Adhyaya 53

Verse 1

उत्तानपाद उवाच । आश्रमे वसतस्तस्य स दीर्घतपसो मुनेः । कनीयांस्तनयो देव कथं मृत्युमुपागतः

Sinabi ni Uttānapāda: O Panginoon, habang nananahan sa āśrama ng pantas na si Dīrghatapas, paano napasa-kamatayan ang kaniyang bunsong anak?

Verse 2

ईश्वर उवाच । शृणुष्वैकमना भूत्वा कथां दिव्यां महीपते । श्रवणादेव यस्यास्तु मुच्यते सर्वकिल्बिषैः

Sinabi ni Īśvara: O hari, makinig kang may iisang tuon sa banal na salaysay na ito; sa pagdinig pa lamang nito, napapalaya ang tao sa lahat ng kasalanan.

Verse 3

काशीराजो महावीर्यो महाबलपराक्रमः । चित्रसेन इति ख्यातां धरण्यां स नराधिप

May isang hari ng Kāśī, dakila ang kabayanihan, malakas at matapang. Sa daigdig siya’y bantog sa pangalang Citrasena, ang panginoon sa mga tao.

Verse 4

तस्य राज्ये सदा धर्मो नाधर्मो विद्यते क्वचित् । वेदधर्मरतो नित्यं प्रजा धर्मेण पालयन्

Sa kaniyang kaharian, laging nangingibabaw ang dharma; ni minsan ay walang adharma. Palaging nakatuon sa Vedic na katuwiran, iningatan niya ang mga nasasakupan sa pamamagitan ng dharma.

Verse 5

स्वधर्मनिरतश्चैव युद्धातिथ्यप्रियः सदा । क्षत्रधर्मं समाश्रित्य भोगान्भुङ्क्ते स कामतः

Matatag siya sa sariling tungkulin, at laging umiibig sa pakikidigma at sa pagtanggap ng panauhin. Sa pagkapit sa dharma ng kṣatriya, tinatamasa niya ang mga karapat-dapat na ligaya ayon sa nais niya.

Verse 6

कोशस्यान्तो न विद्येत हस्त्यश्वरथपत्तिमान् । इतिहासपुराणज्ञैः पण्डितैः सह संकथाम्

Walang hanggan ang kaniyang kabang-yaman, at taglay niya ang mga elepante, kabayo, karwahe, at mga kawal na naglalakad. Nakikipag-usap siya sa mga pantas na dalubhasa sa mga Itihāsa at Purāṇa.

Verse 7

कथयन्राजते राजा कैलास इव शङ्करः । एवं स पालयन्राज्यं राजा मन्त्रिणमब्रवीत्

Sa kaniyang pagsasalaysay, ang hari’y nagningning na tila si Śaṅkara sa Kailāsa. Kaya, habang pinamamahalaan ang kaharian, nagsalita ang hari sa kaniyang ministro.

Verse 8

मृगयायां गमिष्यामि तिष्ठध्वं राज्यपालने । गम्यतां सचिवैः प्रोक्ते गतोऽसौ वसुधाधिपः

“Ako’y tutungo sa pangangaso; kayo’y manatili sa pagbabantay at pag-iingat ng kaharian.” Nang sumagot ang mga ministro, “Gayon nawa; humayo,” umalis ang panginoon ng lupa.

Verse 9

अश्वारूढाश्च धावन्तो राजानो मण्डलाधिपाः । छत्रैश्छत्राणि घृष्यन्तोऽनुजग्मुः काननं प्रति

Nakakabayo at nagmamadaling tumatakbo, ang mga haring panginoon ng kani-kanilang nasasakupan ay sumunod patungo sa gubat, at ang kanilang mga payong-hari ay nagkikiskisan sa isa’t isa.

Verse 10

रजस्तत्रोत्थितं भौमं गजवाजिपदाहतम् । तेनैतच्छादितं सर्वं सदिङ्मार्तण्डमंलम्

Doon, umalimbukay ang alikabok mula sa lupa, tinampal ng mga yapak ng elepante at kabayo. Sa alikabok na iyon, natakpan ang lahat—pati ang mga panig ng daigdig at maging ang bilog ng araw.

Verse 11

न तत्र दृश्यते सूर्यो न काष्ठा न च चन्द्रमाः । पादपाश्च न दृश्यन्ते गिरिशृङ्गाणि सर्वतः

Doon, hindi nakita ang araw, ni ang mga panig ng daigdig, ni maging ang buwan. Ni ang mga punò ni ang mga taluktok ng bundok ay natatanaw sa alinmang dako.

Verse 12

परस्परं न पश्यन्ति निशार्द्धे वार्षिके यथा । तत्रासौ सुमहद्यूथं मृगाणां समलक्ष्यत

Hindi nila makita ang isa’t isa, gaya sa kalagitnaan ng gabing maulan. Doon ay napansin niya ang isang napakalaking kawan ng mga usa.

Verse 13

अधावत्सहितः सर्वैः स राजा राजपुत्रकैः । वृन्दास्फोटोऽभवत्तेषां शीघ्रं जग्मुर्दिशो दश

Tumakbo ang hari, kasama ang lahat ng mga prinsipe; subalit nagkawatak-watak ang kanilang pangkat sa kaguluhan, at mabilis na nagsipangalat sa sampung panig.

Verse 14

एकमार्गगतो राजा चित्रसेनो महीपतिः । एकाकी स गतस्तत्र यत्र यत्र च ते मृगाः

Si Haring Citrasena, panginoon ng lupa, ay tumahak sa iisang landas; at nagpatuloy siyang mag-isa, saan man nagtungo ang mga usang iyon.

Verse 15

प्रविष्टोऽसौ ततो दुर्गं काननं गिरिगह्वरम् । वल्लीगुल्मसमाकीर्णं स्थितो यत्र न लक्ष्यते

Pagkaraan ay pumasok siya sa isang masukal at mahirap tawiring gubat—mga bangin ng bundok at siksik na kagubatan—na napupuno ng mga baging at sukal, isang pook na ang nakatayo roon ay hindi madaling matanaw.

Verse 16

अदृश्यांस्तु मृगान्मत्वा दिशो राजा व्यलोकयत् । कां दिशं नु गमिष्यामि क्व मे सैन्यसमागमः

Sa pag-aakalang naglaho na sa paningin ang mga usa, tumingin ang hari sa lahat ng dako: “Saang panig ako tutungo ngayon? Saan ko muling makakatagpo ang aking hukbo?”

Verse 17

एवं कष्टं गतो राजा चित्रसेनो नराधिपः । वृक्षच्छायां समाश्रित्य विश्राममकरोन्नृपः

Sa gayong kapighatian napasok ang haring si Citrasena, pinuno sa mga tao; sumilong siya sa lilim ng isang puno at doon nagpahinga ang mahal na hari.

Verse 18

क्षुत्तृषार्तो भ्रमन्दुर्गे कानने गिरिगह्वरे । ततोऽपश्यत्सरो दिव्यं पद्मिनीखण्डमण्डितम्

Gutom at uhaw na pinahihirapan, pagala-gala siya sa masukal at mahirap na gubat ng mga bangin sa bundok; saka niya nasilayan ang isang banal na lawa, pinalamutian ng mga kumpol ng halamang lotus.

Verse 19

हंसकारण्डवाकीर्णं चक्रवाकोपशोभितम् । ततो दृष्ट्वा स राजेन्द्रः सम्प्रहृष्टतनूरुहः

Punô iyon ng mga hamsa at mga batis na kāraṇḍava, at lalo pang gumanda sa mga ibong cakravāka; pagkakita nito, ang hari ng mga hari ay napuspos ng galak at tumindig ang balahibo sa tuwa.

Verse 20

कमलानि गृहीत्वा तु ततः स्नानं समाचरत् । तर्पयित्वा पितृदेवान्मनुष्यांश्च यथाविधि

Kumuha siya ng mga bulaklak na lotus at pagkatapos ay nagsagawa ng banal na paliligo; at ayon sa wastong tuntunin, naghandog siya ng tubig na alay upang bigyang-lugod ang mga Pitṛ, ang mga deva, at maging ang mga tao.

Verse 21

आच्छाद्य शतपत्रैश्च पूजयामास शङ्करम् । ययौ पानीयममलं यथावत्स समाहितः

Tinakpan niya ang pook-sambahan ng mga lotus na may sandaang talulot at sinamba si Śaṅkara; saka, payapa at taimtim ang diwa, lumapit siya sa dalisay na tubig at uminom ayon sa wastong paraan.

Verse 22

उत्तीर्य सलिलात्तीरे दृष्ट्वा वृक्षं समीपगम् । उत्तरीयमधः कृत्वोपविष्टो धरणीतले

Pag-ahon niya mula sa tubig at pagdating sa pampang, nakita niya ang isang punong malapit. Inilatag niya sa ilalim ang kanyang pang-itaas na kasuotan at umupo sa lupa.

Verse 23

चिन्तयन्नुपविष्टोऽसौ किमद्य प्रकरोम्यहम् । तत्रासीनो ददर्शाथ वनोद्देशे मृगान्बहून्

Naupo siya roon at nagmuni-muni: “Ano kaya ang gagawin ko ngayon?” Habang nakaupo, nakita niya sa isang bahagi ng gubat ang maraming usa.

Verse 24

केचित्पूर्वमुखास्तत्र चापरे दक्षिणामुखाः । वारुण्यमिमुखाः केचित्केचित्कौबेरदिङ्मुखाः

Ang ilan doon ay nakaharap sa silangan, ang iba nama’y sa timog; may ilan na nakaharap sa kanlurang dako ni Varuṇa, at may ilan na nakaharap sa hilagang panig ni Kubera.

Verse 25

केचिन्निद्रापराः केचिदूर्ध्वकर्णाः स्थिताः परे । मृगमध्ये स्थितो योगी ऋक्षशृङ्गो महातपाः

Ang ilan ay dinadalaw ng antok; ang iba’y nakatayo na nakataas ang mga tainga. Sa gitna ng mga usa ay nakatindig ang yogin na si Ṛkṣaśṛṅga, ang dakilang mapagtiis.

Verse 26

मृगान्दृष्ट्वा ततो राजा आहारार्थमचिन्तयत् । हत्वैतेषु मृगं कंचिद्भक्षयामि यदृच्छया

Nang makita ang mga usa, ang hari’y nag-isip ng pagkain: “Papatay ako ng isang usa sa kanila at kakainin, ayon sa itinadhana ng pagkakataon.”

Verse 27

स्वस्थावस्थो भविष्यामि मृगमांसस्य भक्षणात् । काशीं प्रति गमिष्यामि मार्गमन्विष्य यत्नतः

“Sa pagkain ng laman ng usa, manunumbalik ang aking lakas; saka ako tutungo sa Kāśī, masusing hahanapin ang daan nang buong pagsisikap.”

Verse 28

विचिन्त्यैवं ततो राजा वृक्षमूलमुपाश्रितः । चापं गृह्य कराग्रेण स शरं संदधे ततः

Pagkatapos magpasya nang gayon, ang hari’y sumilong sa ugat ng isang puno. Kinuha niya ang busog sa kamay at saka ikinabit ang palaso.

Verse 29

विचिक्षेप शरं तत्र यत्र ते बहवो मृगाः । तेषां मध्ये स वै विद्ध ऋक्षशृङ्गो महातपाः

Pinakawalan niya ang palaso sa dako roon, kung saan naroon ang maraming usa. Ngunit sa gitna nila, si Ṛkṣaśṛṅga, ang dakilang asceta, ang natamaan.

Verse 30

जग्मुस्त्रस्तास्तु ते सर्वे शब्दं कृत्वा वनौकसः । स ऋषिः पतितस्तत्र कृष्ण कृष्णेति चाब्रवीत्

Nangamba, tumakas silang lahat na naninirahan sa gubat, na may malakas na ingay. Ang rishi’y bumagsak doon at sumigaw, “Kṛṣṇa! Kṛṣṇa!”

Verse 31

हाहा कष्टं कृतं तेन येनाहं घातितोऽधुना । कस्यैषा दुर्मतिर्जाता पापबुद्धेर्ममोपरि

“Ay, ay! Isang mabigat na gawa ang nagawa niya, na dahil sa kaniya ako ngayo’y napabagsak. Kaninong masamang hangarin—kaninong makasalanang isip—ang bumaling laban sa akin?”

Verse 32

मृगमध्ये स्थितश्चाहं न कंचिदुपरोधये । तां वाचं मानुषीं श्रुत्वा स राजा विस्मयान्वितः

“Ako’y nakatayo sa gitna ng mga usa at wala akong ginambala.” Nang marinig ang tinig na yaong pangtao, ang hari’y napuno ng pagkamangha.

Verse 33

शीघ्रं गत्वा ततोऽपश्यद्ब्राह्मणं ब्रह्मतेजसा । हाहा कष्टं कृतं मेऽद्य येनासौ घातितो द्विजः

Dali-dali siyang nagtungo roon at nakita ang isang brāhmaṇa na nagniningning sa ningas ng brahman. “Ay! Anong mabigat na gawa ang nagawa ko ngayon—na sa pamamagitan nito’y nasugatan ang yaong dvija!”

Verse 34

चित्रसेन उवाच । अकामाद्घातितस्त्वं तु मृगभ्रान्त्या मयानघ । गृहीत्वा बहुदारूणि स्वतनुं दाहयाम्यहम्

Sinabi ni Citrasena: “O walang kasalanan, napatay kita nang di sinasadya, sapagkat napagkamalan kitang usa. Magtitipon ako ng maraming panggatong at susunugin ko ang sarili kong katawan.”

Verse 35

दृष्टादृष्टं तु यत्किंचिन्न समं ब्रह्महत्यया । अन्यथा ब्रह्महत्यायाः शुद्धिर्मे न भविष्यति

Wala ni anuman—maging nakikita sa daigdig o di-nakikita—ang maihahambing sa kasalanang pagpatay sa brāhmaṇa. Kung hindi, hindi ako magkakamit ng paglilinis mula sa brahmahatyā.

Verse 36

ऋक्षशृङ्ग उवाच । न ते सिद्धिर्भवेत्काचिन्मयि पञ्चत्वमागते । बह्व्यो हत्या भविष्यन्ति विनाशे मम साम्प्रतम्

Sinabi ni Ṛkṣaśṛṅga: "Walang tunay na tagumpay na darating sa iyo kung ako ay pumanaw at bumalik sa limang elemento. Sapagkat sa aking pagkawasak, maraming pagpatay ang magaganap ngayon din."

Verse 37

जननी मे पिता वृद्धो भ्रातरश्च तपस्विनः । भ्रातृजाया मरिष्यन्ति मयि पञ्चत्वमागते

"Ang aking ina, ang aking matandang ama, ang aking mga kapatid na asetiko, at ang mga asawa ng aking mga kapatid—silang lahat ay mamamatay kapag ako ay pumanaw."

Verse 38

एता हत्या भविष्यन्ति कथं शुद्धिर्भवेत्तव । उपायं कथयिष्यामि तं कर्तुं यदि मन्यसे

"Kung mangyari ang mga pagpatay na ito, paano ka magiging dalisay? Sasabihin ko sa iyo ang isang paraan, kung handa kang gawin ito."

Verse 39

चित्रसेन उवाच । उपायः कथ्यतां मेऽद्य यस्ते मनसि वर्तते । करिष्ये तमहं सर्वं यत्नेनापि महामुने

Sinabi ni Citrasena: "Sabihin mo sa akin ngayon ang paraan na nasa iyong isipan. O dakilang pantas, gagawin ko ang lahat ng ito nang buong sikap."

Verse 40

ऋक्षशृङ्ग उवाच । पृच्छामि त्वां कथं को वा कुतस्त्वमिह चागतः । ब्रह्मक्षत्रविशां मध्ये को भवानुत शूद्रजः

Sinabi ni Ṛkṣaśṛṅga: "Tinatanong kita: sino ka, paano ka naparito, at saan ka nanggaling? Sa mga Brāhmaṇa, Kṣatriya, at Vaiśya, alin ka sa kanila—o ikaw ba ay ipinanganak na Śūdra?"

Verse 41

चित्रसेन उवाच । नाहं शूद्रोऽस्मि भोस्तात न वैश्यो ब्राह्मणो न वा । न चान्त्यजोऽस्मि विप्रेन्द्र क्षत्रियोऽस्मि महामुने

Wika ni Citrasena: “Ginoo, iginagalang na ama—hindi ako śūdra, ni vaiśya, ni brāhmaṇa. Hindi rin ako kabilang sa pinakamababang itinatakwil; O pinakadakila sa mga brāhmaṇa, O dakilang muni, ako’y isang kṣatriya.”

Verse 42

धर्मज्ञश्च कृतज्ञश्च सर्वसत्त्वहिते रतः । अकामात्पातकं जातं कथं शुद्धिर्भविष्यति

“Ako’y nakaaalam ng dharma, marunong tumanaw ng utang-na-loob, at nakatuon sa kapakanan ng lahat ng nilalang. Gayunman, isang kasalanan ang sumibol sa akin nang di sinasadya—paano makakamtan ang paglilinis?”

Verse 43

ऋक्षशृङ्ग उवाच । मां गृहीत्वा आश्रमं गच्छ यत्र तौ पितरौ मम । आवेदयस्व चात्मानं पुत्रघातिनमातुरम्

Wika ni Ṛkṣaśṛṅga: “Isama mo ako at magtungo sa āśrama kung saan naroon ang aking dalawang magulang. Doon, ihayag mo ang iyong sarili—nagdurusa at may sala sa pagpatay sa isang anak—upang maipakita ang landas ng pagpapayapa.”

Verse 44

ते दृष्ट्वा मां करिष्यन्ति कारुण्यं च तवोपरि । उपायं कथयिष्यन्ति येन शान्तिर्भविष्यति

“Pagkakita nila sa akin, tiyak na maaawa sila sa iyo. Sasabihin nila ang paraan kung paano sisibol ang kapayapaan at pag-amo sa iyong kalooban.”

Verse 45

तस्य तद्वचनं श्रुत्वा चित्रसेनो नृपोत्तम । स्कन्धे कृत्वा तु तं विप्रं जगामाश्रमसन्निधौ

Nang marinig ang gayong salita, si Haring Citrasena—pinakamainam sa mga pinuno—ay isinakay sa balikat ang brāhmaṇa at nagtungo sa may tabi ng āśrama.

Verse 46

न शक्नोति यदा वोढुं विश्राम्यति पुनःपुनः । तावत्पश्यति तं विप्रं मूर्छितं विकलेन्द्रियम्

Nang hindi na niya makaya ang bigat at paulit-ulit na nagpapahinga, nakita niya ang brāhmaṇa na nawalan ng malay, nanghihina ang mga pandama.

Verse 47

मुमोच चित्रसेनस्तं छायायां वटभूरुहः । वस्त्रं चतुर्गुणं कृत्वा चक्रे वातं मुहुर्मुहुः

Inilapag ni Citraseṇa siya sa lilim ng punong balete; at tiniklop nang apat na ulit ang kanyang tela, saka siya pinaypayan nang paulit-ulit.

Verse 48

पश्यतस्तस्य राजेन्द्र ऋक्षशृङ्गो महातपाः । पञ्चत्वमगमच्छीघ्रं ध्यानयोगेन योगवित्

O hari, habang siya’y nakatingin, ang dakilang tapasvin na Ṛkṣaśṛṅga—batid ang yoga—ay mabilis na umabot sa ‘kalagayan ng lima’ (kamatayan) sa pamamagitan ng yoga ng pagninilay.

Verse 49

दाहयामास तं विप्रं विधिदृष्टेन कर्मणा । स्नानं कृत्वा स शोकार्तो विललाप मुहुर्मुहुः

Sinunog niya sa libing-apoy ang brāhmaṇa ayon sa mga ritong itinakda ng batas; at matapos maligo, siya’y lugmok sa dalamhati at paulit-ulit na nanaghoy.

Verse 53

। अध्याय

Wakas ng kabanata (adhyāya).