakilang pook na tinatawag na Kroḍīśvara. Unang isinasalaysay ang pinagmulan: matapos mapuksa ang mga puwersa ng dānava, nagtipon ang mga deva na puno ng tagumpay, tinipon ang mga naputol na ulo at inihandog sa tubig ng Ilog Narmadā habang inaalala ang ugnayang kamag-anakan; saka sila naligo, nagtatag kay Umāpati (Śiva), at sumamba para sa kapakanan at “tagumpay sa daigdig” (lokasiddhi). Dahil dito, nakilala sa lupa ang tīrtha bilang “Kroḍī,” na inilarawang tagapuksa ng kasalanan (pāpa-ghna). Itinatakda rin ang ritwal na pagsasagawa: pag-aayuno nang may debosyon sa ika-8 at ika-14 na araw ng buwan sa kapwa kalahati ng buwan; pagpupuyat sa gabi sa harap ni Śūlin na may banal na salaysay at pag-aaral ng Veda; pagsamba sa umaga kay Tridaśeśvara, pagpapaligo sa diyos sa pañcāmṛta, pagpapahid ng sandalwood, pag-aalay ng mga dahon at bulaklak, mantra-japa na nakaharap sa timog, at isang disiplinadong paglubog sa tubig. Iniuutos din ang pag-aalay ng tubig na nakaharap sa timog (tila-añjali) para sa mga yumao, śrāddha, at pagpapakain/pagkakaloob sa mga brāhmaṇa na may disiplina at nakatuon sa Veda; sinasabing dumarami ang gantimpalang espirituwal. Ayon sa phalaśruti, ang mamatay sa tīrtha ayon sa tuntunin ay maninirahan nang matagal sa Śivaloka habang ang mga buto ay nananatili sa tubig ng Narmadā; pagkatapos ay muling isisilang bilang mayaman, iginagalang, mabuti, at mahaba ang buhay, at sa huli’y maaalala ang tīrtha at makakamit ang pinakamataas na layon sa pagsamba kay Kroḍīśvara. Hinihikayat din ang pagtatayo ng dambana sa hilagang pampang ng Revā gamit ang tapat na yaman, bukás sa lahat ng varṇa at sa kababaihan ayon sa kakayahan; at nagtatapos na ang debotong pakikinig sa tīrtha-māhātmya na ito ay sumisira ng kasalanan sa loob ng anim na buwan.
Adhyaya 63
कुमारेश्वरतीर्थ-माहात्म्य (Kumāreśvara Tīrtha Māhātmya)
Itinuro ni Mārkaṇḍeya sa haring tagapakinig na magtungo sa dakilang Kumāreśvara, isang tanyag na tīrtha na malapit sa Agastyeśvara at nasa pampang ng ilog Narmadā. Ipinahahayag ng kabanata na ang pook na ito ay isang makapangyarihang tīrtha sa Narmadā. Isinasalaysay ang pinagmulan: noong unang panahon, si Ṣaṇmukha (Skanda) ay sumamba nang may matinding debosyon at nagkamit ng siddhi; naging pinuno siya ng hukbong makalangit at tagapagpasuko ng mga kaaway. Dahil sa halimbawang iyon, kinikilalang banal at mabisa ang lugar. Para sa mga peregrino, itinatakda ang disiplina: lumapit na may iisang tuon ng isip at pagpipigil ng mga pandama, lalo na sa pagtalima sa Kārttika caturdaśī at aṣṭamī. Kabilang sa mga ritwal ang paliligo/abhiṣeka kay Girijā-nātha (Śiva) gamit ang yogurt (curd), gatas, at ghee; pag-awit ng mga papuring debosyonal; at wastong piṇḍa-dāna, pinakamainam sa harap ng mga marurunong na brāhmaṇa na tapat sa ortodoksong tungkulin. Ipinapaliwanag ang gantimpala: anumang ibigay doon ay nagiging akṣaya (di-nasisira), ang tīrtha ay tila naglalaman ng lahat ng tīrtha, at ang darśana kay Kumāra ay nagdudulot ng puṇya. Sa huli, sinasabi ng phalāśruti na ang sinumang mamatay na kaugnay ng banal na kaayusang ito ay makakamit ang langit, bilang tunay na pahayag ng Panginoon.
Adhyaya 64
अगस्त्येश्वरतीर्थमाहात्म्य (Agastyeśvara Tīrtha-Māhātmya)
Sa adhyāya na ito, kinakausap ni Mārkaṇḍeya ang isang haring tagapakinig at itinuturo niya ang isang lubhang mapalad na tīrtha na tinatawag na Agastyeśvara, na inilalarawan bilang banal na pook na nakapag-aalis ng kasalanan at dungis ng asal. Inilalatag ng kabanata ang isang malinaw na programa ng ritwal: ang snāna o banal na pagligo sa pook, na tuwirang inuugnay sa pagkalaya mula sa mabibigat na pagkakasala, sa wika ng pagpapawalang-sala sa brahmahatyā. Itinatakda rin ang panahon: buwan ng Kārttika, kṛṣṇapakṣa, araw ng caturdaśī, upang pag-isahin ang oras, lugar, at pagsasagawa bilang iisang utos na etikal at panrelihiyon. Ipinag-uutos pa ang abhiṣeka sa diyos gamit ang ghee, habang nananatiling matatag sa samādhi at napipigil ang mga pandama (jite-indriya). Idinaragdag ang dāna: kayamanan, sapin sa paa, payong, kumot na may ghee, at pagpapakain sa lahat, na nagsasabing lalo pang dumarami ang bunga ng kabutihan. Ang aral: ang tunay na pagdalisay sa paglalakbay-dambana ay bunga ng pinagsamang disiplina, debosyon, at pagkakawanggawa—hindi ng paglalakbay lamang.
Adhyaya 65
Ānandeśvara-tīrtha Māhātmya (Glory of the Ānandeśvara Tīrtha)
Ang kabanatang ito ay nasa anyong diyalogo, kung saan itinuturo ni Mārkaṇḍeya kay Yudhiṣṭhira ang tungkol sa isang banal na pook sa pampang ng ilog Narmadā na tinatawag na Ānandeśvara. Ipinapaliwanag muna ang pinagmulan: matapos mapuksa ang mga demonyo, pinarangalan si Maheśvara (Śiva) ng mga diyos at iba pang nilalang; nag-anyong Bhairava Siya, kasama si Gaurī bilang kabiyak, at nagsayaw sa timog na pampang ng Narmadā. Mula sa pangyayaring ito, tinawag ang tīrtha na Ānandeśvara at kinilalang lugar ng paglilinis at pag-aalis ng karumihan. Pagkaraan, ibinibigay ang mga tagubilin sa pagsamba: inirerekomenda ang pagpu-pūjā sa Aṣṭamī, Caturdaśī, at Paurṇamāsī, kasama ang pagpapahid ng mababangong langis at paggalang sa mga brāhmaṇa ayon sa kakayahan. Iminumungkahi rin ang go-dāna (pag-aalay/pagkakaloob ng baka) at vastra-dāna (pagkakaloob ng kasuotan), at itinatakda ang pana-panahong śrāddha (lalo na ang trayodaśī sa Vasanta), na may mga handog na gaya ng inguda, badara, bilva, akṣata, at tubig. Sa phalaśruti, sinasabi na ang ganitong gawain ay nagbibigay ng pangmatagalang kasiyahan sa mga ninuno at nagpapatuloy ng lahi sa maraming kapanganakan, na itinatanghal ang ritwal bilang tungkuling dharmiko at kapakinabangang espirituwal sa malayong hinaharap.
Adhyaya 66
मातृतीर्थमाहात्म्य (Mātṛtīrtha Māhātmya: The Glory of the Mothers’ Pilgrimage Site)
Itinuro ni Mārkaṇḍeya kay Yudhiṣṭhira na magtungo sa walang kapantay na Mātṛtīrtha, na nasa malapit sa tagpuan ng mga tubig sa timog na pampang ng Ilog Narmadā. Ipinapakita ang kabanalan ng pook sa pamamagitan ng pinagmulan nito: ang mga Mātṛ, ang mga Banal na Ina, ay sinasabing nagpakita sa pampang ng ilog, at si Śiva—na inilalarawang si Umā ay kalahati ng Kanyang pagkatao at ang ahas ang Kanyang sagradong sinulid—ay tumugon sa panawagan ng pagtitipon ng mga Yoginī. Pinahintulutan ni Śiva na maging tanyag sa daigdig ang tīrtha at saka naglaho, kaya ang basbas ng Diyos ang naging saligan ng bisa ng lugar. Itinatakda rin ang pagtalima sa araw ng navamī (ika-9 na araw ng buwang lunar): ang debotong may pagpipigil at kalinisan ay mag-ayuno at sumamba sa loob ng saklaw ng mga Ina (mātṛ-gocara). Ang bunga ay debosyonal—nalulugod ang mga Mātṛ at si Śiva—at praktikal: para sa mga babaeng baog, nawalan ng anak, o walang anak na lalaki, dapat may gurong bihasa sa mantra at śāstra na magsimula ng ritwal na paliligo gamit ang sisidlang ginto na may limang hiyas at mga prutas; ang guro ay magpapaligo sa sisidlang tanso upang makamtan ang isang anak na lalaki. Sa wakas, sinasabi na anumang ninanais na pagninilayan ay matatamo, at walang tīrtha na hihigit sa Mātṛtīrtha.
Adhyaya 67
Luṅkeśvara/Liṅgeśvara Tīrtha Māhātmya and the Daitya Kālapṛṣṭha’s Boon
Sa Kabanata 67, isinalaysay ni Mārkaṇḍeya ang isang aral na nakasentro sa tīrtha. Ipinakikilala ang isang napakabanal at lubhang mapagpala na pook-paglalakbay na nasa tubig, ang Luṅkeśvara, na ipinaliliwanag din bilang Liṅgeśvara o “sparśa-liṅga” dahil sa bisa ng paghipo sa liṅga. Ang ubod ng kuwento ay ang krisis ng biyaya: ang daitya na si Kālapṛṣṭha ay nagsagawa ng matinding tapas, kabilang ang asetikong gawi ng “pag-inom ng usok,” kaya hinimok ni Pārvatī si Śiva na magbigay ng boon. Nagbabala si Śiva laban sa pagbibigay dahil sa pamimilit at sa panganib na moral ng maling pag-uudyok; gayunman, ipinagkaloob niya ang mapanganib na biyaya—sinumang mahawakan ng kamay ng daitya sa ulo ay magiging abo. Tinangka ng daitya na gamitin ito laban kay Śiva, at naganap ang paghabol sa iba’t ibang daigdig. Humingi si Śiva ng tulong; ipinadala si Nārada kay Viṣṇu. Sa pamamagitan ng māyā, nagpakita si Viṣṇu ng kaakit-akit na bukal at kakahuyang parang tagsibol at isang dalagang nakabibighani; nalinlang ang daitya ng pagnanasa at, ayon sa pahiwatig ng kaugalian, inilagay ang sariling kamay sa sariling ulo at agad na napahamak. Sa huli, binibigkas ang phalaśruti at mga tuntunin: ang pagligo o pag-inom ng tubig sa Luṅkeśvara ay sumisira ng kasalanan sa mga sangkap ng katawan at sa mahabang saklaw ng karma; ang pag-aayuno sa piling araw ng buwan at munting dāna sa mga pantas na brāhmaṇa ay nagpaparami ng merit; at binabanggit ang mga tagapagbantay na diyos na nag-iingat sa kabanalan ng pook.
Adhyaya 68
धनदतीर्थमाहात्म्य (Glory of Dhanada Tīrtha on the Southern Bank of the Narmadā)
Itinuro ni Mārkaṇḍeya kay Yudhiṣṭhira na magtungo sa tīrtha ni Dhanadā sa timog na pampang ng Ilog Narmadā, na pinupuri bilang tagapuksa ng lahat ng kasalanan at nagbibigay ng bunga na katumbas ng lahat ng tīrtha. Itinakda ang pagtalima: sa Trayodaśī ng maliwanag na kalahati ng buwan sa buwan ng Caitra, ang nagsasagawa ay dapat magpigil sa sarili, mag-ayuno, at magpuyat sa pagbabantay sa gabi. Ipinag-uutos ang ritwal na pagpapaligo kay “Dhanadā” gamit ang pañcāmṛta, pag-aalay ng lamparang ghee, at pagsuporta sa debosyon sa pamamagitan ng awit at mga instrumento. Sa bukang-liwayway, dapat parangalan ang mga karapat-dapat na Brahmin—may kakayahang tumanggap ng dāna, matatag sa pag-aaral at talakayang śāstra, sumusunod sa gawi ng śrauta/smārta, at may pagpipigil sa asal. Kabilang sa mga handog ang baka, ginto, kasuotan, sapin sa paa, pagkain, at maaari ring payong at higaan; sinasabing nag-aalis ito ng kasalanan sa tatlong kapanganakan. Ipinapakita ng phalāśruti ang pagkakaiba ng bunga ayon sa disposisyon: ang walang disiplina ay umaabot sa langit, ang may disiplina ay sa mokṣa. Ang dukha ay muling-muling nagkakamit ng pagkain; nagkakaroon ng likas na marangal na katayuan at nababawasan ang pagdurusa; at winawasak ng tubig ng Narmadā ang karamdaman. Natatanging merito ang pag-aalay ng kaalaman (vidyā-dāna) sa tīrtha ni Dhanadā, na nagdadala sa “daigdig ng Araw” na walang sakit; at ang masaganang pag-aalay sa Devadroṇī sa timog na pampang ng Revā ay nagkakamit ng “daigdig ni Śaṅkara” na walang dalamhati.
Adhyaya 69
Maṅgaleśvara-liṅga Pratiṣṭhā and Aṅgāraka-vrata (मङ्गलेश्वरलिङ्गप्रतिष्ठा तथा अङ्गारकव्रत)
Isinalaysay ni Mārkaṇḍeya ang sunod-sunod na paglalakbay ng mga deboto na humahantong sa dakilang Maṅgaleśvara. Itinatangi ng salaysay na si Bhūmiputra (Maṅgala/Aṅgāraka) ang nagtatag ng dambana, dahil sa hangaring ikabubuti ng lahat ng nilalang. Sa ika-14 na araw ng buwan, nagpakita si Śiva (Śaṅkara, Śaśiśekhara) bilang Maṅgaleśvara, tumugon sa matinding debosyon at nagkaloob ng biyaya. Humiling si Maṅgala ng walang patid na pabor sa bawat kapanganakan at pinagtibay na siya’y isinilang mula sa pawis ng katawan ni Śiva at nananahan sa hanay ng mga graha (mga planeta). Ninais din niyang kilalanin at sambahin siya ng mga diyos. Ipinagkaloob ni Śiva na sa pook na ito, ang Panginoon ay makikilala sa pangalan ni Maṅgala, at saka naglaho. Pagkaraan, itinatag ni Maṅgala ang liṅga at sinamba ito sa pamamagitan ng kapangyarihang yogiko. Pagkatapos ay tumuon ang kabanata sa mga tuntunin ng asal at panata: ang liṅga ng Maṅgaleśvara ay sinasabing nag-aalis ng pagdurusa. Ang marurunong ay dapat magbigay-lugod sa mga brāhmaṇa sa tīrtha, lalo na sa mga ritwal na kasama ang asawa, at isagawa ang panatang kaugnay ni Aṅgāraka. Inilalarawan ang mga handog sa pagtatapos ng panata para kay Śiva—baka/torong baka, pulang kasuotan, mga hayop na may takdang kulay, at mga bagay tulad ng payong, higaan, pulang kuwintas ng bulaklak at pampahid—na ibinibigay nang may kalinisan ng loob. Itinuturo rin ang śrāddha sa ika-4 at ika-8 tithi sa dalawang kalahati ng buwan, at ang pag-iwas sa pandarayang salapi. Ang bunga: kasiyahan ng mga ninuno sa loob ng isang yuga, mapalad na supling at muling pagsilang na may mabuting katayuan, ningning ng katawan dahil sa bisa ng tīrtha, at pagkapawi ng kasalanan para sa mga palagiang bumibigkas ng salaysay na ito nang may debosyon.
Adhyaya 70
Ravi-kṛta Tīrtha on the Northern Bank of Revā (रविणा निर्मितं तीर्थम् — रेवोत्तरतीरमाहात्म्यम्)
Isinalaysay ni Mārkaṇḍeya ang isang “lubhang maningning” na tīrtha sa hilagang pampang ng Revā (Narmadā), na iniuugnay kay Ravi—ang Araw. Itinatanghal ang pook na ito bilang daan ng pāpa-kṣaya (paglilinis at pagkapawi ng kasalanan) at bilang lugar ng patuloy na presensiya ng Bhāskara: sinasabing nananatili Siya roon sa pamamagitan ng isang bahagi ng Kanyang sarili (svāṁśena), nakalugar sa hilagang pampang sa loob ng tanawin ng Narmadā. Sumunod ang tuntuning pangkalendaryo: magsagawa ng banal na paliligo (snāna) sa mga takdang araw ng buwan, lalo na sa ika-anim (ṣaṣṭhī), ika-walo (aṣṭamī), at ika-labing-apat (caturdaśī), at isabay ang śrāddha na may taimtim na debosyon para sa mga yumao (preteṣu bhaktitaḥ). Ang bunga ay inilatag nang sunod-sunod: agarang pagdalisay at pag-angat sa Sūrya-loka, saka pagbabalik mula sa langit upang isilang sa “malinis na angkan,” na may yaman at kalayaan sa karamdaman sa maraming kapanganakan. Sa ganito, pinagdurugtong ng kabanata ang lugar, panahon, ritwal, at kinalabasan ng karma sa isang siksik na aral ng tīrtha-māhātmya.
Adhyaya 71
Kāmeśvara-tīrtha Māhātmya (कामेश्वरतीर्थमाहात्म्य) / The Glory of the Kāmeśvara Sacred Site
Mārkaṇḍeya continues instruction to Yudhiṣṭhira by introducing a sacred locus associated with Kāmeśvara, described as a place where the gaṇādhyakṣa—Gaurī’s powerful son—stands as a siddha presence. The chapter’s procedural core prescribes a devotional regimen: a worshipper characterized by bhakti and self-restraint should bathe (snāna) and perform abhiṣeka with pañcāmṛta, followed by incense and food-offerings (dhūpa, naivedya) and formal pūjā. The stated outcome is moral-ritual purification—release from ‘all sins’—and a calendrical specification highlights the eighth lunar day (aṣṭamī) of Mārgaśīrṣa as a potent time for bathing at this tīrtha. The closing doctrinal claim is pragmatic and intention-based: the result aligns with the worshipper’s aim—‘one attains the desire for which one worships’—thus integrating ethical discipline, ritual correctness, and intentionality within a phalaśruti economy.
Adhyaya 72
Maṇināgeśvara-tīrtha Māhātmya (मणिनागेश्वरतीर्थमाहात्म्य) — Origin Legend and Ritual Merits
Itinuturo ni Mārkaṇḍeya sa maharlikang tagapakinig ang Maṇināgeśvara, isang शुभ (mapalad) na dambana sa hilagang pampang ng Ilog Narmadā, na itinatag ng nāga na si Maṇināga para sa kapakanan ng lahat ng nilalang at inilarawang tagapuksa ng mga kasalanan. Nagtanong si Yudhiṣṭhira kung paano makalulugod kay Īśvara ang isang makamandag na ahas, kaya isinalaysay ang sinaunang pinagmulan: ang mga asawa ni Kaśyapa na sina Kadrū at Vinatā ay nagsugal tungkol sa kulay ng kabayong Uccaiḥśravas. Sa panlilinlang at pamimilit, inutusan ni Kadrū ang mga ahas na paitimin ang balahibo ng kabayo upang alipinin si Vinatā; may sumunod, at may tumakas dahil sa takot sa sumpa ng ina, kaya nagkalat sila sa mga katubigan at iba’t ibang lupain. Si Maṇināga, natakot sa magiging bunga ng sumpa, ay nagsagawa ng matinding tapasya sa hilagang pampang ng Narmadā, nakatuon sa pagninilay sa Di-Nasisira. Nagpakita si Śiva (Tripurāntaka), pinuri ang debosyon, at nagkaloob ng pag-iingat laban sa nakaambang kapalaran, kasama ang pangakong mataas na paninirahan at biyaya sa lahi. Sa hiling ni Maṇināga, pumayag si Śiva na manahan doon sa pamamagitan ng isang bahagi ng Kanyang presensya at iniutos ang pagtatatag ng liṅga, na siyang nag-ugat sa kapangyarihan ng tīrtha. Binibilang din ng kabanata ang mga takdang panahon ng ritwal (lalo na ang ilang tithi), ang mga sangkap ng abhiṣeka gaya ng dadhi, madhu, ghṛta, kṣīra, at ang mga tuntunin ng śrāddha, mga bagay na dapat idāna, at asal ng mga tagapagpaganap. Sa phalaśruti, ipinangako ang paglaya sa kasalanan, mapalad na landas sa kabilang-buhay, at proteksiyon laban sa takot na may kaugnayan sa ahas, at natatanging gantimpala sa pakikinig o pagbigkas ng salaysay ng tīrtha.
Adhyaya 73
गोपारेश्वरतीर्थमाहात्म्य (Gopāreśvara Tīrtha Māhātmya)
Ang kabanatang ito ay isang diskursong teolohikal na nasa anyong tanong–sagot. Itinanong ni Yudhiṣṭhira kay Mārkaṇḍeya kung bakit ang isang liṅga na inilarawang “lumitaw mula sa katawan ng baka” ay nasa timog na pampang ng Ilog Narmadā malapit sa Maṇināga, at kung bakit ito kinikilalang nakapapawi ng kasalanan. Isinalaysay ni Mārkaṇḍeya na si Surabhi/Kapilā, ang huwarang baka, ay nagsagawa ng taimtim na bhakti at pagninilay kay Maheśvara para sa kapakanan ng mga daigdig; nalugod si Śiva, nagpakita, at pumayag na manahan sa tīrtha na iyon, kaya’t sumikat ito bilang pook na mabilis maglinis ng karumihan sa isang pagligo lamang. Pagkaraan, itinatakda ng kabanata ang mga pamantayang etikal sa ritwal na pagbibigay: ang “Gopāreśvara-go-dāna” ay dapat isagawa nang may debosyon, sa pag-aalay ng karapat-dapat na baka (na may ginto/palamuti ayon sa itinakda) sa isang kuwalipikadong brāhmaṇa, kasama ang mga tala sa panahon (hal., kṛṣṇa pakṣa caturdaśī/aṣṭamī; lalo na ang buwan ng Kārttika). Binabanggit din ang mga kaugnay na gawain: piṇḍadāna para sa pag-angat ng preta, araw-araw na Rudra-namaskāra bilang paglusaw ng kasalanan, at vṛṣotsarga (pagpapalaya/pagkakaloob ng toro) na kapaki-pakinabang sa mga pitṛ at nagbibigay ng mahabang karangalan sa Śiva-loka ayon sa dami ng balahibo ng toro, na sinusundan ng mapalad na muling pagsilang. Sa wakas, muling pinagtitibay ang pagkakakilanlan ng pook: ang Gopāreśvara sa timog na pampang ng Narmadā, at ang pambihirang pinagmulan ng liṅga ang tanda ng kabanalan ng tīrtha.
Adhyaya 74
Gautameśvara-tīrtha Māhātmya (गौतमेश्वरतीर्थमाहात्म्य) — Revā’s Northern Bank
Inilalahad ng Kabanata 74 ang isang maikling tīrtha-māhātmya sa anyo ng ulat na diyalogo ni Mārkaṇḍeya. Ang pook ay isang “lubhang maningning” na tīrtha sa hilagang pampang ng ilog Revā, na tinatawag na Gautameśvara. Ipinapaliwanag na ito’y itinatag ng pantas na si Gautama para sa kapakanan ng mga tao, at inilarawan bilang “hagdan patungong langit” sa wika ng gantimpalang purāṇiko. Itinuturo ng kabanata ang paglalakbay-dambana na may masidhing bhakti sa lugar na kinaroroonan ng diyos na “guro ng daigdig,” na nagbibigay-diin sa pagkapawi ng kasalanan at sa pangakong paninirahan sa kalangitan. Binabanggit din ang mga praktikal na biyaya: tagumpay, pag-alis ng pagdurusa, at pagdami ng mabuting kapalaran. Para sa mga ritwal sa ninuno, sinasabing ang isang pag-aalay ng piṇḍa ay nakapag-aangat ng tatlong salinlahi ng angkan. Sa wakas, itinatakda ang panuntunan: anumang handog na ibinigay nang may debosyon—maliit man o malaki—ay pinalalawak ang bunga sa bisa ng awtoridad ni Gautama. Itinatanghal din ang tīrtha bilang “pinakamataas sa mga tīrtha” at pinagtitibay na ito’y winika ni Rudra, bilang sagradong pagpapatunay sa tradisyong Śaiva.
Adhyaya 75
Śaṅkhacūḍa-tīrtha-māhātmya (Glory of the Śaṅkhacūḍa Tīrtha on the Narmadā)
Inilalarawan ni Mārkaṇḍeya ang isang lubhang iginagalang na tīrtha sa timog na pampang ng Ilog Narmadā na tinatawag na Śaṅkhacūḍa. Itinatakda ng kabanata na naroon si Śaṅkhacūḍa sa pook na iyon, at ipinaliliwanag na siya’y nananahan doon upang humanap ng kaligtasan mula sa pangamba kay Vainateya (Garuda). Ipinag-uutos ang isang programa ng ritwal: ang deboto ay lalapit na may kalinisan at pagtuon ng isip, at magsasagawa ng pagligo/pag-abhiseka kay Śaṅkhacūḍa gamit ang mga mapalad na sangkap sa pagkakasunod—gatas, pulot, at ghee—at magpupuyat sa gabi (jāgaraṇa) sa harap ng diyos. Dapat ding parangalan ang mga brāhmaṇa na may pinupuring panata, maghandog ng dadhibhakta (kanin na may yogurt/curd), at magwakas sa go-dāna, ang pag-aalay ng baka, na itinatanghal na tagapaglinis na sumisira sa lahat ng kasalanan. Nagtatapos ang aral sa tiyak na bunga: ang sinumang sa tīrtha na ito ay magpapasaya o tutulong sa taong pinahihirapan ng kagat ng ahas ay makakamit ang pinakamataas na daigdig, ayon sa pahayag ni Śaṅkara—kaya’t pinagdurugtong ang banal na pook, habag, at kaligtasang espirituwal.
Adhyaya 76
Pāreśvara-Tīrtha Māhātmya and Parāśara’s Vrata on the Narmadā (Chapter 76)
Isinalaysay ni Mārkaṇḍeya na ang pantas na si Parāśara ay nagsagawa ng matinding tapasya sa mapalad na pampang ng Ilog Narmadā upang magtamo ng isang karapat-dapat na anak. Nagpakita ang Diyosa—tinatawag na Gaurī Nārāyaṇī at kabiyak ni Śaṅkara—pinuri ang kanyang debosyon at nagkaloob ng biyaya: isang anak na may katotohanan at kadalisayan, masigasig sa pag-aaral ng Veda at bihasa sa mga śāstra. Nakiusap pa si Parāśara na manatili ang Diyosa sa pook na iyon para sa kapakanan ng mga tao; pumayag Siya at pagkatapos ay nanatiling di-nakikita roon. Itinatag ni Parāśara ang pagsamba kay Pārvatī at iniluklok din si Śaṅkara, na inilalarawan bilang di-malalapastangan at mahirap lapitan kahit ng mga diyos. Itinatakda ng kabanata ang isang tīrtha-vrata para sa mga deboto—babae man o lalaki—na malinis, may disiplina sa isip, at malaya sa pagnanasa at galit. Binabanggit ang mga mapalad na buwan at ang maliwanag na kalahati ng buwan bilang pinakamainam na panahon, at inilalahad ang pag-aayuno, pagpupuyat sa gabi, pag-aalay ng lampara, at mga karaniwang sining ng pagsamba. Itinuturo rin ang paggalang sa mga brāhmaṇa sa pamamagitan ng mga handog (yaman, ginto, tela, payong, higaan, nganga/betel, pagkain) at ang wastong paraan ng śrāddha, kabilang ang āmā-śrāddha para sa kababaihan at śūdra at ang tuntunin ng pag-upo ayon sa direksiyon; nagtatapos sa phalaśruti na ang tapat na nakikinig ay mapapalaya mula sa mabibigat na kasalanan.
Adhyaya 77
भीमेश्वरतीर्थे जपदानव्रतफलप्रशंसा | Bhīmeśvara Tīrtha: Praise of Japa, Dāna, and Vrata-Fruits
Inilalahad ng adhyāya ang patnubay na teolohikal at pang-ritwal ni Śrī Mārkaṇḍeya hinggil sa Bhīmeśvara, isang tīrtha na nagdudulot ng pāpa-kṣaya (pag-alis ng kasalanan) at dinadalaw ng mga kapulungan ng mga pantas na nagsasagawa ng mapalad na disiplina. Itinatakda ang sunod-sunod na pagsasagawa: lumapit sa Bhīmeśvara; maligo sa tīrtha; panatilihin ang upavāsa (pag-aayuno) at jitendriyatā (pagpigil sa mga pandama); at magsagawa ng mantra-japa—lalo na ang “isang-pantig na mantra” (ekākṣara) na may nakataas na mga bisig habang naroroon ang araw, bilang mahigpit na pagtalima sa maghapon. Pagkaraan, inilalarawan ang mga phala (bunga) nang paantas-antas tungkol sa pagwasak ng naipong kasamaan, kabilang ang mga kasalanang nagmula pa sa maraming kapanganakan, at pinupuri ang kapangyarihang nagpapadalisay ng Gāyatrī-japa. Pinalalawak din na ang paulit-ulit na pagbigkas—maging vaidika o laukika—ay nakapagsusunog ng karumihan gaya ng apoy na tumutupok sa tuyong damo. May paalaalang etikal: huwag gumawa ng mali sa pag-asa sa “kapangyarihang banal” bilang dahilan; maaaring mabilis mapawi ang kamangmangan, ngunit hindi nito pinapawalang-sala ang paggawa ng kasamaan. Sa wakas, pinagtitibay na ang pagkakawanggawa ayon sa kakayahan sa tīrtha na ito ay nagbubunga ng akṣayya (di-nauubos) na gantimpala.
Adhyaya 78
नारदतीर्थ-नारदेश्वर-माहात्म्य (Glory of Nārada’s Tīrtha and Nāradeśvara)
Ang kabanatang ito ay inihaharap bilang isang diyalogo. Ipinakikilala ni Mārkaṇḍeya ang isang kataas-taasang tīrtha na sinasabing itinatag ni Nārada, kaya’t nagtanong si Yudhiṣṭhira tungkol sa pinagmulan nito. Lumilipat ang salaysay sa matinding tapas ni Nārada sa hilagang pampang ng Ilog Revā, hanggang sa magpakita si Īśvara at magbigay ng mga biyaya: tagumpay sa yoga, di-natitinag na debosyon, malayang paglalakbay sa iba’t ibang daigdig, kaalaman sa tatlong panahon, at ganap na kasanayan sa mga sistema ng musika (svara, grāma, mūrcchanā). Ipinangako rin na ang tīrtha ni Nārada ay magiging bantog at tagapagwasak ng kasalanan. Pagkaraang maglaho si Śiva, itinatag ni Nārada si Śūlin (isang anyo ni Śiva) para sa kapakanan ng lahat at doon itinatag ang tīrtha. Itinuturo rin ang wastong asal at ritwal ng paglalakbay-dambana: pagpipigil ng pandama, pag-aayuno at pagpupuyat sa Bhādrapada kṛṣṇa caturdaśī, pagbibigay-dāna gaya ng payong sa karapat-dapat na brāhmaṇa, śrāddha para sa mga namatay sa sandata, pag-aalay ng kapilā na baka para sa mga ninuno, pag-aabuloy at pagpapakain sa mga brāhmaṇa, pag-aalay ng ilawan, at debosyonal na awit at sayaw sa templo. Inuugnay din ang homa at pagsamba kay Havyavāhana/Agni (kasama ang mga diyos na pinangungunahan ni Citrabhānu) sa pag-alis ng kahirapan at pagdating ng kasaganaan. Sa wakas, pinagtitibay na ang tīrtha sa hilagang pampang ng Revā ay tagapag-alis ng malalaking kasalanan.
Adhyaya 79
दधिस्कन्द-मधुस्कन्दतीर्थमाहात्म्य / The Māhātmya of Dadhiskanda and Madhuskanda Tīrthas
Ang adhyaya na ito ay isang araling teolohikal na itinuro ni Śrī Mārkaṇḍeya sa isang haring tagapakinig. Itinuturo niya sa naghahanap ng dharma ang dalawang lubhang pinupuring tīrtha—Dadhiskanda at Madhuskanda—na sinasabing nakapagpapawi ng dumi ng kasalanan (pāpa-kṣaya). Sa Dadhiskanda, ang banal na pagligo ay inuugnay sa pag-aalay ng dadhi (curd/yogurt) bilang dāna sa isang dvija (Brahmana). Ipinangako ang kagalingan sa maraming kapanganakan: kalayaan sa sakit, pagdurusang dulot ng katandaan, dalamhati at inggit, at patuloy na pagsilang sa “malinis” na angkan sa mahabang panahon. Sa Madhuskanda, ang pagbibigay ng linga (sesame) na hinaluan ng pulot, at ang hiwalay na pag-aalay ng piṇḍa na may pulot, ay iniuugnay sa pag-iwas sa kaharian o pagtanaw ni Yama sa maraming buhay, at sa tuloy-tuloy na kasaganaan hanggang sa mga apo at apo-sa-tuhod. Nagtatapos ang kabanata sa karagdagang tuntunin ng piṇḍa na hinaluan ng dadhi at sa pamamaraan: matapos maligo, isinasagawa ang mga ritwal na nakaharap sa timog (dakṣiṇāmukha), at sinasabing nasisiyahan ang ama, lolo, at ninuno-sa-ikatlong salin sa loob ng labindalawang taon.
Adhyaya 80
नन्दिकेश्वरतीर्थमाहात्म्य — Nandikeśvara Tīrtha Māhātmya
Si Mārkaṇḍeya, na nagsasalita sa isang haring tagapakinig, ay itinuro ang dakilang Nandikeśvara tīrtha na kaugnay ng siddha na si Nandī. Inilalarawan si Nandī bilang huwaran ng disiplinadong paglalakbay-panrelihiyon: inuuna niya ang ilog Revā bilang sentro ng debosyon at lumilipat mula tīrtha hanggang tīrtha habang nagsasagawa ng tapas (mahigpit na pagninilay at pag-aayuno). Nalugod si Śiva sa tuluy-tuloy na pagtalima ni Nandī at nag-alok ng biyaya. Tinanggihan ni Nandī ang yaman, supling, at mga layuning pandama; sa halip, hiniling niya ang di-matitinag na bhakti sa mga paang-lotus ni Śiva sa bawat kapanganakan—kahit muling isilang sa anyong di-tao—na nagpapakita ng pagpapatuloy ng debosyon lampas sa isang buhay. Pumayag si Śiva at dinala ang ganap na deboto sa Kanyang tahanan, pinagtitibay ang kabanalan at awtoridad ng tīrtha. Sa phalaśruti, sinasabing ang pagligo at pagsamba kay Śiva na may tatlong mata rito ay may kapantay na gantimpala ng sakripisyong Agniṣṭoma. Ang pagkamatay sa tīrtha ay inilarawang nagdudulot ng pakikisama kay Śiva at mahabang pagtamasa sa isang di-nasisirang panahon, at pagkatapos ay mapalad na muling pagsilang sa malinis na angkan na may kaalamang Veda at mahabang buhay. Sa wakas, binibigyang-diin ang pambihira ng tīrtha at ang kapangyarihan nitong magwasak ng kasalanan.
Adhyaya 81
Varuṇeśvara-tīrtha Māhātmya (Glory of Varuṇeśvara Shrine and Charity)
Nagsalita si Mārkaṇḍeya sa isang hari at itinuro na dalawin ang dakilang tīrtha ng Varuṇeśvara. Inilarawan ang pook na ito bilang lugar kung saan si Varuṇa ay nagkamit ng siddhi sa pamamagitan ng mahigpit na tapas at pagsamba kay Girijā-nātha (Śiva), kabilang ang mga pagtalima tulad ng kṛcchra at cāndrāyaṇa. Itinatakda ng kabanata ang wastong gawi sa tīrtha: ang sinumang maligo roon, magsagawa ng tarpana upang bigyang-lugod ang mga pitṛ (ninuno) at mga diyos, at sumamba kay Śaṅkara nang may debosyon, ay makaaabot sa “paramā gati,” ang kataas-taasang kalagayan. Kasunod nito ang turo sa kawanggawa: ang pag-aalay ng sisidlang tubig (kuṇḍikā, vardhanī, o malaking lalagyan) na may kasamang pagkain ay lubhang pinupuri; ang bunga nito’y itinuturing na katumbas ng kabutihang dulot ng labindalawang-taóng satra. Sa huli, ipinahahayag na ang pagbibigay ng pagkain ang pinakadakila sa mga handog at agad na nakalulugod. Ang mga mamamatay sa tīrtha na ito na may hinubog na kalooban ay maninirahan sa lungsod ni Varuṇa hanggang sa pagkalusaw ng sansinukob; pagkatapos ay muling isisilang bilang tao, magiging palagiang tagapagkaloob ng pagkain, at mabubuhay nang isang daang taon.
Adhyaya 82
Vahnītīrtha–Kauberatīrtha Māhātmya (Glory of the Fire Tīrtha and Kubera Tīrtha)
Ang kabanatang ito ay isang mapag-utos na talakayan tungkol sa mga tīrtha na inihayag ni Śrī Mārkaṇḍeya sa isang haring kausap. Una niyang itinuturo ang Vahnītīrtha, isang pambihirang pook sa pampang ng Narmadā, kung saan sinasabing si Hutāśana (Agni) ay nagkamit ng paglilinis matapos ang naunang pangyayari sa konteksto ng Daṇḍaka. Pagkaraan, inililista ang mga gawaing ritwal at ang katapat na bunga: pagligo at pagsamba kay Maheśvara, mga gawa ng debosyon, at mga handog para sa pitṛ (mga ninuno) at sa mga diyos. Malinaw ang lohika ng phala—ang bawat ritwal ay may tiyak na gantimpala, at may mga gawaing itinuturing na katumbas ng malalaking sakripisyong Vedic. Pagkatapos ay lumilipat ang aral sa Kaubera Tīrtha, na inuugnay sa pagkakamit ni Kubera ng pagka-panginoon sa mga Yakṣa. Ipinapayo ang pagligo, pagsamba sa Jagadguru kasama si Umā, at pagkakawanggawa—lalo na ang pag-aalay ng ginto sa isang brāhmaṇa—na may binanggit na sukat ng kapakinabangan. Nagtatapos ang kabanata sa pagpupuri sa “Narmadā tīrtha pañcaka,” na nagsasaad ng mararangal na hantungan pagpanaw at ng di-nawawalang kabanalan ng Revā kahit humina ang ibang tubig sa paglusaw ng sansinukob.
Adhyaya 83
हनूमन्तेश्वरतीर्थमाहात्म्य (Hanūmanteśvara Tīrtha Māhātmya)
Ang kabanatang ito ay isang teolohikal na pag-uusap nina Mārkaṇḍeya at Yudhiṣṭhira tungkol sa isang tīrtha sa pampang ng Revā/Narmadā na tinatawag na Hanūmanta/Hanūmanteśvara, na sinasabing nakapapawi ng mabibigat na kasalanan, pati ng karumihang tulad ng brahmahatyā. Ipinakikilala muna ang lugar bilang isang dakilang liṅga sa timog na pampang ng Revā, at itinanong ni Yudhiṣṭhira kung paano nagmula ang pangalang Hanūmanteśvara. Isinalaysay ni Mārkaṇḍeya ang pinagmulan: matapos ang digmaang Rāma–Rāvaṇa at ang paglipol sa mga rākṣasa, binalaan si Hanumān ni Nandinī na may pasan siyang karumihan dahil sa napakaraming pagpatay, kaya’t itinuro siyang magtungo sa Narmadā upang magtapas at maligo sa banal na tubig. Matagal na sumamba si Hanumān hanggang sa magpakita si Śiva kasama si Umā, magbigay ng darśana, at magpahayag na siya’y nalinis sa bisa ng kadakilaan ng Narmadā; nagkaloob din ng mga biyaya at mga marangal na pangalan ni Hanumān. Pagkaraan, itinatag ni Hanumān ang liṅga na Hanūmānīśvara/Hanūmanteśvara, na inilalarawang di-masisira at tagapagkaloob ng ninanais. Bilang “hayag na patunay,” idinagdag ang salaysay tungkol kay Haring Supārva at sa anak niyang si Śatabāhu, isang pinunong naliligaw sa asal. Nakaharap ni Śatabāhu ang isang brāhmaṇa na may tungkuling ilubog ang mga butong labi sa Hanūmanteśvara; ikinuwento ng brāhmaṇa ang alaala ng nakaraang buhay ng isang prinsesa: pinatay ang kanyang katawan sa gubat, at isang piraso ng buto ang nahulog sa Narmadā sa tīrtha na iyon, kaya’t nagbunga ng mapalad na muling pagsilang at matibay na panatang hindi na muling mag-aasawa. Itinatakda ang ritwal ng pagtipon at paglubog ng mga buto sa buwan ng Aśvina, sa madilim na kalahati, at sa tithi na kaugnay kay Śiva, kasama ang pagpupuyat sa gabi at pagligo matapos ang gawain; binabalaan din na ang kasakiman at pagkapit ng isip ay nakahahadlang sa paglilinis. Sa wakas, ibinigay ang mga tuntuning pang-ritwal: mga araw na aṣṭamī at caturdaśī (lalo na ang Aśvina kṛṣṇa caturdaśī), abhiṣeka gamit ang pulot at gatas, ghee, yogurt na may asukal, at tubig na may kuśa; pagpapahid ng sandalwood, pag-aalay ng bilva at mga bulaklak ayon sa panahon, pag-aalay ng ilawan, śrāddha kasama ang karapat-dapat na brāhmaṇa, at matinding pagbibigay-diin sa go-dāna bilang pinakamataas na handog sapagkat ang baka ay “sarvadevamayī.” Sinasabi ring kahit ang pag-alaala sa Hanūmanteśvara mula sa malayo ay nakapagpapagaan ng kasalanan.
Adhyaya 84
Kapitīrtha–Hanūmanteśvara–Kumbheśvara Māhātmya (कपितीर्थ–हनूमन्तेश्वर–कुम्भेश्वर माहात्म्य)
Inilalahad ang Kabanata 84 bilang sinaunang salaysay na inalala ni Mārkaṇḍeya, sa balangkas ng Kailāsa kung saan hinihingi at ipinagkakaloob ang banal na pagtuturo. Matapos mapuksa si Rāvaṇa at ang mga rākṣasa at maibalik ang kaayusan, lumapit si Hanumān sa Kailāsa ngunit pansamantalang hinarang ni Nandī, kaya’t naitanong ang tungkol sa natitirang dungis ng kasalanan sa pagpatay sa rākṣasa at ang pagwawasto nito sa pamamagitan ng itinakdang paglalakbay-dambana. Ipinahayag ni Śiva ang mga ilog na nakapaglilinis at itinuro si Hanumān sa isang natatanging tīrtha sa timog na pampang ng Ilog Revā malapit sa Somanātha; sa pamamagitan ng banal na pagligo at mahigpit na tapas, nawawala ang dilim na kaugnay ng pagpatay. Yumakap si Śiva kay Hanumān, nagkaloob ng biyaya, at itinatag ang lugar bilang Kapitīrtha, na may liṅga na tinawag na Hanūmanteśvara, at ipinahayag ang bisa nito sa pag-alis ng kasalanan, sa śrāddha para sa mga ninuno, at sa pagpaparami ng bunga ng dāna. Pinalawak pa ang saklaw sa pagsasalaysay ng sariling austeridad ni Rāma sa tabi ng Revā (lalo na ang 24 na taon), ang pagtatatag ng mga liṅga nina Rāma at Lakṣmaṇa, at ang paglitaw ni Kumbheśvara (Kalākumbha) sa pamamagitan ng motibong “tubig sa kumbha” kung saan pinagsama ng mga ṛṣi ang tubig mula sa iba’t ibang tīrtha. Sinundan ito ng masusing phalāśruti: mga pakinabang ng Revā-snāna, liṅga-darśana (kabilang ang motibong “pagkakita sa tatlong liṅga”), mga bunga ng śrāddha na nag-aangat sa mga ninuno nang pangmatagalan, at mga tagubilin sa dāna—lalo na ang go-dāna at mahahalagang handog—na sinasabing nananatili ang gantimpala. Sa wakas, hinihikayat ang disiplinadong pagdalaw sa Kumbheśvara at kaugnay na mga liṅga sa paligid ng Jyotiṣmatīpurī, bilang mahalagang himpilan ng paglalakbay-dambana sa banal na mapa ng Revākhaṇḍa.
Adhyaya 85
सोमनाथतीर्थमाहात्म्य (Somānātha Tīrtha Māhātmya at Revā-saṅgama)
Ang kabanatang ito ay nasa anyong diyalogo: tinanong ni Yudhiṣṭhira si Mārkaṇḍeya tungkol sa isang tīrtha sa Ilog Narmadā (Revā) na sinasabing kapantay ng Vārāṇasī sa bisa ng puṇya at nakapapawi ng mabigat na kasalanan gaya ng brahmahatyā. Isinalaysay ni Mārkaṇḍeya ang kosmogonikong salinlahi hanggang kay Dakṣa at sa diyos-buwan na si Soma; at kung paanong dahil sa sumpa ni Dakṣa ay nanghina at lumubha ang kalagayan ni Soma. Lumapit si Soma kay Brahmā, at itinuro ni Brahmā na hanapin ang bihirang mga banal na pook ng Revā, lalo na ang saṅgama (tagpuan ng mga ilog), upang magsagawa ng tapas at pagsamba. Matagal na nag-alay ng taimtim na bhakti si Soma kay Śiva; nagpakita si Śiva at itinatag ang makapangyarihang liṅga na tinawag na Somanātha, na sinasabing nag-aalis ng pagdurusa at mabibigat na kasalanan. May huwarang salaysay din: si Haring Kaṇva, na nadawit sa brahmahatyā dahil sa pagpatay sa isang brāhmaṇa na nasa anyong usa, ay dumating sa saṅgama ng Revā, naligo, sumamba kay Somanātha, at nakaharap ang personipikadong Brahmahatyā bilang isang dalagang nakapula; sa bisa ng tīrtha ay napalaya siya sa kapighatian. Ipinapahayag din ang mga tuntunin ng vrata: pag-aayuno sa ilang araw ng buwan, pagpupuyat sa gabi, pañcāmṛta abhiṣeka, mga handog, mga ilawan, musika, paggalang at pag-aalay sa karapat-dapat na brāhmaṇa, at maingat na asal. Sa phalaśruti, sinasabi na ang pradakṣiṇā, pakikinig, at disiplinadong pagsasagawa sa tīrtha ni Somanātha ay naglilinis ng malalaking kasalanan at nagbibigay ng kalusugan, kasaganaan, at mas mataas na mga daigdig; binabanggit din na nagtatag si Soma ng maraming liṅga sa iba’t ibang pook, na nag-uugnay sa lokal na paglalakbay-dambana sa mas malawak na Śaiva na tradisyon.
Adhyaya 86
Piṅgaleśvara-pratiṣṭhā at Piṅgalāvarta (Agni’s Cure at Revā)
Ang adhyāya na ito ay nasa anyong diyalogo: tinanong ni Yudhiṣṭhira si Mārkaṇḍeya tungkol sa pinagmulan ng Piṅgaleśvara sa Piṅgalāvarta, isang banal na pook malapit sa tagpuan ng mga tubig sa hilagang pampang ng ilog Revā. Isinalaysay ni Mārkaṇḍeya na si Havyavāhana (Agni) ay dumanas ng matinding pagdurusa—nasunog ng binhi/kapangyarihan ni Rudra—kaya nagkasakit. Naglakbay si Agni sa mga sagradong pook at dumating sa Revā, kung saan nagsagawa siya ng mahigpit na tapas sa mahabang panahon, kabilang ang pamumuhay sa “hangin” bilang tanging sustansiya. Nalugod si Śiva at nagkaloob ng biyaya; hiniling ni Agni ang kagalingan. Itinuro ni Śiva ang pagligo sa tīrtha na iyon, at agad na naibalik kay Agni ang anyong makadiyos. Bilang pasasalamat, itinatag (pratiṣṭhā) ni Agni ang diyos bilang Piṅgaleśvara at nagsagawa ng pagsamba ayon sa banal na pangalan at mga himno. Sa wakas, binibigkas ang phalaśruti at gabay sa asal at ritwal: ang mag-aayuno roon na napagtagumpayan ang galit ay tatanggap ng pambihirang bunga hanggang sa makamit ang kalagayang tulad ni Rudra; at pinupuri rin ang pag-aalay ng isang pinalamuting kapilā na baka na may guya sa karapat-dapat na brāhmaṇa bilang daan sa pinakamataas na layon.
Adhyaya 87
ऋणमोचनतीर्थमाहात्म्य (R̥ṇamocana Tīrtha Māhātmya) — The Glory of the Debt-Removing Pilgrimage Site
Itinuro ni Mārkaṇḍeya sa hari na magtungo sa isang lubhang mapalad na tīrtha sa pampang ng ilog Revā (Narmadā) na tinatawag na R̥ṇamocana, ang banal na pook na kilala sa “pag-aalis ng utang” ng karma. Ipinapakita ng kabanata na ang lugar ay itinatag ng mga kapulungan ng mga rishi mula sa angkan ni Brahmā, kaya’t pinagtitibay ang bisa at karapatan ng mga ritwal doon. Umiikot ang aral sa pag-alis ng mga “utang” (ṛṇa) sa pamamagitan ng debosyonal na pagsasagawa. Ang nagsasagawa sa loob ng anim na buwan ng pitṛ-tarpaṇa (pag-aalay ng tubig para sa mga ninuno) nang may taos-pusong pananampalataya, at naliligo sa tubig ng Narmadā, ay sinasabing napapalaya sa mga pananagutang iniuukol sa mga diyos, sa mga ninuno, at sa kapwa tao. Sinasabi rin na sa pook na ito, ang bunga ng mga gawa—pati kasalanan—ay nagiging “nakikita” na parang prutas, na nagpapatibay sa batas ng moral na sanhi at bunga. Ang itinakdang asal ay: iisang layon ng isip, pagpipigil ng pandama, ritwal na pagligo, pagkakawanggawa, at pagsamba kay Girijā-pati (Śiva). Ang ipinangakong gantimpala ay paglaya mula sa “tatlong utang” (ṛṇa-traya) at pagkamit ng maningning na kalagayang tulad ng mga deva sa langit.
Adhyaya 88
Kapila-Tīrtha and Kapileśvara Pūjā (कापिलतीर्थ–कपिलेश्वरपूजा)
Inilalahad ng kabanatang ito ang paraan at mga bunga ng pagsamba sa Kāpilatīrtha, na sinasabing itinatag ni Kapila at kinikilalang tagapuksa ng lahat ng kasalanan (sarvapātakanāśana). Itinuro ni Mārkaṇḍeya sa isang haring kausap na magsagawa ng banal na pagligo at paglilingkod sa diyos sa takdang mga araw ng buwan, lalo na sa aṣṭamī at caturdaśī ng maliwanag na kalahati, at mag-abhiṣeka gamit ang gatas at ghee ng kapilā na baka. Ipinag-uutos din ang paglalagay ng mabangong śrīkhaṇḍa na sandal paste at pag-aalay ng mababangong puting bulaklak, na may kundisyong mapigil ang galit (jitakrodha). Sa phalaśruti, sinasabing ang deboto ni Kapileśvara ay hindi mapapadpad sa mga pook ng parusa ni Yama, at ang nakatatakot na anyo ng pagpapahirap ay hindi mararanasan ng marurunong dahil sa pagsambang ito. Isinasama rin ang asal ng paglalakbay-dambana sa tungkuling panlipunan: matapos maligo sa mapagpala at marangal na tubig ng Revā, dapat magpakain ng mabubuting brāhmaṇa at magbigay ng dāna—baka, damit, linga (sesame), payong, at higaan—na nagiging sanhi upang ang hari ay maging dhārmika. Sa wakas, ipinangako ang sigla/tejas, matatag na lahi na may anak na nabubuhay (jīvatputra), kaaya-ayang pananalita, at kawalan ng mga kaaway na pangkat.
Adhyaya 89
पूतिकेश्वरमाहात्म्य (Glory of Pūtikēśvara)
Chapter 89 presents a concise tīrtha-māhātmya in which Mārkaṇḍeya instructs a ruler to visit the eminent shrine of Pūtikēśvara on the southern bank of the Narmadā, described as efficacious for the attenuation of all pāpa. The discourse anchors the site’s authority in a foundation narrative: Jāmbavān establishes the liṅga for the welfare of beings (lokānāṃ hitārthinā). A linked etiological episode references King Prasenajit and a jewel associated with his chest; when the gem is forcefully removed or cast away, a wound manifests, and the tīrtha becomes the setting where austerity (tapas) leads to healing—becoming ‘woundless’ (nirvraṇa). The chapter then shifts from legend to prescription: devotees who bathe there with bhakti and worship Parameśvara are said to obtain desired aims. It highlights calendrical devotion—especially on Kṛṣṇāṣṭamī and Caturdaśī—stating that those who regularly worship the deity do not go to Yama’s abode, a standard phalaśruti-style assurance framed within Purāṇic moral causality.
Adhyaya 90
चक्रतीर्थ-माहात्म्य (Cakratīrtha Māhātmya) and जलशायी-तीर्थ (Jalśāyī Tīrtha) on the Revā/Narmadā
Ang Adhyaya na ito ay inihahain bilang diyalogo: sinasagot ni Mārkaṇḍeya ang tanong ni Yudhiṣṭhira tungkol sa pinagmulan ng Cakratīrtha, sa walang kapantay na kapangyarihan ni Śrī Viṣṇu, at sa bunga ng kabutihang-loob na kaugnay ng ilog Revā/Narmadā. Isinasalaysay ang pinagmulan: isang makapangyarihang daitya na si Tālamēgha ang sumupil sa mga deva; kaya humingi sila ng kanlungan kay Brahmā at pagkatapos ay kay Viṣṇu sa Kṣīroda (karagatang gatas), na pinupuri bilang Jalśāyī—ang Panginoong nagpapahinga sa ibabaw ng tubig. Pumayag si Viṣṇu na ibalik ang kaayusan ng sansinukob, sumakay kay Garuḍa, at tinalo ang daitya sa sunod-sunod na sagupaan ng mga sandata hanggang sa ilabas ang Sudarśana cakra. Pagkaraan ng tagumpay, sinasabing nahulog ang diskong banal sa tubig ng Revā malapit sa Jalśāyī-tīrtha at “naging dalisay,” kaya naitatag ang pangalan at bisa ng Cakratīrtha. Sa ikalawang bahagi, ibinibigay ang mga tuntunin: mapalad na panahon (lalo na sa buwang Mārgaśīrṣa at sa maliwanag na Ekādaśī), pagpipigil na may debosyon, banal na pagligo at darśana sa diyos, pagpupuyat sa gabi, pradakṣiṇā (pag-ikot na may paggalang), mga handog, at śrāddha kasama ang karapat-dapat na brāhmaṇa. Tinalakay rin ang ritwal ng pag-aalay ng tiladhenu (kaloob na “baka ng linga/linga ng sesame”), ang etika ng nagkakaloob, at ang pangakong pag-akyat matapos mamatay na lampas sa nakatatakot na mga daigdig; nagtatapos sa phalaśruti na ang pakikinig o pagbigkas nito ay nagdudulot ng paglilinis at malaking punya.
Adhyaya 91
चण्डादित्य-तीर्थ-माहात्म्य (Glory of the Caṇḍāditya Tīrtha)
Isinalaysay ni Mārkaṇḍeya sa isang hari ang kabanalan ng isang tīrtha na lubhang nakapagpapadalisay, na kaugnay ni Caṇḍāditya—ang inukit at inihirang anyo ni Surya (Bhāskara). Ipinapaliwanag ng salaysay ang pinagmulan: ang mababangis na daitya na sina Caṇḍa at Muṇḍa ay nagsagawa ng mahabang tapas sa mapalad na pampang ng Ilog Narmadā, nagmumuni sa Araw bilang tagapagtaboy ng dilim sa tatlong daigdig. Nalugod si Sahasrāṃśu, ang Araw na may sanlibong sinag, at nagkaloob ng biyaya. Hiniling nila ang di-matatalo laban sa lahat ng mga deva at ang palagiang kalayaan sa karamdaman. Ipinagkaloob ito ng Araw, at sa kanilang debosyonal na pagtatatag (sthāpanā), ang Panginoon ay naugnay sa pook na iyon bilang Caṇḍabhānu/Caṇḍāditya. Pagkaraan, itinuturo ang wastong paglalakbay-dambana at mga bunga: ang naghahanap ay dapat dumalaw para sa ātma-siddhi, magsagawa ng tarpaṇa para sa mga diyos, tao, at mga ninuno, at maghandog ng lamparang ghee—lalo na sa ikaanim na araw ng buwan (ṣaṣṭhī). Ipinapangako ng phalaśruti ang pagkalaya sa mga kasalanan, pag-abot sa lungsod/daigdig ng Araw, at pangmatagalang tagumpay at kalusugang walang sakit sa sinumang makarinig ng pinagmulan ni Caṇḍabhānu.
Adhyaya 92
Yamahāsya-tīrtha Māhātmya (यमहास्यतीर्थमाहात्म्य) — Theological Discourse on the ‘Yamahāsya’ Shrine on the Narmadā
Ang adhyāya na ito ay nasa anyong diyalogo: tinanong ni Yudhiṣṭhira si Mārkaṇḍeya tungkol sa pinagmulan ng isang tīrtha sa pampang ng Narmadā na tinatawag na Yamahāsya (“tawa ni Yama”). Isinalaysay ni Mārkaṇḍeya na si Yama (Dharmarāja) ay dumating nang mas maaga upang maligo sa Revā at nasaksihan ang kapangyarihang maglinis ng kasalanan kahit sa iisang paglubog. Pinagnilayan niya ang kabalintunaan: ang mga taong pasan ang maling gawa ay nakararating pa rin sa kanyang daigdig, samantalang ang Revā-snāna ay pinupuri bilang nagdadala sa mapalad na kalagayan, maging sa katayuang Vaiṣṇava. Natawa siya sa mga may kakayahan ngunit hindi man lamang tumitingin sa banal na ilog, at itinatag niya roon ang isang diyos na tinawag na Yamahāseśvara bago umalis. Pagkaraan, itinakda ang isang pagtalima: sa buwan ng Aśvina, sa caturdaśī ng kṛṣṇa-pakṣa, dapat mag-ayuno nang may debosyon, magpuyat sa gabi, at gisingin ang diyos sa pamamagitan ng lamparang ghee; inilalarawan ito bilang pag-aalis ng sari-saring uri ng pagkukulang. Inilalahad din ang mga aral hinggil sa dāna at wastong asal—lalo na ang paggalang sa mga brāhmaṇa sa amāvāsyā na may pagpigil sa galit (jita-krodha) at mga handog na itinakda: ginto/lupa/linga (sesame), balat ng itim na usa, “sesame-cow,” at higit sa lahat ang kaloob na “kalabaw-baka” na may detalyadong ayos ng ritwal. May tala rin ng mga kinatatakutang parusa sa daigdig ni Yama, ngunit ipinaliliwanag na napapawi ang mga ito sa bisa ng tīrtha at dāna. Sa phalaśruti, sinasabi na kahit ang pakikinig sa salaysay na ito ay nakapagpapalaya sa mga pagkukulang at pumipigil sa pagtanaw sa tahanan ni Yama.
Adhyaya 93
कल्होडीतीर्थमाहात्म्य (Kalhoḍī Tīrtha Māhātmya)
Inilalahad ng kabanatang ito ang patnubay ni Mārkaṇḍeya kay Yudhiṣṭhira tungkol sa dakilang pook-paglalakbay sa pampang ng Revā (Narmadā) na tinatawag na Kalhoḍī-tīrtha. Kilala ito sa buong Bhārata bilang tagapag-alis ng kasalanan, na ang kapangyarihang maglinis ay inihahambing sa Gaṅgā; at sinasabing mahirap marating ng karaniwang tao, kaya lalo nitong ipinakikita ang pambihirang kabanalan. Pinagtitibay ang pagiging banal nito sa pahayag ni Śūlin (Śiva) na “ito ay isang banal na tīrtha,” at dinaragdagan ng salaysay na si Jāhnavī (Gaṅgā) ay dumating dito upang maligo sa anyong hayop, bilang paliwanag sa pinagmulan ng kasikatan ng lugar. Itinatakda ang isang ritwal: tatlong gabing pagtalima sa panahon ng kabilugan ng buwan, kalakip ang mahigpit na pagtalikod sa mga dungis ng loob—rajas, tamas, galit, pagkukunwari/pagpapakitang-tao, at inggit. Sa debosyonal na pagsasagawa, paliliguan ang diyos nang tatlong ulit bawat araw sa loob ng tatlong araw gamit ang gatas ng bakang may guya, sa sisidlang tanso na hinaluan ng pulot, habang inuusal ang Śaiva mantra na “oṃ namaḥ śivāya.” Ipinapangako ng bunga (phala) ang pag-abot sa langit at pakikisama sa mga banal na babae; at para sa mga naliligo ayon sa tuntunin at nagbibigay ng handog para sa yumao, masisiyahan ang mga ninuno. Binibigyang-diin ang isang dāna: pag-aalay ng puting baka na may guya, pinalamutian ng tela at inilagay sa ginto, sa isang dalisay na brāhmaṇa na tapat sa dharma ng tahanan—na nagbubukas ng daan tungo sa Śāmbhava-loka, ang daigdig na kaugnay ni Śiva.
Adhyaya 94
नन्दितीर्थ-माहात्म्य (Nanditīrtha Māhātmya)
Sa kabanatang ito, itinuro ni Śrī Mārkaṇḍeya kay Yudhiṣṭhira ang wastong pagkakasunod ng paglalakbay-pananampalataya patungo sa Nanditīrtha sa pampang ng Ilog Narmadā. Inilarawan ang tīrtha bilang mapalad at may kapangyarihang mag-alis ng kasalanan para sa lahat, sapagkat ito’y dating itinayo ni Nandin, banal na tagapaglingkod ni Śiva. Ipinag-uutos ang pananatili nang isang araw at isang gabi (ahorātra-ūṣita) sa Nandinātha, sapagkat ang takdang paninirahan ay itinuturing na nagpapalakas sa bisa ng ritwal. Itinatakda rin ang pagsamba sa Nandikeśvara sa pamamagitan ng pañcopacāra-pūjā (limang handog), at ang paggawa ng dāna—lalo na ang pagbibigay ng mga hiyas sa mga brāhmaṇa—bilang kaugnay na tungkuling etikal. Ang bunga ay inilalarawan sa mataas na diwa: pag-abot sa kataas-taasang tahanan na tinitirhan ni Pinākin (Śiva), kasama ang ganap na kagalingan at pagdiriwang ng kaligayahan sa piling ng mga apsarā, ayon sa wika ng Purāṇa na pinagsasama ang kaligtasan at paraisong gantimpala.
Adhyaya 95
Badrikāśrama–Narmadā-tīra: Śiva-liṅga-sthāpana, Vrata, and Śrāddha-Vidhi (Chapter 95)
Itinuro ni Mārkaṇḍeya sa hari na magtungo sa dakilang Badrikāśrama tīrtha, isang higit na banal na tawiran na dati nang pinuri ni Śambhu. Iniuugnay ang pook sa Nara–Nārāyaṇa at itinatampok ang diwang bhakti at jñāna: ang taong deboto kay Janārdana at nakakakita ng pagkakapantay-pantay sa lahat ng nilalang—maging sa mga sukdulang antas ng lipunan—ay kalugud-lugod sa Diyos. Sinasabi ring itinatag ni Nara–Nārāyaṇa ang āśrama at inihimlay roon si Śaṅkara para sa kapakanan ng mga daigdig; ang liṅga na kaugnay ng tri-mūrti ay inilalarawang nagbubukas ng landas sa langit at nagkakaloob ng paglaya. Ipinapayo ang disiplina: kalinisan, pag-aayuno sa loob ng isang gabi, pagtalikod sa rajas at tamas upang manaig ang sāttvika, at pagpupuyat sa mga takdang araw ng buwan (aṣṭamī sa Madhu-māsa at caturdaśī sa alinmang kalahating-buwan, na may diin sa Aśvin). Inilalarawan ang abhiṣeka kay Śiva gamit ang pañcāmṛta: gatas, pulot, yogurt/curd, asukal, at ghee. Sa phala, ipinapangako ang paglapit kay Śiva at mga bunga sa daigdig ni Indra para sa tapat na sumasaksi; kahit di-ganap na pagpupugay kay Śūlapāṇi ay nagpapaluwag ng gapos, at ang matatag na japa ng “namaḥ śivāya” ay nagpapatibay ng kabutihang-loob. Tinalakay rin ang śrāddha gamit ang tubig ng Narmadā, na binibigyang-diin ang karapat-dapat na Brahmin na tatanggap at ang pag-iwas sa di-mabuting asal o di-angkop na tagapagpaganap. Inirerekomenda ang mga handog: ginto, pagkain, kasuotan, baka, toro, lupa, payong, at nararapat na bagay, at sinasabing nagdudulot ng pag-abot sa langit. Sa huli, sinasabi na ang mamatay sa o malapit sa tīrtha (kabilang ang pagpanaw sa tubig) ay hahantong sa tahanan ni Śiva, mahabang pananatili sa mga daigdig ng mga diyos, at muling pagsilang bilang mahusay na pinunong naaalala ang tīrtha at muling bumabalik dito.
Adhyaya 96
Koṭīśvara-tīrtha Māhātmya (कोटीश्वरतीर्थमाहात्म्य) — Theological Account of the Koṭīśvara Pilgrimage Site
Itinuro ni Mārkaṇḍeya sa isang haring kausap na magtungo sa pinakadakilang tīrtha na tinatawag na Koṭīśvara. Inilalarawan ang pook na ito bilang lugar na pinagtitipunan ng “isang koṭi ng mga ṛṣi” (ṛṣikoṭi), kaya’t napagtitibay ang kabanalan at awtoridad nito sa pamamagitan ng huwarang pagtitipon ng mga pantas. Sinasabi ring ang mga dakilang ṛṣi, matapos sumangguni sa mga marurunong na dvija na bumibigkas ng mapagpalang mga talata ng Veda, ay nagtatag doon kay Śaṅkara (liṅga/presensiya ni Śiva) para sa kapakanan at pag-iingat. Ang dambana ay pinupuri bilang tagapag-alis ng pagkagapos at tagaputol ng saṃsāra, na nagpapawi ng dalamhati ng mga nilalang. Itinatampok ang isang tiyak na pagtalima: ang debotong pagligo (snāna) sa araw ng kabilugan ng buwan, lalo na sa Śrāvaṇa Pūrṇimā. Pagkaraan ng tarpaṇa at wastong piṇḍadāna, ang mga pitṛ (ninuno) ay sinasabing tumatanggap ng kasiyahang di-mauubos hanggang sa pagkalusaw ng sansinukob. Sa wakas, inihahayag ang pampang ng Ilog Revā bilang “lihim” at pinakamataas na pook para sa mga ritwal ng ninuno, itinayo ng mga ṛṣi, at sinasabing nagkakaloob ng mokṣa sa lahat ng nilalang.
Adhyaya 97
Vyāsatīrtha-prādurbhāvaḥ — Origin and Merit of Vyāsa Tīrtha (व्यासतीर्थप्रादुर्भावः)
Ang kabanatang ito ay isang diyalogong pang-aral: ipinaliwanag ni Mārkaṇḍeya kay Haring Yudhiṣṭhira ang «Vyāsatīrtha», isang pambihira at napakadakilang banal na pook na sinasabing “nasa gitna ng himpapawid” (antarikṣe) dahil sa kagila-gilalas na kapangyarihan ni Revā/Narmadā. Isinasalaysay din ang mahabang pinagmulan: ang matinding tapas ni Parāśara at ang pagkikita niya sa dalagang tagatawid ng bangka na nahayag na may dugong maharlika (Satyavatī/Yojaṇagandhā). Ang binhi ay naipadala sa pamamagitan ng loro na may dalang sulat; namatay ang loro, napunta ang binhi sa isang isda, at muling lumitaw ang dalaga—hanggang sa isilang si Vyāsa. Pagkaraan, si Vyāsa ay naglakbay sa mga tīrtha at nag-tapas sa pampang ng Narmadā. Nagpakita si Śiva bilang tugon sa pagsamba, at si Narmadā mismo ay tumugon sa stotra ni Vyāsa. Lumitaw ang suliraning etikal at ritwal: nais ng mga ṛṣi na tumanggap ng pag-aanyaya ngunit ayaw masira ang kanilang panata sa pagtawid sa timog na pampang. Nakiusap si Vyāsa kay Narmadā; nagkaroon ng pagtanggi, nahimatay si Vyāsa, nabahala ang mga diyos, at sa huli ay pumayag si Narmadā. Sumunod ang snāna, tarpaṇa, homa, at ang pagpapakita ng liṅga, na siyang nagtatatag sa pangalan ng tīrtha. Sa huling bahagi, ibinibigay ang mga tuntunin ng mga pagtalima na may dakilang bunga, lalo na sa Kārttika śukla caturdaśī at pūrṇimā; ang mga sangkap para sa abhiṣeka ng liṅga, pag-aalay ng bulaklak, mga pagpipilian sa mantra-japa, pamantayan ng karapat-dapat na brāhmaṇa na tatanggap, at mga tiyak na bagay na dāna. Nagtatapos ang phalāśruti sa pangakong pag-iingat laban sa kaharian ni Yama, mga bungang may antas ayon sa handog, at mapalad na kalagayan pagpanaw dahil sa kapangyarihan ng Vyāsatīrtha.
Adhyaya 98
प्रभासेश्वर-माहात्म्य (Prabhāseśvara Māhātmya) — The Glory of the Prabhāseśvara Tīrtha
Ang kabanatang ito ay isang tanong-at-sagot na diskursong teolohikal: itinuturo ni Mārkaṇḍeya kay Yudhiṣṭhira na dumalaw sa bantog na dambanang Prabhāseśvara, na tinatawag na “svarga-sopāna” (hagdan patungong langit) at kilala sa tatlong daigdig. Humihiling si Yudhiṣṭhira ng maikling salaysay tungkol sa pinagmulan at bunga ng kabutihang dulot ng tīrtha. Ipinapaliwanag ng kuwento ang pinagmulan sa pamamagitan ni Prabhā, ang (itinuturing na) kapus-palad na asawa ni Ravi, ang Araw. Nagsagawa siya ng matinding tapas—nabubuhay sa hangin at nakalubog sa pagninilay sa loob ng isang taon—kaya pinagkalooban siya ni Śiva. Ipinahayag ni Prabhā ang aral na para sa babae, ang “diyos” niya ay ang asawa anuman ang katangian nito, at inamin ang dalamhating dulot ng malas na kapalaran. Nangako si Śiva na ibabalik ang pabor ng asawa sa pamamagitan ng Kanyang biyaya; nagtanong si Umā (Pārvatī) tungkol sa pagiging praktikal nito, kaya dumating si Bhānu (Sūrya) sa hilagang pampang ng Narmadā. Inutusan ni Śiva si Sūrya na ingatan at bigyang-kasiyahan si Prabhā; at sa hiling ni Umā, pumayag si Sūrya na gawing pangunahin si Prabhā sa mga asawa. Humiling si Prabhā na manatili sa lugar ang isang bahagi (aṃśa) ni Sūrya upang “buksan” ang tīrtha, at itinatag ang isang liṅga na inilarawang “taglay ang lahat ng mga diyos,” na tinawag na Prabhāseśa. Pagkaraan, tumuon ang kabanata sa wastong asal ng paglalakbay-dambana: sinasabing nagbibigay ang Prabhāseśvara ng agarang bunga, lalo na sa Māgha śukla saptamī, sa pamamagitan ng ritwal na may pagdikit/pakikiugnay sa kabayo sa ilalim ng tamang paggabay ng mga brāhmaṇa, debotong pagligo, at pag-aalay ng dāna sa mga dvija. May detalyadong mga huwaran ng pagbibigay, lalo na ang go-dāna; at sa phalaśruti, ipinapahayag na ang pagligo at higit sa lahat ang kanya-dāna sa tīrtha ay nakapapawi kahit mabibigat na kasalanan, nagdadala sa mga daigdig ni Sūrya at Rudra, at katumbas ng bunga ng malalaking yajña; pinupuri ang go-dāna bilang walang-panahong kabutihan, na may diin sa caturdaśī.
Adhyaya 99
Nāgeśvara-liṅga at the Southern Bank of Revā (Vāsuki’s Atonement and Tīrtha Procedure) / रेवायाः दक्षिणतटे नागेश्वरलिङ्गमाहात्म्यम्
Ang adhyāya na ito ay nasa anyong tanong at paliwanag: tinanong ni Yudhiṣṭhira kung bakit si Vāsuki ay itinatag sa timog na pampang ng ilog Revā (Narmadā). Ipinaliwanag ni Mārkaṇḍeya ang alamat na sanhi: habang sumasayaw si Śambhu (Śiva), lumitaw mula sa korona ni Śiva ang pawis na nahalo sa tubig ng Gaṅgā; nilamon ito ng isang ahas kaya nagalit si Maṇḍākinī at naganap ang tila sumpang pagbabago tungo sa mababa at mabigat na kalagayan (ajagara-bhāva). Nagsumamo si Vāsuki nang may pagsisisi, pinupuri ang kapangyarihang nagpapadalisay ng ilog at humihingi ng habag. Itinuro ni Gaṅgā na magsagawa si Vāsuki ng tapas para kay Śaṅkara sa Vindhya; matapos ang mahabang pag-aayuno at pagninilay, pinagpala siya ni Śiva at inutusan na magtungo sa timog na pampang ng Revā upang maligo ayon sa wastong ritwal. Pumasok si Vāsuki sa Narmadā at nalinis, at inilarawan ang pagtatatag ng isang Śaiva na dambana: ang Nāgeśvara-liṅga, bantog sa pag-aalis ng kasalanan. Itinatakda rin ang mga tuntunin at phalaśruti: sa Aṣṭamī o Caturdaśī, paliguan si Śiva ng pulot; ang mga walang anak na maligo sa saṅgama ay magkakaroon ng mabubuting supling; ang śrāddha na may pag-aayuno ay nakapagpapagaan sa mga ninuno; at ang angkan ay pinangangalagaan laban sa takot sa ahas sa pamamagitan ng nāga-prasāda.
Adhyaya 100
Mārkaṇḍeśa Tīrtha Māhātmya (मार्कण्डेशतीर्थमाहात्म्य) — Summary of Merits and Ritual Observances
Inilalahad ng kabanatang ito ang turo ni Mārkaṇḍeya sa isang haring kausap (tinatawag na “mahīpāla” at “Pāṇḍunandana”), na maglakbay-pananampalataya sa lubhang pinupuring tīrtha na Mārkaṇḍeśa sa timog na pampang ng Ilog Narmadā. Inilarawan ang pook bilang napakabanal—iginagalang maging ng mga nilalang na dibino—at bilang lihim na lunan ng pagsamba kay Śiva ayon sa tradisyong Śaiva. May personal na patotoo rin: sinabi ni Mārkaṇḍeya na dati niyang itinatag ang sagradong sentro roon, at sa biyaya ni Śaṅkara ay sumibol sa kanya ang kaalamang nagpapalaya. Itinatakda rin ang mga gawain at bunga: ang japa na ginagawa habang pumapasok sa tubig ay nag-aalis ng naipong dungis ng kasalanan, kabilang ang paglabag na mula sa isip, salita, at gawa. May itinurong direksiyon at tindig: tumayo na nakaharap sa timog habang may hawak na piṇḍikā, saka magsagawa ng “yoga” o nakatuong pagsamba kay Śūlin (Śiva) sa kanyang sari-saring anyo; malinaw na sinasabi na sa kamatayan ay makararating ang deboto kay Śiva. Kabilang pa ang pag-iilaw ng lampara na may ghee sa gabi ng ikawalong araw ng buwan upang makamit ang mga daigdig na makalangit, at ang pagganap ng śrāddha sa pook upang masiyahan ang mga ninuno hanggang sa pagkalusaw ng sansinukob. Sa huli, ang tarpaṇa gamit ang payak na handog (iṅguda, badara, bilva, akṣata, o tubig) ay sinasabing nagbibigay ng “bunga ng kapanganakan” para sa angkan.
Adhyaya 101
Saṅkarṣaṇa-Tīrtha Māhātmya (संकर्षणतीर्थमाहात्म्य) — The Glory of Saṅkarṣaṇa Tīrtha
Sa Kabanata 101, na isinalaysay ni Mārkaṇḍeya sa isang haring kausap, itinuturo ang isang lubhang mapalad na tīrtha sa hilagang pampang ng Ilog Narmadā, na nasa gitna mismo ng bakuran ng paghahandog (yajñavāṭa). Ang pook ay tinatawag na Saṅkarṣaṇa at pinupuri bilang tagapuksa ng kasalanan at paglabag. Ipinapaliwanag na ang kabanalan ng tīrtha ay nagmula sa dating pag-aayuno at pagninilay (tapas) ni Balabhadra, at sa patuloy na presensya ng mga banal: si Śambhu (Śiva) kasama si Umā, si Keśava (Viṣṇu), at ang mga diyos ay sinasabing nananahan doon. Para sa kapakinabangan ng lahat ng nilalang, itinatag ni Balabhadra si Śaṅkara sa lugar na iyon nang may sukdulang debosyon, kaya naging ganap itong sentro ng pagsamba at ritwal. May mga tagubilin din: ang debotong nagpipigil ng galit at kumokontrol sa mga pandama, matapos maligo roon, ay dapat sumamba kay Śiva sa Ekādaśī ng maliwanag na kalahati ng buwan, at paliguan Siya (abhiṣeka) ng pulot. Pinahihintulutan din ang pag-aalay ng śrāddha para sa mga ninuno sa pook na ito, na may pangakong makakamit ang “pinakamataas na kalagayan,” ayon sa pahayag ni Balabhadra.
Adhyaya 102
मन्मथेश्वर-तीर्थमाहात्म्य (Glory of the Manmatheśvara Tīrtha)
This adhyāya presents Mārkaṇḍeya’s instructional discourse to a royal listener on the ritual and merit-logic of visiting Manmatheśvara, a Śaiva tīrtha praised as revered by the gods. The chapter outlines graded practices: mere bathing is framed as spiritually protective; bathing combined with mental purity and a one-night fast yields high merit; extended observances (three nights) are described with escalating results. It further prescribes devotional night activities—music, instruments, dance, and vigil before the deity—presented as acts that please Parameśvara. The narrative also situates Manmatheśvara as a ‘stairway’ (sopāna) to heaven, linking desire (kāma) to a sanctified devotional channel. Ancillary rites are included: śrāddha and dāna at twilight, annadāna as especially praised, and a specific calendrical instruction for go-dāna on trayodaśī in the bright half of Caitra, with lamp-offering in ghee during night vigil. The text closes by equalizing the stated merit for women and men.
Adhyaya 103
एरण्डीसङ्गममाहात्म्य — The Māhātmya of the Eraṇḍī–Reva Confluence
Inilalahad ang kabanatang ito bilang salaysay na may patong-patong na pag-uusap: itinuturo ni Mārkaṇḍeya sa isang hari ang sangam ng Eraṇḍī at Reva, at inaalala ang naunang pahayag ni Śiva kay Pārvatī na tinawag na “mas lihim kaysa lihim.” Isinasalaysay ni Śiva ang kawalan ng anak nina Atri at Anasūyā at ang halagang etikal at teolohikal ng supling bilang sandigan ng tungkulin sa angkan at kagalingan matapos ang kamatayan. Nagsagawa si Anasūyā ng matagal na tapas sa pook-tagpuan sa hilagang pampang ng Reva: mga disiplina ayon sa panahon (pañcāgni sa tag-init, cāndrāyaṇa sa tag-ulan, paninirahan sa tubig sa taglamig) at araw-araw na ritwal (banal na pagligo, sandhyā, tarpaṇa sa mga deva at ṛṣi, homa, at pagsamba). Nagpakita sina Brahmā, Viṣṇu, at Rudra sa nakatagong anyong dvija at inihayag ang kanilang pagkakakilanlang kosmiko ayon sa panahon (ulan/binhi, taglamig/pag-iingat, tag-init/pagkalanta). Ipinagkaloob nila ang mga biyaya: itinatag ang walang hanggang kabanalan ng tīrtha at ang kapangyarihang tumupad ng kahilingan. Itinatakda rin ang mga pagtalima sa sangam (lalo na sa buwan ng Caitra): pagligo, pagpupuyat sa gabi, pagpapakain sa mga dvija, pindadāna, pradakṣiṇā, at iba’t ibang dāna, na may pinalaking gantimpalang espirituwal. Kasunod ang isang halimbawa: ang maybahay na si Govinda ay di-sinasadyang nakapagdulot ng pagkamatay ng bata habang nangunguha ng kahoy; pagkatapos ay dumanas siya ng karamdaman na ipinaliwanag bilang bunga ng karma. Napawi ang kanyang pagdurusa sa pamamagitan ng pagligo sa sangam at kaugnay na pagsamba at pagbibigay—bilang aral sa paglalakbay-dambana na nakapagpapagaling. Nagtatapos ang kabanata sa mga pangakong phalaśruti: ang pakikinig o pagbigkas ng salaysay, at ang pananatili o pag-aayuno sa pook, ay nagdudulot ng dakilang merit, maging ang di-sinasadyang pagdampi sa tubig o lupa ng sangam ay may biyayang dulot.
Adhyaya 104
सौवर्णशिला-तीर्थमाहात्म्य (Glory of the Sauvarṇaśilā Tīrtha)
Itinuro ni Mārkaṇḍeya sa isang pinuno na magtungo sa dakilang pook na tinatawag na Sauvarṇaśilā, bantog sa hilagang pampang ng ilog Revā bilang tagapag-alis ng lahat ng kasalanan at dungis. Inilalarawan ang lugar na malapit sa sangama (pagsasanib ng mga tubig) at sinasabing noon pa’y itinatag na sa ritwal ng mga pangkat ng mga ṛṣi; kaya ito’y tinatawag na durlabha, mahirap matagpuan—maliit man ang saklaw, napakalakas nitong bukirin ng kabutihang-loob. Ang itinakdang pagsamba ay sunod-sunod: maligo sa Sauvarṇaśilā; sambahin si Maheśvara; yumukod kay Bhāskara (ang Araw); at maghandog sa banal na apoy gamit ang bilva na hinaluan ng ghee, o mga dahon ng bilva. Ibinigay ang maikling panalangin na humihiling ng kinalulugdan ng Panginoon at pagwawakas ng karamdaman. Pagkaraan, tumuon ang aral sa dāna: ang pag-aalay ng ginto sa karapat-dapat na Brahmin ay itinuturing na katumbas ng pinakamainam na bunga ng napakaraming ginto at ng mga dakilang sakripisyo. Ang nagkakaloob nito ay umaakyat sa langit pagpanaw, matagal na nakakasama si Rudra, at muling isisilang sa malinis at masaganang angkan, na may patuloy na pag-alaala sa banal na tubig na iyon.
Adhyaya 105
करञ्जातीर्थगमनफलम् | The Merit of Going to the Karañjā Tīrtha
Ang kabanatang ito ay maikling tagubilin ni Mārkaṇḍeya na pantas, na inihayag sa isang hari (“rājendra”). Itinuturo na ang naghahangad ng kabutihang espirituwal ay magtungo sa Karañjā Tīrtha habang nagsasagawa ng upavāsa (pag-aayuno) at jitendriyatā (pagpigil sa mga pandama). Sa pagligo sa banal na pook, sinasabing napapawi ang lahat ng pāpa (kasalanan). Pagkaraan, dapat sambahin si Mahādeva (Śiva) at magbigay ng dāna nang may bhakti. Binabanggit ang mga handog: ginto, pilak, hiyas/perlas/koral, at mga kapaki-pakinabang na bagay tulad ng sapin sa paa, payong, higaan, at mga pantakip. Sa phalāśruti, ipinahahayag na ang gantimpala ay “koṭi-koṭi-guṇa,” napakalaking pagdami ng bisa, na nag-uugnay sa disiplinadong paglalakbay, pagsamba kay Śiva, at mapagkawanggawang pamamahagi bilang iisang landas ng kaligtasan.
Adhyaya 106
Mahīpāla Tīrtha Māhātmya (Auspiciousness Rite to Umā–Rudra) | महीपालतीर्थमाहात्म्य (उमारुद्र-सौभाग्यविधिः)
Ang kabanatang ito ay isang tīrtha-māhātmya na pang-utos na ipinahayag ni Mārkaṇḍeya, na nag-uutos sa isang hari na dumalaw sa Mahīpāla Tīrtha—isang pook na inilalarawang napakaganda at nagdudulot ng saubhāgya (mapalad na kapalaran). Kapaki-pakinabang ito sa babae at lalaki, lalo na sa mga tinatamaan ng kamalasan, at itinatakda ang tiyak na pagsamba kina Umā at Rudra. Inilalatag ang maayos na pagtalima: mamuhay nang may disiplina at pagpipigil ng mga pandama, mag-ayuno sa ikatlong araw ng buwang lunar, at taimtim na anyayahan ang isang karapat-dapat na mag-asawang brāhmaṇa. Ipagkaloob ang marangal na pagtanggap—pabango, kuwintas ng bulaklak, mabangong kasuotan—at pakainin ng pāyasa (matamis na lugaw sa gatas) at kṛsara; saka magsagawa ng pag-ikot (pradakṣiṇā) at bigkasin ang panalanging humihingi ng biyaya ni Mahādeva kasama ang kanyang kabiyak, na may hangaring “huwag maghiwalay”. Ikinukumpara ang bunga: ang pagpapabaya ay iniuugnay sa mahabang kamalasan—kahirapan, dalamhati, at pagkabaog sa maraming kapanganakan; samantalang ang wastong pagsasagawa, lalo na sa maliwanag na kalahati ng buwan ng Jyeṣṭha at sa ikatlong araw, ay nangangakong makalalaya sa kasalanan at magpaparami ng merit sa pamamagitan ng dāna. Binabanggit din ang ritwal na pagtingin sa brāhmaṇī at brāhmaṇa bilang anyo nina Gaurī at Śiva, ang paglalagay ng sindūra at kuṅkuma, at ang pag-aalay ng alahas, butil, pagkain at iba pang handog. Sa huli, ipinapangako ang gantimpalang makamundo at pangkaligtasan: masaganang merit, mataas na ligaya na kaayon ni Śaṅkara, saganang saubhāgya, anak na lalaki para sa walang supling, yaman para sa dukha, at ang Mahīpāla Tīrtha sa Narmadā bilang pook na tumutupad ng mga kahilingan.
Adhyaya 107
भण्डारीतीर्थमाहात्म्य (Bhaṇḍārī Tīrtha Māhātmya: The Glory of Bhaṇḍārī Pilgrimage Site)
Sa Kabanata 107 sa Revākhaṇḍa, nagbibigay si Śrī Mārkaṇḍeya ng maikling tagubilin tungkol sa tīrtha sa isang hari. Iniuutos niyang magtungo sa dakilang Bhaṇḍārī-tīrtha, na inilalarawang may bisa sa pananampalataya upang “putulin ang kahirapan” (daridra-ccheda) sa napakahabang panahon, na binanggit na umaabot sa labinsiyam na yuga. Ipinapaliwanag din ang pinagmulan ng kapangyarihan nito: si Kubera (Dhanada) ay nagsagawa ng matinding tapas, at nang malugod si Brahmā (Padmasambhava), natamo ni Kubera ang biyayang ang kahit munting pag-aalay o dāna sa lugar na iyon ay nagiging pananggalang ng kayamanan. Sa huli, itinatakda ang tuntunin: ang sinumang pumunta nang may debosyon, maligo roon, at magbigay ng yaman bilang dāna ay hindi makararanas ng pagkaputol o pagkaubos ng kabuhayan (vitta-pariccheda). Itinuturo ng kabanata na ang kasaganaan ay pinatatatag hindi sa pag-iimpok na sakim, kundi sa disiplinadong paglalakbay-dambana, taimtim na layon, at wastong pagkakawanggawa sa banal na pook.
Adhyaya 108
रोहिणीतीर्थमाहात्म्य (Rohiṇī Tīrtha Māhātmya)
Ang kabanatang ito ay nasa anyong diyalogong nagtuturo: itinuturo ni Mārkaṇḍeya sa isang haring kausap ang paglalakbay sa Rohiṇī-tīrtha, na pinupuri bilang tanyag sa tatlong daigdig at nakapaglilinis ng kasalanang moral. Humihiling si Yudhiṣṭhira ng tiyak na salaysay tungkol sa bisa ng tīrtha, kaya nagsisimula ang pinagmulan sa tagpo ng pagkalusaw ng sansinukob: si Viṣṇu (Padmanābha/Cakrin) ay nagpapahinga sa ibabaw ng mga tubig; mula sa Kanyang pusod sumibol ang maningning na lotus, at mula roon isinilang si Brahmā. Humingi si Brahmā ng tagubilin, at inatasan siya ni Viṣṇu sa paglikha; kasunod nito ang pagbanggit sa paglitaw ng mga ṛṣi at sa lahi ni Dakṣa, kabilang ang mga anak na babae ni Dakṣa. Sa mga asawa ng Buwan, itinatangi si Rohiṇī bilang pinakamamahal, ngunit dahil sa tensiyon sa ugnayan ay nilinang niya ang vairāgya (paglayo sa pagkapit) at nagsagawa ng tapas sa pampang ng Ilog Narmadā. Kabilang sa kanyang disiplina ang antas-antás na pag-aayuno, paulit-ulit na ritwal na pagligo, at taimtim na debosyon sa Diyosa Nārāyaṇī/Bhavānī—tagapangalaga at tagapag-alis ng pagdurusa. Nalugod ang Diyosa sa panata at pagpipigil, at ipinagkaloob ang hinihiling ni Rohiṇī. Pagkaraan, pinangalanan ang pook bilang Rohiṇī-tīrtha at ipinahayag ang phalaśruti: ang maliligo roon ay magiging kaibig-ibig sa asawa gaya ni Rohiṇī, at ang mamamatay doon ay pangangakuang malaya sa paghihiwalay ng mag-asawa sa loob ng pitong kapanganakan. Pinagdurugtong ng kabanata ang awtoridad na kosmolohikal, huwarang pag-aaske, at lokal na pangako ng bunga upang pagtibayin ang etika ng paglalakbay-dambana sa isang tīrtha ng Narmadā.
Adhyaya 109
चक्रतीर्थमाहात्म्य (Cakratīrtha Māhātmya) — The Glory of Cakra Tīrtha at Senāpura
Sa adhyāya na ito, na binigkas ni Mārkaṇḍeya, inilalagay ang tagubilin sa paglalakbay-dambana sa loob ng isang salaysay ng pinagmulan na may himig ng digmaan at teolohiya. Itinuturo niya ang Cakratīrtha sa Senāpura bilang walang kapantay na tagapaglinis ng kasalanan at tagapagpabanal ng mga pagkakamali. Isinasalaysay ang seremonyal na paghirang kay Mahāsena bilang punong-heneral (senāpatyābhiṣeka), na dinaluhan ng mga deva sa pangunguna ni Indra upang talunin ang mga dānava at ipanalo ang hukbong makalangit. Dumating ang dānava na si Ruru upang manggulo, kaya sumiklab ang malawakang labanan na inilalarawan sa karaniwang anyong Purāṇiko—mga sandata at hanay ng hukbo. Ang pagliko ng pangyayari ay nang gamitin ni Viṣṇu ang Sudarśana-cakra: pinutol nito ang ulo ni Ruru at winasak ang hadlang sa pagdiriwang; ang cakra ay saka “pinalaya,” hinati ang dānava at bumagsak sa dalisay na tubig, kaya naitatag ang pangalan at kabanalan ng tīrtha. Sa ikalawang bahagi, itinatakda ang mga gantimpala: ang pagligo at pagsamba kay Acyuta ay katumbas ng bunga ng Puṇḍarīka-yajña; ang pagligo at paggalang sa mga disiplinadong brāhmaṇa ay nagdudulot ng “koṭi” na ibayong bunga. Ang sinumang mag-alay ng katawan doon sa debosyon ay makarating sa Viṣṇuloka, magtamasa ng mapalad na ligaya, at sa huli’y muling isisilang sa marangal na angkan. Nagtatapos ang kabanata sa pagdakila sa tīrtha bilang pinagpala, tagapawi ng sakit, at tagapag-alis ng kasalanan, at nagpapahiwatig ng pagpapatuloy ng mga aral.
Adhyaya 110
Cakratīrtha-Nikaṭa Vaiṣṇava-Tīrtha Māhātmya (Glorification of the Vaiṣṇava Tīrtha near Cakratīrtha)
Isinalaysay ni Mārkaṇḍeya ang isang sunod-sunod na paglalakbay-dambana para sa paglilinis, na nagtatapos sa isang Vaiṣṇava tīrtha na malapit sa Cakratīrtha, na sinasabing itinatag ni Viṣṇu (Janārdana) noong unang panahon. Ipinapaliwanag ang bisa ng pook sa isang batayang mitiko-kasaysayan: matapos mapuksa ang mabibigat na kaaway na Dānava, itinatag ni Viṣṇu ang tīrtha upang pawiin ang natitirang kapintasan at mga bunga ng tunggaliang nag-ugat sa Dānava. Itinatampok ng kabanata ang disiplina ng pag-aayuno at pagninilay sa lugar—pagpigil sa galit (jitakrodha), mahigpit na tapas, at pagtalima sa katahimikan (mauna)—na maging mga diyos at mga nilalang na laban sa mga diyos ay hindi madaling tularan. Kasunod ang maikling tuntuning ritwal at etika: pagligo (snāna), pagbibigay (dāna) sa karapat-dapat na dvijāti, at japa na ayon sa wastong pamamaraan, na sinasabing agad na nakapagbabago, nakapagpapalaya kahit sa mabibigat na kasalanan, at nagdadala sa nagsasagawa tungo sa kalagayang Vaiṣṇava (vaiṣṇava pada), bilang pangakong naglilinis na tulad ng phalaśruti.
Adhyaya 111
स्कन्दतीर्थ-सम्भवः (Origin and Merits of Skanda-Tīrtha on the Narmadā)
Ang kabanatang ito ay nasa anyong diyalogo: hinihiling ni Yudhiṣṭhira kay Mārkaṇḍeya ang ganap na salaysay tungkol sa kalagayan ng buhay ni Skanda at ang wastong paraan at gantimpala ng isang tīrtha sa ilog Narmadā. Ipinaliwanag ni Mārkaṇḍeya na ang mga diyos, dahil walang pinunong mandirigma, ay dumulog kay Śiva; at isinalaysay ang mga pangyayaring makalangit sa paglitaw ni Skanda: ang layon ni Śiva kay Umā, ang pakikialam ng mga diyos sa pamamagitan ni Agni, ang sumpa ni Umā na tumama sa magiging supling ng mga diyos, at ang paglilipat ng banal na tejas. Hindi nakayanan ni Agni ang tejas kaya inilagak niya ito kay Gaṅgā; si Gaṅgā naman ay naglagay nito sa masukal na tambo (śara-stamba). Inalagaan at pinasuso ng mga Kṛttikā ang sanggol; nagpakita siya bilang Ṣaṇmukha (anim ang mukha) at tinawag sa maraming pangalan gaya ng Kārttikeya, Kumāra, Gaṅgāgarbha, at Agnija. Matapos ang maraming tapas at pagdalaw sa mga tīrtha, nagsagawa si Skanda ng matinding pag-aayuno at pagninilay sa timog na pampang ng Narmadā. Pinagkalooban siya nina Śiva at Umā: itinalaga siyang walang hanggang senāpati (pinunong kumandante) at ibinigay ang sasakyang paboreal. Ang lugar ay nakilala bilang Skanda-tīrtha, bihira at tagapuksa ng kasalanan. Sa wakas, binanggit ang mga phala: ang pagligo at pagsamba kay Śiva roon ay may gantimpalang tulad ng dakilang handog; ang pag-aalay sa mga ninuno gamit ang tubig na may halong linga at isang wastong piṇḍa ay nagpapasaya sa pitṛ sa loob ng labindalawang taon. Ang mga gawaing banal doon ay nagiging di-nasisira; at ang pagpanaw ayon sa tuntunin ng śāstra ay nagdadala sa tahanan ni Śiva, kasunod ang mapalad na muling pagsilang na may kaalamang Veda, kalusugan, mahabang buhay, at pagpapatuloy ng angkan.
Adhyaya 112
Āṅgirasatīrtha-māhātmya (Glory of the Āṅgirasa Tīrtha)
Itinuro ni Mārkaṇḍeya ang haring kausap na magtungo sa Āṅgirasatīrtha sa hilagang pampang ng Ilog Narmadā, at inilarawan ito bilang pangkalahatang tagapaglinis na sumisira sa lahat ng kasalanan (sarva-pāpa-vināśana). Isinasalaysay ng kabanata ang alamat ng pinagmulan: ang Brāhmaṇa-sage na si Aṅgiras, bihasa sa Veda, ay nagsagawa ng mahabang austeridad sa simula ng isang panahon upang magtamo ng anak na lalaki. Kabilang sa kanyang debosyon ang triṣavaṇa na pagligo, japa sa walang-hanggang Diyos, at pagsamba kay Mahādeva na sinusuportahan ng mga pagtalima tulad ng kṛcchra at cāndrāyaṇa. Pagkaraan ng labindalawang taon, nalugod si Śiva at nagkaloob ng biyaya. Hiniling ni Aṅgiras ang isang huwarang anak—may kaalamang Vedic, may disiplina at mabuting asal, malawak sa śāstra, at kagalang-galang na parang ministro ng mga diyos at iginagalang ng lahat. Ipinagkaloob ito ni Śiva at isinilang si Bṛhaspati. Bilang pasasalamat, itinatag ni Aṅgiras ang pagsamba kay Śaṅkara sa lugar na iyon. Sa phalaśruti, sinasabi na ang pagligo sa tīrtha at pagsamba kay Śiva ay nag-aalis ng kasalanan, nagbibigay ng supling at yaman sa nangangailangan, tumutupad ng ninanais, at nagdadala sa deboto sa kaharian ni Rudra.
Adhyaya 113
Koṭitīrtha–Ṛṣikoṭi Māhātmya (Merit of Koṭitīrtha and Ṛṣikoṭi)
Sa adhyaya na ito, na binigkas ni Mārkaṇḍeya, ay nagbibigay ng gabay na tila talaan ng paglalakbay para sa isang haring kinakausap, upang marating ang Koṭitīrtha—isang tīrtha o banal na tawiran na itinuturing na walang kapantay. Pinatatatag ang kabanalan ng pook sa pag-alaala sa mga ṛṣi na nagkamit ng sukdulang siddhi roon, kaya tinatawag din itong Ṛṣikoṭi. Pagkaraan, inililista ang tatlong paraan ng pagkamit ng dakilang puṇya na nakaugnay sa lugar: (1) snāna o banal na pagligo sa tīrtha at pagpapakain sa mga Brahmin; ang pagpapakain kahit sa iisang Brahmin ay inihahambing sa pagpapakain sa “koṭi” (sampung milyon), bilang pagpapakita ng labis na pagdami ng gantimpala. (2) snāna at pagkatapos ay paggalang sa pitṛ-devatā at mga ninuno, na iniuugnay ang diwa ng śrāddha sa gawaing paglalakbay-diyos. (3) pagsamba kay Mahādeva sa pook, na nangangakong bunga na katumbas ng sakripisyong Vājapeya, kaya ang debosyon sa tīrtha ay itinataas na kapantay ng mataas na ritwal na Veda. Sa kabuuan, ito’y isang maikling tuntuning teolohikal-ritwal para sa Koṭitīrtha: lugar → itinakdang gawain → phalaśruti.
Adhyaya 114
अयोनिजतीर्थ-माहात्म्य (Ayonija Tīrtha: Ritual Procedure and Salvific Claim)
Chapter 114 presents Mārkaṇḍeya’s concise itinerary-style instruction to a royal addressee, directing him to a highly auspicious tīrtha named Ayonija. The discourse establishes the site’s defining attributes—exceptional beauty, great merit, and comprehensive removal of pāpa—then specifies a minimal ritual sequence: bathe at Ayonija, worship Parameśvara, and perform reverential rites for both ancestors (pitṛ) and deities (deva). The chapter culminates in a strong phala-claim: one who relinquishes life there according to proper procedure (vidhinā prāṇatyāga) is said to avoid the 'yoni-dvāra' (the gateway of rebirth), indicating a liberation-oriented assurance. The thematic lesson is the purāṇic linkage of place-based observance with ethical-ritual correctness, where tīrtha practice is framed as a disciplined pathway toward release from karmic bondage.
Adhyaya 115
अङ्गारकतीर्थमाहात्म्य (Aṅgāraka Tīrtha Māhātmya) — The Glory of the Aṅgāraka Tīrtha on the Narmadā
Nagsalita si Mārkaṇḍeya sa isang hari at itinuro ang pinakamataas na Aṅgāraka Tīrtha sa pampang ng Narmadā, na kilala sa mga tao bilang nagbibigay ng kagandahan at anyo (rūpa). Isinasalaysay ng kabanata na si Aṅgāraka—ang “isinilang mula sa lupa,” kaugnay ng graha na Maṅgala (Mars)—ay nagsagawa ng mahahabang pag-aayuno at pagninilay (tapas) sa napakalalaking panahon. Nalugod si Mahādeva (Śiva) at nagpakita nang tuwiran, nag-alok ng biyaya na bihira kahit sa mga diyos. Hiniling ni Aṅgāraka ang isang katayuang walang kupas at di-nasisira: ang patuloy na paglalakbay sa gitna ng mga planeta, at ang bisa ng biyaya hangga’t nananatili ang mga bundok, araw at buwan, mga ilog at karagatan. Ipinagkaloob ito ni Śiva at lumisan, pinupuri ng mga deva at asura. Pagkaraan, itinatag ni Aṅgāraka si Śaṅkara sa lugar na iyon at saka tinanggap ang kanyang puwesto sa kaayusan ng mga graha. Itinuturo rin na ang sinumang maligo sa tīrtha at sumamba kay Parameśvara—na may pag-aalay at ritwal ng apoy (homa) habang napagtagumpayan ang galit—ay magkakamit ng bunga na katumbas ng sakripisyong Aśvamedha. Bukod dito, sa ikaapat na araw ng tithi na iniuugnay kay Aṅgāraka, ang pagligo at pagsamba sa graha ayon sa wastong paraan ay nagdudulot ng mabuting palad, kagandahan, at pangmatagalang kapakinabangan. Ang kamatayan sa pook na iyon, sinadya man o hindi, ay inilalarawan bilang pagkapiling kay Rudra at pagdiriwang sa Kanyang presensya.
Adhyaya 116
Pāṇḍu-tīrtha Māhātmya (Glory of Pāṇḍu Tīrtha)
Sa kabanatang ito, si Mārkaṇḍeya ay nagsalita sa isang maharlikang tagapakinig at naglahad ng maikling tīrtha-māhātmya tungkol sa Pāṇḍu-tīrtha. Ang aral ay inayos bilang mga tagubiling nag-uugnay ng tiyak na gawain sa tiyak na bunga ng ritwal at kabutihang-loob. Una, iniuutos na magtungo sa Pāṇḍu-tīrtha, na inilalarawang nakapaglilinis sa lahat; ang pagligo roon ay sinasabing nagpapalaya sa tao mula sa “lahat ng dungis at pagkakasala” (sarva-kilbiṣa). Ikalawa, matapos maligo at maging dalisay, nararapat maghandog ng ginto bilang dāna (kāñcana-dāna), at mariing ipinahahayag na ang mabibigat na kasalanan, kabilang ang mga tulad ng bhrūṇa-hatyā, ay napapawi. Ikatlo, itinatampok ang pakinabang para sa mga ninuno: sa pag-aalay ng piṇḍa at tubig (piṇḍodaka-pradāna), nakakamit ang bungang katumbas ng sakripisyong Vājapeya, at ang mga pitṛ at pitāmaha ay inilalarawang nagagalak. Sa kabuuan, ang kabanata ay isang gabay na pinagsasama ang paglalakbay-dambana, pagkakawanggawa, at mga ritwal para sa mga ninuno sa iisang landas ng pagpapala na nakaugat sa banal na pook na ito.
Adhyaya 117
त्रिलोचनतीर्थमाहात्म्य (Glory of the Trilocana Tīrtha)
Sa adhyāya na ito, si Śrī Mārkaṇḍeya ay nagsalita sa isang hari (rājendra) at itinuro ang isang banal at mapagkaloob na pook-paglalakbay na tinatawag na Trilocana Tīrtha. Inilarawan ang tīrtha bilang “puṇya” at bilang lugar kung saan naroroon ang Panginoon (Deveśa), na iginagalang ng lahat ng daigdig. Simple ang itinakdang pagsamba: maligo sa tīrtha at pagkatapos ay sambahin si Śaṅkara (Śiva) nang may taos-pusong bhakti. Ang ipinangakong bunga ay malinaw: ang debotong pumanaw matapos ang gayong pagsamba ay makararating sa tahanan ni Rudra, na sinasabing walang alinlangan. Idinagdag pa ang tala sa kosmolohiyang Purāṇiko: pagkalipas ng pagwawakas ng isang siklong kosmiko (kalpa-kṣaya), ang tumanggap ng biyaya ay inilarawang muling nagbabalik, nananatiling malapit nang walang paghihiwalay, at pinararangalan sa loob ng isang daang taon.
Adhyaya 118
इन्द्रतीर्थमाहात्म्य (Indratīrtha Māhātmya) — The Glory of Indra’s Ford on the Narmadā
Ang adhyāya na ito ay inihahabi bilang tanong-at-sagot na pagtalakay sa pananampalataya sa pagitan ni Yudhiṣṭhira—na nagtatanong tungkol sa pinagmulan ng Indratīrtha sa timog na pampang ng Ilog Narmadā—at ng pantas na si Mārkaṇḍeya na nagsasalaysay ng sinaunang itihāsa. Nakasentro ang kuwento sa kalagayan ni Indra matapos patayin si Vṛtra: ang parusang brahmahatyā (mabigat na kasalanan) ay walang tigil na sumusunod sa kanya, at kahit maglakbay siya sa mga banal na tubig at pook-paglalakbay, ipinakikitang may hangganan ang karaniwang pag-ikot sa mga tīrtha kapag ang paglabag ay itinuturing na napakalalim. Nagsagawa si Indra ng matinding tapas—pag-aayuno, pagkamahigpit sa sarili, at mahabang disiplina—ngunit naantala ang ginhawa hanggang magtipon ang mga diyos at hatiin ni Brahmā ang kasalanan sa apat na bahagi, na ipinamahagi sa iba’t ibang uri ng nilalang at tungkuling panlipunan (kabilang ang tubig, lupa, kababaihan, at mga larangan ng hanapbuhay), bilang mitikong paliwanag sa ilang ritwal at panlipunang pagbabawal. Sa pook ng Narmadā, sinamba ni Indra si Mahādeva; nalugod si Śiva at nagkaloob ng biyaya. Hiniling ni Indra ang walang hanggang presensiyang banal doon, kaya naitatag ang Indratīrtha bilang lugar na ang pagligo, tarpaṇa, at pagsamba kay Parameśvara ay nagdudulot ng paglilinis at dakilang gantimpalang kasinghalaga ng malalaking yajña. Sa wakas, binibigkas ang phalaśruti: kahit ang may mabibigat na kasalanan ay napapalaya sa pamamagitan ng pagligo at pagsamba sa Indratīrtha, at ang pakikinig mismo sa māhātmya ay nakapagdudulot ng pagdalisay.
Adhyaya 119
कल्होडीतीर्थमाहात्म्यं तथा कपिलादानप्रशंसा (Kahlodī Tīrtha Māhātmya and the Eulogy of Kapilā-Dāna)
Itinuro ni Mārkaṇḍeya sa isang hari na magtungo sa dakilang Kahlodī-tīrtha sa hilagang pampang ng ilog Revā (Narmadā), na ipinupuri bilang lugar na sumisira ng kasalanan para sa lahat. Inilarawan itong itinatag ng mga sinaunang ṛṣi para sa kapakanan ng lahat ng nilalang, at pinabanal sa pamamagitan ng lakas ng tapas na kaugnay ng dakilang tubig ng Narmadā. Pagkaraan, itinampok ang Kapilā-tīrtha at itinakda ang Kapilā-dāna: ang pag-aalay o pagbibigay ng isang kapilā na baka, lalo na yaong bagong panganak at mapalad. Nararapat itong gawin na may pag-aayuno at disiplina ng loob, higit sa lahat ang pagdaig sa galit. Inihambing din ang iba’t ibang uri ng dāna at ipinahayag na ang Kapilā-dāna ay higit kaysa pagbibigay ng lupa, yaman, butil, elepante, kabayo, o ginto. Ayon sa phalaśruti, ang pag-aalay sa tīrtha na ito ay nagwawasak ng mga kasalanang nagmula sa salita, isip, at katawan na naipon sa pitong kapanganakan. Ang nagkakaloob ay makararating sa loka ni Viṣṇu na pinupuri ng mga apsarā, magtatamasa ng mahabang pananatili sa langit na katumbas ng bilang ng balahibo ng baka, at sa huli’y muling isisilang sa masaganang angkan na may kaalamang Veda, kahusayan sa śāstra, mabuting kalusugan, at mahabang buhay. Sa wakas, muling pinagtitibay ang walang kapantay na bisa ng Kahlodī-tīrtha sa paglaya mula sa kasalanan.
Adhyaya 120
कम्बुतीर्थ-स्थापनम् (Establishment and Merit of Kambu Tīrtha)
Inilalahad ng kabanatang ito ang pinagmulan ng isang tīrtha at ang mga gantimpalang espirituwal nito, na nakasentro kay “Kambukeśvara/Kambu” at sa pagkapangalan ng Kambu Tīrtha. Isinalaysay ni Śrī Mārkaṇḍeya ang salinlahi mula kay Hiraṇyakaśipu hanggang kay Prahlāda, saka dumaan kina Virocana, Bali, Bāṇa, Śambara, at sa huli ay si Kambu. Inilarawan si Kambu bilang isang asura na nakadama ng malalim na pangamba sa kosmikong kapangyarihan ni Viṣṇu at nakaunawa na ang pakikipag-alitan kay Hari ay hindi nagbubunga ng pangmatagalang kagalingan. Sa pampang ng Narmadā, isinagawa ni Kambu ang mahigpit na tapas: mauna (banal na katahimikan), disiplinadong pagligo, payak na pananamit at pamumuhay, at matagal na pagsamba kay Mahādeva. Nalugod si Śiva at nagkaloob ng biyaya, ngunit ipinaliwanag ang hangganang teolohikal: walang nilalang—maging si Śiva—ang makapagpapawalang-bisa sa kataas-taasang kapangyarihan ni Viṣṇu sa kosmikong tunggalian; ang poot laban kay Hari ay hindi nagdudulot ng matibay na kapayapaan. Pag-alis ni Śiva, itinatag ni Kambu sa lugar na iyon ang isang mapayapa at walang-sakit na anyo ni Śiva; dito nagmula ang pangalang Kambu Tīrtha, na pinupuri bilang tagapuksa ng mabibigat na kasalanan. Sa phalaśruti, sinasabi na ang pagligo at pagsamba—lalo na ang pagsamba sa Araw na may mga papuri ng Ṛg/Yajus/Sāman—ay katumbas ng bunga ng mga ritwal na Veda; ang pag-aalay sa mga ninuno at pagsamba kay Īśāna ay nagbibigay ng bungang tulad ng Agniṣṭoma; at ang mamatay roon ay humahantong sa Rudra-loka.
Adhyaya 121
Candrahāsa–Somatīrtha Māhātmya (Glory of Candrahāsa and Somatīrtha)
Ang kabanatang ito ay inihahabi bilang pagtatanong ni Yudhiṣṭhira at tugon ni Mārkaṇḍeya, na naglalahad ng salaysay na teolohikal at etikal tungkol kay Soma (diyos ng Buwan), sa mga sanhi ng pagdurusa at sa mga lunas nito. Itinuturo ang Candrahāsa bilang susunod na banal na pook at inaalala kung paano nakamit ni Soma ang “pinakamataas na katuparan” (parā-siddhi). Ipinapaliwanag ni Mārkaṇḍeya na ang paghihirap ni Soma ay bunga ng sumpa ni Dakṣa, at iniuugnay ito sa aral sa buhay-maybahay: ang pagpapabaya sa tungkuling mag-asawa ay nagbubunga ng karmikong kaparusahan. Pagkaraan, naglakbay si Soma sa iba’t ibang tīrtha hanggang marating ang ilog Narmadā/Revā, na pinupuri bilang tagapag-alis ng kasalanan. Sa loob ng labindalawang taon ng mahigpit na pagsasagawa—pag-aayuno, pagbibigay (dāna), mga panata (vrata), at pagpipigil-sa-sarili—napawi ang karumihan ni Soma. Ang rurok ay ang pagligo/abhiṣeka kay Mahādeva at ang pagtatatag at pagsamba kay Śiva, na nagdudulot ng di-nauubos (akṣaya) na bunga ng dharma at dakilang hantungan. Inilalarawan din ang mga pamamaraan at takdang panahon: ang banal na pagligo sa Somatīrtha at Candrahāsa, lalo na sa panahon ng eklipse ng buwan/araw at sa mga sandaling pangkalendaryo gaya ng saṅkrānti, vyatīpāta, ayana, viṣuva, ay nagbibigay ng paglilinis, pangmatagalang merit, at ningning na tulad ni Soma. Sa wakas, inihahambing ang mga pilgrim na may kaalaman sa presensya ng Candrahāsa sa Revā at ang mga nananatiling di-nakaaalam; at idinaragdag na ang pagtalikod sa mundo roon ay humahantong sa di-na-mababalik na mapalad na landas na kaugnay ng kaharian ni Soma.
Adhyaya 122
Ko-hanasva Tīrtha Māhātmya and Varṇa–Āśrama Ethical Discourse (कोहनस्वतीर्थमाहात्म्य तथा वर्णाश्रमधर्मोपदेशः)
Sa adhyaya na ito, unang ipinakikilala ni Mārkaṇḍeya ang tīrtha na tinatawag na Ko-hanasva, na pinupuri bilang lugar na nakapapawi ng kasalanan at nakapapawi pa ng takot sa kamatayan para sa may pananampalataya. Pagkaraan, nagtatanong si Yudhiṣṭhira tungkol sa mga tungkuling karmiko at pinagmulan ng apat na varṇa; ipinaliliwanag na si Brahmā ang unang sanhi, at inilalarawan ang mga varṇa sa talinghaga ng katawan: ang brāhmaṇa mula sa bibig, ang kṣatriya mula sa mga bisig, ang vaiśya mula sa mga hita, at ang śūdra mula sa mga paa. Inilalatag din ang mga pamantayang etikal at landas ng buhay: dharma ng maybahay, pag-aaral at pagtuturo, pag-iingat ng apoy-ritwal, pagsasagawa ng pañca-yajña, at ang mithiin ng pagtalikod sa huling yugto ng buhay. Para sa kṣatriya, binibigyang-diin ang tungkulin sa pamamahala at pagprotekta sa nasasakupan; para sa vaiśya, ang pagsasaka, kabuhayan, at pag-iingat sa mga alagang hayop. Kasabay nito, inihaharap ng teksto ang isang mahigpit na paglalarawan sa paglapit ng śūdra sa mantra at saṃskāra, bilang pamantayang sinasabi ng tinig ng kasulatan. Sa ikalawang bahagi, may salaysay na nagpapakita ng kamatayan at banal na pag-iingat: isang marunong na brāhmaṇa ang nakarinig ng nakapanghihilakbot na utos na “hanasva,” nakatagpo si Yama at ang kanyang mga kasama, at tumakas habang inuusal ang papuri kay Rudra (Śatarudrīya). Naghahanap siya ng kanlungan sa isang liṅga at bumagsak; si Śiva ay namagitan sa pamamagitan ng salitang pananggalang at pinangalat ang hukbo ni Yama. Dahil dito, sumikat ang pook bilang Ko-hanasva, at nagtatapos ang adhyaya sa mga phala: ang pagligo at pagsamba roon ay may gantimpalang tulad ng Agniṣṭoma; ang mamatay roon ay hindi na makakakita kay Yama; at binabanggit ang tiyak na bunga sa kabilang-buhay para sa kamatayang dulot ng apoy o tubig, at ang pagbabalik na may kasaganaan.
Adhyaya 123
कर्मदीतीर्थे विघ्नेशपूजा-फलप्रशंसा | Karmadī Tīrtha and the Merit of Vighneśa Observance
Inilalahad ng adhyāya na ito ang isang maikling tīrtha-māhātmya na ipinahayag ni Mārkaṇḍeya sa isang haring tagapakinig. Itinuturo niya na magtungo sa dakilang Karmadī-tīrtha, na kinikilalang pook na kinaroroonan ni Vighneśa (Gaṇanātha), ang makapangyarihan (mahābala). Ang pagligo sa tīrtha, at kung nanaisin ay samahan ng upavāsa sa araw ng caturthī, ay sinasabing nag-aalis ng mga hadlang (vighna) sa loob ng pitong kapanganakan. Ang dāna o banal na pagbibigay sa pook na ito ay nagbubunga ng akṣaya-phala, di-nasisirang gantimpala ng kabutihan, bilang katiyakang doktrinal na walang pag-aalinlangan.
Adhyaya 124
नर्मदेश्वरतीर्थमाहात्म्य (The Māhātmya of Narmadeśvara Tīrtha)
Chapter 124 presents a concise tīrtha-instruction within a dialogue framework. Śrī Mārkaṇḍeya addresses a king (mahīpāla), directing him to proceed to Narmadeśvara, described as an eminent sacred site. The chapter’s core claim is soteriological and expiatory: a person who bathes at that tīrtha is released from all kilmbiṣas (moral/ritual demerits). It then adds a technical note on final outcomes, stating that whether one meets death by entering fire, by water, or by an “unanāśaka” (non-destructive/ineffective) death, the person’s trajectory is described as “anivartikā gati” (an irreversible course), a point attributed to Śaṅkara’s prior instruction. The passage thus combines (1) pilgrimage directive, (2) purification promise, and (3) an authority chain (Śiva → narrator) to stabilize the site’s salvific prestige.
Adhyaya 125
रवीतीर्थ-माहात्म्य एवं आदित्य-तपःकथा (Ravītīrtha Māhātmya and the Discourse on Āditya’s Tapas)
Ang kabanatang ito ay nasa anyong diyalogo: tinatanong ni Yudhiṣṭhira kung paanong ang Araw—na lantad na nakikita sa daigdig at sinasamba ng lahat ng mga diyos—ay maituturing na tapasvin (ascetic), at kung paano niya natamo ang katayuan at mga pangalang Āditya/Bhāskara. Sumagot si Mārkaṇḍeya sa pamamagitan ng pagsasalaysay na kosmolohikal: mula sa unang kalagayang puno ng dilim, lumitaw ang isang banal at nagliliyab na prinsipyo, na inilarawang nagiging isang personipikadong presensya at siyang nagtatakda ng mga tungkulin ng sansinukob. Pagkaraan, bumabalik ang salaysay sa sagradong pook na Ravītīrtha sa pampang ng Ilog Narmadā, kung saan isinasagawa ang pagsamba sa Araw sa pamamagitan ng snāna (pagligong pampadalisay), pūjā, mantra-japa, at pradakṣiṇā. Mariing binibigyang-diin na ang mantra ang kundisyong nagpapabisa sa ritwal; ang gawaing walang mantra ay inihahambing sa pagkilos na walang bunga. Sa wakas, inilalahad ang mga takdang panahon at pamamaraan—saṅkrānti, vyatīpāta, ayana, viṣuva, mga eklipse, at Māgha saptamī—kasama ang litanya ng labindalawang pangalan ng Araw. Ipinapahayag ng phalaśruti ang mga gantimpala: paglilinis ng karumihan, kagalingan at kalusugan, at mga mapalad na kinalabasan sa buhay-panlipunan.
Adhyaya 126
अयोनिज-महादेव-तीर्थमाहात्म्य (Glory of the Ayoni-ja Mahādeva Tīrtha)
Inilalahad ng Kabanata 126 ang aral ni Mārkaṇḍeya tungkol sa pinakamataas na tīrtha na tinatawag na “Ayoni-ja” (ibig sabihin, “hindi isinilang mula sa sinapupunan”), bilang lunas at paglilinis para sa mga pinahihirapan ng “yoni-saṅkaṭa” — ang pagkasikip at pagdurusa ng pagkabihag sa kapanganakang may katawan. Itinatakda ang sunod-sunod na gawain: paglalakbay-dambana at ritwal na pagligo, na sinasabing nag-aalis ng bigat at pagdama ng yoni-kaugnay na paghihirap. Kasunod nito ang pūjā kay Īśvara/Mahādeva na may tiyak na panalangin upang makalaya sa “saṃbhava” (paulit-ulit na pag-iral/pagiging) at sa yoni-saṅkaṭa. Ang pag-aalay ng pabango, bulaklak, at insenso ay paraan ng pagkapawi ng kasalanan; ang debosyonal na paglilingkod sa liṅga (liṅga-pūraṇa) ay nagbubunga ng mahabang pananatili malapit sa Deva-deva, na inilalarawan sa hiperbolikong “siktha-saṅkhyā” (bilang ng patak/waks). Ang abhiṣeka kay Mahādeva gamit ang mabangong tubig, pulot, gatas, o gatas-asim ay nagdudulot ng “vipulā śrī” — saganang kasaganaan. Binibigyang-diin ang maliwanag na kalahati ng buwan at ang ika-14 na araw (caturdaśī) bilang mapalad na panahon ng pagsamba na may awit at tugtugin; magsagawa ng pradakṣiṇā habang patuloy na inuulit ang panalangin/mantra. Itinatanghal din ang anim-na-pantig na “namaḥ śivāya” na higit sa masalimuot na mga mantra, sapagkat ang pagbigkas nito ay tila pag-aaral, pakikinig, at ganap na pagtupad ng ritwal. Sa wakas, pinupuri ang paglilingkod sa mga Śiva-yogin at ang matuwid na pagbibigay: matapos ang pagligo at pagsamba, pakainin ang mga disiplinadong ascetic (dānta, jitendriya) at magbigay ng limos at tubig, na ang bisa ay inihahambing sa Meru at sa karagatan.
Adhyaya 127
अग्नितीर्थ-माहात्म्य तथा कन्यादान-फलश्रुति (Agni Tīrtha Māhātmya and the Merit of Kanyādāna)
Sa Avantī Khaṇḍa ng Revākhaṇḍa, tinuturuan ni Mārkaṇḍeya ang isang hari na magtungo sa Agnitīrtha, na pinupuri bilang walang kapantay na banal na tawiran. Itinatakda niya ang tīrtha-snāna o ritwal na pagligo roon sa simula ng kalahating buwan (pakṣa-ādau), sapagkat ang pagligong ito’y sinasabing nag-aalis ng lahat ng uri ng dungis ng kasalanan at di-kadalisayan sa ritwal (kilbiṣa). Pagkaraan, lumilipat ang aral sa etika ng pag-aalay, na nakasentro sa kanyādāna: ang pagbibigay ng isang dalagang pinalamutian ayon sa kakayahan (yathāśaktyā alaṅkṛtām). Ipinapahayag sa phalaśruti na ang bunga ng gawaing ito’y nahihigitan pa ang mga dakilang soma-yajña ng Veda gaya ng Agnīṣṭoma at Atirātra, at lalo pang pinaparami sa pambihirang antas. Sa huli, pinalalawak ang bisa ng kabutihan hanggang sa lahi: ang nagkaloob ay iniaakyat sa Śiva-loka, sa panahong katumbas ng di-mabilang na pagpapatuloy ng mga salinlahi (inilalarawan sa talinghagang “bilang ng buhok”). Sa ganitong paraan, pinagdurugtong ng kabanata ang pagpapatuloy ng lipunan, tungkulin ng pagkakawanggawa, at pangakong kaligtasan sa isang balangkas na nakahilig sa pananampalatayang Śaiva.
Adhyaya 128
भृकुटेश्वरतीर्थमाहात्म्य (Bhrikuṭeśvara Tīrtha Māhātmya)
Ang adhyāya na ito ay inihaharap bilang aral ni Mārkaṇḍeya sa isang haring kausap, na nag-uudyok na magtungo sa Bhṛkuṭeśvara—isang tīrtha na inilalarawang “napakahusay” na banal na pook. Itinatag ang kabanalan at kapangyarihan ng lugar sa salaysay ng matinding tapas ni Ṛṣi Bhṛgu, na inilalarawang makapangyarihan at mahigpit ang ugali, na nagtiis ng mahabang pag-aayuno at pagninilay upang magkaanak. Ipinagkaloob ang basbas ng isang diyos na tinatawag na “Andhakaghātin” (pumuksa kay Andhaka), kaya’t iniuugnay ang tīrtha sa biyaya at kapangyarihang Śaiva. Isinasaad ang mga tiyak na ritwal at bunga: ang pagligo sa tīrtha at pagsamba kay Parameśvara ay nagdudulot ng walong ulit na bunga ng handog na Agniṣṭoma. Ang naghahangad ng anak, kung ritwal na paliliguan (snāpayet) si Bhṛkuṭeśa ng ghee at pulot, ay magkakamit ng ninanais na anak na lalaki. Tinalakay rin ang dakilang bisa ng dāna: ang pagbibigay ng ginto sa isang brāhmaṇa, o kaya’y mga baka at lupa, ay itinuturing na katumbas ng pag-aalay ng buong daigdig kasama ang mga dagat, yungib, bundok, kagubatan at mga punuan. Sa wakas, ang nagkakaloob ay magtatamasa ng ligaya sa langit at pagkaraan ay magkakamit ng mataas na katayuan sa lupa—bilang hari o lubhang pinararangalan na brāhmaṇa—na nagpapakita ng banal na ugnayan ng debosyon, pagkakawanggawa, at kapalarang nakatali sa sagradong pook.
Adhyaya 129
ब्रह्मतीर्थमाहात्म्य (Glory of Brahmatīrtha on the Narmadā)
Ang kabanatang ito ay isang aral ng tīrtha-māhātmya na ibinigay ni Śrī Mārkaṇḍeya sa isang hari, na nag-uudyok na dumulog sa Brahmatīrtha sa pampang ng Ilog Narmadā. Inilarawan ito bilang walang kapantay na banal na tawiran na higit sa ibang mga tīrtha, at iniuugnay kay Brahmā bilang dakilang diyos na namamahala sa pook. Sinasabi ring ang darśana—ang pagdalaw at pagtanaw nang may paggalang—ay may kapangyarihang maglinis. Ipinapaliwanag ang paglilinis sa tatlong antas: kasalanang mula sa salita, mula sa isip, at mula sa gawa. Itinatag ang pamantayang asal sa ritwal: ang mga naliligo roon at sumusunod sa mga tuntuning batay sa śruti-smṛti ay gumaganap ng wastong prāyaścitta at nagkakamit ng paninirahan sa langit; samantalang ang tumatalikod sa śāstra dahil sa pagnanasa at kasakiman ay sinisisi bilang lumilihis sa tamang pagbabayad-sala. Binibilang din ang mga bunga: ang pagsamba sa pitṛ at deva matapos maligo ay nagdudulot ng meritong tulad ng Agniṣṭoma; ang mga handog at kaloob na iniaalay kay Brahmā ay sinasabing di-nasisira; at kahit maikling Gāyatrī-japa ay pinalalawak ang bisa na tila sumasaklaw sa Ṛg–Yajus–Sāman. Sa wakas, ang phala ay umaabot sa kamatayan sa tīrtha—landas na di na bumabalik patungong Brahmaloka—sa kabutihang nakaugnay sa mga labi ng katawan sa pook, at sa mabuting muling pagsilang bilang nakakakilala sa Brahman, may karunungan, dangal, kalusugan, at mahabang buhay, hanggang sa “amṛtatva” (kawalang-kamatayan) sa diwang teolohikal.
Adhyaya 130
Devatīrtha Māhātmya (Glory of Devatīrtha on the Southern Bank of the Narmadā)
This adhyāya, voiced by the sage Mārkaṇḍeya, identifies an unsurpassed sacred ford named Devatīrtha situated on the southern bank of the Narmadā (Revā). The chapter’s discourse is concise and technical in purāṇic style: (1) it establishes the site’s sacral status through a divine precedent—gods assemble there and Parameśvara is described as being pleased; (2) it prescribes an ethical qualification for the pilgrim—bathing at the tīrtha should be accompanied by freedom from kāma (desire) and krodha (anger); and (3) it provides a clear phalaśruti, asserting that such a bath yields a definite merit equivalent to the fruit of gifting a thousand cows (go-sahasra-phala). The thematic lesson links external rite (snāna at a tīrtha) with internal discipline (passion-restraint), presenting pilgrimage as an integrated ethical-theological practice rather than a purely mechanical ritual act.
Adhyaya 131
Nāgatīrtha Māhātmya (Legend of the Nāgas’ Fear and Śiva’s Protection) / नागतीर्थमाहात्म्य
Ang kabanatang ito ay isang diyalogo nina Mārkaṇḍeya na rishi at ni Haring Yudhiṣṭhira. Binubuksan nito ang salaysay sa paglalagay ng “walang kapantay” na Nāgatīrtha sa timog na pampang ng Ilog Narmadā, at sa tanong kung bakit ang mga dakilang Nāga (malalaking ahas) ay nagsagawa ng mahigpit na tapas dahil sa matinding takot. Isinalaysay ni Mārkaṇḍeya ang sinaunang itihāsa: si Kaśyapa ay may dalawang asawa, si Vinatā (kaugnay ni Garuḍa) at si Kadrū (kaugnay ng mga ahas). Nang makita ang kabayong makalangit na Uccaiḥśravas, sila’y nagtayaan; sa pamimilit ni Kadrū, sinubukan ng kanyang mga anak na ahas ang panlilinlang. May sumunod dahil sa takot sa sumpa ng ina, at may iba namang naghanap ng ibang kanlungan. Matapos ang mahabang tapas ng mga Nāga, pinagkalooban sila ni Mahādeva (Śiva): si Vāsuki ay itinatag bilang palagiang tagapagtanggol sa kalapitan ni Śiva, at tiniyak ang kanilang kaligtasan, lalo na sa pamamagitan ng paglulubog sa tubig ng Narmadā. Sa wakas, ibinigay ang tuntuning ritwal at phala: ang pagsamba kay Śiva sa tīrtha sa ikalimang araw ng buwan (pañcamī) ay nagtitiyak na ang walong angkan ng Nāga ay hindi makapipinsala sa sumasamba, at ang yumao ay makakamit ang kalagayang tulad ng tagapaglingkod ni Śiva sa ninanais na tagal.
Adhyaya 132
वाराहतीर्थमाहात्म्यम् (Glory of Varāha Tīrtha on the Northern Bank of the Narmadā)
Itinuro ni Mārkaṇḍeya sa isang maharlikang tagapakinig na magtungo sa tīrtha na tinatawag na Varāha sa hilagang pampang ng Ilog Narmadā, na inilalarawan bilang “nag-aalis ng lahat ng kasalanan.” Inilalahad ang Varāha/Dharāṇīdhara bilang tagapagtaguyod at lumikha ng daigdig (jagaddhātā), nananahan doon para sa kapakanan ng mga nilalang (lokahita), at bilang mapagligtas na gabay upang maitawid ang tao sa dagat ng saṃsāra. Kasama sa ritwal ang banal na pagligo sa tīrtha, pagsamba kay Varāha gamit ang pabango at mga kuwintas ng bulaklak, mapalad na pagpupugay, at pag-aayuno—lalo na sa dvādaśī (ika-12 araw ng buwang lunar)—na sinusundan ng pagpupuyat sa gabi na may sagradong salaysay. May mga tuntuning panlipunan at pang-ritwal din: iwasan ang pakikisalamuha at pakikisalo sa pagkain sa mga taong inilalarawang gumagawa ng kasalanan, sapagkat ang karumihan ay sinasabing naipapasa sa salita, haplos, hininga, at pagsasalo. Iniuutos din ang paggalang sa mga brāhmaṇa ayon sa kakayahan at wastong alituntunin. Binibigyang-diin ang phala: ang simpleng darśana ng mukha ni Varāha ay mabilis na sumisira kahit sa mabibigat na kasalanan, gaya ng pagtakbo ng mga ahas sa harap ni Garuḍa at pag-alis ng dilim sa pagsikat ng araw. Itinatampok ang pagiging payak ng mantra: “namo nārāyaṇāya” ay itinuturing na pangkalahatang panalangin; ang isang pagpapatirapa kay Kṛṣṇa ay inihahambing sa dakilang handog at nagdadala lampas sa muling pagsilang. Sa wakas, sinasabi na ang disiplinadong deboto na magwawakas ng katawan doon ay makaaabot sa pinakamataas at walang dungis na tahanan ni Viṣṇu, lampas sa pagkakahating nasisira at di-nasisira.
Adhyaya 133
लोकपालतीर्थचतुष्टयमाहात्म्य तथा भूमिदानपालन-उपदेशः (Glory of the Four Lokapāla Tīrthas and Counsel on Protecting Land-Gifts)
Ipinakikilala ni Mārkaṇḍeya ang apat na pinakamataas na tīrtha na sinasabing sapat nang masilayan (darśana) upang mapawi ang kasalanan: ang mga pook na kaugnay nina Kubera, Varuṇa, Yama, at Vāyu—ang mga lokapāla. Nagtanong si Yudhiṣṭhira kung bakit nagpakasakit sa tapas ang mga tagapangalaga ng daigdig sa pampang ng Narmadā. Ipinaliwanag ni Mārkaṇḍeya na sa mundong di-matatag, hinanap nila ang matibay na saligan, at ang Dharma ang siyang sumusuporta at nag-iingat sa lahat ng nilalang. Isinagawa ng mga lokapāla ang mahigpit na pag-aayuno at disiplina, at tumanggap ng mga biyaya mula kay Śiva: si Kubera ay naging panginoon ng mga yakṣa at ng kayamanan; si Yama ay nagkamit ng kapangyarihan sa pagpipigil at paghatol; si Varuṇa ay naghari sa kaharian ng tubig; at si Vāyu ay nagkamit ng laganap na pag-iral. Nagtatag sila ng magkakahiwalay na dambana na may kani-kanilang pangalan at nagsagawa ng pagsamba at mga handog. Pagkaraan, lumipat ang salaysay sa aral panlipunan at etika: inaanyayahan ang mga marurunong na brāhmaṇa at binibigyan ng mga kaloob, lalo na ng kaloob na lupa, kalakip ang mahigpit na babala laban sa pagsamsam o pagbawi. Itinatakda ang parusa sa sinumang magpapawalang-bisa ng gayong kaloob, at pinupuri na ang pag-iingat sa ipinagkaloob ay higit pa sa mismong pagbibigay. Binanggit ang mga bunga ng tīrtha: sa Kubereśa, gantimpalang tulad ng Aśvamedha; sa Yameśvara, paglaya sa mga kasalanang naipon sa maraming kapanganakan; sa Varuṇeśa, gantimpalang tulad ng Vājapeya; sa Vāteśvara, pagkatupad ng mga layunin ng buhay. Sa phalaśruti, ang pakikinig o pagbigkas ng salaysay ay nag-aalis ng kasalanan at nagpaparami ng auspiciousness.
Adhyaya 134
Rāmeśvara-tīrtha Māhātmya (रामेश्वरतीर्थमाहात्म्य) — The Glory of Rāmeśvara on the Southern Bank of the Narmadā
Ang adhyaya na ito ay isang maikling pahayag ng tīrtha-māhātmya na inihayag ni Śrī Mārkaṇḍeya. Itinatampok niya ang isang ‘walang kapantay’ na banal na pook na tinatawag na Rāmeśvara, na nasa timog na pampang ng ilog Narmadā (Revā). Inilalarawan ang tīrtha bilang pāpa-hara (tagapag-alis ng kasalanan at dungis), tagapagbigay ng puṇya (kabutihang-kaloob o merit), at sarva-duḥkha-ghna (tagapagpawi ng lahat ng pagdurusa). Itinatakda rin ang pangunahing gawain: ang sinumang maligo nang banal (snāna) sa tīrtha at sumamba kay Maheśvara—tinatawag na Mahādeva at Mahātmā—ay mapapalaya mula sa lahat ng kilbiṣa (paglabag at karumihan). Sa gayon, pinag-uugnay ng kabanata ang lugar, ang pagkakasunod ng ritwal (pagligo → pagsamba), at ang pangakong paglilinis para sa mga manlalakbay-diyosyonal.
Adhyaya 135
सिद्धेश्वरतीर्थमाहात्म्य (Siddheśvara Tīrtha Māhātmya)
Markaṇḍeya describes an eminent tīrtha named Siddheśvara, characterized as supremely accomplished and worshipped across worlds. The chapter’s instructional core is a concise pilgrimage protocol: bathing at the tīrtha followed by worship of Umā-Rudra. The text then articulates a merit-equivalence claim—attaining the fruit of a Vājapeya sacrifice—thereby translating localized devotion into pan-Vedic prestige. A phalaśruti sequence follows: the practitioner’s accumulated puṇya yields heavenly ascent after death, accompanied by apsarās and auspicious acclamations; after enjoying heaven for an extended period, one is reborn into a prosperous and eminent lineage endowed with wealth and grain. The reborn person is portrayed as learned (versed in Veda and Vedāṅgas), socially honored, free from illness and sorrow, and living a full lifespan (a hundred autumns). The chapter thus links ritual action (snāna + pūjā) to a graded chain of cosmological, social, and bodily outcomes within a Śaiva devotional frame.
Adhyaya 136
अहल्येश्वरतीर्थमाहात्म्य (Ahalyeśvara Tīrtha Māhātmya)
Isinalaysay ni Mārkaṇḍeya ang pangyayaring Ahalyā–Gautama–Indra sa paraang nakasentro sa pook upang patatagin ang kabanalan ng dambanang Śiva na tinatawag na “Ahalyeśvara” at ng katabing tīrtha. Inilarawan si Gautama bilang huwarang brāhmaṇa-ascetic, at si Ahalyā bilang bantog sa kagandahan. Si Indra (Śakra), dahil sa pagnanasa, ay nanlinlang kay Gautama sa pamamagitan ng pagbabalatkayo at lumapit kay Ahalyā malapit sa kanilang tahanan. Pagdating ni Gautama at pagkilala sa paglabag, isinumpa niya si Indra, kaya nagkaroon ito ng tanda sa katawan na inilarawang paglitaw ng maraming “bhaga”; iniwan ni Indra ang paghahari at nagsagawa ng matinding tapas upang magsisi. Si Ahalyā man ay isinumpang maging bato, subalit may takdang paglaya: matapos ang isang libong taon, siya’y nalinis nang makita si Rāma sa isang konteksto ng paglalakbay-pananampalataya, kasama si Viśvāmitra. Nang maibalik, nagsagawa si Ahalyā ng mga ritwal sa pampang ng Narmadā tīrtha—banal na pagligo (snāna) at mga austerity, kabilang ang cāndrāyaṇa at iba pang kṛcchra. Nalugod si Mahādeva at nagkaloob ng biyaya; itinindig ni Ahalyā si Śiva bilang “Ahalyeśvara”. Sa phalaśruti, ipinangako na ang sinumang maligo sa tīrtha at sumamba kay Parameśvara roon ay magkakamit ng langit, at sa muling pagsilang ay tatamasa ng kasaganaan, karunungan, kalusugan, mahabang buhay, at pagpapatuloy ng angkan.
Adhyaya 137
कर्कटेश्वरतीर्थमाहात्म्य (Karkaṭeśvara Tīrtha-Māhātmya)
Inilalahad ng adhyāya na ito ang pagtuturo ni Mārkaṇḍeya tungkol sa banal na pook sa isang haring kinakausap, at itinuturo ang paglalakbay-pananampalataya patungo sa Karkaṭeśvara—isang dakilang Śaiva tīrtha sa hilagang pampang ng Ilog Narmadā—na inilarawan bilang lugar ng paglipol ng kasalanan. Ipinapaliwanag ang mga gawaing ritwal at bunga nito: ang paliligo ayon sa vidhi at ang pagsamba kay Śiva ay nagdudulot ng di na mababaligtad na landas matapos ang kamatayan patungo sa kaharian ni Rudra. Bagaman sinasabi ng tagapagsalita na hindi kayang siksikin sa salita ang kabuuang kadakilaan ng pook, ibinibigay niya ang mahahalagang aral: anumang gawa—mabuti man o masama—na isinasagawa roon ay nagiging “di-nasisira,” na nagpapahiwatig ng mas tumitibay na bisa ng karma sa sagradong espasyo. Pinatatatag ang kapangyarihang ito sa mga halimbawa ng presensya ng mga Vālakhilya na rishi at mga ascetic na kaugnay ni Marīci na kusang naninirahan doon nang may galak, at ni Devī Nārāyaṇī na patuloy sa mahigpit na tapas. Sa huli, itinatakda ang handog sa mga ninuno: ang sinumang maligo at magsagawa ng tarpana ay makapagpapasaya sa mga ninuno sa loob ng labindalawang taon, na pinagsasama ang sariling kaligtasan, wastong asal, at tungkulin sa angkan sa iisang ritwal na nakasentro sa tīrtha.
Adhyaya 138
Śakratīrtha Māhātmya (The Glory of Śakra-tīrtha) — Indra’s Restoration and the Merit of Śiva-Pūjā
Itinuturo ni Mārkaṇḍeya na ang manlalakbay na deboto ay dapat tumungo sa walang kapantay na Śakratīrtha. Ipinapaliwanag ang kabanalan nito sa pamamagitan ng alamat ng pinagmulan: si Indra (Śakra), matapos sumpain ni Gautama dahil sa sariling pagkakamali, ay nawalan ng maharlikang ningning at kapangyarihan, at nagkubli sa hiya. Nabahala ang mga diyos at mga asceta, kaya lumapit sila kay Gautama na may mapagpayapang pananalita, na ang daigdig na walang Indra ay hindi kanais-nais para sa kaayusan ng mga diyos at ng mga tao, at humihiling ng habag para sa nagdurusang diyos. Si Gautama, na kinikilalang dakilang nakaaalam ng Veda, ay pumayag at nagkaloob ng biyaya: ang dating “isang libong marka” ay ginawang “isang libong mata” sa bisa ng kanyang pagpapala, at naibalik ang dangal ni Indra. Pagkaraan, nagtungo si Indra sa Narmadā, naligo sa dalisay na tubig, nagtatag at sumamba kay Tripurāntaka (Śiva, ang tagapuksa ng Tripura), at nagbalik sa tahanang makalangit na pinararangalan ng mga apsarā. Nagtatapos ang kabanata sa malinaw na bunga: ang sinumang maligo sa tīrtha na ito at sumamba kay Parameśvara ay mapapalaya sa kasalanang kaugnay ng bawal na paglapit sa asawa ng iba, kaya’t itinatanghal ang pook bilang lunas na ritwal at etikal sa pananampalatayang Śaiva.
Adhyaya 139
Somatīrtha Māhātmya (Glory of Somatīrtha) — Ritual Bathing, Solar Contemplation, and Merit of Feeding the Learned
Sa kabanatang ito, si Mārkaṇḍeya ay nagbibigay ng gabay na parang paglalakbay patungo sa Somatīrtha, na inilalarawan bilang walang kapantay na banal na pook kung saan si Soma ay nagsagawa ng tapas at nakamit ang makalangit na landas ng mga nakṣatra. Itinatakda ang wastong pagkakasunod ng gawain: ritwal na pagligo sa tīrtha, kasunod ang ācamana at japa, at nagtatapos sa pagninilay kay Ravi, ang Diyos na Araw. Ipinapahayag din ang paghahambing ng gantimpala: ang pagsasagawa rito ay itinuturing na katumbas ng bunga ng pagbigkas ng tatlong Veda (Ṛg, Yajur, Sāma) at ng Gāyatrī. Malaking bahagi ang ukol sa maka-dharmang pagtanggap at pag-aalay: pagpapakain sa mga Brahmin na may tiyak na pagkatuto (Bahvṛca, Adhvaryu, Chāndoga; yaong nakatapos ng pag-aaral), at pagbibigay ng mga handog sa mga pangunahing Brahmin—sapatos, sandalyas, payong, kasuotan, kumot, at mga kabayo—na binibigyang-diin sa wikang “koti” na sukatan ng dakilang merit. Sa wakas, itinuturo ang asal ng pagkamuni: saanman pigilan ng isang muni ang mga pandama, ang lugar na iyon ay katumbas ng Kurukṣetra, Naimiṣa, at Puṣkara; kaya’t lalo raw dapat parangalan ang mga yogin sa panahon ng eklipse, saṅkrānti, at vyatīpāta. Ang sinumang tumanggap ng pagtalikod sa mundo sa tīrtha na ito ay aakyat sa langit sakay ng vimāna, magiging tagasunod ni Soma, at makikibahagi sa makalangit na ligaya ni Soma.
Adhyaya 140
नन्दाह्रदमाहात्म्य (Nandāhrada Māhātmya: The Glory of Nandā Lake)
Inilalahad ang kabanatang ito bilang gabay na paglalakbay sa Revākhaṇḍa. Itinuro ni Mārkaṇḍeya sa haring tagapakinig na magtungo sa Nandāhrada, isang walang kapantay na banal na lawa kung saan naroroon ang mga siddha, at kung saan si Diyosa Nandā ay inilalarawan bilang tagapagkaloob ng biyaya. Ipinapako ang kabanalan ng pook sa isang salaysay ng mitikong labanan: ang mabagsik na Mahīṣāsura na kinatatakutan ng mga deva ay napabagsak nang si Diyosa—sa anyong Śūlinī—ay tumusok sa kanya gamit ang trident. Pagkaraan, naligo roon ang diyosang may malalaking mata, kaya tinawag ang lawa na Nandāhrada. Sumunod ang mga tagubilin: ang pagligo sa tīrtha na may layuning sumamba kay Nandā at ang pagbibigay ng kaloob sa mga brāhmaṇa ay sinasabing nagbubunga ng meritong tulad ng Aśvamedha. Itinatanghal din ang Nandāhrada bilang kabilang sa bihira at mataas na halagang mga banal na pook, kasama ng Bhairava, Kedāra, at Rudra Mahālaya, subalit marami ang hindi nakakikilala rito dahil sa pagkaligaw sa pagnanasa at pagkakapit. Sa huling phalaśruti, ipinahahayag na ang pinagsamang bunga ng pagligo at pagbibigay sa buong daigdig na napapaligiran ng karagatan ay matatamo sa pagligo sa Nandāhrada, na itinatampok bilang siksik na bukal ng kabutihan at wastong gawi.
Adhyaya 141
Tāpeśvara Tīrtha Māhātmya (The Glory of the Tāpeśvara Ford)
Isinalaysay ni Mārkaṇḍeya ang pinagmulan ng tīrtha na nakasentro sa Tāpeśvara. Isang mangangaso (vyādha) ang nakakita sa isang inahing usa na nakaligtas sa takot sa pamamagitan ng pagtalon sa tubig at pag-angat mula roon patungong langit. Namangha siya at nagising ang pagtalikod sa makamundo; ibinaba niya ang pana at nagsagawa ng mahabang pag-aayuno at pagninilay (tapas), na inilarawang tumagal ng isang libong banal na taon. Nalugod si Maheśvara (Śiva) at nagpakita upang magbigay ng biyaya. Hiniling ng mangangaso na manahan malapit kay Śiva; ipinagkaloob ito ng Diyos at naglaho. Pagkaraan, itinindig (sthapayitvā) ng mangangaso si Maheśvara, sumamba ayon sa wastong ritwal (pūjā-vidhāna), at nakamit ang langit. Mula noon, sumikat sa tatlong daigdig ang tīrtha bilang “Tāpeśvara,” kaugnay ng init ng pagsisisi/pagtitika ng mangangaso (vyādha-anuttāpa). Ang sinumang maligo roon at sumamba kay Śaṅkara ay makararating sa Śiva-loka; ang maligo sa tubig ng Narmadā sa Tāpeśvara ay mapapalaya sa tatlong pagdurusa (tāpa-traya). Inirerekomenda ang mga paliligo lalo na sa Aṣṭamī, Caturdaśī, at Tṛtīyā upang mapawi ang lahat ng kasalanan.
Adhyaya 142
रुक्मिणीतीर्थमाहात्म्य (Rukmiṇī Tīrtha Māhātmya) and the Naming of Yodhanīpura
Ang kabanatang ito ay nasa anyong diyalogo: itinuturo ni Mārkaṇḍeya kay Yudhiṣṭhira ang kabanalan ng Rukmiṇī-tīrtha. Sinasabing ang simpleng pagligo roon ay nagbibigay ng kagandahan at mapalad na kapalaran, lalo na sa mga araw na Aṣṭamī, Caturdaśī, at higit sa lahat Tṛtīyā. Isinasalaysay din ang pinagmulan (itihāsa) upang patibayin ang bisa ng tīrtha: si Bhīṣmaka ng Kuṇḍina ay may anak na si Rukmiṇī, at isang tinig na di-nakikita ang naghayag na siya’y dapat ialay sa diyos na may apat na bisig. Dahil sa kasunduang pampulitika, ipinangako siya kay Śiśupāla; dumating sina Kṛṣṇa at Saṅkarṣaṇa, nakatagpo ni Rukmiṇī si Hari sa anyong nagkukubli, at kinuha siya ni Kṛṣṇa. Sumunod ang habulan at labanan, kasama ang matitingkad na larawan ng pakikidigma ni Baladeva at ang pagharap kay Rukmī; sa pakiusap ni Rukmiṇī, pinigil ni Kṛṣṇa ang Sudarśana, saka inihayag ang banal na anyo at naganap ang pagkakasundo. Pagkaraan, tumutungo ang teksto sa mga tuntuning ritwal, batas, at asal: pinarangalan ni Kṛṣṇa ang pitong pantas (tradisyong mānasaputras) at nagkaloob ng mga nayon, at mariing nagbabala laban sa pagsamsam ng lupang naibigay na bilang dāna-bhūmi, dahil sa mabigat na bunga ng karma. Sa wakas, inililista ang mga gawaing pampabanal—pagligo, pagsamba kina Baladeva–Keśava, pradakṣiṇā, at mga dāna gaya ng kapilā-dāna, ginto/pilak, panyapak, at damit—inihahambing ang bisa sa mga tanyag na tīrtha sa India at inilalahad ang फलश्रuti hinggil sa kalagayan matapos mamatay, maging sa namatay sa apoy, tubig, o pag-aayuno sa saklaw ng tīrtha.
Adhyaya 143
Yojaneśvara Tīrtha Māhātmya and the Worship of Balakeśava
Ang kabanatang ito ay isang tīrtha-māhātmya na pangaral ni Śrī Mārkaṇḍeya sa isang haring kausap. Itinuturo niya ang dakilang banal na pook na tinatawag na Yojaneśvara, kung saan ang mga Nara–Nārāyaṇa Ṛṣi ay nagsagawa ng tapas at nagwagi sa sinaunang tunggalian ng mga deva at dānava. Isinasalaysay ang banal na kasaysayan sa iba’t ibang yuga: sa Tretā-yuga, ang iisang prinsipyong maka-Diyos ay naugnay kina Rāma–Lakṣmaṇa; matapos ang ritwal na pagligo sa tīrtha, natalo si Rāvaṇa. Sa Kali-yuga, ito’y nahayag bilang Bala–Keśava (Balarāma–Kṛṣṇa), isinilang sa angkan ni Vāsudeva, at nagsagawa ng mahihirap na gawa kabilang ang pagpatay kina Kaṃsa, Cāṇūra, Muṣṭika, Śiśupāla, at Jarāsandha. Binabanggit din ang digmaan sa Kurukṣetra/Dharma-kṣetra, na inilalarawan ang banal na pagkilos bilang mapagpasya sa pagbagsak ng mahahalagang mandirigma. Kasunod ang mga tagubilin: maligo sa tīrtha, sambahin si Bala–Keśava, mag-ayuno at magpuyat sa gabi (prajāgara), umawit ng debosyonal na papuri, at igalang at parangalan ang mga brāhmaṇa. Ipinapangako ng phalaśruti ang pag-alis ng mga kasalanan, pati mabibigat na paglabag; ang mga handog at pagsamba roon ay akṣaya (di-nauubos ang bunga); at ang matuwid na nakikinig, nagbabasa, o bumibigkas ng kabanata ay mapapalaya mula sa pāpa.
Adhyaya 144
Cakratīrtha–Dvādaśī Tīrtha Māhātmya (Non-diminishing Merit at Cakratīrtha)
Ang kabanatang ito ay isang maikling tagubilin na parang tala ng paglalakbay, na ibinigay ni Śrī Mārkaṇḍeya sa isang maharlikang kausap. Itinuturo niya na magtungo sa isang “napakahusay” na Dvādaśī-tīrtha at inihahambing ang karaniwang kaayusan ng mga ritwal sa pambihirang katayuan ng Cakratīrtha. Sinasabi na sa pangkalahatan, ang bunga ng pagbibigay (dāna), pagbigkas ng mantra (japa), handog sa apoy (homa), at mga alay na bali/ritwal ay maaaring humina o maubos sa paglipas ng panahon. Ngunit ang mga gawaing isinasagawa sa Cakratīrtha ay inilalarawang hindi nababawasan—ang bisa ng kabutihan ay hindi kumukupas. Sa wakas, ipinahahayag na ang kataas-taasang māhātmya ng tīrtha—na sumasaklaw sa kabuluhan nito sa nakaraan at hinaharap—ay naipaliwanag nang malinaw at ganap, bilang pormal na pangwakas sa papuring ito.
Adhyaya 145
Śivātīrtha Māhātmya (Glory of the Śiva Tīrtha)
Inilalahad ng adhyaya na ito ang maikling aral na teolohikal na iniuugnay kay Mārkaṇḍeya, na gumagabay sa naghahanap (tinutukoy bilang “tagapangalaga/pinuno ng lupain”) patungo sa walang kapantay na Śivātīrtha. Ang diskurso ay inayos bilang gabay sa paglalakbay-dambana at sunod-sunod na antas ng mga gawaing panrelihiyon. Una, sinasabing ang simpleng darśana—ang banal na pagtanaw sa Diyos sa Śivātīrtha—ay nakapapawi ng lahat ng dungis ng kasalanan (sarva-kilbiṣa). Ikalawa, itinatakda ang disiplina sa ritwal: maligo sa tīrtha habang dinadaig ang galit at pinipigil ang mga pandama, saka sambahin si Mahādeva; ang gantimpala ay itinuturing na katumbas ng handog na Agniṣṭoma. Ikatlo, pinatitingkad ang pagsasanay sa pamamagitan ng debosyon na may pag-aayuno (upavāsa) at pagsamba kay Śiva, na nangangakong magbubukas ng landas na hindi na uurong hanggang sa Rudraloka. Sa kabuuan, pinagsasama ng kabanata ang pagpipigil-sa-sarili, mga ritwal (snāna, pūjā, upavāsa), at phalaśruti—paglilinis at pag-akyat matapos ang kamatayan—sa isang siksik na tagubilin sa paglalakbay-dambana.
Adhyaya 146
Asmahaka Pitṛtīrtha Māhātmya and Piṇḍodaka-Vidhi (अस्माहक-पितृतीर्थ-माहात्म्य एवं पिण्डोदक-विधि)
Ang Kabanata 146 ay nasa anyong diyalogo: hinihiling ni Yudhiṣṭhira ang māhātmya (dakilang kabanalan) ng pangunahing tīrtha para sa mga ninuno na tinatawag na Asmahaka, at sumasagot si Mārkaṇḍeya sa pamamagitan ng pagbanggit sa naunang makapangyarihang pagtatanong sa kapulungan ng mga ṛṣi at mga deva. Itinatanghal ang Asmahaka na higit sa mga katulad na pook-paglalakbay at iniuugnay ang bisa nito sa mga ritong ukol sa pitṛ: isang piṇḍa at isang handog ng tubig lamang ay makapagpapalaya sa mga ninuno mula sa pagdurusang preta, makapagbibigay ng mahabang kasiyahan, at makapagbubunga ng matibay na puṇya. Isinasama rin ang mga tuntuning etikal—pagpapanatili ng maryādā ayon sa śruti–smṛti—kasabay ng aral ng karma: ang nilalang na may katawan ay lumilisan “na parang hangin,” tumatanggap ng bunga nang paisa-isa, ngunit ang kaayusang panlipunan at panrelihiyon ay pinangangalagaan sa pamamagitan ng mga tungkuling itinakda gaya ng snāna, dāna, japa, homa, svādhyāya, deva-arcana, atithi-pūjana, at lalo na ang piṇḍodaka-pradāna. Malaking bahagi ang naglalarawan ng tamang panahon at katangian ng lugar: amāvāsyā, Vyatīpāta, Manv-ādi, Yug-ādi, ayana/viṣuva, at mga paglipat ng araw; at ang Brahma-śilā na nilikhang dibino, inilarawang kahugis ng gaja-kumbha. Sinasabi na sa Kali-yuga ito’y lalong nahahayag, lalo na sa paligid ng Vaiśākha-amāvāsyā. Kabilang sa pamamaraan ang pagligo, pagpupuri kay Nārāyaṇa/Keśava sa pamamagitan ng mga mantra, pagpapakain sa mga brāhmaṇa, śrāddha na may darbha at dakṣiṇā, at mga handog na maaaring piliin (gatas, pulot, curd, malamig na tubig) na itinuturing na tuwirang ikinabubuhay ng pitṛ. Binibilang din ang mga saksi ng sansinukob—mga deva, pitṛ, mga ilog, karagatan, at maraming ṛṣi—upang patatagin ang awtoridad ng pook. Nagtatapos ito sa malawak na phalāśruti: paglilinis mula sa mabibigat na kasalanan, kapantay ng malalaking sakripisyong Vedic, pag-angat ng mga ninuno mula sa mga kalagayang impiyerno, at pagdami ng kabuhayang makamundo, habang pinananatili ang mahinahong pagsasanib ng pananampalataya (Brahmā–Viṣṇu–Maheśvara bilang iisang kapangyarihang gumaganap sa iba’t ibang tungkulin).
Adhyaya 147
Siddheśvara-tīrtha-māhātmya (सिद्धेश्वरतीर्थमाहात्म्य) — Merits of Bathing, Śiva Worship, and Śrāddha on the Narmadā’s Southern Bank
Sa adhyāya na ito, tinuturuan ni Mārkaṇḍeya ang isang hari (tinatawag na mahīpāla/nṛpasattama) na magtungo sa walang kapantay na Siddheśvara tīrtha sa timog na pampang ng ilog Narmadā (Revā). Ipinakikilala ang pook bilang lubhang mapalad at sadyang banal. Sinasabi na ang pagligo roon at pagkatapos ay pagsamba kay Vṛṣabhadhvaja (Śiva na may sagisag na toro) ay nagpapalaya sa lahat ng pāpa at nagbibigay ng gantimpalang-kabutihan na inihahambing sa mga nagsasagawa ng Aśvamedha. Ang pagligo at masikap na pagsasagawa ng śrāddha ay itinatanghal ding ganap na mabisa upang masiyahan ang mga pitṛ (mga ninuno). Para sa mga nilalang na namamatay sa, o may kaugnayan sa, tīrtha na ito, ipinahahayag ng teksto ang paglaya mula sa pag-uulit ng “garbha-vāsa” (pagkakakulong sa sinapupunan) na likás na masakit. Sa wakas, iniuugnay ang pagligo sa tubig ng tīrtha sa pagwawakas ng punarbhava (muling pag-iral/pagsilang), at itinatampok ang ritwal sa ilog bilang daan ng kaligtasan sa kontekstong debosyonal kay Śiva.
Adhyaya 148
Āṅgāraka-Śiva Tīrtha Vidhi on the Northern Bank of the Narmadā (अङ्गारक-शिवतीर्थविधिः)
Itinuro ni Mārkaṇḍeya sa isang hari na magtungo sa Śiva-tīrtha na kaugnay ni Āṅgāraka (Kuja) sa hilagang pampang ng Ilog Narmadā, na inilarawan bilang pook ng pagliit at pagkapawi ng kasalanan (pāpa-kṣaya). Inilalahad ng kabanata ang isang takdang-panahong vrata na nakasentro sa Caturthī at Martes (Caturthī–Āṅgāraka), na nagbibigay-diin sa taimtim na panata (saṅkalpa), pagligo sa paglubog ng araw, at tuluy-tuloy na sandhyā-upāsanā. Kasunod nito ang masusing pagkakasunod ng pūjā: pagtatatag sa sthaṇḍila, pagpapahid ng pulang sandal, pagsamba sa anyong lotus/maṇḍala at pagbigkas ng mga pamagat ni Kuja/Āṅgāraka gaya ng Bhūmiputra at Svedaja. Iniaalay ang arghya sa sisidlang tanso na may tubig na may pulang sandal, pulang bulaklak, tila at bigas. Itinatakda rin ang pag-iwas sa maasim at maalat, at pagpili ng banayad at masustansiyang pagkain. Maaaring palawakin ang ritwal sa paglalagay ng gintong larawan ayon sa kakayahan, pag-aayos ng maraming karaka ayon sa mga direksiyon, at pagmamarka ng pagdiriwang sa tunog ng śaṅkha/tūrya. Pinararangalan ang isang karapat-dapat na brāhmaṇa—may pagkatuto, panata, at kabutihang-loob—at ang dāna ay kinabibilangan ng pulang baka at pulang toro. Pagkaraan ay pradakṣiṇā, pakikilahok ng pamilya, mga ritong paghingi ng tawad/pagsasara, at pamamaalam. Ipinapangako ng phalaśruti ang kagandahan at kapalaran sa maraming buhay, pagdating sa Āṅgāraka-pura matapos mamatay, mga kaligayahang makalangit, at sa huli ay matuwid na paghahari, kalusugan, at mahabang buhay.
Adhyaya 149
Liṅgeśvara Tīrtha Māhātmya and Dvādaśī-Māsa-Nāma Kīrtana (लिङ्गेश्वरतीर्थमाहात्म्यं तथा द्वादशी-मासनामकीर्तनम्)
Isinalaysay ni Mārkaṇḍeya ang isang tīrtha na tinatawag na Liṅgeśvara, kung saan ang darśana sa “Panginoon ng mga diyos” ay sinasabing nag-aalis ng kasalanan. Inilalagay ng kabanata ang pook sa pananampalatayang nakasentro kay Viṣṇu, inaalala ang Kanyang kapangyarihang magtanggol (kabilang ang anyong Varāha), at itinatakda ang wastong asal ng paglalakbay-dambana: pagligo sa tīrtha, pagyukod at pagpupugay sa Diyos, at paggalang sa mga Brahmin sa pamamagitan ng kaloob, paggalang, at pagpapakain. Pagkaraan ay inilatag ang disiplina ayon sa kalendaryo: sa dvādaśī, na may pag-aayuno at pagpipigil, sinasamba ang Panginoon sa pabango at mga garland, isinasagawa ang tarpaṇa para sa mga ninuno at mga diyos, at binibigkas ang labindalawang banal na pangalan. Iniuugnay rin ang bawat buwang lunar sa isang epitheto ni Viṣṇu (mula Keśava hanggang Dāmodara), at itinuturing ang pagbigkas ng mga pangalan bilang paglilinis na nag-aalis ng pagkakasala sa salita, isip, at katawan. Nagtatapos ang salaysay sa pagpuri sa kapalaran ng mga deboto at sa pagkalugi ng buhay na walang bhakti, kasama ang tagubilin sa handog sa ninuno (tubig na may halong linga/til) tuwing eklipse at mga panahong aṣṭakā, at sa dakilang papuri kay Hari sa anyong baboy-ramo bilang mapagpalang pangitain para sa kapayapaan.
Adhyaya 150
कुसुमेश्वर-माहात्म्य (Kusumeśvara Māhātmya: Ananga, Kāma, and the Narmadā-bank Liṅga स्थापना)
Itinuro ni Mārkaṇḍeya ang hari sa dakilang dambanang Kusumeśvara sa timog na pampang ng Ilog Narmadā, na sinasabing nakapapawi ng mga munting pagkakasala. Ipinakikilala ang diyos doon bilang liṅga na itinatag ni Kāma (Kāmadeva) at bantog sa lahat ng daigdig. Humiling si Yudhiṣṭhira ng paliwanag sa kabalintunaan: paano si Ananga—si Kāma na “walang katawan”—ay nagkamit ng ‘aṅgitva’, ang muling pagkakaroon ng mga sangkap ng katawan. Bumabalik ang salaysay sa Kṛtayuga: si Mahādeva (Śiva) ay nagsagawa ng matinding tapas sa Gaṅgāsāgara, kaya nabagabag ang mga daigdig. Lumapit ang mga diyos kay Indra; ipinadala ni Indra ang mga apsarā, ang Tagsibol, ang ibong kukú, ang hanging timog, at si Kāma upang guluhin ang pag-aayuno at pagninilay ni Śiva. Inilarawan ang tagpo bilang kaakit-akit na ritwal na himig ng tagsibol, ngunit nanatiling di-matinag si Śiva; sa huli, bumukas ang ikatlong mata at ang apoy nito’y tumupok kay Kāma hanggang maging abo, at ang sanlibutan ay naging “walang kāma.” Humingi ng saklolo ang mga diyos kay Brahmā; pinuri ni Brahmā si Śiva sa mga himig ng Veda at mga stotra. Napayapa si Śiva at bagama’t mahirap ibalik ang katawan ni Kāma, si Ananga ay nagbalik bilang tagapagbigay-buhay. Pagkaraan, nag-tapas si Kāma sa pampang ng Narmadā, nanalangin kay Kuṇḍaleśvara upang mapangalagaan laban sa mga nilalang na humahadlang, at tumanggap ng biyaya: ang walang hanggang pag-iral ni Śiva sa tīrtha na iyon. Itinatag ni Kāma ang liṅga na tinawag na Kusumeśvara. Itinatakda rin ang mga pagtalima: banal na paliligo at pag-aayuno sa tīrtha, lalo na sa Caitra caturdaśī/araw ni Madana, pagsamba sa Araw sa umaga, tarpaṇa gamit ang tubig na may halong linga (sesame), at pag-aalay ng piṇḍa. Sinasabi ng phalaśruti na ang piṇḍa-dāna rito’y katumbas ng labindalawang-taóng sattra, nagbibigay ng mahabang kasiyahan sa mga ninuno, at maging ang munting nilalang na mamatay sa pook ay magkakamit ng pagliligtas. Ang debosyonal na pagtalikod at pagpipigil-sa-sarili sa Kusumeśvara ay nagdudulot ng kaligayahan sa kaharian ni Śiva at muling pagsilang bilang iginagalang, malusog, at mahusay magsalitang pinuno.
Adhyaya 151
जयवाराहतीर्थमाहात्म्य तथा दशावतारकथनम् (Jaya-Vārāha Tīrtha Māhātmya and the Account of the Ten Avatāras)
Ang adhyaya na ito ay inihahain bilang isang diyalogo: itinuturo ni Mārkaṇḍeya ang isang lubhang pinupuring tīrtha sa hilagang pampang ng Ilog Narmadā, na kaugnay ng pangalang “Jaya-Vārāha.” Ang pagligo roon at ang banal na pagtanaw (darśana) kay Madhusūdana ay sinasabing nakapapawi ng mga kasalanan, lalo na sa pamamagitan ng pag-alaala o pagbigkas ng sampung banal na kapanganakan (daśa-janma). Humiling si Yudhiṣṭhira ng paglilinaw: ano ang mga gawa sa bawat isa sa sampung avatāra mula Matsya hanggang Kalki. Sumagot si Mārkaṇḍeya sa isang maikling talaan: iniligtas ni Matsya ang mga Vedang lumubog; sinuportahan ni Kūrma ang pag-ikot sa karagatan at pinatatag ang daigdig; iniahon ni Varāha ang lupa mula sa kailaliman; winasak ni Narasiṃha si Hiraṇyakaśipu; pinasuko ni Vāmana si Bali sa pamamagitan ng mga hakbang na panukat at kapangyarihang kosmiko; dinisiplina ni Paraśurāma ang mapaniil na mga pinunong kṣatriya at ipinagkaloob ang lupa kay Kaśyapa; pinatay ni Rāma si Rāvaṇa at ibinalik ang paghaharing ayon sa dharma; bumaba si Kṛṣṇa upang alisin ang mga mapaniil na hari at ipinahiwatig ang tagumpay ni Yudhiṣṭhira; inilalarawan si Buddha bilang huling anyo na nagdudulot ng pagkalito sa lipunan at relihiyon sa Kali-yuga; at si Kalki ang ipinangakong ikasampung kapanganakan. Sa wakas, pinagtitibay na ang paggunita sa sampung kapanganakan ay sanhi ng pagkapawi ng pāpa, pinagsasama ang kadakilaan ng tīrtha at ang aral ng avatāra, kasama ang babala sa pagbulusok ng lipunan.
Adhyaya 152
भार्गलेश्वर-माहात्म्य (Bhārgaleśvara Māhātmya) — Merit of Worship and Final Passage at the Tīrtha
Sa maikling pabatid na teolohikal na ito, itinuturo ni Mārkaṇḍeya sa manlalakbay na magpatuloy sa dakilang dambana ng Bhārgaleśvara. Ipinakikilala niya si Śaṅkara (Śiva) bilang “hininga ng buhay ng daigdig,” at sinasabi na ang pag-alaala sa Kanya lamang ay nakapapawi ng kasalanan. Itinatakda ng kabanata ang dalawang bunga (phala) na kaugnay ng tīrtha: (1) ang sinumang maligo sa tīrtha at sumamba kay Parameśvara ay magkakamit ng gantimpalang katumbas ng sakripisyong Aśvamedha; (2) ang sinumang magbuwis ng buhay (prāṇatyāga) sa tīrtha roon ay makakamtan ang “anivartikā gati,” landas na di na bumabalik, at tiyak na makarating sa Rudra-loka. Ang aral: sa Purāṇa, ang debosyon, banal na pook, at pag-alaala ay nagiging makapangyarihang daan ng kaligtasan sa pananampalatayang Śaiva.
Adhyaya 153
रवितीर्थ-आदित्येश्वर-माहात्म्य (Ravi Tīrtha and Ādityeśvara: Theological Account and Merit Framework)
Binubuksan ang kabanata sa paglalarawan ni Mārkaṇḍeya sa “walang kapantay” na Ravi Tīrtha, na ang pagtanaw pa lamang dito ay sinasabing nagpapalaya sa tao mula sa mga kasalanan. Itinatakda niya ang balangkas ng gantimpala: ang pagligo sa Ravi Tīrtha at ang darśana kay Bhāskara (ang Araw) ay may tiyak na bunga; ang kawanggawang iniaalay kay Ravi at ibinibigay nang wasto sa karapat-dapat na Brahmin ay may di-masukat na resulta, lalo na sa mga panahong banal gaya ng ayana, viṣuva, saṅkrānti, at sa mga sandali ng eklipse (araw/buwan) o vyatīpāta. Ipinapaliwanag din ang aral: ang Araw ay “nagbabalik” ng handog, gumaganti ng biyaya sa paglipas ng panahon, maging sa maraming kapanganakan, at nag-iiba ang antas ng merit ayon sa tamang tiyempo. Tinanong ni Yudhiṣṭhira kung bakit itinuturing na pambihirang mapagpala ang Ravi Tīrtha. Isinalaysay ni Mārkaṇḍeya ang pinagmulan: noong unang bahagi ng Kṛtayuga, ang marunong na Brahmin na si Jābāli ay paulit-ulit na tumanggi sa pagsasama ng mag-asawa sa panahong mabunga ang kanyang asawa dahil sa mahigpit na panata; ang asawa, nabagbag ang loob, ay nag-ayuno hanggang mamatay, at si Jābāli ay tinamaan ng bunga ng kasalanan—sakit sa balat na tulad ng kuṣṭha at pagkabulok ng katawan. Naghahanap ng lunas, nagtanong siya tungkol sa Bhāskara Tīrtha sa hilagang pampang ng Ilog Narmadā, kaugnay ni Ādityeśvara at sinasabing pumupuksa sa lahat ng karamdaman. Dahil hindi makapaglakbay sa tindi ng sakit, nagsagawa siya ng matinding tapas upang “madala” si Ādityeśvara sa kanyang kinaroroonan; matapos ang isang daang taon, pinagkalooban siya ni Sūrya at nagpakita roon, at ang lugar ay ipinahayag na tīrtha na nag-aalis ng kasalanan at dalamhati. Itinakda ang pagsasanay: sa loob ng isang taon, tuwing Linggo, maligo, umikot nang pitong beses (pradakṣiṇā), maghandog, at tumingin sa Araw; iniuugnay ito sa mabilis na pagwawakas ng mga sakit sa balat at sa katuparan ng kasaganaan sa daigdig. Sinasabi rin na ang śrāddha na isinasagawa roon sa araw ng saṅkrānti ay nagbibigay-kasiyahan sa mga ninuno (Pitṛ), sapagkat si Bhāskara ay itinatanghal na kaugnay nila. Nagtatapos ang kabanata sa muling pagpapatibay sa kapangyarihang nagpapadalisay at nagpapagaling ni Ādityeśvara.
Adhyaya 154
कलकलेश्वरतीर्थमाहात्म्य (Glory of the Kalakaleśvara Tīrtha)
Sa kabanatang ito, isinalaysay ni Śrī Mārkaṇḍeya ang isang bantog na tīrtha na tinatawag na Kalakaleśvara sa timog na pampang ng Ilog Narmadā, na inilalarawang “itinatag mismo ng Diyos.” Inilalagay ang pook sa balangkas na Śaiva: matapos mapatay ni Mahādeva si Andhaka sa digmaan, pinarangalan Siya ng mga deva, gandharva, kinnara, at mga dakilang ahas sa gitna ng malalakas na tugtugin at awit ng papuri, kasama ang pagbigkas ng mga himno ng Veda. Ipinaliliwanag ang pangalang Kalakaleśvara mula sa ingay na “kalakala” ng mga pramatha at mga makata ng papuri noong itinatag ang liṅga. Itinatakda rin ang pangunahing ritwal ng tīrtha: ang pagligo sa banal na lugar at ang pagdarśan (pagtingin na may debosyon) kay Kalakaleśvara ay nagdudulot ng meritong sinasabing higit pa sa sakripisyong Vājapeya. Ang bunga nito ay paglilinis ng kasalanan, pag-akyat sa langit sakay ng pinakamainam na sasakyan na pinupuri ng mga apsara, pagtamasa ng ligayang makalangit, at sa huli’y muling pagsilang sa dalisay na angkan bilang isang brāhmaṇa na marunong, malusog, at mahaba ang buhay.
Adhyaya 155
शुक्लतीर्थमाहात्म्यम् (The Glory of Śukla Tīrtha on the Narmadā)
Sa Kabanata 155, sa anyong pag-uusap, ipinakikilala ni Mārkaṇḍeya ang Śukla Tīrtha sa hilagang pampang ng Narmadā bilang walang kapantay na pook-paglalakbay. Itinatatag ang isang antas ng mga tīrtha at ipinahahayag na ang ibang banal na lugar ay hindi man lamang umaabot sa maliit na bahagi ng bisa ng Śukla Tīrtha. Pinatitibay ito sa pagpupuri sa Narmadā bilang ilog na nakapaglilinis sa lahat, at sa salaysay ng pinagmulan: si Viṣṇu ay nagsagawa ng mahabang tapas sa Śukla Tīrtha, at nagpakita si Śiva upang basbasan ang pook na nagbibigay ng kapakanan sa daigdig at mokṣa. Isinasalaysay din ang halimbawa ni Haring Cāṇakya: dalawang isinumpang nilalang na naging uwak ang dinala sa kaharian ni Yama, ngunit sinabi ni Yama na ang mga namamatay sa Śukla Tīrtha ay lampas sa kanyang kapangyarihan at umaabot sa mas mataas na kalagayan nang walang paghatol. Ikinuwento ng mga uwak ang kanilang mga pangitain sa lungsod ni Yama, ang mga impiyernong daigdig at ang kaugnay na sanhi ng kasalanan, at gayundin ang pagtamasa ng mga bunga ng dāna ng mga nagkaloob. Sa wakas, tinalikuran ni Cāṇakya ang mga pagnanasa, ipinamahagi ang yaman, at matapos lumubog sa tīrtha ay nagkamit ng isang Vaiṣṇava na wakas, pinagtitibay ang aral sa kabutihang-asal at kaligtasan.
Adhyaya 156
शुक्लतीर्थमाहात्म्य (Śukla-tīrtha Māhātmya) — The Glory of Śukla Tīrtha on the Revā
Inilalarawan ni Mārkaṇḍeya ang Śuklatīrtha sa ilog Narmadā (Revā) bilang isang walang kapantay na pook-paglalakbay-dambana, nasa lupang may hilig ayon sa direksiyon at dinadalaw ng mga ṛṣi. Ang diwa ng kabanata ay nakasandig sa takdang panahon at sa pagpapakita ng Diyos: sa Kṛṣṇapakṣa Caturdaśī—lalo na sa buwan ng Vaiśākha at binibigyang-diin din sa Kārttika—dumarating si Śiva mula Kailāsa kasama si Umā; matapos ang ritwal na pagligo, sinasabing maaaring masilayan Siya. Kasama sa banal na pagdiriwang ang mga makalangit na pangkat—Brahmā, Viṣṇu, Indra, Gandharva, Apsaras, Yakṣa, Siddha, Vidyādhara, at Nāga—na nakikibahagi sa kapangyarihang nagpapadalisay ng tīrtha. Paulit-ulit na itinatampok ang lohika ng pag-alis ng kasalanan: ang pagligo rito ay inihahambing sa telang nililinis ng tagalaba, at maging mabibigat na pagkukulang ay nalulunasan sa itinakdang mga pagtalima. Ang mga ritwal para sa mga ninuno (tarpaṇa at pag-aalay ng tubig ng Revā) ay nagdudulot ng matagal na kasiyahan sa pitṛ. Tinalakay rin ang mga handog at dāna—tulad ng kumot na binabad sa ghee, ginto ayon sa kakayahan, at iba pang kaloob (sapin sa paa, payong, higaan, upuan, pagkain, tubig, butil)—at iniuugnay sa hantungan pagkamatay: Śiva-loka/Rudra-loka, at sa isang hiwalay na hibla ng asetikong ritwal, ang lungsod ni Varuṇa. Kabilang pa ang isang buwang pag-aayuno, pradakṣiṇā (itinuturing na parang pag-ikot sa buong daigdig), vṛṣa-mokṣa (pagpapalaya ng toro), pag-aalay ng pinalamutian na dalaga ayon sa kaya, at pagsamba sa “magandang pares” na iniaalay kay Rudra upang matiyak na hindi maghihiwalay sa mga susunod na kapanganakan. Sa wakas, sinasabi ng phalaśruti na ang taimtim na pakikinig ay nagbibigay ng ninanais—anak, yaman, o kalayaan (mokṣa)—sa tinig ng mapagkakatiwalaang pamana.
Adhyaya 157
हुङ्कारतीर्थ-माहात्म्य (Glory of Hūṅkāra Tīrtha and Vāsudeva’s Sacred Site)
Inilalahad ng kabanatang ito ang pangaral ni Mārkaṇḍeya sa isang hari malapit sa Śuklatīrtha, at ipinakikilala ang bantog na Vāsudeva-tīrtha sa ilog Narmadā (Revā). Isinasalaysay ang isang sagradong pangyayari na nagpapaliwanag sa pangalan: sa pagbigkas lamang ng “hūṅkāra,” sinasabing umusog ang ilog nang isang krośa; kaya ang pook ay nakilala ng mga pantas bilang Hūṅkāra, at ang pook-paliligo ay tinawag na Hūṅkāratīrtha. Ang diin ng aral ay bhakti ng mga Vaiṣṇava na nakaugnay sa paglalakbay-dambana: ang pagligo sa Hūṅkāratīrtha at ang pagtanaw sa di-nasisirang Acyuta ay inilalarawang nagpapalaya sa tao mula sa kasalanang naipon sa maraming kapanganakan. Pagkaraan, lumalawak ito sa etikal at debosyonal na tagubilin: para sa mga nalulunod sa saṃsāra, walang tagapagligtas na hihigit kay Nārāyaṇa; pinupuri ang dila, isip, at mga kamay na iniaalay kay Hari; at itinatampok ang pagpapala sa may Hari na nakatatag sa puso. Ipinahahayag din na ang mga bungang hinahangad sa pagsamba sa ibang diyos ay makakamtan sa aṣṭāṅga-prostration (pagpapatirapa ng walong bahagi ng katawan) kay Hari; at kahit ang di-sinasadyang pagdampi sa alikabok ng templo o mga gawaing tulad ng pagwawalis, pagwiwisik ng tubig, at pagpapaplastar sa tahanan ng Diyos ay sumisira sa pāpa. Isang pangakong tulad ng phalaśruti ang nagsasaad ng pag-angat sa Viṣṇuloka at mabilis na pagkalusaw ng mga kasalanan kahit ang namaskāra ay hindi ganap ang sinseridad. Sa wakas, binibigyang-diin na ang mabuti man o masamang gawa sa Hūṅkāratīrtha ay nananatili ang bunga, tanda ng masidhing lakas moral at ritwal ng banal na pook na ito.
Adhyaya 158
Saṅgameśvara-Tīrtha Māhātmya (Glory of the Saṅgameśvara Confluence Shrine)
Inilalahad ng Kabanata 158 ang paliwanag ni Mārkaṇḍeya tungkol sa dakilang tīrtha na Saṅgameśvara, nasa timog na pampang ng Ilog Narmadā, na pinupuri bilang tagapag-alis ng kasalanan at takot. Itinatatag muna ang kabanalan ng pook sa pamamagitan ng mga palatandaan ng kalikasan at banal na daloy ng tubig: isang mabuting batis na nagmumula sa kabundukang Vindhya ang sumasanib sa Narmadā sa tagpuan, at binabanggit ang mga nananatiling tanda—gaya ng maiitim na batong kumikislap na tila kristal—bilang patunay na naroroon pa. Pagkaraan, inililista ang mga antas ng debosyon at ang phalaśruti (bunga ng gawa). Ang pagligo sa tagpuan at pagsamba kay Saṅgameśvara ay nagdudulot ng gantimpalang katumbas ng sakripisyong Aśvamedha. Ang pag-aalay ng mga palamuting pang-ritwal—kampana, bandila, layag/kanopi—ay iniuugnay sa pagkamit ng sasakyang makalangit at paglapit kay Rudra. Ang pag-aalay na “pagpuno” sa liṅga gamit ang yogurt/curd, niyog, at mga itinakdang sangkap ng abhiṣeka (curd, pulot, ghee) ay nagbubunga ng mahabang pananatili sa kaharian ni Śiva, mga kinalabasang patungong langit, at pagpapatuloy ng biyaya sa maraming kapanganakan (motif ng “pitong kapanganakan”). Kasabay ng ritwal ay aral sa asal: si Mahādeva ang itinatanghal na pinakamataas na tumatanggap (mahāpātra), pinupuri ang pagsambang nakabatay sa brahmacarya (kalinisan at pagpipigil), at itinataas ang paggalang sa mga Śiva-yogin—ang pagpapakain sa kahit isang ganitong asceta ay sinasabing hihigit pa sa pagpapakain sa napakaraming brāhmaṇa na bihasa sa Veda. Sa wakas, malinaw ang pangakong pagliligtas: ang pagpanaw sa Saṅgameśvara ay nag-aalis ng pagbabalik sa muling pagsilang; mula sa Śivaloka ay wala nang pag-uwi sa samsara.
Adhyaya 159
नरकेश्वरतीर्थ-माहात्म्यं, वैतरणीदाना-विधानं च (Narakeśvara Tīrtha Glory and the Procedure of Vaitaraṇī-Gift)
Binubuksan ng kabanatang ito nang itinuturo ni Mārkaṇḍeya sa hari ang isang bihira at lubhang nagpapadalisay na tīrtha sa Ilog Narmadā na tinatawag na Narakeśvara, na inilarawang panangga laban sa nakapanghihilakbot na larawan ng “tarangkahan ng impiyerno.” Pagkaraan, nagtanong si Yudhiṣṭhira: paano muling lumilitaw ang mga nilalang, matapos danasin ang bunga ng mabuti at masamang karma, na may mga palatandaang makikilala? Sumagot si Mārkaṇḍeya sa pamamagitan ng maayos na pag-uuri ng karma: ang tiyak na paglabag at pagkukulang sa dharma ay kaugnay ng kapansanan sa katawan, pagkait sa katayuang panlipunan, o pagsilang na di-tao—isang aral sa sanhi at bunga ng asal. Lumipat ang talakayan sa pagbuo ng sanggol sa sinapupunan ayon sa mga buwan, sa pagsasanib ng limang elemento, at sa paglitaw ng mga pandama at kakayahan—isang “pisyolohiyang teolohikal” sa ilalim ng pamamahala ng Banal. Sa ikalawang bahagi, inilalarawan ang heograpiya ng kabilang-buhay: ang Ilog Vaitaraṇī sa tarangkahan ni Yama ay mabagsik, marumi, at tinitirhan ng mararahas na nilalang-tubig; higit na tumitindi ang pagdurusa ng mga lumalapastangan sa ugnayang etikal—di paggalang sa ina, guro, at guru; pananakit sa mga umaasa; panlilinlang sa handog at pangako; at mga paglabag na seksuwal at panlipunan. Bilang lunas, itinatakda ang dāna na “Vaitaraṇī-dhenū”: paglikha at pag-aalay ng isang bakang pinalamutian ayon sa ritwal, kalakip ang mga mantra at pradakṣiṇā, upang maging “sukhavāhinī” ang ilog—madaling tawirin. Sa wakas, nagbibigay ito ng gabay sa panahon, lalo na sa Kṛṣṇa Caturdaśī ng buwang Āśvayuja: pagligo sa Narmadā, śrāddha, pagpupuyat sa gabi, tarpaṇa, handog-ilaw, pagpapakain sa mga brāhmaṇa, at pagsamba kay Śiva, na nangangakong makalalaya sa naraka at magkakamit ng marangal na kalagayan pagpanaw at mabuting pagsilang bilang tao sa hinaharap.
Adhyaya 160
मोक्षतीर्थमाहात्म्य (Mokṣatīrtha Māhātmya) — The Glory of the Liberation-Fording Place
Nagsalita si Mārkaṇḍeya sa isang inapo ni Pāṇḍu at itinuro ang “walang kapantay” na Mokṣatīrtha, isang banal na tawiran ng paglaya na dinadalaw ng mga deva, gandharva, at mga r̥ṣi na mapag-asceta. Sinasabi ng teksto na marami ang hindi nakakakilala sa pook na ito dahil sa pagkalito na dulot ng māyā ni Viṣṇu, samantalang ang mga r̥ṣi na ganap na nagtagumpay sa pagsasanay ay nakamit ang mokṣa roon. Kasunod nito, binanggit ang mga dakilang pantas—Pulastya, Pulaha, Kratu, Prācetasa, Vasiṣṭha, Dakṣa, Nārada, at iba pa—at ipinahayag na “pitong libo” na maharlikang nilalang, kasama ang kanilang mga anak, ang umabot sa paglaya sa lugar na iyon; kaya kinikilala ang tīrtha bilang “tagapagkaloob ng mokṣa.” Itinatakda rin ang isang saṅgama: sa gitna ng agos, ang ilog na tinatawag na Tamahā ay bumubuhos at nagtatagpo, at ang pagsasanib na iyon ay pinupuri bilang sumisira sa lahat ng kasalanan. Ang wastong pagbigkas ng Gāyatrī japa sa pook na ito ay itinuturing na katumbas ng bunga ng malawak na pag-aaral ng Veda (Ṛg/Yajus/Sāman), at ang mga handog, oblation, at pagbigkas ng banal na salita roon ay nagiging di-nasisira at isang higit na dakilang daan tungo sa paglaya. Sa wakas, sinasabi na ang mga dwija na tumalikod sa daigdig at pumanaw sa tīrtha na ito ay makakamtan ang anivartikā gati—kapalarang hindi na bumabalik—dahil sa kapangyarihan ng lugar; binanggit nang maikli ang pamamaraan, bagaman ang mas malawak na paglalarawan ay itinuturo sa Purāṇa.
Adhyaya 161
सर्पतीर्थमाहात्म्य (Glory of Sarpa-tīrtha)
Sa Kabanata 161, ginagabayan ni Mārkaṇḍeya si Haring Yudhiṣṭhira sa pagdalaw sa Sarpa-tīrtha, isang pambihirang banal na tawiran ng paglalakbay-diyos kung saan ang mga dakilang nāga ay nagkamit ng tagumpay sa pamamagitan ng mahigpit na tapas (matinding pag-aayuno at pagninilay). Inililista ang mga tanyag na nilalang-ahas—Vāsuki, Takṣaka, Airāvata, Kāliya, Karkoṭaka, Dhanañjaya, Śaṅkhacūḍa, Dhṛtarāṣṭra, Kulika, Vāmana at ang kanilang mga angkan—upang ipakita ang pook bilang isang buhay na sagradong pamayanan kung saan ang asetikong pagsisikap ay nagbubunga ng dangal at ligaya. Pagkaraan, tumutungo ang salaysay sa aral ng ritwal at asal: ang pagligo sa Sarpa-tīrtha at pag-aalay ng tarpaṇa sa mga ninuno at sa mga diyos ay sinasabing (ayon sa naunang pahayag ni Śaṅkara) nagkakaloob ng gantimpalang kasinghalaga ng sakripisyong Vājapeya. May aral ding pananggalang: ang mga naligo roon ay inilalarawang malaya sa takot sa ahas at alakdan. Sa huli, itinatakda ang isang tiyak na pagtalima sa Mārgaśīrṣa kṛṣṇa aṣṭamī: pag-aayuno, pagpapanatili ng kalinisan, pagpuno sa liṅga ng linga (tila), pagsamba gamit ang pabango at mga bulaklak, saka pagpapatirapa at paghingi ng tawad/pagsisisi. Ipinapangako ng phalāśruti ang kaligayahan sa langit ayon sa dami ng linga at handog, at muling pagsilang sa dalisay na angkan na may kagandahan, kapalaran, at malaking yaman.
Adhyaya 162
गोपेश्वरतीर्थमाहात्म्य (Gopeśvara Tīrtha-Māhātmya)
Inilalahad ng kabanatang ito ang isang maikling tīrtha-māhātmya kung saan isinalaysay ni Mārkaṇḍeya na ang Gopeśvara ang susunod na pook-paglalakbay matapos ang Sarpakṣetra (bukirin ng ahas). Itinatag dito ang antas‑antas na bunga ng kaligtasan na kaugnay ng gawaing ritwal: ang isang pagligo lamang sa tīrtha ay sinasabing nakapagpapalaya sa tao mula sa mga kasalanan at dungis (pātaka). Ngunit may malinaw na hanggahang etikal: ang pagligo at pagkatapos ay kusang pagwawakas ng buhay ay tinuligsa; kahit makarating pa raw ang gayong tao sa templo ni Śiva, nananatili siyang “nakaugnay sa kasalanan.” Sa kabaligtaran, ang pagligo at pagsamba kay Īśvara ay nagdudulot ng paglaya sa lahat ng kasalanan at pagpasok sa Rudra-loka. Pagkatapos magtamasa sa Rudra-loka, muling isisilang ang deboto bilang isang matuwid na hari. Ang bunga sa daigdig (phala) ay inilalarawan bilang kasaganahang panghari—mga elepante, kabayo, karwahe, mga tagapaglingkod, paggalang ng ibang mga pinuno, at mahabang buhay na masaya—na pinagsasama ang ritwal, aral sa asal, at phalaśruti sa estilong pang-paglalakbay-dambana.
Adhyaya 163
नागतीर्थमाहात्म्य (Nāgatīrtha-māhātmya) — Observances at Nāga Tīrtha
Itinuro ni Mārkaṇḍeya sa isang maharlikang tagapakinig na magtungo sa dakilang Nāga Tīrtha at magsagawa ng isang takdang pagtalima (vrata) sa wastong oras: sa maliwanag na kalahati ng buwan ng Āśvina, sa ikalimang araw ng buwan (śukla-pañcamī). Binibigyang-diin ng kabanata ang kalinisan at pagpipigil sa sarili bilang paghahanda. Inilalarawan ang sunod-sunod na gawain: magpuyat sa gabi (jāgaraṇa) na may pag-aalay ng pabango, insenso, at angkop na handog; pagkatapos, sa bukang-liwayway, maligo sa tīrtha sa kalagayang dalisay. Kasunod nito, isagawa ang śrāddha ayon sa tuntunin (yathā-vidhi) bilang paggalang at tungkulin sa mga ninuno. Sa huli, ipinapahayag ang bunga: ang ganitong pagsasagawa ay nakapapawi ng lahat ng kasalanan; at ang sinumang magbuwis ng buhay sa tīrtha na iyon ay makakamtan ang di na pagbabalik na hantungan (anivartikā gati), na tuwirang iniuugnay sa pahayag ni Śiva. Ipinapakita ng aral ang ugnayan ng disiplina sa panahon, debosyonal na ritwal, at pananagutan sa mga ninuno sa banal na heograpiya ng lupain ng Revā.
Adhyaya 164
सांवाौरतीर्थमाहात्म्य — The Māhātmya of the Sāṃvaura Tīrtha
Isinalaysay ni Śrī Mārkaṇḍeya ang isang ‘uttama’ na tīrtha na tinatawag na Sāṃvaura, na natatangi dahil sa banal na presensya ni Bhānu/Sūrya (Araw) na sinasamba maging ng mga deva at asura. Itinatampok ng kabanata ang isang panlipunan at teolohikong diwa: ang tīrtha ay kanlungan ng mga taong labis ang pagdurusa—may kapansanan, may karamdaman, iniwan, at ibinukod—na inilarawang “nalulubog sa dagat ng dalamhati.” Ang kanilang tagapagtanggol ay si Sāṃvauranātha na nasa pampang ng Narmadā, kinikilalang tagapag-alis ng pighati (ārtihā) at tagapagwasak ng pagdurusa. Itinakda ang isang pagsunod: tuluy-tuloy na pagligo sa tīrtha sa loob ng isang buwan, kalakip ang pagsamba kay Bhāskara (Araw). Pinalalawak ang gantimpala sa pagsasabing katumbas ito ng pagligo sa mga dagat sa iba’t ibang direksiyon, at ipinahahayag na ang mga kasalanang naipon sa kabataan, pagkamaygulang, at katandaan ay nalilipol sa pagligo pa lamang. Kabilang sa iba pang bunga ang paglaya sa sakit, kahirapan, at pagkawalay sa ninanais, na umaabot hanggang pitong kapanganakan. Pinupuri rin ang pag-aayuno sa Saptamī at ang pag-aalay ng arghya na may pulang sandal. Dinadakila ang tubig ng Narmadā bilang pangkalahatang tagapuksa ng kasalanan; ang mga debotong naliligo at tumitingin kay Sāṃvaureśvara ay tinatawag na mapalad, at pinangakuang mananahan sa daigdig ng Araw hanggang sa pagkalusaw ng sansinukob.
Adhyaya 165
सिद्धेश्वरतीर्थमाहात्म्य (Siddheśvara Tīrtha—Glory and Observances)
Isinalaysay ni Mārkaṇḍeya ang isang bantog na tīrtha na tinatawag na Siddheśvara, na nasa timog na pampang ng Ilog Narmadā. Itinatanghal ang pook na ito bilang lubhang nakapagdalisay sa lahat ng tīrtha. Itinakda ang sunod-sunod na ritwal: pagligo sa tīrtha, pag-aalay ng tarpaṇa (pagbubuhos ng tubig na handog) para sa mga pitṛ o ninuno at sa mga diyos, at pagsasagawa ng śrāddha na iniuukol sa mga ninuno. Binibigkas ang tiyak na bunga: ang śrāddha rito ay nagbibigay-kasiyahan sa mga ninuno sa loob ng labindalawang taon. Pagkaraan, inilalarawan ang debosyonal na pagsunod sa Śaiva: pagligo nang may pananampalataya, pagsamba kay Śiva, pagpupuyat sa gabi (jāgaraṇa), pagbigkas o pakikinig sa salaysay ng Purāṇa, at muling pagligo sa dalisay na umaga ayon sa tuntunin. Sa wakas, ipinangako na ang deboto ay “makakakita” kay Girijā-kānta (Śiva bilang kabiyak ni Pārvatī) at makakamit ang mataas na kalagayan. Pinagtitibay rin ang kabanalan ng tīrtha sa pagbanggit sa mga sinaunang siddha at mga pantas gaya ni Kapila, na sa bisa ng Narmadā ay nagkamit ng sukdulang siddhi sa pamamagitan ng yoga.
Adhyaya 166
Siddheśvarī-Vaiṣṇavī Tīrtha Māhātmya (सिद्धेश्वरी-वैष्णवी तीर्थमाहात्म्य) — Ritual Merits of Seeing and Worship
Isinalaysay ni Mārkaṇḍeya ang isang banal na tīrtha kung saan ang Diyosa ay kinikilala bilang Siddheśvarī at bilang Vaiṣṇavī, ang tagapagwasak ng dungis ng kasalanan at moral na karumihan (pāpa-nāśinī). Ang darśana—ang mapalad na pagtanaw sa Kanya—at ang pagsasagawa ng ritwal sa pook na ito ay itinuturing na lubhang mapagpala. Inilalahad ng kabanata ang praktikal na pagkakasunod ng pagsamba: pagligo sa tīrtha, pag-aalay at pagpu-pūjā kabilang ang mga ritong iniuukol sa mga ninuno at sa mga diyos (pitṛ-devatāḥ), at paglapit sa Devī nang may taimtim na bhakti. Binabanggit ang mga bunga: ang debotong tumitingin ay napapalaya sa mga kasalanan; ang mga babaeng nawalan ng anak o baog ay muling pinagkakalooban ng supling; at ang sinumang maligo sa saṅgama (tagpuan ng mga tubig) ay pinagkakalooban ng anak na lalaki at kayamanan. Itinatampok din ang pag-iingat ng Diyosa: pinangangalagaan Niya ang angkan at gotra (gotra-rakṣā) at patuloy na iniingatan ang mga anak at pamayanan kapag wasto ang pagsamba. May mga tagubilin para sa Aṣṭamī at Caturdaśī, at isang natatanging pagsunod sa Navamī—pagligo, pag-aayuno/pagpipigil (ipinahiwatig na upavāsa), at pagsamba na may dalisay na layunin na pinabanal ng śraddhā. Sa wakas, ipinangako ang pag-abot sa kataas-taasang dako na mahirap marating kahit ng mga diyos.
Adhyaya 167
Mārkaṇḍeya Tīrtha on the Southern Bank of the Narmadā (Śaiva–Vaiṣṇava Installation and Vrata Protocols)
Ang kabanatang ito ay nasa anyong pagtatanong at pagsagot tungkol sa isang tīrtha sa timog na pampang ng Ilog Narmadā. Tinanong ni Yudhiṣṭhira si Mārkaṇḍeya kung alin ang pook na may natatanging palatandaan at ano ang pinagmulan nito. Isinalaysay ni Mārkaṇḍeya ang naunang paninirahang-asceta niya malapit sa Vindhya at sa rehiyong Daṇḍaka, at ang pagbabalik niya sa timog na pampang ng Narmadā upang magtatag ng isang āśrama na tinitirhan ng mga disiplinadong brahmacārin, maybahay, vānaprastha, at yati. Sa mahabang tapas at debosyon kay Vāsudeva, nagpakita nang tuwiran ang dalawang nagbibigay-biyaya—si Kṛṣṇa at si Śaṅkara; hiniling ni Mārkaṇḍeya na manatili sila roon magpakailanman, laging kabataan at walang karamdaman, kasama ang kanilang banal na mga kasama. Pumayag ang mga diyos at naglaho sa anyong di-nahahayag; kaya’t itinindig at itinalaga ni Mārkaṇḍeya (pratiṣṭhā) sina Śaṅkara at Kṛṣṇa at itinakda ang pagsamba sa pook. Pagkaraan, nagiging tuntuning-ritwal ang salaysay: pagligo sa tīrtha at pagsamba kay Parameśvara na may diin sa pangalang “Mārkaṇḍeśvara,” at pagdakila kay Viṣṇu bilang Panginoon ng tatlong daigdig. Inililista ang mga handog—ghee, gatas, curd, pulot, tubig ng Narmadā, pabango, insenso, bulaklak, at naivedya—kasama ang pagpupuyat sa gabi (jāgara) at pagtalima sa panahon ng maliwanag na kalahati ng buwan ng Jyeṣṭha sa pamamagitan ng pag-aayuno at pūjā. Isinasama rin ang śrāddha/tarpaṇa para sa mga ninuno, sandhyā na pagsamba, japa ng mga mantra ng Veda (Ṛg/Yajus/Sāman), at isang Rudra-mantra na pamamaraan: paglalagay ng kalaśa sa timog na panig ng liṅga at pagpaligo rito sa mga “Rudra-ekādaśa” mantra, na nangangakong magdudulot ng supling at mahabang buhay. Sa phalaśruti, sinasabing ang makikinig o babasa nito ay malilinis sa kasalanan at magkakamit ng bungang nakatuon sa kalayaan (mokṣa), sa diwang Vaiṣṇava at Śaiva.
Adhyaya 168
अङ्कूरेश्वरतीर्थमाहात्म्य — The Glory and Origin of Aṅkūreśvara Tīrtha
Ang kabanatang ito ay nasa anyong diyalogo: itinuturo ni Mārkaṇḍeya ang isang dakilang tīrtha sa timog na pampang ng Ilog Narmadā—ang Aṅkūreśvara, bantog sa tatlong daigdig. Humiling si Yudhiṣṭhira ng masusing salaysay tungkol sa rākṣasa na kaugnay ng pook, kaya isinalaysay ang lahi: mula kina Pulastya at Viśravas hanggang kay Vaiśravaṇa (Kubera), saka sa mga anak ni Kaikasī—Rāvaṇa, Kumbhakarṇa, Vibhīṣaṇa—at sa mga inapo ni Kumbhakarṇa na sina Kumbha at Vikumbha, hanggang kay Aṅkūra, anak ni Kumbha. Nang makilala ni Aṅkūra ang kanyang pinagmulan at makita ang pagkiling ni Vibhīṣaṇa sa dharma, nagsagawa siya ng malalawak na austeridad sa iba’t ibang dako at sa huli sa Narmadā. Nagpakita si Śiva at nagkaloob ng biyaya; hiniling ni Aṅkūra ang (1) mahirap na biyaya—kawalang-kamatayan, at (2) ang palagiang pananatili ni Śiva sa tīrtha sa pangalang Aṅkūra. Ipinagkaloob ni Śiva ang paglapit na may kundisyon: habang pinananatili ni Aṅkūra ang asal na kaayon ng dharmic na tindig ni Vibhīṣaṇa. Pag-alis ni Śiva, itinatag ni Aṅkūra ang liṅga ng Aṅkūreśvara at nagsagawa ng maringal na pagsamba na may handog, bandila, payong, at mga pagbating mapalad. Itinatakda rin ang paraan ng paglalakbay-dambana: pagligo, sandhyā, japa, tarpaṇa para sa mga ninuno/mga diyos/mga tao, pag-aayuno sa Aṣṭamī o Caturdaśī, at disiplinadong pananahimik. Inilalarawan ang mga bunga: ang pagsamba ay katumbas ng Aśvamedha; ang dāna na inihandog nang wasto ay nagbibigay ng di-nauubos na merit; at higit na lumalakas ang bunga ng homa, japa, upavāsa, at snāna. Pati mga di-taong nilalang na mamatay sa tīrtha ay napapabilang sa pagliligtas; at sa phalaśruti, ipinapangako na ang tapat na tagapakinig ay makaaabot sa kaharian ni Śiva.
Adhyaya 169
माण्डव्यतीर्थमाहात्म्य-प्रस्तावः (Mandavya Tīrtha: Prologue to the Sacred Narrative)
Nagbubukas ang kabanata sa pagtuturo ni Mārkaṇḍeya sa isang tīrtha na sukdulang mapagpala, tinatawag na pāpa-pranāśana, tagapuksa ng kasalanan, na kaugnay ng rishi na si Māṇḍavya at ng Panginoong Nārāyaṇa. Inaalala rin niya ang isang naunang pangyayari ng tapat na paglilingkod (śuśrūṣā) kay Nārāyaṇa habang “nasa tulos” (śūla-stha), bagay na ikinamangha ni Yudhiṣṭhira at nag-udyok sa kanya na humiling ng ganap na salaysay. Sinimulan ni Mārkaṇḍeya ang isang alamat mula sa Tretā-yuga: ang mabuting haring si Devapanna—mapagkawanggawa at tagapagtanggol ng nasasakupan—ay masagana ngunit nagdurusa dahil walang supling. Kasama ang reyna na si Dātyāyanī, nagsagawa siya ng labindalawang taong pagdidisiplina: banal na pagligo, homa, pag-aayuno, at mga panata, habang umaawit ng mga himno upang palugdan si Devī Cāmuṇḍā. Nagpakita ang diyosa ngunit nagsabi na ang anak ay darating lamang sa pamamagitan ng pagsamba sa Yajñapuruṣa; isinagawa ng hari ang ritwal at isinilang ang isang maningning na anak na babae na pinangalanang Kāmapramodinī. Sa paglaki ng prinsesa, masining na inilalarawan ang kanyang kagandahan. Sa isang pagdalaw upang sumamba sa diyosa, siya at ang mga kasama ay naglaro sa isang lawa; ang rākṣasa na si Śambara, nag-anyong ibon, ay dumukot sa kanya at kinuha pa ang mga alahas. Habang tumatakas, may ilang alahas na nahulog sa tubig malapit sa pampang ng Narmadā, kung saan si rishi Māṇḍavya ay nakalubog sa malalim na pagninilay sa isang Maheśvara-sthāna na nakaayon sa kataas-taasang kalagayan ni Nārāyaṇa. Nagtatapos ang kabanata sa pagbanggit sa kapatid o tagapaglingkod ni Māṇḍavya na patuloy sa paglilingkod at pagninilay kay Janārdana, inihahanda ang susunod na mga pangyayari na nakaugnay sa kabanalan ng tīrtha.
Adhyaya 170
कामप्रमोदिनी-हरणं तथा तपस्वि-दण्डविधान-विपर्यासः (Abduction of Kāmapramodinī and the Misapplied Punishment of an Ascetic)
Isinalaysay ni Mārkaṇḍeya ang isang krisis na nagsimula sa isang banal na pook-tubig (tīrtha). Si Kāmapramodinī, habang naglalaro sa isang tangke malapit sa banal na presensya, ay sinunggaban ng isang ibon (śyena) at dinala palayo. Nagsumbong ang kanyang mga kasama sa hari at hinimok ang masusing paghahanap. Agad na nagtipon ang hari ng malaking hukbong apat na sangay, kaya’t nagulantang ang lungsod sa mga paghahandang pandigma. Isang bantay-lungsod ang nagharap ng mga alahas ng dinukot at nag-ulat na nakita ang mga iyon malapit sa ermitanyo ng ascetic na si Māṇḍavya, na napalilibutan ng mga tapasvin. Dahil sa galit at maling pagkilala, inakala ng hari na ang ascetic ay magnanakaw na nagkubli, at nag-anyong ibon upang tumakas. Nang hindi inunawa ang wastong paghatol sa dapat at di-dapat (kārya–akārya-viveka), iniutos niyang itulos sa tulos ang brahmin-ascetic. Nagluluksa at tumututol ang mga mamamayan at taga-nayon: ang isang brahmin, lalo na ang deboto sa pag-aayuno at pagninilay, ay hindi dapat patayin; kung may paratang man, ang pinakamabigat ay pagpapatapon. Itinatampok ng kabanata ang rājadharma sa oras ng pagsubok—ang panganib ng padalus-dalos na parusa, ang di-tiyak na ebidensya, at ang mataas na tungkuling pangalagaan ang kabanalan ng mga ascetic sa lupain ng tīrtha.
Adhyaya 171
माण्डव्य-शूलावस्था, कर्मविपाकोपदेशः, शाण्डिली-सत्यव्रत-प्रसङ्गश्च (Māṇḍavya on the Stake: Karmic Consequence Teaching and the Śāṇḍilī Episode)
Ang adhyāya na ito ay isang talakayang teolohikal na maraming tinig, na isinasalaysay ni Mārkaṇḍeya. Isang kapulungan ng mga ṛṣi—kabilang sina Nārada, Vasiṣṭha, Jamadagni, Yājñavalkya, Bṛhaspati, Kaśyapa, Atri, Bharadvāja, Viśvāmitra at iba pa—ang lumapit kay Nārāyaṇa matapos masaksihan ang asetang si Māṇḍavya na nakatusok sa tulos (śūla). Nais sanang parusahan ni Nārāyaṇa ang hari, ngunit pinigil ni Māṇḍavya at inilipat ang usapan sa aral ng karma-vipāka, ang paghinog ng bunga ng gawa. Ipinaliwanag ni Māṇḍavya na ang pagdurusa ay nagmumula sa dating asal, at bawat nilalang ay tumatanggap ng bunga ng sariling gawa; inihalintulad ito sa guya na natatagpuan ang ina sa gitna ng maraming baka. Tinukoy niya ang munting gawa noong kabataan—paglalagay ng kuto sa matulis na dulo na parang tinik/karayom—bilang binhi ng karmang nagbunga ng kasalukuyang sakit, at itinuro ang mahigpit na pananagutan sa bawat kilos. Lumawak ang aral sa mga tuntuning etikal: ang pagpapabaya sa dāna (pagkakaloob), snāna (paglilinis/paliligo), japa (pagbigkas ng mantra), homa (handog sa apoy), atithi-satkāra (paggalang sa panauhin), deva-arcana (pagsamba sa mga diyos), at pitṛ-śrāddha (alay para sa mga ninuno) ay iniuugnay sa pagbagsak; samantalang ang pagpipigil-sa-sarili, habag, at kalinisan ng asal ay nag-aangat. Sa huling bahagi, ipinakikilala si Śāṇḍilī, isang pativratā na di-sinasadyang natisod at tumama sa nakatusok na ṛṣi habang pasan ang kanyang asawa. Dahil sa maling akala at pagsaway, iginiit niya ang kanyang kalinisan at dharma ng pagtanggap sa panauhin, at nagwika ng panatang tila sumpa: kung mamamatay ang kanyang asawa, hindi dapat sumikat ang araw. Nagbunga ito ng paghinto ng kaayusan ng sanlibutan; nabanggit na nagulo ang mga ritwal—svāhā/svadhā, pañca-yajña, snāna, dāna, japa, at mga handog na kaugnay ng śrāddha. Sa gayon, itinatambal ng kabanata ang katiyakan ng karma at ang kapangyarihan ng panata, kalinisang-asawa, at matatag na pasya sa kabutihan, upang pangalagaan ang moral na sanhi-at-bunga at kaayusang ritwal.
Adhyaya 172
माण्डव्यतीर्थमाहात्म्यं — Māṇḍavya Tīrtha Māhātmya (Glory of the Māṇḍavya Sacred Ford)
Ang adhyaya na ito ay may dalawang bahagi. Sa unang bahagi, nagtitipon ang mga deva at mga ṛṣi sa banal na āśrama ni Māṇḍavya sa pampang ng Ilog Narmadā, pinupuri ang kanyang tapas at pinagtitibay ang siddhi na bunga ng pagninilay at pag-aayuno, at nagkakaloob ng mga pagpapala. Sumunod ang isang pangyayari hinggil sa sumpang may ugnay sa rākṣasa at sa pag-aalay ng isang dalagang ibinigay kay Māṇḍavya, na humantong sa kasal at sa paggalang na ipinagpapalitan ng pamayanan, kalakip ang pagtangkilik ng hari at mga handog. Sa ikalawang bahagi, inilalahad ang tīrtha-māhātmya at phalaśruti ng Māṇḍavyeśvara/Māṇḍavya-Nārāyaṇa at ng mga kaugnay na pook gaya ng Devakhāta. Tinutukoy ang mga gawaing panrelihiyon: banal na pagligo, abhiṣeka (pagpapahid/pagbuhos na sagrado), pagsamba, pagsisindi ng ilawan (dīpa), pag-ikot na pradakṣiṇā, pagpapakain sa mga brāhmaṇa, mga takdang oras ng śrāddha, at mga vrata—lalo na ang pagpupuyat sa gabi ng caturdaśī. Ikinukumpara ang gantimpala sa mga dakilang yajña at tanyag na tīrtha, at nagtatapos sa katiyakang mapapawi ang kasalanan at magkakamit ng mapalad na hantungan pagpanaw ang nakikinig at nagsasagawa.
Adhyaya 173
शुद्धरुद्रतीर्थ-माहात्म्य (Māhātmya of Śuddharudra Tīrtha / Siddheśvara on the Southern Bank of the Narmadā)
Itinuro ni Mārkaṇḍeya sa hari ang tungkol sa isang lubhang mapalad na tīrtha sa timog na pampang ng Ilog Narmadā, na inilarawan bilang tagapagwasak ng lahat ng kasalanan, maging ng mabibigat na paglabag. Isinasalaysay ng kabanata ang pinagmulan: si Śiva (Triśūladhṛk, may hawak na trident) ay nagkaroon ng bigat ng «brahmahatyā» dahil sa pagputol sa ulo ni Brahmā, sa isang mitikong pangyayari na kaugnay ng di-tapat na pananalita ni Brahmā. Ang bungo ay dumikit sa kamay ni Śiva at hindi matanggal kahit naglakbay siya sa Vārāṇasī, sa karagatan sa lahat ng direksiyon, at sa maraming tīrtha. Nang marating ni Śiva ang tīrtha sa Narmadā malapit sa Kulakoṭi, nagsagawa siya ng pag-aayuno at pag-alis-dungis (pagbabayad-sala), at napawi ang karumihan. Mula noon, ang pook ay tinawag na Śuddharudra, bantog sa tatlong daigdig bilang pinakamataas na tagapag-alis ng brahmahatyā. Itinatakda rin ang paulit-ulit na pagtalima: sa bawat araw ng amāvāsyā (bagong buwan) sa maliwanag na kalahati ng buwan, dapat maligo ayon sa tuntunin, maghandog ng tarpaṇa sa mga pitṛ at sa mga diyos, at mag-alay ng piṇḍa na may panloob na banal na layon. Inirerekomenda ang pagsamba kay Parameśvara sa pabango, insenso, at mga ilawan; ang anyo ng Diyos dito ay tinatawag na Śuddheśvara at pinararangalan sa Śiva-loka. Sa wakas, ipinangako ang bunga: ang nagsasagawa at umaalaala sa tīrtha na ito ay mapapalaya sa lahat ng kasalanan at makakamit ang Rudra-loka.
Adhyaya 174
गोपेश्वरतीर्थमाहात्म्य (Gopeśvara Tīrtha Māhātmya) — Lamp-offering and Śaiva Merit on the Northern Narmadā Bank
Ang kabanatang ito ay isang mahātmya na may tagubiling anyo, na inihayag ni Mārkaṇḍeya sa isang haring tagapakinig. Itinuturo nito ang paglalakbay-dambana sa Gopeśvara sa hilagang pampang ng Ilog Narmadā, at sinasabi na ang isang pagligo lamang doon ay nakapagpapalaya mula sa mga dungis at pagkukulang sa dharma. Inilalahad ang sunod-sunod na gantimpala: (1) snāna o banal na pagligo sa tīrtha; (2) kung nanaisin, ang prāṇasaṃkṣaya—kusang pag-aalay ng buhay sa pook—na inilalarawang maghahatid sa pamamagitan ng sasakyang makalangit patungo sa tahanan ni Śiva; (3) pagtamasa sa Śiva-loka at pagkaraan ay mapalad na muling pagsilang bilang makapangyarihang hari na may kasaganaan at mahabang buhay; at (4) isang vrata sa buwang Kārttika, sa śukla navamī, na kinabibilangan ng pag-aayuno, pagpapanatili ng kalinisan, pag-aalay ng mga ilawan, pagsamba na may pabango at mga bulaklak, at pagpupuyat magdamag. Ang phala ay inihahayag na nasusukat: ang dami ng ilawang iniaalay ay katumbas ng libu-libong yuga ng paggalang sa Śiva-loka. Binabanggit din ang iba pang handog—ritong liṅga-pūraṇa, pag-aalay ng lotus, at dadhy-anna (kanin na may yogurt/curd)—na ang bisa ay ayon sa bilang ng mga butil ng linga at mga lotus. Sa wakas, sinasabi na anumang kaloob sa tīrthang ito ay dumarami nang “isang koṭi na ulit,” lampas sa bilang, at pinagtitibay ang walang kapantay na kadakilaan nito sa lahat ng tīrtha.
Adhyaya 175
कपिलेश्वरतीर्थमाहात्म्य (Kapileśvara Tīrtha Māhātmya)
Ipinakikilala ni Mārkaṇḍeya ang Kapileśvara—na nasa hilagang pampang ng Ilog Narmadā, sa gitna ng Bhṛgu-kṣetra—bilang isang natatanging tīrtha para sa pāpa-nāśana, ang pag-alis ng kasalanan. Inilalarawan din ang Kapila bilang pagpapakita ni Vāsudeva/Jagannātha, at inilulugar ang diyos sa kosmikong salaysay ng paglusong sa mga daigdig sa ilalim ng lupa hanggang sa dakilang ikapitong Pātāla, kung saan nananahan ang sinaunang Parameśvara. Inaalala ng kuwento ang biglaang pagkapuksa ng mga anak ni Sagara sa harap ni Kapila, at ang sumunod na dalamhati at pagninilay-etika ni Kapila. Sa isip na nakatuon sa pagtalikod at pagwawaksi, itinuring niyang “hindi nararapat” ang malawakang pagwasak, kaya hinanap niya ang paglinis at pagtubos sa Kapila-tīrtha. Pagkaraan, nagsagawa siya ng matinding tapas sa pampang ng Narmadā, sumamba sa di-nasisirang Rudra, at nakamit ang pinakamataas na kalagayang tila nirvāṇa. Binabanggit din ang mga tuntunin at gantimpala: ang pagligo at pagsamba rito ay may kabutihang katumbas ng “isang libong baka”; ang pag-aalay ng dāna sa ika-14 na araw ng maliwanag na kalahati ng buwan ng Jyeṣṭha, kapag ibinigay sa karapat-dapat na brāhmaṇa, ay nagiging di-mauubos. Ang pag-aayuno at pagligo sa itinakdang mga araw ng buwan (kabilang ang mga pagtalima na kaugnay ng Aṅgāraka) ay nagdudulot ng kagandahan, kasaganaan, at biyaya sa angkan sa maraming kapanganakan. Ang handog sa mga ninuno tuwing kabilugan at bagong buwan ay nagpapasaya sa kanila sa loob ng labindalawang taon at nag-aakay sa kanila sa mga makalangit na daigdig; ang pag-aalay ng ilawan ay nagbibigay ningning sa katawan. Ang mamatay sa tīrtha na ito ay sinasabing tatahak sa landas na hindi na bumabalik, patungo sa tahanan ni Śiva.
Adhyaya 176
देवखात-उत्पत्ति एवं पिङ्गलेश्वर-माहात्म्य (Origin of Devakhāta and the Māhātmya of Piṅgaleśvara)
Itinuro ni Mārkaṇḍeya sa hari na dapat pumunta sa mapalad na Piṅgalāvarta, isang bihirang tīrtha sa daigdig; ang paglapit at pagsamba kay Piṅgaleśvara ay nagpapawi ng mga kasalanang nagmumula sa salita, isip, at gawa. Sinabi rin niya na ang pagligo at pagbibigay (dāna) sa Devakhāta ay nagbubunga ng di-nasisirang gantimpala, at ipinaliwanag ang pinagmulan ng palanggana bilang tugon sa mga tanong ni Yudhiṣṭhira. Sa nakapaloob na salaysay, si Rudra (Śiva) na may dalang kamaṇḍalu ay naglalakbay kasama ang mga deva upang dalisayin ang kaniyang trident. Naligo ang mga deva sa iba’t ibang tīrtha at tinipon ang mga tubig sa isang sisidlan. Matapos luminis ang trident, dumating sila sa Bhṛgukaccha at nakatagpo si Agni at si Piṅgala—may matang kulay kayumangging dilaw at may karamdaman—na nagsasagawa ng matinding austeridad at pagninilay kay Maheśvara. Nakiusap ang mga deva kay Śiva na ibalik ang kalusugan ni Piṅgala upang makatanggap siya ng mga handog; pinagkalooban siya ni Śiva, nag-anyong tulad ng Āditya, at inalis ang sakit, kaya’t nabagong muli ang katawan ni Piṅgala. Hiniling ni Piṅgala na manatili si Śiva para sa kapakanan ng mga nilalang—pagpapaamo ng mga sakit, pagwasak ng mga kasalanan, at pagdami ng kagalingan. Inutusan ni Śiva ang mga deva na maghukay ng banal na palanggana sa hilaga niya at ibuhos doon ang natipong tubig-tīrtha; ang tubig ay naging panlahat na panlinis at tagapagwasak ng karamdaman. Inilalarawan ang mga pagtalima: pagligo tuwing Linggo, pagligo sa tubig ng Narmadā, pagsasagawa ng śrāddha at dāna, at pagsamba kay Piṅgeśa, na may pangakong paninirahan sa langit. Binanggit ang mga bisa sa pagpapagaling at pag-alis ng sala (lagnat, sakit sa balat, at karamdamang tulad ng ketong), kabilang ang mas mahabang tuntunin ng paulit-ulit na pagligo tuwing Linggo at pag-aalay ng sisidlang may linga (sesame) sa isang dwija. Sa wakas, itinatampok ang kataasan ng pagligo sa Devakhāta at sinasabing ang pagsamba kay Piṅgaleśvara matapos ang mga handog sa ninuno ay may kapantay na merito ng malalaking soma-yajña gaya ng Aśvamedha at Vājapeya.
Adhyaya 177
Bhūtīśvara-tīrtha Māhātmya and the Taxonomy of Purificatory Snānas (भूतीश्वरतीर्थमाहात्म्यं स्नानविधिवर्गीकरणं च)
Ang kabanatang ito ay isang aral na diyalogo: itinuturo ni Mārkaṇḍeya kay Yudhiṣṭhira ang tungkol sa Bhūtīśvara, isang dakilang tīrtha na ang simpleng darśana (mapitagang pagtanaw) ay nakapagpapabawas ng pāpa. Ipinaliliwanag din ang pinagmulan ng pangalan: dito raw nagsagawa si Śiva (Śūlin) ng uddhūlana, ang pagpapahid ng banal na abo. Pagkaraan ay tumuon sa gabay na pang-ritwal: ang pagligo sa Bhūtīśvara, lalo na sa mga pagkakataong kaugnay ng Puṣya sa sariling nakṣatra ng kapanganakan at sa araw ng amāvāsyā, ay sinasabing nagdudulot ng malawak na kapakinabangan para sa pag-angat ng mga ninuno. May tiyak na phala para sa aṅga-guṇṭhana/pagpapahid ng abo: bawat munting butil ng abo na dumikit sa katawan ay katumbas ng mahabang karangalan sa kaharian ni Śiva. Itinatanghal ang bhasma-snāna bilang higit na dakilang paglilinis at ipinakikilala ang ranggong pag-uuri ng snāna: āgneya, vāruṇa, brāhmya, vāyavya, at divya. Ipinaliwanag ni Mārkaṇḍeya: āgneya ang paliligo sa abo; vāruṇa ang paglubog sa tubig; brāhmya ang pagligong may bigkas na “Āpo hi ṣṭhā”; vāyavya ang pagligong gamit ang alikabok ng baka; divya ang pagligo sa sandaling masilayan ang araw, na itinuturing na kasing-bisa ng pagligo sa tubig ng Gaṅgā. Sa wakas, pinag-ugnay ang gawaing panlabas at disiplina ng loob: ang snāna at pagsamba kay Īśāna ay nagbibigay ng kadalisayan sa labas at loob; ang japa ay naglilinis ng kasalanan, at ang dhyāna ay umaakay sa walang hanggan. May stotra kay Śiva na naglalarawan sa Kanya lampas sa anyo, at ang bunga ng tīrtha ay inihahambing sa gantimpala ng Aśvamedha-yajña para sa mga naliligo roon.
Adhyaya 178
Gaṅgāvāhaka-tīrtha Māhātmya (The Glory of the Gaṅgāvāhaka Ford)
Itinuturo ni Mārkaṇḍeya ang isang dakilang tīrtha na tinatawag na Gaṅgāvāhaka sa ilog Narmadā/Revā, malapit sa Bhṛgutīrtha. Nakasalalay sa kabanata ang isang diyalogong teolohikal: nagsagawa si Gaṅgā ng mahabang tapasya at nagsalita kay Viṣṇu (Janārdana/Nārāyaṇa). Isinalaysay niya ang kanyang pagbaba sa daigdig at ang katotohanang panlipunan at pang-ritwal na maraming taong mabigat ang kasalanan ang lumalapit sa kanyang tubig upang luminis; dahil dito, nalulungkot siya na ang tungkuling magpabanal ay tila nag-iiwan sa kanya ng “init” mula sa naipong demerit. Sumagot si Viṣṇu sa pamamagitan ng pagtatatag ng banal na kaayusan sa pook: ipinahayag niya ang kanyang presensya roon (kasama si Gaṅgādhara bilang katuwang) at inutusan si Gaṅgā na pumasok sa Revā sa anyong katawan, upang ang pinaghalong tubig ay maging natatanging sagradong daloy. Itinakda ang isang tiyak na parvan kaugnay ng pagtaas ng tubig sa panahon ng monsoon at ng sagisag na kabibe (śaṅkha) ni Viṣṇu, na itinataas ang okasyong ito higit sa karaniwang mga sandaling pangkalendaryo. Itinatala rin ang mga ritwal—snāna sa pinaghalong tubig, tarpaṇa at śrāddha sa tīrtha, pagsamba kay Bāla-Keśava, at pagpupuyat sa gabi—at ang mga bunga: pagkapawi ng mga naipong kasalanan, matagal na kasiyahan ng mga ninuno, at isang di-na-maibabalik na mapalad na landas pagkatapos ng kamatayan para sa mga debotong pumanaw sa lugar na iyon.
Adhyaya 179
Gautameśvara-tīrtha Māhātmya (गौतमेश्वरतीर्थमाहात्म्य) — Rituals, Offerings, and Phala
Itinuro ni Mārkaṇḍeya kay Yudhiṣṭhira na magtungo sa bantog na Gautameśvara tīrtha, na pinupuri bilang malawak na tagapaglinis ng kasalanan. Ipinapaliwanag ang kabanalan ng pook sa mahabang tapas ni Gautama; nang malugod si Maheśvara, Siya’y itinatag doon, kaya tinawag ang Diyos na Gautameśvara. Mula sa pinagmulan, lumilipat ang salaysay sa pagsasagawa: sinasabing ang mga deva, gandharva, mga ṛṣi, at mga diyos na kaugnay ng pitṛ ay nagkamit ng dakilang tagumpay sa pagsamba kay Parameśvara sa lugar na ito. Ang pagligo sa tīrtha, pagsamba sa pitṛ-devatā, at Śiva-pūjā ay itinatakda bilang mga paraan upang makalaya sa pāpa. Bagaman marami ang hindi nakaaalam dahil sa pagkalito ng Viṣṇu-māyā, naroroon pa rin si Śiva sa pook na iyon. Binibigyang-diin ang mga natatanging disiplina: ang brahmacarya na sinasabayan ng snāna at arcana ay nagdudulot ng meritong tulad ng Aśvamedha; ang dāna sa isang dvijātiya ay may bungang di-nauubos. Itinatakda rin ang mga ritwal sa kalendaryo—sa Aśvayuja kṛṣṇa caturdaśī, maghandog ng sandaang ilawan; sa Kārttika aṣṭamī at caturdaśī, mag-ayuno at magsagawa ng abhiṣeka gamit ang ghee, pañcagavya, pulot, curd, o malamig na tubig. Inirerekomenda ang pag-aalay ng bulaklak at dahon—lalo na ang buo at di-punit na dahon ng bilva; ang tuloy-tuloy na pagsamba sa loob ng anim na buwan ay tumutupad ng hangarin at humahantong sa kaharian ni Śiva.
Adhyaya 180
Daśāśvamedhika Tīrtha Māhātmya (दशाश्वमेधिकतीर्थमाहात्म्यम्) — Merit of Ten Aśvamedhas through Narmadā Worship
Ang kabanatang ito ay nasa anyong tanong–sagot sa pagitan ni Haring Yudhiṣṭhira at ng pantas na si Mārkaṇḍeya. Itinuturo ni Mārkaṇḍeya ang Daśāśvamedhika tīrtha sa pampang ng Narmadā bilang pook na ang disiplinadong pagsasagawa ng mga panata at ritwal ay nagbubunga ng kapakinabangang katumbas ng sampung Aśvamedha. Tumutol si Yudhiṣṭhira sa paraan: ang Aśvamedha ay magastos at halos di maabot ng karaniwang tao, kaya paano makakamtan ang bunga nito ng mga pangkaraniwang deboto? Bilang sagot, isinalaysay ni Mārkaṇḍeya ang isang halimbawa: dumating sina Śiva at Pārvatī sa tīrtha; nag-anyong isang gutom na ascetic-brāhmaṇa si Śiva upang subukin ang asal ng mga tao at ang pagtalima sa ritwal. Marami ang nagtaboy o di nakaunawa sa layon ng Purāṇa, ngunit isang marunong na brāhmaṇa, na nagtitiwala sa patotoo ng Veda–Smṛti–Purāṇa, ay nagsagawa ng snāna, japa, śrāddha, dāna, at pag-aalay ng kapilā na baka, at tinanggap ang panauhing si Śiva na nakatago. Sa wakas, nagkaloob si Śiva ng biyaya; hiniling ng brāhmaṇa ang walang hanggang pananatili ni Śiva sa tīrtha, kaya’t naitatag ang kabanalan at awtoridad ng lugar. Pagkaraan, ibinibigay ang mga tagubilin lalo na sa Āśvina śukla daśamī: pag-aayuno, pagsamba kay Śiva bilang Tripurāntaka, paggalang sa presensya ni Sarasvatī sa tīrtha, pag-ikot na pradakṣiṇā, pag-aalay ng baka, pagpupuyat sa gabi na may mga lampara, pagbigkas at musika, at pagpapakain sa mga brāhmaṇa at deboto ni Śiva. Binabanggit ang mga phala: paglilinis, pag-abot sa Rudraloka, mapalad na muling pagsilang, at iba’t ibang hantungan matapos mamatay para sa mga pumanaw sa pook ayon sa kalagayan—lahat ay nakasalalay sa āstikya (matatag na pananampalataya) at wastong pagsasagawa.
Adhyaya 181
Bhṛgutīrtha–Vṛṣakhāta Māhātmya (भृगुतीर्थ–वृषखात माहात्म्य)
Ang kabanatang ito ay inihahain bilang isang diyalogo: sinasagot ni Mārkaṇḍeya ang tanong ni Yudhiṣṭhira tungkol sa isang tanyag na tīrtha malapit sa Ilog Narmadā, kabilang ang pangalang “Vṛṣakhāta” at ang pag-iral ni Ṛṣi Bhṛgu sa Bhṛgukaccha. Isinasalaysay ni Mārkaṇḍeya ang mahigpit na tapas ni Bhṛgu at ipinapasok ang isang banal na tagpo kung saan minamasdan nina Śiva at Umā ang pantas. Tinanong ni Umā kung bakit hindi pa ipinagkakaloob ang biyaya; itinuro ni Śiva na ang galit ay sumisira sa tapas at humahadlang sa espirituwal na kaganapan. Upang ipakita ito, nagpakita/nagpadala si Śiva ng isang ahenteng anyong toro (vṛṣa) upang udyukan si Bhṛgu; inihagis ng toro si Bhṛgu sa Narmadā, kaya sumiklab ang matinding galit at nagsimula ang paghabol. Ang vṛṣa na hinahabol ay tumawid sa mga rehiyong kosmolohikal—mga kontinente, mga daigdig sa ilalim, at mga mataas na daigdig—na nagpapakita ng lawak ng bunga ng galit na hindi napipigil. Sa huli, humingi ng kanlungan ang vṛṣa kay Śiva; nakiusap si Umā na ipagkaloob ang biyaya bago pa humupa ang galit ng pantas. Ipinahayag ni Śiva ang lugar bilang “krodha-sthāna” (pook na may tatak ng galit). Pagkaraan, naghandog si Bhṛgu ng mahabang stotra, kabilang ang himnong pinangalanang “Karuṇābhyudaya,” at pinagkalooban siya ni Śiva ng mga boon. Hiniling ni Bhṛgu na maging isang siddhi-kṣetra ang pook na kaugnay ng kanyang pangalan at may banal na presensya; nagwakas ang salaysay sa pakikipagpayo niya kay Śrī (Lakṣmī) tungkol sa pagtatatag ng isang mapalad na lugar, na nag-uugnay sa pagkakakilanlan ng tīrtha sa debosyon at teolohiya ng paglikha ng sagradong pook.
Adhyaya 182
Bhṛgukaccha-utpattiḥ and Koṭitīrtha Māhātmya (भृगुकच्छोत्पत्तिः / कोटितीर्थमाहात्म्यम्)
Inilalahad ng Adhyāya 182 ang pinagmulan ng Bhṛgukaccha sa hilagang pampang ng Ilog Revā, sa pagsasalaysay ni Mārkaṇḍeya. Si Ṛṣi Bhṛgu, kasama si Śrī/Lakṣmī, ay lumapit sa Kūrma-avatāra (anyo ng pagong) at humiling ng pahintulot na magtatag ng pamayanang nakabatay sa chāturvidya; pumayag si Kūrma at nagpropesiya ng isang lungsod na magtatagal at magdadala ng pangalang kaugnay sa kanya. Itinatakda rin ng teksto ang kabanalan ng kṣetra sa tiyak na panahon (Māgha at mapalad na kalagayan ng buwan at bituin) at sa mga palatandaang pangheograpiya (hilagang pampang, malalim na tubig, ugnay sa Koṭitīrtha), at inilalarawan ang mga tungkulin ng varṇa sa bagong lipunan. Sumiklab ang alitan nang umalis si Lakṣmī patungong devaloka at ipinagkatiwala kay Bhṛgu ang “susi at kandado” (kūñcikā-ṭṭāla); pagbalik niya, pinagtalunan ang pagmamay-ari. Ang mga Brahmin na inatasang humatol ay nanahimik dahil sa takot sa galit ni Bhṛgu, at nagmungkahi ng tuntuning pormal: ang may hawak ng kandado ang may karapatan. Tumugon si Lakṣmī sa pamamagitan ng sumpang magpapahina sa pagkatuto, katatagan, at linaw ng etika ng mga dvija, at iniuugnay ito sa kasakiman at pagtalikod sa katotohanan. Nalumbay si Bhṛgu at naghandog-panalangin kay Śaṅkara; ipinaliwanag ni Śiva na ang pook ay isang “krodha-sthāna” (lugar ng poot) ngunit tiniyak na sa biyaya ng Diyos ay muling sisigla ang karunungan ng mga Brahmin sa hinaharap, at itinaas ang lugar bilang Koṭitīrtha na nakapupuksa ng kasalanan. Ipinahayag ni Śiva ang mga ritwal at gantimpala: ang snāna at pūjā ay katumbas ng bunga ng malalaking yajña; ang tarpaṇa ay kapaki-pakinabang sa mga ninuno; ang abhiṣeka gamit ang gatas, yogurt/curd, ghee, at pulot ay nagdudulot ng paninirahan sa langit; pinupuri ang dāna at mga pagtalima sa panahon ng mga pangyayaring pangkalangitan gaya ng solar eclipse; at ang mga panata, pagtalikod, maging ang pagkamatay sa kṣetra ay inuugnay sa mapalad na kalagayan pagkaraan ng buhay. Ipinahayag ni Śiva ang Kanyang patuloy na paninirahan doon kasama si Ambikā (Soubhāgya-sundarī), at si Bhṛgu ay umalis sa huli patungong Brahmaloka. Nagtatapos ang kabanata sa phalaśruti, na nagpapatibay sa kapangyarihang maglinis ng salaysay para sa mga nakikinig.
Adhyaya 183
Kedāra-tīrtha Māhātmya on the Northern Bank of the Narmadā (केदारतीर्थमाहात्म्य)
Ang kabanatang ito ay isang diyalogo kung saan itinuturo ni Mārkaṇḍeya kay Yudhiṣṭhira ang kabanalan ng tīrtha na tinatawag na Kedāra sa hilagang pampang ng Ilog Narmadā. Sa simula, inilalatag ang ayos ng paglalakbay-dambana: pumunta sa Kedāra, magsagawa ng śrāddha, uminom ng tubig ng tīrtha, at sumamba sa Panginoon na Devadeveśa, upang makamtan ang kabutihang-loob at meritong nagmumula sa Kedāra. Humiling si Yudhiṣṭhira ng masusing paliwanag kung paano naitatag ang Kedāra sa hilagang pampang ng Narmadā. Isinalaysay ni Mārkaṇḍeya ang alamat ng pinagmulan: sa unang bahagi ng Kṛtayuga, dahil sa isang sumpang kaugnay ni Padmā/Śrī, ang lupain ni Bhṛgu ay naging marumi at tila “napagkaitan ng mga Veda.” Nagtiis si Bhṛgu ng matagal na tapasya sa loob ng isang libong taon, hanggang sa magpakita si Śiva bilang isang liṅga na umusbong mula sa mga patong ng daigdig sa ibaba. Pinuri ni Bhṛgu si Śiva bilang Sthāṇu at Tryambaka at nakiusap na maibalik ang kadalisayan ng kṣetra. Ipinahayag ni Śiva ang pagtatatag ng isang ādi-liṅga na pinangalanang Kedāra, sinundan ng sampung liṅga pa; at sa gitna ay may ikalabing-isang presensiyang di-nakikita na nagpapadalisay sa buong pook. Nananahan din doon ang labindalawang Āditya, labingwalong Durgā, labing-anim na Kṣetrapāla, at mga Ina na kaugnay ni Vīrabhadra, bilang banal na hanay ng pag-iingat. Sa wakas, binibigkas ang phala: ang disiplinadong pagligo tuwing umaga sa buwan ng Nāgha, pagsamba kay Kedāra, at wastong śrāddha sa tīrtha ay nagpapasaya sa mga ninuno, nag-aalis ng kasalanan, at pumapawi ng dalamhati.
Adhyaya 184
धौतपापतीर्थमाहात्म्यम् (Māhātmya of the Dhoutapāpa Tīrtha)
Inilalahad ng Kabanata 184 ang tīrtha-māhātmya hinggil sa Dhoutapāpa (tinatawag ding Vidhoutapāpa) malapit sa Bhṛgu-tīrtha sa hilagang pampang ng Ilog Narmadā. Ikinuwento ni Mārkaṇḍeya na tanyag ang pook na ito sa “paglilinis ng kasalanan,” at na si Śiva ay nananatili roon upang parangalan si Ṛṣi Bhṛgu. Ang pagligo sa tīrtha ay nagbibigay ng pagkalaya mula sa kasalanan kahit may kapintasan ang layon; subalit kung isasagawa nang wasto—ritwal na paliligo, pagsamba kay Śiva, at pag-aalay sa mga deva at sa mga pitṛ (mga ninuno)—nagkakamit ng ganap na kadalisayan. Tinanong ni Yudhiṣṭhira kung paanong ang brahmahatyā, ang pinakamabigat na karumihan, ay hindi makapasok o napapawi sa lugar na ito. Sumagot si Mārkaṇḍeya sa pamamagitan ng alamat ng kosmogoniya: nagkaroon si Śiva ng brahmahatyā matapos putulin ang isang ulo ni Brahmā; sinundan siya ng karumihang iyon hanggang ito’y “naalog at naiwaksi” sa tulong ni Dharma na nag-anyong toro (vṛṣa), at itinatag ang diyosang Dhauteśvarī bilang kapangyarihang pumupuksa sa brahmahatyā. Inilarawan ang brahmahatyā na tila nakapanghihilakbot at lumalayo sa tīrtha. Itinatakda rin ang pagtalima sa takdang panahon—Āśvayuja śukla navamī at tatlong araw na saklaw mula saptamī—kasama ang pag-aayuno, pagbigkas ng Veda (Ṛg/Yajus/Sāman), at Gāyatrī-japa bilang mga pagsisisi. Ayon sa phalaśruti, napapawi ang mabibigat na paglabag, nagkakaloob ng biyaya ukol sa supling, at nagdudulot ng pag-akyat matapos mamatay; binabanggit din ang pambihirang pahayag na ang kusang pagpili ng kamatayan sa pook na ito ay nagbubunga ng pag-abot sa makalangit na kalagayan, ayon sa teolohiya ng tīrtha ng teksto.
Adhyaya 185
Ēraṇḍī-tīrtha Māhātmya (एरण्डीतीर्थमाहात्म्य) — Ritual Bathing, Upavāsa, and Tarpaṇa on Āśvayuja Śukla Caturdaśī
Sa adhyāya na ito, si Śrī Mārkaṇḍeya ay nagbigay ng maikli ngunit malinaw na tagubilin na teolohikal at pang-ritwal sa isang hari (mahīpāla). Iniuutos niyang magtungo ang pinuno sa banal na Ēraṇḍī-tīrtha, at ipinahahayag na ang simpleng pagligo roon ay isang napakalakas na paglilinis, na wari’y nag-aalis ng mabibigat na kasalanan at kapinsalaan ng karma. Itinatakda rin ang isang pagtalima ayon sa panahon: sa buwan ng Āśvayuja, sa Caturdaśī (ika-14 na araw ng buwan) ng maliwanag na kalahati (Śukla-pakṣa), dapat mag-upavāsa (pag-aayuno), maligo nang may disiplina at dalisay na layon (prayataḥ), at magsagawa ng tarpaṇa bilang handog sa mga pitṛ (ninuno) at sa mga diyos. Sa phalaśruti, inilalarawan ang bunga: pag-unlad sa daigdig (anak na lalaki na may kasaganaan at kagandahan; mahabang buhay) at pagdating pagkatapos ng kamatayan sa Śivaloka, at tinatapos sa mariing pahayag na huwag pagdudahan ang mga bungang ito.
Adhyaya 186
Garuḍa-tapas, Mahādeva-varadāna, and Cāmuṇḍā–Kanakeśvarī-stuti at a Tīrtha
Isinalaysay ni Mārkaṇḍeya ang isang pangyayaring nakasentro sa tīrtha: si Garuḍa ay nagsagawa ng matinding tapas at sumamba kay Maheśvara (Śiva) sa isang dakilang banal na pook, kaya nagpakita si Śiva at nagkaroon ng pag-uusap tungkol sa biyaya. Hiniling ni Garuḍa ang dalawang bihirang kaloob—maging sasakyan (vāhana) ni Viṣṇu at makamit ang “pagkapanginoon sa mga ibon,” bilang pinuno ng lahat ng may pakpak. Ipinakita ni Śiva ang hirap ng kahilingan ayon sa kaayusang kosmiko—si Nārāyaṇa ang sumasaklaw sa lahat at natatangi ang katayuan ni Indra—ngunit ipinagkaloob pa rin ang may kundisyong katuparan: si Garuḍa ang magdadala sa Panginoong may sankha–cakra–gadā at magiging pinakapunò sa mga ibon. Pagkaalis ni Śiva, pinalugod ni Garuḍa ang mabagsik na Devī Cāmuṇḍā, inilarawang may anyong kaugnay ng cremation ground at mga yoginī, at naghandog ng mahabang stuti. Sa papuri, nahayag din ang maliwanag at mapagkalingang anyo ni Kanakeśvarī, ang Para-Śakti na kumikilos sa paglikha, pag-iingat, at pagkalusaw. Ipinagkaloob ni Cāmuṇḍā kay Garuḍa ang pagiging di-matitinag at tagumpay laban sa mga sura at asura, at pumayag na manatili malapit sa tīrtha. Nagtatapos ang kabanata sa tīrtha-phala: ang pagligo at pagsamba roon ay nagbibigay ng gantimpalang tulad ng yajña, tagumpay sa yoga, at mapalad na hantungan matapos mamatay kasama ang mga pangkat ng yoginī.
Adhyaya 187
कालाग्निरुद्र-स्वयम्भू-लिङ्गमाहात्म्य (Kālāgnirudra Svayambhū Liṅga Māhātmya)
Ang adhyāya na ito ay inihaharap bilang pagtuturo ni Mārkaṇḍeya sa isang haring kausap tungkol sa wastong pagkakasunod ng paglalakbay-pananampalataya at sa teolohikong kabuluhan ng isang bantog na liṅga. Itinuturo sa manlalakbay ang Jāleśvara sa Bhṛgukaccha, na kinikilalang sinaunang liṅgang kusang nahayag (svayambhū) na tinatawag na Kālāgnirudra. Inilalarawan ang pook bilang mapagpagaling na sentrong banal—nakapapawi ng kasalanan at nakapag-aalis ng mga pighati—na lumitaw dahil sa habag upang pawiin ang “kṣetra-pāpa” (duming-kasalanang nakaugnay sa lugar). Sa alamat, sa isang naunang kalpa nang manaig ang mga asura sa tatlong daigdig at humina ang mga ritong Veda at ang dharma, mula kay Kālāgnirudra ay sumibol ang sinaunang usok (dhūma). Mula sa usok na iyon nahayag ang liṅga, tumagos sa pitong rehiyong nasa ilalim at itinatag ang sarili na may isang hukay/avata sa timog. Binabanggit din ang mga kaugnay na anyong-tubig para sa ritwal: isang kuṇḍa na isinilang mula sa liyab (jvālā-origin kuṇḍa) na iniuugnay sa pagsunog ni Śiva sa isang lungsod/pura, at isang paikot na agos na tila puyo ng usok (dhūmāvarta). Itinakda ang mga gawain: pagligo sa tīrtha at sa tubig ng Ilog Narmadā, pagsasagawa ng śrāddha para sa mga ninuno, pagsamba kay Trilocana (Śiva), at pagbigkas ng mga pangalan ni Kālāgnirudra—na nagtatapos sa pangakong “paramā gati” (pinakamataas na hantungan). Ipinahahayag din ang bisa ng pook: ang mga ritwal na may hangarin, mga gawaing panangga/abhicāra, layuning magpahina ng kaaway, at mga intensiyong ukol sa angkan kapag ginawa rito ay sinasabing mabilis magtatagumpay—bilang pagpapatunay sa kapangyarihan ng tīrtha, hindi pag-endorso sa anumang tiyak na paggamit na etikal.
Adhyaya 188
Śālagrāma-tīrtha Māhātmya (शालग्रामतीर्थमाहात्म्य) — Observances on the Revā/Narmadā Bank
Itinuro ni Mārkaṇḍeya sa hari na magtungo sa banal na pook na tinatawag na Śālagrāma, na nasa pampang ng ilog Revā/Narmadā. Sinasamba ito ng lahat ng mga diyos, at sinasabing doon nananahan si Bhagavān Vāsudeva—na kinikilala ring Trivikrama at Janārdana—para sa kapakanan ng mga nilalang. Iniuugnay rin ng kabanata ang kabanalan ng lugar sa halimbawa ng mga ascetic at sa pagtatatag ng sagradong espasyo ng ritwal para sa mga dvija at mga naghahanap ng dharma. Itinatakda ang pagsunod ayon sa kalendaryo: kapag dumating ang maliwanag-na-kalahating Ekādaśī ng buwan ng Mārgaśīrṣa, dapat maligo sa Revā, mag-ayuno, at magpuyat sa gabi sa pagsamba kay Janārdana. Kinaumagahan sa Dvādaśī, muling maligo, maghandog ng tarpaṇa para sa mga deva at mga ninuno, at tapusin sa wastong śrāddha. Dapat parangalan ang mga brāhmaṇa ayon sa kakayahan sa pamamagitan ng mga handog gaya ng ginto, damit, at pagkain, humingi ng kapatawaran, at magpatuloy sa bhakti sa Diyos, kabilang ang pamagat na khaga-dhvaja. Ayon sa phalaśruti, ang bunga ay pagkalaya sa dalamhati, pagkapawi ng mabibigat na kasalanan (kabilang ang brahmahatyā), at isang kalagayang nakatuon sa mokṣa sa pamamagitan ng paulit-ulit na darśana sa Śālagrāma at pag-alaala kay Nārāyaṇa; ang mga renunciate na nagsasagawa ng mapagnilay na disiplina ay sinasabing nakakamit din ang pinakamataas na kalagayan ni Murāri roon.
Adhyaya 189
पञ्चवराहदर्शन-व्रत-फलश्रुति (Vision of the Five Varāhas: Vrata Procedure and Promised Fruits)
Itinuturo ni Mārkaṇḍeya kay Yudhiṣṭhira ang isang “lubhang maringal” na tīrtha kung saan inaalala si Varāha (Viṣṇu) bilang tagapag-angat ng Daigdig (dharaṇīdhara). Sa nakapaloob na salaysay ng paglikha, si Hari ay nagpapahinga sa yoganidrā sa higaan ng ahas sa Karagatang Gatas; nang lumubog ang Daigdig dahil sa bigat ng pasanin, nagsumamo ang mga Deva na ibalik niya ang katatagan ng sansinukob. Kaya’t nag-anyong Varāha si Viṣṇu—matapang at may pangil—at iniahon ang Daigdig sa kanyang pangil. Pagkaraan, binibilang ng kabanata ang limang pagpapakita ni Varāha na kaugnay ng hilagang pampang ng Ilog Narmadā at ng mga tiyak na pook (binanggit bilang lugar ng una hanggang ikalimang anyo), na nagtatapos sa ikalima na tinatawag na Udīrṇa-Varāha at inuugnay sa Bhṛgukaccha. Lumilipat ang turo sa ritwal na panuntunan: sa buwan ng Jyeṣṭha, maliwanag na kalahati, lalo na sa Ekādaśī, ang manlalakbay ay susunod sa pagpipigil sa pagkain (haviṣya), pagpupuyat (jāgaraṇa), pagligo sa ilog, pag-aalay sa mga ninuno at sa mga diyos gamit ang linga at sebada, at pagbibigay ng handog na may antas (baka, kabayo, ginto, lupa) sa karapat-dapat na brāhmaṇa, kasama ang pagsamba sa bawat pook ni Varāha. Sinasabi ng phalaśruti na ang sabayang darśana sa limang Varāha, kalakip ang mga ritwal sa Narmadā at pag-alaala kay Nārāyaṇa, ay sumisira kahit sa mabibigat na kasalanan at nagdudulot ng kalayaan; at ayon sa pahayag na may awtoridad ni Śaṅkara, ang napapanahong darśana sa dambanang Loṭaṇeśvara ay nagliligtas mula sa pagkakabihag sa katawan.
Adhyaya 190
चन्द्रहास-समतीर्थमाहात्म्य (Chandra-hāsa & Somatīrtha Māhātmya)
Ang kabanatang ito ay nasa anyong diyalogo: tinanong ni Yudhiṣṭhira si Mārkaṇḍeya kung paano nakamit ni Soma (diyos/hari ng buwan) ang pinakamataas na tagumpay (siddhi) sa Somatīrtha, na tinatawag ding Chandra-hāsa, isang tīrtha na iginagalang ng lahat ng mga diyos. Isinalaysay ni Mārkaṇḍeya ang pinagmulan: isinumpa ni Dakṣa si Soma na magdusa ng sakit na pag-ubos (kṣaya-roga) dahil sa pagpapabaya sa tungkuling mag-asawa; mula rito, pinalalawak ang aral tungkol sa dharma ng maybahay at sa mga bunga ng karma kapag nilalabag ang mga pananagutan. Pagkaraan, lumilipat ang teksto sa tagubilin sa paglalakbay-dambana: nagsagawa si Soma ng mahabang disiplina—paglalagalag sa iba’t ibang tīrtha, pagdating sa ilog Narmadā, pag-aayuno, pagbibigay (dāna), mga panata (vrata), at pagpipigil sa sarili sa loob ng labindalawang taon—hanggang sa mapawi ang kanyang karamdaman. Itinatag ni Soma si Mahādeva (Śiva) bilang tagapag-alis ng malalaking kasalanan at nagbalik sa marangal na kalagayan; itinatampok ng kabanata na ang pagtatatag ng diyos at pagsamba ay nagbubunga ng matibay na merit. Sa huli, ibinibigay ang mga tuntuning ritwal at mga pahayag ng phala para sa banal na pagligo at pagsamba sa Chandra-hāsa/Somatīrtha, kabilang ang mga pagtalima sa mga petsang pangbuwan, tuwing Lunes, at sa panahon ng eklipse. Ang mga biyaya ay inilalarawan bilang paglilinis, kagalingan, kapayapaan, at pagkalaya mula sa mga dungis at pagkukulang.
Adhyaya 191
सिद्धेश्वर-लिङ्गमाहात्म्यं तथा द्वादशादित्य-तपःफल-प्रशंसा (Siddheśvara Liṅga Māhātmya and the Merit of the Twelve Ādityas’ Austerity)
Binubuksan ang kabanata sa paggabay ni Mārkaṇḍeya sa manlalakbay-panrelihiyon patungo sa Siddheśvara at sa katabing liṅga na kusang nagpakita (svāyambhuva), na inilarawang “amṛta-srāvin” o dumadaloy ng nektar. Sa mismong darśana pa lamang sa banal na pook na ito, agad na nakakamit ang dakilang kapala, kaya’t natatatag ang pambihirang kabanalan ng tīrtha. Tinanong ni Yudhiṣṭhira kung paano nakamit ng mga diyos ang siddhi sa Siddheśvara, lalo na ang pagbanggit sa “labindalawang Āditya.” Ibinilang ni Mārkaṇḍeya ang Dvādaśa Āditya—Indra, Dhātā, Bhaga, Tvaṣṭā, Mitra, Varuṇa, Aryaman, Vivasvān, Savitṛ, Pūṣan, Aṃśumān, at Viṣṇu—at ipinaliwanag na sa pagnanais ng katayuang solar, nagsagawa sila ng matinding tapas sa pampang ng Narmadā sa Siddheśvara. Ang kanilang tagumpay ay minarkahan ng pagtatatag kay Divākara sa tīrtha sa pamamagitan ng pamamahagi ng mga “aṃśa” (bahagi ng sinag) ng araw, kaya’t sumikat ang lugar. Iniuugnay pa ng salaysay ang mga Āditya sa tungkuling kosmiko sa panahon ng pagkalusaw at sa paglalagay ayon sa mga direksiyon, na naglalarawan ng ayos ng kapangyarihang solar (dik-vyavasthā). Sa huli, itinatakda ang wastong asal ng paglalakbay at ang phala: ang paliligo sa umaga at pagdarśana sa Dvādaśāditya ay pumupuksa sa kasalanang mula sa salita, isip, at gawa; ang pradakṣiṇā ay itinuturing na gaya ng pag-ikot sa daigdig; ang pag-aayuno sa saptamī sa tīrtha na ito ay nagdudulot ng pambihirang bunga; at ang paulit-ulit na pag-ikot ay nag-aalis ng karamdaman at nagdudulot ng kasaganaan—kalusugan at supling—bilang phalaśruti ng disiplinadong debosyon.
Adhyaya 192
देवतीर्थ-दर्शनम्, नरनारायण-तपः, उर्वश्युत्पत्तिः (Devatīrtha, the Nara–Nārāyaṇa Austerity, and the Origin of Urvaśī)
Sa Kabanata 192, ipinakikilala ni Mārkaṇḍeya ang isang dakilang Devatīrtha na sinasabing ang pagtanaw pa lamang ay nakapapawi ng kasalanan. Sa tanong ni Yudhiṣṭhira, inusisa niya kung sino si “Śrīpati” (Panginoon ni Śrī) at paano nauugnay si Keśava sa angkan ni Bhṛgu. Sumagot si Mārkaṇḍeya nang maikli at inilipat ang salaysay sa paglikha at salinlahi: mula kay Nārāyaṇa lumitaw si Brahmā; kasunod ay inilagay sa linya sina Dakṣa at Dharma. Binanggit ang sampung asawa ni Dharma (Daśa-dharmapatnīs), at mula sa kanila ang mga Sādhyas ay nagluwal ng mga anak na kinikilalang Nara, Nārāyaṇa, Hari, at Kṛṣṇa—mga bahagi ng pagpapakita ni Viṣṇu. Si Nara at Nārāyaṇa ay nagsagawa ng matinding tapas sa Gandhamādana, na nagdulot ng pagyanig sa kaayusan ng sansinukob. Nabahala si Indra sa lakas ng kanilang pag-aayuno at pagninilay, kaya ipinadala niya ang mga apsara kasama sina Kāma at Vasantā upang ilihis sila sa pamamagitan ng sayaw, musika, kagandahan, at pang-akit ng pandama. Ngunit nabigo ang tukso: nanatiling di-natitinag ang dalawang banal, tulad ng lamparang walang hangin at dagat na payapa. Pagkaraan, ipinamalas ni Nārāyaṇa ang isang babaeng walang kapantay mula sa kanyang hita—si Urvaśī—na higit ang ganda kaysa sa mga apsara. Pinuri ng mga nilalang sa langit ang Nara–Nārāyaṇa; at nagturo si Nārāyaṇa ng aral na malawak at di-mapanlaban: sapagkat ang Kataas-taasang Sarili ay lumalaganap sa lahat ng nilalang, ang rāga–dveṣa (pagkakapit–pag-ayaw) at iba pang pagkakahating damdamin ay walang mapanghahawakan sa may wastong pag-unawa. Inutusan niyang dalhin si Urvaśī kay Indra, at nilinaw na ang kanilang tapas ay para ituro ang tamang landas at pangalagaan ang daigdig, hindi para sa pagnanasa o pakikipagpaligsahan sa mga diyos.
Adhyaya 193
नारायणस्य विश्वरूपदर्शनम् (Nārāyaṇa’s Vision of the Cosmic Form)
Sa Kabanata 193, sa pagsasalaysay ni Śrī Mārkaṇḍeya, nagaganap ang isang masusing talakayang teolohikal. Isang pangkat ng mga apsaras—kabilang sina Vasantakāmā at Urvaśī—ang paulit-ulit na yumuyuko at humihiling kay Nārāyaṇa ng tuwirang pagtanaw sa Kanyang anyong kosmiko, at pinatutunayan nilang nilinaw na ng naunang aral ang doktrinang kanilang hinahanap. Pinagbigyan ni Nārāyaṇa ang kahilingan sa pamamagitan ng pagpapakita na ang lahat ng daigdig at nilalang ay nasa loob ng Kanyang sariling katawan. Inilalarawan ang mga hanay ng mga diyos—Brahmā, Indra, mga Rudra, Āditya, Vasu—gayundin ang mga uring kalahating-diyos tulad ng yakṣa, gandharva, siddha; at pati tao, hayop, halaman, mga ilog, bundok, karagatan, mga pulo at kalangitan na nasisilayan sa Kanya. Tumugon ang mga apsaras sa mahahabang himno, na naglalarawan kay Nārāyaṇa bilang salalayan ng mga elemento at pandama, ang tanging Nakaaalam at Nakakakita, at ang pinagmumulan na kinasasangkutan ng lahat bilang mga bahagyang anyo. Nang mapuspos sa tindi at lawak ng pangitain, hiniling nilang bawiin ang anyong kosmiko. Muling isinaloob ni Nārāyaṇa ang pagpapakita at itinuro na ang lahat ng nilalang ay bahagi Niya, at dapat panatilihin ang pantay na pagtingin (samatā) sa mga diyos, tao, at hayop. Sa wakas, sa tinig ni Mārkaṇḍeya na tumuturo sa isang hari, ipinayo na ang pagninilay kay Keśava na naroroon sa lahat ng nilalang ay tumutulong sa kalayaan; at kapag naunawaan ang daigdig bilang binubuo ni Vāsudeva, humihina ang poot at iba pang mapaghating damdamin.
Adhyaya 194
मूलश्रीपतिवैश्वानरूपदर्शनम् तथा नारायणगिरि-देवतीर्थ-प्रादुर्भावः (Vision of the Vaiśvarūpa, the cult of Mūlaśrīpati, and the arising of Nārāyaṇagiri & Devatīrtha)
Isinalaysay ni Markaṇḍeya kay Yudhiṣṭhira ang sunod-sunod na pangyayari: namangha ang mga deva sa ipinahayag na viśvarūpa (kosmikong anyo) ng Panginoong Viṣṇu at sa paglitaw ni Urvaśī. Si Śrī (Lakṣmī), mula sa angkan ni Bhṛgu, ay nagpasiyang makamtan si Nārāyaṇa bilang kanyang Panginoon sa pamamagitan ng mahigpit na tapas, matapos timbangin ang mga panata, kaloob (dāna), disiplina, at paglilingkod. Nagsagawa siya ng matinding pag-aayuno at pagninilay sa gilid ng dagat sa loob ng isang libong banal na taon. Dahil hindi maipamalas ng mga deva ang viśvarūpa, nagsumbong sila kay Nārāyaṇa; lumapit si Viṣṇu kay Śrī, ipinagkaloob ang kanyang hiling, at ipinakita ang viśvarūpa. Itinuro rin Niya ang paraan ng pagsamba ayon sa diwang Pañcarātra: ang araw-araw na pūjā ay nagdudulot ng kasaganaan at dangal, at ang brahmacarya ay inilarawang pangunahing austeridad. Ang Diyos ay tinawag na “Mūlaśrīpati,” at ang pagligo sa tubig ng Revā na may pagpipigil-sa-sarili ay inuugnay sa pagkamit ng ninanais at sa pagdami ng gantimpala ng dāna. Humiling si Śrī ng dharmikong patnubay para sa gṛhastha-āśrama; itinatag ni Nārāyaṇa ang pangalang “Nārāyaṇagiri” at ipinaliwanag na ang pag-alaala rito ay may kapangyarihang magligtas. Inilarawan ang banal na kasal-yajña: si Brahmā at ang mga ṛṣi ang nanguna, ang mga karagatan ay naghandog ng mga kayamanan, si Kubera ay nagbigay ng yaman, at si Viśvakarmā ay nagtayo ng mga tahanang tila hiyas. Sa wakas, nalikha ang isang tīrtha para sa avabhṛtha na pagligo: mula sa tubig sa paa ni Viṣṇu ay dumaloy ang dalisay na batis patungong Revā, tinawag na Devatīrtha, pinuri bilang lubhang nakalilinis—na sinasabing higit pa ang bisa kaysa sa maraming avabhṛtha ng aśvamedha.
Adhyaya 195
Devatīrtha Māhātmya and Ekādaśī–Nīrājana Observances (देवतीर्थमाहात्म्य तथा एकादशी-नीराजनविधानम्)
Nagsisimula ang adhyaya sa tanong ni Yudhiṣṭhira tungkol sa pangalan, kadakilaan (māhātmya), at bunga ng pagligo at pagbibigay-dāna sa Devatīrtha; saka ipinaliwanag ni Mārkaṇḍeya ang kahulugang teolohikal nito. Sinasabi na ang lahat ng tīrtha na iginagalang ng mga deva at mga rishi ay pinagninilayan ni Viṣṇu at nagkakaisa sa lugar na ito, kaya ang Devatīrtha ay itinatanghal bilang sentrong pook-paglalakbay ng mga Vaiṣṇava. Ang pagligo rito ay itinuturing na katumbas ng pagligo sa lahat ng tīrtha at walang kapantay. Sumunod ang bahagi ng gantimpalang-ritwal: ang mga gawaing isinasagawa sa panahon ng grahaṇa (eklips) ay nagbubunga ng “ananta,” walang-hanggang biyaya. Inililista ang iba’t ibang dāna—ginto, lupa, baka, at iba pa—na may mga pagtatayang kaugnay ng mga deva, at itinatakda na anumang handog na may śraddhā sa Devatīrtha ay nagiging di-nauubos ang bunga. Itinatagubilin din ang debosyonal na pagsunod sa Ekādaśī: pagligo (kabilang ang tubig ng Narmadā), pag-aayuno, pagsamba kay Śrīpati, pagpupuyat magdamag, at pag-aalab ng lampara na may ghee; kinabukasan sa Dvādaśī, mga ritwal sa umaga kabilang ang paggalang sa mga Brahmin at sa mga mag-asawa sa pamamagitan ng kasuotan, alahas, nganga, bulaklak, insenso, at mga pahid na pabango. Tinutukoy ang mga sangkap ng pūjā (mga produktong gatas, tubig-tīrtha, pinong tela, halimuyak, naivedya, mga ilawan) at inilalarawan ang pag-akyat ng deboto pagkamatay patungong Viṣṇuloka na may mga tanda ng Vaiṣṇava. Sa phalaśruti, binibigyang-diin ang proteksiyon at kalusugang dulot ng araw-araw na nīrājana, ang paggamit ng natirang bahagi ng lampara para sa mga mata, at ang kabutihang dulot ng pakikinig/pagbigkas ng māhātmya—pati ang pagkalugod ng mga ninuno kapag binibigkas sa mga gawang śrāddha.
Adhyaya 196
हंसतीर्थमाहात्म्य (Hamsa Tīrtha Māhātmya) — Merit of Bathing, Donation, and Renunciation
Sa Kabanata 196, ibinibigay ni Mārkaṇḍeya ang tagubilin sa paglalakbay at itinuturo sa tagapakinig ang Haṃsatīrtha, isang tīrtha o banal na tawiran na walang kapantay. Itinatag ang kabanalan nito sa isang alamat ng pinagmulan: isang Haṃsa ang nagsagawa ng matinding tapas dito at nakamit ang kalagayang maging sasakyan ni Brahmā (brahma-vāhanatā), kaya naging huwarang patunay ng kapangyarihan ng pook. Pagkaraan, inilalahad ang wastong gawi ng ritwal at asal: ang pilgrim na maliligo sa Haṃsatīrtha at mag-aalay ng ginto (kāñcana-dāna) ay ipinahahayag na napalaya sa lahat ng kasalanan at nakatakdang makarating sa Brahmaloka. Inilalarawan ang bunga sa maringal na pangitain: paglalakbay sa sasakyang makalangit na hinihila ng mga sisne, nagniningning na tila batang araw, tinatamasa ang lahat ng ninanais, at sinasamahan ng mga pangkat ng apsarā. Matapos malasap ang ligaya ayon sa hangarin, sinasabing babalik ang kaluluwa sa pagsilang bilang tao na may jāti-smaraṇa (pag-alaala sa mga nakaraang buhay), tanda ng pagpapatuloy ng pananagutang moral sa iba’t ibang buhay. Sa wakas, itinatampok na ang nagwawaksi ng katawan sa pamamagitan ng saṃnyāsa ay nakakamit ang mokṣa; at ang bunga ng tīrtha ay buod na sumisira ng kasalanan, nagdudulot ng dakilang merit, at nagpapawi ng dalamhati.
Adhyaya 197
Mūlasthāna-Sūryatīrtha Māhātmya (Glorification of the Mūlasthāna Solar Tīrtha)
Inilalarawan sa kabanatang ito ang salaysay ni Mārkaṇḍeya tungkol sa dakilang Sūryatīrtha na tinatawag na Mūlasthāna, isang mapalad na “ugat-na-pook” na kaugnay ni Padmajā (Brahmā) at sa paglalagak ng Bhāskara (Diyos ng Araw). Sa pampang ng Ilog Narmadā (Revā), ang disiplinadong manlalakbay-panrelihiyon ay naliligo nang may pinigil na isip, nag-aalay ng piṇḍa at tubig para sa mga ninuno at mga diyos, at saka dumudulog upang masilayan ang dambana ng Mūlasthāna. Itinatampok ang isang natatanging pagtalima ayon sa panahon: sa Śukla Saptamī na tumapat sa Linggo (Ādityavāsara), dapat maligo sa tubig ng Revā, magsagawa ng tarpaṇa, magbigay ng dāna ayon sa kakayahan, magdala ng bulaklak na karavīra at pulang tubig-sandal, at taimtim na itatag/sambahin si Bhāskara. Maghandog ng insenso (lalo na kasama ang mga bulaklak na kundā), magsindi ng mga ilawan sa lahat ng dako, mag-ayuno, at magpuyat sa pagbabantay na may awiting debosyonal. Ang bunga nito ay pag-iwas sa matinding pagdurusa at mahabang paninirahan sa daigdig ng Araw, na may gandharva at apsaras na naglilingkod.
Adhyaya 198
Śūlatīrtha–Śūleśvarī–Śūleśvara Māhātmya (Origin of the Shula Tirtha and the Manifestation of Devī and Śiva)
Itinuturo ni Mārkaṇḍeya ang tagapakinig sa Bhadrakālī-saṅgama na tanyag bilang Śūlatīrtha, isang banal na tīrtha na itinatag sa bisa ng pagka-diyos at laging dinadalaw ng mga deva. Ipinapahayag ng teksto ang bisa nito: ang darśana pa lamang, lalo na kung may snāna (banal na paliligo) at dāna (pagkakaloob), ay sinasabing nag-aalis ng kamalasan, masamang palatandaan, bisa ng sumpa, at iba pang dumi ng kasalanan. Tinanong ni Yudhiṣṭhira kung paano nakilala si Devī bilang Śūleśvarī at si Śiva bilang Śūleśvara sa pampang ng Narmadā. Isinalaysay ni Mārkaṇḍeya ang buhay ng brāhmaṇa-ascetic na si Māṇḍavya, na nakalubog sa matinding tapas at sa panatang katahimikan; nang magtago ang mga magnanakaw ng ninakaw sa kanyang ermitanyo, dumating ang mga bantay ng hari at, dahil walang sagot mula sa tahimik na ṛṣi, pinarusahan siya sa pamamagitan ng pag-impale sa śūla. Sa kabila ng mahabang pagdurusa, nabuhay si Māṇḍavya dahil sa di-natitinag na pag-alaala kay Śiva sa loob ng puso. Nagpakita si Śiva, pinutol ang śūla, at ipinaliwanag ang karmavipāka: ang sari-saring hirap at ginhawa ay bunga ng mga dating gawa; ang matiising pagtanggap nang walang paglibak sa dharma ay tapas din. Hiniling ni Māṇḍavya ang hiwaga ng “amṛta” na bisa ng śūla at nakiusap na manatili sina Śiva at Umā sa ugat at dulo nito. Agad na nagpakita ang mga anyong liṅga: si Śiva sa paanan at ang larawan ni Devī sa kaliwa, kaya naitatag ang pagsamba kina Śūleśvara at Śūleśvarī. Pagkaraan, binanggit ni Devī ang maraming pangalan at pagpapakita niya sa iba’t ibang banal na pook, at nagtapos ang kabanata sa phalāśruti at gabay sa ritwal—pagsamba, handog, pitṛ rites, at mga pag-aayuno at pagpupuyat—na nagbibigay ng paglilinis at paglapit sa Śiva-loka; sumikat ang pook bilang Śūleśvarī-tīrtha.
Adhyaya 199
Aśvinī Tīrtha Māhātmya (The Glory of the Aśvinī Pilgrimage Ford)
Ipinagpapatuloy ni Mārkaṇḍeya ang pagtalakay sa talaan ng mga tīrtha sa pamamagitan ng pagpapakilala sa Aśvinī Tīrtha bilang dakilang pook-paglalakbay, tinatawag na “kāmika” (nakatuon sa pagtupad ng ninanais) at nagbibigay ng siddhi sa mga nilalang. Itinatampok ang kambal na Aśvin (Nā́satyau) bilang huwarang mga manggagamot na diyos; nagsagawa sila ng matinding tapas sa banal na tawiran at dahil dito’y naging karapat-dapat sa bahagi sa yajña at tinanggap ng malawak na pagsang-ayon ng mga diyos. Tinanong ni Yudhiṣṭhira kung bakit sila tinatawag na mga anak ng Araw. Nagbigay si Mārkaṇḍeya ng pinaikling salaysay: isang reyna ang hindi nakayanan ang labis na ningning ng Araw kaya nagsagawa ng mahigpit na pag-austeridad sa lupain ng Meru; ang Araw, dahil sa pagnanasa, ay nag-anyong kabayo; naganap ang paglilihi sa pamamagitan ng daanang ilong, at isinilang ang bantog na Nā́satyau. Pagkaraan, bumalik ang kabanata sa heograpiya ng Narmadā: ang kambal ay nagsagawa ng mahirap na austeridad malapit sa Bhṛgukaccha sa pampang ng ilog at nakamit ang sukdulang tagumpay. Sa huli, sinasabi na ang sinumang maligo sa tīrtha at maghandog ng tarpaṇa sa mga pitṛ at sa mga diyos ay magkakamit ng kagandahan at mabuting kapalaran sa alinmang kapanganakan.
Adhyaya 200
Sāvitrī-tīrtha Māhātmya and Sandhyā–Gāyatrī Discipline (सावित्रीतीर्थमाहात्म्यं तथा सन्ध्यागायत्रीविधानम्)
Inilalahad ang kabanatang ito bilang isang diyalogo: kinikilala at pinupuri ni Mārkaṇḍeya ang Sāvitrī-tīrtha bilang isang dakilang banal na pook, at sinasagot ang tanong ni Yudhiṣṭhira tungkol kay Sāvitrī—ang kanyang pagkakakilanlan, ang pagninilay sa anyong sinasamba, at ang mga paraan ng pagsamba. Itinatanghal si Sāvitrī bilang Veda-mātṛ, Ina ng mga Veda, kaugnay ng larawan ng lotus at ng paggunita sa tatlong sandhyā (bukang-liwayway, tanghali, dapithapon), na may magkakaibang pagninilay ayon sa takdang oras ng ritwal. Ipinapaliwanag din ang masusing pagkakasunod ng paglilinis para sa mga peregrino: pagligo at ācamana, prāṇāyāma bilang pagdadarang ng naipong pagkukulang, pagwiwisik ng tubig sa pamamagitan ng mantrang “Āpo hi ṣṭhā”, at paggamit ng Aghamarṣaṇa at iba pang mantrang Veda upang alisin ang dumi at kasalanan. Binibigyang-diin ang disiplinadong japa ng Gāyatrī matapos ang sandhyā bilang sentrong pagsasanay, na may pangakong bunga—pagkawasak ng pāpa at pag-abot sa mas mataas na mga daigdig. Binabanggit din ang gantimpala ng mga ritwal para sa mga ninuno sa tīrtha at ng mga huling panata sa lugar, na nagtatapos sa pangakong marangal na kalagayan pagkalipas ng kamatayan at mapalad na muling pagsilang.
Adhyaya 201
देवतीर्थमाहात्म्यम् | Devatīrtha Māhātmya (Glorification of Devatīrtha)
Ang kabanatang ito ay isang aral tungkol sa tīrtha na inihayag ni Śrī Mārkaṇḍeya sa haring Mahīpāla, at binanggit si Yudhiṣṭhira bilang huwaran ng matuwid na paghahari. Itinuturo niya ang paglalakbay sa Devatīrtha na “walang kapantay,” pook na dinadaluhan ng mga siddha at ng mga deva, kasama si Indra. Inililista ng teksto ang mga gawaing nagbubunga ng dakilang punya: snāna (pagligong pampadalisay), dāna (pagkakaloob), japa (pagbigkas ng mantra), homa (handog sa apoy), svādhyāya (pag-aaral ng banal na aral), at devatā-arcana (pagsamba sa mga diyos). Dahil sa likas na kapangyarihan ng tīrtha, ang mga ito’y nagdudulot ng “ananta” na bunga—walang hanggan at di-masusukat. Itinatakda rin ang panahon: ang Trayodaśī (ika-13) ng Kṛṣṇa-pakṣa sa buwan ng Bhādrapada ang itinuturing na pinakapangunahing araw, sapagkat noon ay pinaninirahan ito ng mga deva. Nagtatapos ang ritwal sa pagligo sa Trayodaśī, pagsasagawa ng śrāddha ayon sa tuntunin, at pagsamba sa diyos na itinatag ng mga deva—si Vṛṣabhadhvaja (Śiva). Ipinapangako ang pagdalisay sa lahat ng kasalanan at pag-abot sa Rudra-loka, kaya’t ang kabanata’y gabay sa paglalakbay-dambana at katiyakan ng kaligtasang espirituwal.
Adhyaya 202
Śikhitīrtha-māhātmya (The Glory of Śikhitīrtha) / शिखितीर्थमाहात्म्य
Isinalaysay ni Mārkaṇḍeya ang isang dakilang pook-paglalakbay na tinatawag na Śikhitīrtha, na itinuturing na pangunahing tīrtha at isang napakahusay na «pañcāyatana» na kaayusan ng pagsamba (isang kompleks na nakasentro sa pangunahing diyos at may kaugnay na mga debosyon). Ibinigay ang pinagmulan: si Havyavāhana (Agni) ay nagsagawa ng matinding tapas sa tīrtha upang makamit ang «śikhā» (tuktok/liyab/tuft), kaya tinawag na «Śikhī», at itinatag ang presensya ni Śiva roon sa pangalang «Śikha-ākhyā». Sumunod ang tagubiling pangkalendaryo: sa itinakdang yugto ng buwan sa Āśvayuja, dapat magtungo ang pilgrim sa tīrtha, maligo sa tubig ng Narmadā, at maghandog ng tarpaṇa sa mga diyos, mga ṛṣi, at mga ninuno gamit ang tubig na may linga (sesame). Magbigay ng ginto sa isang brāhmaṇa at parangalan, bigyang-kasiyahan ang banal na apoy. Nagtatapos ang ritwal sa Śiva-pūjā na may pabango, mga kuwintas ng bulaklak, at insenso. Ayon sa phalaśruti, ang wastong pagsamba ay nagdudulot ng pag-akyat sa daigdig ni Rudra sakay ng sasakyang panghimpapawid na kulay-araw, kasama ang mga apsaras at pinupuri ng mga gandharva; at sa daigdig din ay nakakamit ang pagwasak sa mga kaaway at ang sariling tejas—ningning at lakas ng loob.
Adhyaya 203
कोटितीर्थमाहात्म्य (Koṭitīrtha Māhātmya) — Ritual Efficacy of the Koṭitīrtha
Inilalarawan ni Mārkaṇḍeya ang Koṭitīrtha bilang isang “walang kapantay” na pook-paglalakbay-panrelihiyon, na may malawak na presensya ng mga siddha at napakaraming dakilang ṛṣi. Itinatatag ng kabanata ang awtoridad ng tīrtha sa pamamagitan ng salaysay ng pinagmulan: matapos ang mahabang tapas, itinatag ng mga pantas si Śiva; kasabay nito, itinatag din ang Devī bilang Koṭīśvarī at Cāmuṇḍā (Mahīṣārdinī), na nagpapakita ng pinagsamang kabanalan ng Śaiva at Śākta. May tiyak na kalendaryong ritwal: sa caturdaśī ng kṛṣṇa-pakṣa sa buwan ng Bhādrapada, kapag tumapat sa Hasta nakṣatra, ang tīrtha ay sinasabing sumisira ng kasalanan para sa lahat. Binibilang ng teksto ang mga gawaing ritwal—pagligo (snāna) sa tīrtha, pag-aalay ng tilodaka, at śrāddha—na may matibay na pangakong pagliligtas at kapakinabangan para sa mga ninuno, kabilang ang mabilis na pag-angat mula sa naraka para sa itinakdang bilang ng mga tao. Sa huli, itinatanghal ang pangkalahatang tuntunin ng pagdami ng bisa: ang pagligo, pagbibigay, japa, homa, svādhyāya, at pagsamba (archana) na isinasagawa sa bisa ng tīrtha na ito ay nagiging “koṭi-guṇa”, na para bang pinararami nang isang koṭi ulit, at ipinapahayag ang aral na ang kabanalan ng lugar ay nagpapalakas ng bunga ng pananampalataya.
Adhyaya 204
Paitāmaha Tīrtha (Bhṛgu Tīrtha) Māhātmya — ब्रह्मशाप-शमनं, श्राद्ध-फलश्रुति, रुद्रलोक-गति
Ipinapakita sa Kabanata 204 ang isang pag-uusap kung saan itinuturo ni Mārkaṇḍeya ang Bhṛgu Tīrtha, na kinikilalang Paitāmaha Tīrtha—pinakamakapangyarihang banal na pook na nakapapawi at nakapapawiwasak ng kasalanan at masamang karma. Tinanong ni Yudhiṣṭhira kung bakit si Brahmā, ang dakilang ninuno ng sansinukob, ay sumamba kay Maheśvara (Śiva) nang may matinding debosyon. Isinalaysay ni Mārkaṇḍeya ang sinaunang itihāsa: nang magnasa si Brahmā na lumapit sa sarili niyang anak na babae, isinumpa siya ni Śiva—humina ang kanyang Veda at kaalaman, at nabawasan ang kanyang katayuang karapat-dapat sambahin sa harap ng mundo. Dahil sa matinding dalamhati, nagsagawa si Brahmā ng mahabang tapas sa hilagang pampang ng ilog Revā, palagiang naliligo at nagpapasamo kay Śiva sa loob ng tatlong daang taon. Nalugod si Śaṅkara at ibinalik ang pagiging karapat-dapat ni Brahmā na sambahin sa mga pana-panahong pagdiriwang, at ipinahayag na mananatili Siya roon kasama ng mga diyos at mga pitṛ (mga ninuno). Kaya’t sumikat ang tīrtha bilang Paitāmaha, ang pinakamainam sa lahat ng tīrtha. Itinatakda rin ng kabanata ang panahon at bunga ng ritwal: ang pagligo lalo na sa araw ng amāvāsyā (bagong buwan) sa madilim na kalahati ng buwan ng Bhādrapada, at ang pagsasagawa ng tarpaṇa para sa mga ninuno at mga diyos, ay nagbibigay ng mahabang kasiyahan sa mga ninuno kahit kaunti lamang ang handog (isang piṇḍa o tubig na may linga ng linga/buto ng sesame). Binibigyang-diin ang patuloy na pagganap ng śrāddha kapag ang araw ay nasa Kanyā (Virgo), at sinasabing ang bunga ng śrāddha sa lahat ng pitṛ-tīrtha ay natatamo rito sa amāvāsyā. Sa wakas, sinasabi na ang sinumang maligo at sumamba kay Śiva ay mapapalaya sa malalaki at maliliit na pagkukulang; at ang mamamatay sa tīrtha na ito na may disiplinadong isip ay tiyak na makararating sa Rudra-loka at hindi na babalik.
Adhyaya 205
कुर्कुरीतीर्थमाहात्म्य (Kurkuri Tīrtha Māhātmya)
Inilalahad ng kabanatang ito ang maikling paglalarawan ng isang tīrtha sa Revā Khaṇḍa. Itinuro ni Śrī Mārkaṇḍeya sa hari na magtungo sa lubhang mapalad na pook-paglalakbay na tinatawag na Kurkurī, na kilala bilang tagapuksa ng lahat ng kasalanan (sarva-pāpa-praṇāśana). Ipinapaliwanag ang bisa ng lugar sa pamamagitan ng namumunong diyos: si Kurkurī bilang tīrtha-devatā ay sinasabing nagbibigay ng hinihiling na layon—gaya ng mga alagang hayop, mga anak na lalaki, at kayamanan—kaya ang debosyon ay nagbubunga ng kongkreto at makatuwirang kabutihan. Binanggit din ang tagapagbantay ng pook (kṣetrapāla) na si Ḍhauṇḍheśa, na inirerekomendang sambahin ng babae at lalaki. Sa phalaśruti, ipinangako na kahit ang paggalang at pagdarasal ay nakababawas ng kamalasan, nakaaalis ng kawalan ng anak, nakapagpapagaan ng kahirapan, at nakatutupad ng ninanais. Binibigyang-diin din na ang paghipo at pagtanaw sa tīrtha ayon sa wastong pamamaraan (vidhi-pūrvakam) ang daan upang ganap na matamo ang mga biyaya.
Adhyaya 206
Daśakanyā-Tīrtha Māhātmya (The Glory of the ‘Ten Maidens’ Sacred Ford)
Nagsalita si Mārkaṇḍeya sa isang hari at itinuro ang isang lubhang mapalad na tīrtha na tinatawag na Daśakanyā, inilarawang napakaganda at nakapapawi ng lahat ng kasalanan. Itinatag ng kabanata ang kabanalan ng pook sa pamamagitan ng alamat na Śaiva: sa tīrthang ito, kaugnay si Mahādeva sa sampung dalagang marangal, at sa pagsasaayos ng kanilang pag-aasawa kay Brahmā, kaya’t sumikat ang lugar sa pangalang “Sampung Dalaga”. Pagkaraan ng pinagmulan ng pangalan, lumipat ang aral sa wastong asal at gawaing may bunga: ang kanyādāna—ang pag-aalay/pagbibigay ng isang dalagang pinalamutian sa pag-aasawa—kapag ginawa sa tīrtha ay nagdudulot ng napakalaking puṇya, na inihahambing sa paninirahan malapit kay Śiva sa “mga taong kasingdami ng buhok,” at saka muling pagsilang bilang bihirang tao na hahantong sa dakilang yaman. Binibigyang-diin din ang snāna na may debosyon at ang pag-aalay ng ginto sa isang mapayapang brāhmaṇa; kahit kaunti ay sinasabing nakatutunaw ng pagkukulang sa salita, isip, at katawan. Sa huli, ang phalāśruti ay pangakong pag-akyat sa langit, paggalang sa hanay ng Vidyādhara at Siddha, at pananatili roon hanggang sa pagkalusaw ng sansinukob.
Adhyaya 207
स्वर्णबिन्दुतीर्थमाहात्म्य (Glory of the Svarṇabindu Tīrtha)
Tinutukoy ni Mārkaṇḍeya ang isang nakapaglilinis na pook-paglalakbay na tinatawag na Svarṇabindu (“Gintong Patak”) at inilalahad ang mga ritwal at mga ipinangakong bunga. Nakatuon ang kabanata sa snāna (banal na pagligo) sa tīrtha at sa pag-aalay ng ginto (kāñcana) bilang dāna sa isang brāhmaṇa na tatanggap, na itinuturing na gawaing may pinakadakilang kapakinabangan. Ipinapaliwanag na ang ginto ay ang śreṣṭha ratna (pinakamataas na hiyas), isinilang mula sa ningning ng apoy, kaya natatangi ang bisa nito bilang handog. Sinasabi na kahit pinakamaliit na piraso ng ginto—kasing-liit ng dulo ng buhok—kapag inialay na kaugnay ng tīrtha na ito, ay nagdudulot ng pag-akyat sa langit kung doon maganap ang kamatayan. Higit pa sa langit ang phala: ang tao’y pararangalan sa hanay ng mga Vidyādhara at Siddha, maninirahan sa isang dakilang sasakyang panghimpapawid hanggang sa pagkalusaw ng sansinukob, at saka muling isisilang bilang tao na marangal—isang dvija sa mayamang sambahayan. Ang diwang etikal ay pagwawasto ng karma: ang mga pagkakasala sa isip, salita, at katawan ay sinasabing mabilis na napapawi sa pamamagitan ng pag-aalay ng ginto na isinagawa nang wasto sa banal na pook na ito.
Adhyaya 208
पितृऋणमोचनतीर्थप्रशंसा — Praise of the Tīrtha that Releases Ancestral Debt (Pitṛ-ṛṇa-mocana)
Inilalahad sa kabanatang ito ang tagubilin ni Mārkaṇḍeya sa isang pinuno tungkol sa bantog na tīrtha na tinatawag na “Pitṛ-ṛṇa-mocana,” na kilala sa tatlong daigdig bilang pook na nagpapalaya sa pananagutang-utang sa mga ninuno. Inilatag ang wastong pagkakasunod ng ritwal: pagligo ayon sa vidhāna, pagpapasiyá sa mga pitṛ-deity sa pamamagitan ng tarpaṇa, at pagbibigay ng dāna; sa gayon ang tao ay nagiging anṛṇa, yaong malaya sa utang at obligasyon. Ipinaliwanag din ang aral tungkol sa pagkakaroon ng supling at pagpapatuloy ng mga ritwal: ninanais ng mga ninuno ang anak na lalaki sapagkat siya ang itinuturing na tagapagligtas mula sa impiyernong “Puṇnāmā,” isang karaniwang motibong Purāṇiko na nagtataguyod ng tungkuling pang-anak. Inuri ang mga pananagutan bilang tatlong utang (ṛṇa-traya): ang pitṛ-ṛṇa ay tinutupad sa piṇḍadāna at handog na tubig; ang deva-ṛṇa sa agnihotra at mga yajña; at ang utang sa tao/lipunan sa pagtupad ng ipinangakong kaloob at mga tungkulin sa mga brahmin, mga tīrtha, at mga gawaing pang-templo. Nagtatapos ang kabanata sa phalaśruti: ang mga handog at pagpapasaya sa mga guro sa tīrtha na ito ay nagbubunga ng di-mauubos na kabutihan na umaabot sa mga yumao hanggang pitong kapanganakan.
Adhyaya 209
भारभूतीतीर्थ-माहात्म्य / The Māhātmya of Bhārabhūti Tīrtha (Bhāreśvara) on the Revā (Narmadā)
Ipinakikilala ni Mārkaṇḍeya ang magkakasunod na tīrtha sa Ilog Revā (Narmadā), kabilang ang Puṣkalī at Kṣamānātha, at saka isinalaysay ang pinagmulan ng Bhārabhūti tīrtha, kung saan naroroon si Śiva bilang Rudra-Maheśvara. Nakiusap si Yudhiṣṭhira na ipaliwanag kung bakit tinawag na “Bhārabhūti” ang lugar. Sa unang halimbawa, inilalarawan ang mabuting brāhmaṇa na si Viṣṇuśarman, masunurin sa mga birtud at namumuhay nang payak sa austeridad. Nag-anyong mag-aaral (baṭu) si Mahādeva at nag-aral sa kanya; nagkaroon ng alitan sa ibang mag-aaral tungkol sa paghahanda ng pagkain at nagtakda sila ng pustahan. Ipinamalas ni Śiva ang saganang pagkain; at sa pampang ng ilog, ayon sa pustahan, itinapon ang mga mag-aaral sa Narmadā na may “pasan” (bhāra), ngunit sila’y iniligtas ni Śiva. Itinatag niya ang isang liṅga na tinawag na Bhārabhūti at inalis ang takot ng brāhmaṇa sa kasalanan. Sa ikalawang halimbawa, isinasalaysay ang pagtataksil ng isang mangangalakal na pumatay sa kaibigang nagtitiwala; matapos mamatay, dumanas siya ng mabibigat na parusa at maraming muling pagsilang, hanggang maging isang bakang tagapasan sa sambahayan ng isang matuwid na hari. Sa buwan ng Kārttika/sa gabi ng Śivarātri sa Bhāreśvara, nagsagawa ang hari ng snāna, mga handog, apat na “pūraṇa” sa liṅga sa bawat pagbabantay sa gabi, dāna (ginto, linga, tela, at kaloob na baka), at jāgaraṇa; nalinis ang baka at umakyat sa mataas na kalagayan. Sa wakas, ipinahahayag ang bunga: ang pagligo at pagtalima sa Bhārabhūti ay sumisira kahit ng mabibigat na kasalanan; kahit munting dāna ay nagdudulot ng di-nalulupasay na gantimpala; at ang mamatay sa tīrtha ay nagdadala sa walang patid na Śiva-loka, o sa mabuting kapanganakan na muling humahantong sa paglaya.
Adhyaya 210
पुङ्खतीर्थमाहात्म्य (Puṅkha Tīrtha Māhātmya)
Sa adhyāya na ito, na ipinahayag ni Śrī Mārkaṇḍeya, ipinakikilala ang Puṅkha Tīrtha bilang isang “napakahusay” na pook-paglalakbay-dambana at itinatag ang kabanalan nito sa mga huwarang pangyayari noong una. Inaalala ng salaysay ang naunang pagkamit ng siddhi na may kaugnayan sa Puṅkha sa tīrtha, at iniuugnay ang kasikatan ng lugar sa tapas ni Jāmadagnya (Paraśurāma), isang makapangyarihang pigurang bantog sa pagwawakas ng paghahari ng mga kṣatriya, na nagsagawa ng malalalim na pag-aayuno at pagninilay sa hilagang pampang ng Ilog Narmadā. Pagkaraan, inililista ang mga bunga ng ritwal (phalaśruti) sa malinaw na kaayusan: ang pagligo sa tīrtha at pagsamba kay Parameśvara ay nagbibigay ng lakas sa mundong ito at kalayaan sa susunod; ang paggalang sa mga deva at pitṛ ay nag-aalis ng pagkakautang sa mga ninuno; ang pagpanaw (prāṇatyāga) sa lugar ay nangangako ng landas matapos ang kamatayan na hindi na babalik, hanggang Rudra-loka. Ang pagligo roon ay katumbas ng bunga ng Aśvamedha; ang pagpapakain sa mga brāhmaṇa ay labis na nagpaparami ng merit; at ang pagsamba kay Vṛṣabhadhvaja (Śiva, “may bandilang toro”) ay nagkakaloob ng bunga ng sakripisyong Vājapeya. Sa kabuuan, ang adhyāya ay gabay sa etika ng ritwal na nakaugat sa pook, kung saan ang tiyak na gawain sa tiyak na heograpiya ay itinatanghal bilang mataas-ang-bungang paraan ng dharma sa loob ng debosyong Śaiva.
Adhyaya 211
Atithi-dharma Parīkṣā on the Narmadā Bank and the Māheśvara Āyatana ‘Muṇḍināma’ (अतिथिधर्मपरीक्षा तथा ‘मुण्डिनाम’ आयतनमाहात्म्यम्)
Isinalaysay ni Mārkaṇḍeya kay Yudhiṣṭhira ang isang pangyayari sa pampang ng Ilog Narmadā sa panahon ng śrāddha at pagpapakain sa mga brāhmaṇa. Si Maheśvara ay nag-anyong isang brāhmaṇang may ketong (kūṣṭhī), mabaho at marumi sa anyo, at lumapit sa isang sambahayang brāhmaṇa upang makikain kasama ng mga nagtipong brāhmaṇa. Ngunit itinaboy siya ng maybahay at ng mga dumalo sa pamamagitan ng mabibigat na salita, sapagkat inakala nilang nakadudungis sa ritwal ang kanyang anyo. Pagkaalis ng nagkubliang diyos, biglang nasira ang handa: lumitaw ang mga uod sa mga sisidlan ng pagkain at namangha ang lahat. Isang mapanuring brāhmaṇa ang nagpaliwanag na ito ang vipāka, bunga ng pag-insulto sa atithi (panauhin), at kinilala niyang ang dumating ay ang Kataas-taasang Panginoon na sumusubok sa kanilang asal. Ipinahayag niya ang tuntunin: ang atithi ay hindi dapat hatulan sa ganda/pangit, linis/dumi, o panlabas na katayuan; at ang pagpapabaya sa panauhin sa śrāddha ay nag-aanyaya ng mapanirang puwersa na “kakain” sa alay. Hinahanap nila ang panauhin at natagpuan siyang nakatayo nang di gumagalaw na parang haligi; sila’y nagpatirapa at nanalangin. Tumugon si Maheśvara nang may habag, ibinalik/ibinigay muli ang pagkain, at inutusan silang ipagpatuloy ang pagsamba sa Kanyang maṇḍala. Sa wakas, binanggit ang dambana/āyatana ng Panginoong may trishula na tinatawag na “Muṇḍināma,” pinupuri bilang mapalad at tagapuksa ng kasalanan, lalo nang mabisa sa buwan ng Kārttika at kapantay ng Gayā-tīrtha sa gantimpalang espirituwal.
Adhyaya 212
Dīṇḍimeśvaranāmotpattiḥ (Origin of the Name Dīṇḍimeśvara) / The Etiology of Dindimeshvara
Isinalaysay ni Mārkaṇḍeya ang isang aral na teolohikal: si Maheśvara (Śiva) ay nag-anyong pulubing asceta (bhikṣu-rūpa) at pumasok sa isang nayon na gutom at uhaw. Taglay niya ang mga tanda ng pagkamapanata—katawang pinahiran ng abo, akṣasūtra, trident, buhol-buhol na buhok, at mga palamuti—habang tinutugtog ang ḍamaru na ang tibok ay inihahambing sa dindima (malaking tambol). Pinalilibutan ng mga bata at taga-nayon, siya’y salit-salitang umaawit, tumatawa, nagsasalita, at sumasayaw, na wari’y lumilitaw at naglalaho sa paningin ng mga nanonood. May babalang motif: saanman niya ilagay nang mapaglaro ang tambol, ang bahay na iyon ay nagiging “nabibigatan” at sinasabing mapapahamak—isang paalaalang etikal at pang-ritwal laban sa kawalang-galang, maling pagkilala sa banal, at sa nakagugulong kapangyarihan ng di-mapigil na pakikipagtagpo sa Diyos. Nang magsimulang pumuri ang mga tao kay Śaṅkara nang may debosyon, nagpakita ang Panginoon sa “anyo ng dindima,” at mula noon tinawag siyang Dīṇḍimeśvara. Nagtatapos ang kabanata sa phalaśruti: sa darśana at sparśana sa anyo/pook na ito, napapalaya ang tao mula sa lahat ng kasalanan.
Adhyaya 213
Āmaleśvara-Māhātmya: Śambhu in Child-Form and the Fruit of Worship (आमलेश्वर-माहात्म्य)
Isinalaysay ni Śrī Mārkaṇḍeya ang isang maikling pangyayaring teolohikal na nagsisilbing papuri sa banal na pook at aral sa wastong asal. Ipinakikilala niya ang “dakilang gawa” (caritaṃ mahat) ng Diyos na sinasabing sa pagdinig pa lamang ay napapawi ang lahat ng kasalanan, kaya’t itinatakda ang phalaśruti o bunga ng pakikinig. Sa salaysay, si Śambhu (Śiva) ay nagpakita sa anyong bata at nakipaglaro sa mga batang lalaki sa nayon gamit ang mga bungang āmalaka. Paulit-ulit na inihahagis ng mga bata ang bunga; agad itong kinukuha ng Diyos at ibinabalik, pinalalawak ang laro sa iba’t ibang dako, hanggang sa maunawaan ng mga kalahok na ang āmalaka ay hindi iba kundi si Parameśvara. Sa wakas, kinikilala na ang pinakadakilang pook sa lahat ng mga banal na lugar ay ang Āmaleśvara, at ang pagsamba roon—kahit minsan lamang—ay nagdudulot ng “pinakamataas na kalagayan” (paramaṃ padam). Sa gayon, iniuugnay ng kabanata ang pagkakakilanlan ng dambanang lokal sa aral ng pagkaparoon ng Diyos sa lahat ng bagay at sa kapangyarihang magligtas ng payak ngunit taos-pusong pagsamba.
Adhyaya 214
Devamārga–Balākeśvara Māhātmya (कन्थेश्वर–बलाकेश्वर–देवमार्ग माहात्म्य)
Ang kabanatang ito ay isinalaysay ni Mārkaṇḍeya bilang paliwanag-teolohikal sa pinagmulan ng isang banal na pook ni Śiva. Nagsisimula ito sa phalāśruti: ang simpleng pakikinig sa salaysay ay nakapagpapalaya sa lahat ng kasalanan. Inilalarawan si Śiva sa anyong mapangilabot na asceta—Kapālī/Kānthika—na napalilibutan ng piśāca, rākṣasa, bhūta, ḍākinī at yoginī; bilang Bhairava na nakaupo sa “upuan ng preta,” ngunit kabaligtaran, nagbibigay ng kawalang-takot sa tatlong daigdig habang nagsasagawa ng dakilang tapas. Nang maganap ang bantog na “āṣāḍhī” at ang kanthā (balabal) ni Śiva ay napakawalan sa ibang dako, mula noon tinawag Siyang Kantheśvara; at ang darśana sa Kanya ay sinasabing may gantimpalang tulad ng Aśvamedha. Pagkaraan, lumilipat ang salaysay sa aral tungkol sa pagnanasa at biyaya sa Devamārga. Nakaharap ni Śiva ang isang mangangalakal at nagmungkahi ng pagsubok: punuin/itaas ang liṅga gamit ang “balāka” (maaaring mga tagak/heron na palamuti at/o isang kasangkapang o sukat na kilala sa lokal na tradisyon). Dahil sa kasakiman at pagkalito, naubos ng mangangalakal ang naipong yaman; pabirong pinagpira-piraso ni Śiva ang liṅga at hinamon ang ideya ng “pagkakumpleto,” at nang umamin at magsisi ang tao, pinagkalooban siya ng yamang di-nauubos. Nanatili ang liṅga bilang hayag na patunay (pratyaya) para sa kapakanan ng mga nilalang, pinalamutian ng balāka, at ang pook ay sumikat bilang Devamārga. Sa wakas, may katiyakang pangkaligtasan: ang pagtanaw o pagsamba roon ay nag-aalis ng kasalanan; ang pagsamba kay Balākeśvara sa Devamārga sa loob ng pañcāyatana ay nagdadala sa Rudraloka. At ang sinumang taimtim na naghahangad ng espirituwal na layon na mamatay sa Devamārga ay hindi na muling babalik mula sa Rudraloka.
Adhyaya 215
Śṛṅgitīrtha-Māhātmya (Glory of Śṛṅgī Tīrtha): Mokṣa and Piṇḍadāna
Inilalahad ng adhyāya na ito ang isang maikling tagubilin na iniuugnay kay Śrī Mārkaṇḍeya, na humihikayat sa paglalakbay-dambana sa Śṛṅgitīrtha at naglalarawan ng kapangyarihang nagliligtas nito. Itinatanghal ang pook bilang “mokṣada,” tagapagkaloob ng mokṣa sa mga nilalang na may katawan, at may tiyak na pangako na ang sinumang mamatay doon ay makakamtan ang mokṣa nang walang pag-aalinlangan. Ikinakabit din ang parehong lugar sa pananagutan sa mga ninuno: sa pagsasagawa ng piṇḍadāna, ang tao ay nagiging anṛṇa, malaya sa utang sa pitṛs. Sa bisa ng naipong kabutihang-loob, ang nalinis na tao ay sinasabing makaaabot sa “gāṇeśvarī gati,” isang marangal na hantungan pagkamatay na kaugnay ng mga Gāṇa sa loob ng kosmolohiyang Śaiva. Sa ganitong paraan, pinagbubuklod ng kabanata ang mokṣa, ang tungkuling maka-ninuno, at ang disiplina ng paglalakbay-dambana sa iisang banal na patnubay na nakaugat sa kapangyarihan ng pook.
Adhyaya 216
Aṣāḍhī Tīrtha Māhātmya (Glory of the Aṣāḍhī Sacred Ford)
Nakipag-usap si Mārkaṇḍeya sa isang hari at itinuro na lumapit sa Aṣāḍhī tīrtha, na kinikilalang pook na kinaroroonan ni Maheśvara (Śiva) sa anyong “kāmika,” ang anyong tumutupad sa banal na pagnanais. Itinaas ang dangal ng tīrtha sa pagsasabing ito’y “cāturyuga,” mabisa sa apat na yuga, at walang kapantay sa mga sagradong pook. Sumunod ang maikling phalaśruti: ang sinumang maligo roon (snāna) ay nagiging tagapaglingkod o kasamahan ni Rudra, tanda ng paglapit sa saklaw ni Śiva at paglilingkod sa Kanya. Sa huli, itinuro ang aral ng “kamatayan sa tīrtha”: ang magbuwis ng buhay sa lugar na ito ay makakamtan ang di na mababaling hantungan, tiyak na makarating sa Rudraloka nang walang pag-aalinlangan.
Adhyaya 217
एरण्डीसङ्गमतīर्थमाहात्म्य (Glory of the Eraṇḍī Confluence Tīrtha)
Inilalahad ng adhyaya na ito ang maikling tagubilin tungkol sa tīrtha na ibinigay ng pantas na si Mārkaṇḍeya. Itinatampok niya ang Eraṇḍī-saṅgama bilang isang lubhang iginagalang na tagpuan ng mga tubig, sinasamba kapwa ng mga deva at asura, kaya’t itinatatag ang pambihirang kabanalan ng pook. Ipinag-uutos din ang wastong disiplina ng asal at ritwal: ang manlalakbay-diyosyonal ay dapat magsagawa ng upavāsa (pag-aayuno) na may pagpipigil sa pandama at isip, at magsagawa ng snāna (banal na paliligo) ayon sa tamang vidhāna. Ang diwa ng aral ay paglilinis—na ang ganitong pagsunod sa lugar na ito ay nakapagpapalaya mula sa mabigat na kasalanang gaya ng brahmahatyā. Sa huli, binibigkas ang matibay na phalaśruti: ang debotong magwawakas ng buhay sa tīrtha na ito ay makakamtan ang anivartikā gati (landas na di na bumabalik) at tiyak na mararating ang Rudra-loka.
Adhyaya 218
जमदग्नितीर्थ-माहात्म्यं तथा कार्तवीर्यार्जुन-परशुराम-चरितम् (Jamadagni Tīrtha Māhātmya and the Kārtavīrya–Paraśurāma Narrative)
Itinuro ni Mārkaṇḍeya kay Yudhiṣṭhira ang lubhang pinupuring pook-paglalakbay na Jamadagni-tīrtha, kung saan nahahayag ang siddhi (banal na kaganapan) sa pamamagitan ng mapagpalang gawa ni Janārdana/Vāsudeva sa anyong-tao. Dito isinasalaysay ang pagdating ng makapangyarihang haring Haihaya na si Kārtavīrya Arjuna, na sa pangangaso ay napadpad sa āśrama ni Jamadagni. Tinanggap siya ni Jamadagni nang may ganap na pagkamapagpatuloy, na naging posible dahil sa himalang baka na Kāmadhenu/Surabhī. Nang malaman ng hari ang pinagmumulan ng kasaganaan, hiniling niya ang baka at nag-alok ng napakaraming karaniwang baka bilang kapalit; tumanggi si Jamadagni. Sumiklab ang alitan: ginamit ni Jamadagni ang kapangyarihang ascetiko na brahma-daṇḍa, at mula sa katawan ng baka ay lumitaw ang mga armadong pangkat, hanggang sa humantong sa marahas na paglalaban. Nauwi ang salaysay sa pagpaslang kay Jamadagni ng hari at ng mga kakamping kṣatriya, kaya nanumpa si Paraśurāma ng paghihiganti—paulit-ulit na paglipol sa mga angkan ng kṣatriya at paglikha ng limang lawa na puno ng dugo sa Samantapañcaka upang ganapin ang mga ritong pang- ninuno. Kalaunan, pinayuhan siya ng mga pitṛ at mga ṛṣi na magpigil, at pinabanal ang lupain sa paligid ng mga lawa bilang pook na nagdudulot ng dakilang puṇya. Sa wakas, ibinigay ang tuntunin ng mga ritwal sa tagpuan ng Narmadā at karagatan: pag-iingat laban sa tuwirang paghipo, mga tiyak na mantra para sa sparśana (ritwal na pagdampi), paglulubog, pag-aalay ng arghya, at visarjana (pagpapaalam). Ipinangako ang mga bunga—pagdalisay, pag-angat ng mga ninuno, at mapalad na paninirahan sa banal na daigdig para sa mga debotong nakakakita kina Jamadagni at Reṇukā at nagsasagawa ng mga rito nang may bhakti.
Adhyaya 219
Koṭīśvara Tīrtha Māhātmya (कोटीश्वरतीर्थमाहात्म्य) — Multiplication of Merit at Koṭīśvara on the Narmadā
Inilalahad ng kabanatang ito ang teolohikong paliwanag ni Mārkaṇḍeya tungkol sa Koṭīśvara, isang pangunahing tīrtha sa timog na pampang ng Ilog Narmadā. Ang diwa nito ay ang bisa ng ritwal: ang pagligo (snāna), pagbibigay-dāna (dāna), at anumang gawaing isinasagawa sa tīrthang ito—mabuti man o masama—ay sinasabing nagiging “koṭi-guṇa,” ibig sabihin ay napaparami nang isang koṭi, isang crore. Pinatatatag ang kapangyarihan ng Koṭitīrtha sa pamamagitan ng mga naunang halimbawa: ang mga deva, gandharva, at mga nalinis na ṛṣi ay sinasabing nagkamit ng bihirang siddhi sa lugar na ito. Inuugnay rin ang pook sa isang sentrong Śaiva: si Mahādeva ay itinatag doon bilang Koṭīśvara, at ang simpleng darśana sa “deva-deveśa” ay itinuturing na daan tungo sa walang kapantay na kaganapan. Sa huli, ipinakikilala ang isang heograpiyang ritwal ayon sa direksiyon: ang mga ascetic sa timog na ruta ay iniuugnay sa pitṛloka, samantalang ang mga huwarang pantas sa hilagang pampang ng Narmadā ay iniuugnay sa devaloka, bilang pasya ng śāstra. Sa ganitong paraan, pinagsasama ng kabanata ang pagpupuri sa banal na pook, ang etika ng gawaing nakatali sa lugar, at ang kosmolohiyang nakaayos ayon sa magkabilang pampang ng ilog.
Adhyaya 220
लोटणेश्वर-रेवासागर-सङ्गम-माहात्म्य (Lotaneśvara at the Revā–Sāgara Confluence: Ritual Procedure and Merit)
Itinuturo ni Mārkaṇḍeya sa maharlikang tagapakinig ang Lotaneśvara, na inilalarawan bilang kataas-taasang Śaiva tīrtha sa hilagang pampang ng Ilog Narmadā (Revā), na kayang tunawin ang naipong kasalanan—maging yaong mula sa maraming kapanganakan—sa pamamagitan ng darśana at pagsamba. Namangha si Yudhiṣṭhira sa kapangyarihang nagpapadalisay ng Narmadā at humiling ng iisang pinakadakilang tīrtha na nagbubunga ng gantimpala ng lahat ng tīrtha. Ang sagot ay nakasentro sa saṅgama ng Revā–Sāgara: inilalarawan ang karagatan na magalang na tumatanggap sa ilog, at sinasabing may liṅga na sumisibol sa dagat, na nag-uugnay sa kabanalan ng Narmadā sa aral hinggil sa paglitaw ng liṅga. Itinatakda rin ang sunod-sunod na pagsasagawa: pagtalima sa Karttika (lalo na ang pag-aayuno sa caturdaśī), pagligo sa Narmadā, tarpaṇa at śrāddha, pagpupuyat sa gabi (jāgaraṇa) na may pūjā kay Lotaneśvara, at ritwal sa umaga na may mga mantra sa pag-anyaya sa karagatan at sa pagligo. May natatanging bahaging “pagsusuri at etika”: matapos maligo, ang pilgrim ay “gumugulong/umiikot” (luth-) upang matukoy kung siya’y nasa pāpa-karmā o dharma-karmā, saka nagbabanggit na parang pangungumpisal ng mga nagawang mali sa harap ng marurunong na brāhmaṇa at mga sagisag ng lokapāla; pagkatapos ay muling naliligo at isinasagawa ang śrāddha nang wasto. Ipinapangako ng phalaśruti ang meritong katumbas ng Aśvamedha para sa snāna sa saṅgama at pagsamba kay Lotaneśvara, malawak na gantimpalang makalangit sa dāna at śrāddha, at bunga tungo sa kalayaan—Rudra-loka—para sa taimtim na pakikinig at pagbigkas.
Adhyaya 221
Haṃseśvara-Tīrtha Māhātmya (The Glory of the Haṃseśvara Sacred Ford)
Itinuro ni Mārkaṇḍeya kay Yudhiṣṭhira ang isang higit na dakilang tīrtha sa timog na pampang ng Ilog Revā, dalawang krośa mula sa Matṛtīrtha, na tinatawag na Haṃseśvara at ipinupuri bilang tagapag-alis ng pagkabalisa at di-pagkakasundo sa isip (vaimanasyavināśana). Isinasalaysay ang pinagmulan nito: isang Haṃsa na mula sa angkan ni Kaśyapa at kinikilalang sasakyan ni Brahmā ang nabagabag matapos kumilos nang walang wastong utos at tumakas sa takot sa kaguluhan nang magambala ang sakripisyong Dakṣa. Nagalit si Brahmā dahil hindi bumalik ang Haṃsa nang tawagin, kaya nagbitaw ng sumpang nagpaibagsak sa ibon. Lumapit ang Haṃsa, ipinaliwanag ang hangganan ng likas na katangian ng hayop, inamin ang pagkukulang sa pag-iwan sa panginoon, at naghandog ng mahabang papuri kay Brahmā bilang tanging Lumikha, bukal ng kaalaman, ng dharma/adharma, at ng kapangyarihan ng sumpa at biyaya. Tinuruan ni Brahmā ang Haṃsa na magpakadalisay sa pamamagitan ng tapas, maglingkod sa Revā sa pamamagitan ng banal na pagligo, at magtatag kay Mahādeva/Trayambaka sa pampang. Ipinahayag na ang pagtatatag kay Śiva roon ay nagbubunga ng gantimpalang tulad ng maraming natapos na yajña at malalaking kaloob; maging mabibigat na kasalanan ay napapalaya sa pamamagitan ng gayong pagtatatag sa tabi ng Revā. Ginawa ng Haṃsa ang pag-aayuno at pagninilay, itinatag si Śaṅkara sa sariling pangalan bilang Haṃseśvara, sumamba, at umabot sa mas mataas na kalagayan. Sa phalaśruti, iniuutos ang paglalakbay-dambana sa Haṃseśvara: pagligo, pagsamba, pagpupuri, śrāddha, pag-aalay ng ilawan, pagpapakain sa mga brāhmaṇa, at maaari ring takdang-oras na Śiva pūjā. Ipinapangako ang paglaya sa kasalanan, pag-iwas sa kawalang-pag-asa, karangalan sa langit, at mahabang pananatili sa kaharian ni Śiva kapag sinamahan ng angkop na mga handog.
Adhyaya 222
तिलादा-तीर्थमाहात्म्य / Tilādā Tīrtha Māhātmya (The Glory of the Tilādā Pilgrimage Site)
Isinalaysay ni Mārkaṇḍeya ang isang pinakamainam na tīrtha na tinatawag na Tilādā, na nasa loob ng saklaw na isang krośa ng paglalakbay. Doon, si Jābāli ay nagkamit ng paglilinis sa pamamagitan ng “tilaprāśana” (pagkain ng linga/butil ng sesame) at tuluy-tuloy na mahigpit na pag-aayuno at pagninilay. Ipinakikita rin ang kanyang dating pagkasira ng asal—pagpapabaya sa mga magulang, bawal na pagnanasa, panlilinlang, at mga gawaing hinahamak ng lipunan—kaya siya’y kinutya at itinakwil ng pamayanan. Upang magsisi, nagsagawa siya ng masidhing paglalakbay-dambana at paulit-ulit na paglubog sa Narmadā, hanggang sa manirahan sa timog na pampang malapit sa Aṇivāpa-anta. Doon niya isinagawa ang sunod-sunod na austeridad na nakabatay sa sesame: isang kainan sa isang araw at salit-salit na araw, mga padron na 3/6/12 araw, mga siklo ng kalahating buwan at buwan, at malalaking vrata gaya ng kṛcchra at cāndrāyaṇa, na inulit sa loob ng maraming taon. Sa wakas, kinalugdan siya ni Īśvara at ipinagkaloob ang paglilinis at sālokya (pakikipanahan sa banal na daigdig). Nagtatag si Jābāli ng isang diyos na nakilala bilang Tilādeśvara, at ipinahayag ang Tilādā bilang tanyag na tagapuksa ng kasalanan. Itinatakda rin ang mga pagtalima sa takdang araw (caturdaśī, aṣṭamī, at araw ni Hari) at mga ritwal na may sesame: homa, pagpapahid, paliligo sa sesame, tubig na may sesame; pati pag-aalay ng sesame upang punuin ang liṅga at pagsindi ng lampara sa langis ng sesame, na nangangakong makakamtan ang Rudra-loka at malilinis ang pitong salinlahi. Sa huli, pinalalawak ang biyaya sa mga ninuno sa pamamagitan ng tila-piṇḍa sa śrāddha, na nagbibigay ng pangmatagalang kasiyahan sa mga nauna at nag-aangat sa tatlong angkan (kula-traya): linya ng ama, linya ng ina, at linya ng asawa.
Adhyaya 223
Vāsava Tīrtha Māhātmya (वसवतीर्थमाहात्म्य) — Foundation by the Eight Vasus and the Merit of Śiva-Pūjā
Isinalaysay ni Mārkaṇḍeya ang isang kataas-taasang tīrtha na tinatawag na Vāsava, nasa saklaw ng isang krośa, at iniuugnay sa pagtatatag ng Walong Vasu. Ang Walong Vasu—Dhara, Dhruva, Soma, Āpa, Anila, Anala, Pratyūṣa, at Prabhāsa—ay pinahirapan ng sumpa ng kanilang ama at napilitang dumanas ng “garbha-vāsa” (paninirahan sa sinapupunan/pagkakatawang-tao). Upang makalaya, dumating sila sa tīrtha ng ilog Narmadā at nagsagawa ng mahigpit na tapas habang sumasamba kay Bhavānīpati (Śiva). Pagkaraan ng labindalawang taon, tuwirang nagpakita si Mahādeva at ipinagkaloob ang kanilang minimithi. Itinatag ng mga Vasu ang pagsamba kay Śiva roon sa kanilang sariling pangalan at lumisan sa himpapawid; kaya’t ang lugar ay nakilala bilang Vāsava-tīrtha. Itinatakda rin ng kabanata ang asal ng debosyon: sambahin si Śiva sa tīrtha na ito gamit ang anumang handog na mayroon, lalo na ang pag-aalay ng ilawan (dīpa-dāna), na may diin sa ikawalong araw ng maliwanag na kalahati ng buwan (śukla-aṣṭamī) o sa regular na pagsasanay ayon sa kakayahan. Ipinapangako ng phalaśruti ang matagal na pagkalapit kay Śiva, pag-iwas sa garbha-vāsa, paglaya sa kahirapan at dalamhati, karangalan sa langit, at pagkapawi ng kasalanan kahit sa isang araw na pananatili; nagtatapos ito sa mga tungkuling panlipunan at ritwal tulad ng pagpapakain sa mga brāhmaṇa at pagbibigay ng kasuotan at dakṣiṇā.
Adhyaya 224
Koṭīśvara Tīrtha Māhātmya (कोटीश्वरतीर्थमाहात्म्य) — The Merit of Koṭīśvara at the Revā–Ocean Confluence
Isinalaysay ni Mārkaṇḍeya kay Yudhiṣṭhira ang isang kataas-taasang tīrtha na tinatawag na Koṭīśvara, na nasa loob ng saklaw na isang krośa, kaugnay ng Ilog Revā (Narmadā) sa tagpuan nito at ng karagatan. Ang diwa ng aral sa kabanata ay ang prinsipyong nagpapalawak ng gantimpala: ang debosyonal na snāna (banal na pagligo), dāna (pagbibigay), japa (pagbigkas ng mantra), homa (handog sa apoy), at arcana (pagsamba) sa pook na ito ay sinasabing nagiging “koṭi-guṇa,” o maraming ulit na nadaragdagan. Inilalagay ng salaysay ang tīrtha sa isang kosmikong tanawin ng paglalakbay-panata: nagtitipon ang mga deva, gandharva, ṛṣi, siddha, at cāraṇa sa Revā–sāgara saṅgama upang masaksihan ang pambihirang tagpo ng pagtagpo ng ilog at dagat. Inilalarawan ang paraan ng ritwal: matapos maligo, dapat itatag at sambahin si Śiva bilang Koṭīśvara ayon sa sariling bhakti, gamit ang mga dahon ng bilva, bulaklak na arka, mga handog ayon sa panahon, dhattūra, damong kuśa, at iba pang itinakdang sangkap, kasama ang mga upacāra na pinangungunahan ng mantra, insenso, ilawan, at naivedya. Nagbibigay rin ang kabanata ng etikal-ritwal na landas: ang mga manlalakbay at mga ascetic na kaugnay ng tīrtha ay pinangakuan ng mataas na hantungan, kabilang ang pitṛ-loka at deva-loka. Binibigyang-diin ang Pauṣa kṛṣṇa aṣṭamī bilang natatanging mahalagang araw ng pagsamba, at ang mga regular na pagtalima sa caturdaśī at aṣṭamī, kalakip ang pagpapakain sa mga karapat-dapat na brāhmaṇa.
Adhyaya 225
Alikā’s Austerity at Revā–Sāgara Saṅgama and the Manifestation of Alikeśvara (अलिकेश्वर-माहात्म्य)
Isinalaysay ni Mārkaṇḍeya kay Yudhiṣṭhira ang isang krisis ng dharma na nakasentro sa isang tīrtha at ang pagwawakas nito. Si Alikā, isang Gandharvī na kaugnay sa angkan ni Citraseṇa, ay namuhay kasama ng ṛṣi na si Vidyānanda sa loob ng sampung taon; ngunit sa di-tiyak na pangyayari ay napatay niya ang kaniyang natutulog na asawa. Nang magsumbong siya sa ama niyang si Ratnavallabha, mariin siyang itinakwil ng mga magulang at pinalayas, tinawag na lumalabag—patighnī, garbhaghnī, brahmaghnī. Dahil sa matinding pagsisisi, nagtanong siya sa mga brāhmaṇa tungkol sa mga tīrtha ng prāyaścitta at nalaman ang pook na tagapawi ng kasalanan sa sanggama ng Revā at Sāgara. Doon ay nagsagawa siya ng mahahabang tapas: nirāhāra, mahigpit na vrata, at mga penansang kṛcchra/atikṛcchra at cāndrāyaṇa, kalakip ang dhyāna at pūjā kay Śiva. Sa pag-uudyok ni Pārvatī, nagpakita si Śiva, ipinahayag siyang dalisay, at nagkaloob ng vara: itatag niya roon ang Panginoon sa sariling pangalan at sa huli’y makakamit ang svarga. Naligo si Alikā, nagtatag kay Śaṅkara bilang Alikeśvara, nagbigay ng dāna sa mga brāhmaṇa, at muling nakipagkasundo sa pamilya bago sumakay sa dibyang vimāna patungo sa loka ni Gaurī. Nagtatapos ang adhyāya sa phalaśruti: ang pagligo at pagsamba kay Mahādeva kasama si Umā sa tīrthang ito’y nagpapalaya sa kasalanan ng isip, salita, at katawan; ang pagpapakain sa mga dvija at pag-aalay ng dīpa ay nagpapawi ng karamdaman; at ang mga handog tulad ng sisidlan ng insenso, munting anyo ng vimāna, kampana, at kalaśa ay nagdudulot ng dakilang gantimpalang makalangit.
Adhyaya 226
Vimaleśvara-Tīrtha Māhātmya (विमलेश्वरतीर्थमाहात्म्य) — The Glory of the Vimaleśvara Sacred Site
Isinalaysay ni Mārkaṇḍeya ang isang mapagpala at makapangyarihang tīrtha na tinatawag na Vimaleśvara, nasa loob ng saklaw na isang krośa, bilang paraang ritwal at etikal para sa paglilinis at pagtupad ng mga ninanais. Pinatibay ang bisa nito sa sunod-sunod na halimbawa: nalinis si Indra matapos mapatay si Triśiras, anak ni Tvaṣṭṛ; ang isang asetang brāhmaṇa ay naging maningning at walang dungis sa pamamagitan ng tapas; gumaling si Bhānu sa nakapangit na karamdaman dahil sa pag-aayuno at biyaya ni Śiva; at ang anak ni Vibhaṇḍaka ay nakamit ang “vaimalya” nang makilala ang dumi na dulot ng pagkakasangkot sa lipunan, at magsagawa ng labindalawang taong disiplina kasama ang asawang si Śāntā sa tagpuan ng Revā at dagat, kabilang ang mga panatang kṛcchra at cāndrāyaṇa upang kalugdan si Tryambaka. Kasama rin ang salaysay sa Daruvana: si Śiva, sa udyok ni Śarvāṇī, ay nagtatag ng isang dalisay na pook sa pagtagpo ng Narmadā at karagatan, at ipinaliwanag ang pangalang Vimaleśvara bilang mapagkalingang presensiyang nagtataguyod sa daigdig. Ang kaguluhang moral matapos likhain ni Brahmā si Tilottamā ay napawi sa pamamagitan ng katahimikan, tatlong ulit na pagligo, pag-alaala kay Śiva, at pagsamba sa tagpuan, hanggang maibalik ang kadalisayan. Sa wakas, nagbigay ang kabanata ng mga tuntunin: ang pagligo at pagsamba kay Śiva ay nag-aalis ng kasalanan at nag-aangat sa Brahmaloka; ang pag-aayuno at darśana sa aṣṭamī, caturdaśī at mga araw ng pista ay nagpapawi ng matagal nang naipong pāpa at nagbubukas ng daan sa tahanan ni Śiva; ang śrāddha na ayon sa patakaran ay nagpapagaan ng utang sa mga ninuno. Inirerekomenda rin ang mga handog—ginto, butil, kasuotan, payong, sapin sa paa, kamaṇḍalu—at mga sining ng debosyon tulad ng awit, sayaw, at pagbigkas, pati ang pagtatayo ng templo bilang dakilang kabutihang panghari.
Adhyaya 227
Revā-Māhātmya and Narmadā-Yātrā Vidhi (Expiatory Rules and Yojana Measure)
Ang kabanatang ito ay nasa anyong diyalogo, kung saan ipinaliwanag ni Mārkaṇḍeya kay Yudhiṣṭhira ang pambihirang kabanalan ng Ilog Narmadā (Revā). Itinataas ang Revā bilang “minamahal ni Mahādeva” at bilang “Māheśvarī Gaṅgā” (tinatawag ding “Dakṣiṇa Gaṅgā,” ang Gaṅgā sa timog), at nagbababala na ang pag-aalinlangan at kawalang-galang ay nagpapahina sa bunga ng pagsamba. Ipinapahayag din ang tuntunin na ang bisa ng ritwal ay nakasalig sa śraddhā (sadyang pananampalataya) at sa wastong asal na ginagabayan ng śāstra, hindi sa pabigla-biglang gawa na inuudyok ng pagnanasa. Inilalatag ang etika ng yātrā: brahmacarya, katamtamang pagkain, pagsasabi ng katotohanan, pag-iwas sa panlilinlang, pagpapakumbaba, at paglayo sa masamang kasama; at ang karaniwang gawain sa tīrtha tulad ng paliligo, pagsamba sa mga diyos, śrāddha/pag-aalay ng piṇḍa kung nararapat, at pagpapakain sa mga brāhmaṇa ayon sa kakayahan. Kasunod nito ang antas-antasing balangkas ng pag-aalis-sala: ang layo ng paglalakbay (lalo na ang 24 yojana) ay iniuugnay sa mga bungang tulad ng kṛcchra, at pinadadami sa mga sangandaan ng ilog at sa mga pinangalanang banal na pook. Sa huli, tinutukoy ang mga sinaunang sukat (aṅgula, vitasti, hasta, dhanu, krośa, yojana) at inihahanay ang mga ilog ayon sa lawak, upang idiin ang maingat at may pamamaraang paglilinis sa pamamagitan ng paglalakbay sa Revā.
Adhyaya 228
परार्थतीर्थयात्राफलनिर्णयः | Determining the Merit of Pilgrimage Performed for Another
Sa Kabanata 228, naganap ang isang usapang nakatuon sa dharma kung saan tinanong ni Yudhiṣṭhira si Mārkaṇḍeya kung paano sinusukat ang bunga ng paglalakbay sa mga banal na pook (tīrtha-yātrā) na isinasagawa para sa kapakinabangan ng iba (parārtha). Ipinaliwanag ng pantas ang antas ng pananagutan sa ritwal: pinakamainam ang personal na pagsasagawa ng dharma; kung may hadlang sa kakayahan, maaaring ipagawa sa angkop na kapantay sa lipunan/varṇa (savarṇa) o sa malapit na kamag-anak, ngunit nagbabala na ang maling pag-atas ay nagpapababa ng bunga. Itinatakda rin ng kabanata ang proporsyonal na gantimpalang espirituwal para sa paglalakbay na ginawa sa pamamagitan ng kinatawan at sa paglalakbay na nagkataon lamang, at malinaw na inihihiwalay ang ganap na yātrā sa bunga ng simpleng pagligo sa banal na tubig. Inililista ang mga karapat-dapat paglaanan—mga magulang, nakatatanda, guro, at pinalawak na kamag-anakan—at itinatakda ang bahagi ng merit ayon sa lapit ng ugnayan (pinakamalaki para sa magulang, mas maliit para sa mas malalayong kamag-anak). Sa wakas, may tala tungkol sa panahon ng mga ilog kung kailan ang ilan ay itinuturing na “rajāsvalā” (may ritwal na paghihigpit), na may binanggit na mahahalagang eksepsiyon, na nagpapakita ng pag-iingat sa takdang-panahon sa mga ritwal na may kaugnayan sa tubig.
Adhyaya 229
नर्मदाचरितश्रवणफलप्रशंसा | Praise of the Fruits of Hearing the Narmadā Narrative
Sa adhyāya na ito, inihaharap ni Mārkaṇḍeya ang isang pangwakas na aral na teolohikal sa isang hari (rājan/bhūpāla), na nagsasabing ang salaysay na Purāṇiko—binigkas sa banal na kapulungan at nakalulugod kay Śiva—ay naipasa na ngayon sa maikling anyo. Itinatampok din na ang mga tīrtha ng ilog Narmadā (Revā) ay di-mabilang at laganap sa buong agos nito, mula simula, gitna, hanggang wakas. Sa phalaśruti, ipinapahayag na ang pakikinig sa Narmadā-carita ay nagdudulot ng dakilang puṇya na higit pa sa malawak na pagbigkas ng Veda at sa malalaking yajña, at katumbas ng pagligo sa maraming banal na pook. Inilalarawan ang bunga ng kaligtasan: pag-abot sa tirahan ni Śiva at pakikisama sa mga tagapaglingkod ni Rudra; at kahit ang pagtanaw, paghipo, pagpupuri, o pagdinig lamang tungkol sa mga tīrtha ay nakapapawi ng kasalanan. May aral ding panlipunan at etikal: itinatakda ang mga pakinabang para sa iba’t ibang varṇa, para sa kababaihan, at sinasabing kahit mabibigat na paglabag ay nalilinis sa pakikinig sa Narmadā-māhātmya. Sa wakas, inirerekomenda ang pagsamba na may mga handog, ang puṇya ng pagsulat at pag-aalay ng teksto sa isang dvija (dalawang ulit na isinilang), at nagtatapos sa panalangin para sa kapakanan ng lahat, pinupuri si Revā/Narmadā bilang tagapaglinis ng daigdig at tagapagkaloob ng dharma.
Adhyaya 230
Revā-Tīrthāvalī-Prastāvaḥ (Introduction to the Catalogue of Revā Tīrthas)
Ang Kabanata 230 ay isang panimulang paunang-salita at siksik na talaan para sa mahabang katalogo ng mga tīrtha. Si Sūta, na naglilipat ng aral na iniuugnay kay Mārkaṇḍeya, ay tinatapos ang naunang salaysay at itinatakda na ang Revā-māhātmya (kadakilaan ng Narmadā) ay naipahayag na sa diwa; saka niya inihahayag ang darating na mapalad na “tīrthāvalī” na magsisimula sa Oṅkāra. Nagbubukas ang kabanata sa mga mapitagang panawagan kina Śoma, Maheśa, Brahmā, Acyuta, Sarasvatī, Gaṇeśa, at sa Diyosa, kasunod ang pagpupugay kay Narmadā bilang banal na tagapaglinis. Pagkaraan, sunod-sunod nitong binabanggit ang maraming pangalan ng tīrtha at saṅgama (tagpuan ng mga ilog), mga pook na āvarta, mga himpilan ng liṅga, at mga sagradong gubat/āśrama—isang gabay na rehistro kaysa mahabang kuwento. Sa hulihan, ibinibigay ang paraan ng pagbigkas at ang phalaśruti: ang tīrthāvalī ay nilikha para sa kapakanan ng mga matuwid; ang pagbigkas nito’y sinasabing nakapapawi ng kasalanang naipon sa takdang panahon (araw-araw, buwan-buwan, pana-panahon, taun-taon), mabisa sa śrāddha (ritwal para sa mga ninuno) at pūjā (pagsamba), at nagdudulot ng malawak na paglilinis at gantimpalang-pananampalataya para sa buong angkan, na inihahambing sa kinikilalang pamantayan ng mga ritwal.
Adhyaya 231
Revātīrtha-stabaka-nirdeśaḥ (Enumeration of Tīrtha Clusters on the Revā)
Ang adhyāya na ito ay isang teknikal at mala-katalogong paglalahad: isinasalaysay ni Sūta ang pinaikling tagubilin ni Mārkaṇḍeya kay Pārtha hinggil sa “tīrtha-stabaka,” ang mga kumpol-kumpol na pook-panalanginan at pook-paglalakbay-dambana sa magkabilang pampang ng Ilog Revā (Narmadā). Sa simula, inilalarawan ang Revā bilang “kalpalatā,” punong tumutupad ng hangarin, na ang mga bulaklak ay ang mga tīrtha. Pagkaraan, ibinibigay ang maayos na bilang ng mga saṅgama (tagpuan ng mga tubig) mula Oṅkāratīrtha hanggang sa kanlurang karagatan, na inihihiwalay ang pamamahagi sa hilagang pampang at timog pampang, at itinatanghal na pinakadakila ang pagtagpo ng Revā at ng dagat. Binabanggit din ang malalawak na kabuuan (kabilang ang apatnaraang kilalang tīrtha) at ang pag-uuri ayon sa uri ng diyos at pinagmulan—lalo na ang malalaking pangkat na Śaiva, kasama ang Vaiṣṇava, Brāhma, at Śākta. Sa ikalawang antas ng talaan, maraming lugar ang tinutukoy na may “sukat” ng mga nakatagong at lantad na tīrtha—mula daan-daan hanggang lakhs at koṭis—sa mga sangam, kakahuyan, nayon, at mga dambanang may pangalan gaya ng Kapilā-saṅgama, Aśokavanikā, Śuklatīrtha, Mahīṣmatī, Luṅkeśvara, Vaidyanātha, Vyāsadvīpa, Karañjā-saṅgama, Dhūtapāpa, Skandatīrtha. Sa wakas, ipinahihiwatig na ang tunay na lawak ng mga tīrtha sa Revā ay hindi kayang maisalaysay nang lubos.
Adhyaya 232
रेवामाहात्म्य-समापनम् (Conclusion of the Revā/Narmadā Māhātmya and Phalaśruti)
Ang adhyaya na ito ang pormal na pagtatapos ng kabanal-banalang heograpiyang nakasentro sa Revā/Narmadā sa Avanti Khaṇḍa. Hinarap ni Sūta ang mga brāhmaṇa at sinabi niyang naipahayag na ang Revā-māhātmya ayon sa naunang itinuro ni Mārkaṇḍeya sa anak ni Pāṇḍu, at naisaayos na ang paglalarawan ng mga pangkat ng tīrtha sa wastong pagkakasunod. Ipinahahayag dito ang pambihirang kadalisayan at kapangyarihang mag-alis ng kasalanan ng salaysay at ng tubig ng Revā, na inilalarawan ang ilog bilang paglalangkap o pagdaloy mula kay Śiva para sa kapakanan ng daigdig. Ang pag-alaala, pakikinig, pagbigkas/pagbasa, at paglilingkod sa Revā ay itinatampok na lalo pang mabisa sa Panahon ng Kali. Sumusunod ang phalaśruti: ang pakikinig o pagbigkas nito ay nagbibigay ng gantimpalang higit pa sa pag-aaral ng Veda at mahahabang sakripisyo, at katumbas ng mga dakilang tīrtha gaya ng Kurukṣetra, Prayāga, Vārāṇasī, at iba pa. Itinatagubilin din ang paggalang sa teksto—ingatan ang nasusulat na akda sa tahanan, parangalan ang tagapagbigkas at ang aklat sa pamamagitan ng handog—na nangangako ng kasaganaan, kabutihang panlipunan, at paglapit sa Śiva-loka pagpanaw. Maging mabibigat na paglabag ay sinasabing napapawi sa patuloy na pakikinig. Sa wakas, muling pinagtitibay ang linya ng paghahatid: mula kay Śiva kay Vāyu, sa mga ṛṣi, at ngayon sa salaysay ni Sūta.
FAQs about Reva Khanda
The section emphasizes the glory of the Revā/Narmadā as a purifying sacred presence whose banks and waters are treated as tīrtha-space, integrating hymn, doctrine, and pilgrimage cartography.
The discourse repeatedly frames Revā’s waters and riverbanks as instruments of removing dūrīta (moral and ritual impurity), presenting bathing, remembrance, and reverential approach as merit-generating ethical guidelines.
Chapter 1 introduces the inquiry into Revā’s location and Rudra-linked origin (śrī-rudra-sambhavā), setting up subsequent tīrtha narratives; it also embeds a meta-legend on Purāṇic authority and compilation attributed to Vyāsa and earlier divine transmission.