Adhyaya 84
Inilalahad ang Kabanata 84 bilang sinaunang salaysay na inalala ni Mārkaṇḍeya, sa balangkas ng Kailāsa kung saan hinihingi at ipinagkakaloob ang banal na pagtuturo. Matapos mapuksa si Rāvaṇa at ang mga rākṣasa at maibalik ang kaayusan, lumapit si Hanumān sa Kailāsa ngunit pansamantalang hinarang ni Nandī, kaya’t naitanong ang tungkol sa natitirang dungis ng kasalanan sa pagpatay sa rākṣasa at ang pagwawasto nito sa pamamagitan ng itinakdang paglalakbay-dambana. Ipinahayag ni Śiva ang mga ilog na nakapaglilinis at itinuro si Hanumān sa isang natatanging tīrtha sa timog na pampang ng Ilog Revā malapit sa Somanātha; sa pamamagitan ng banal na pagligo at mahigpit na tapas, nawawala ang dilim na kaugnay ng pagpatay. Yumakap si Śiva kay Hanumān, nagkaloob ng biyaya, at itinatag ang lugar bilang Kapitīrtha, na may liṅga na tinawag na Hanūmanteśvara, at ipinahayag ang bisa nito sa pag-alis ng kasalanan, sa śrāddha para sa mga ninuno, at sa pagpaparami ng bunga ng dāna. Pinalawak pa ang saklaw sa pagsasalaysay ng sariling austeridad ni Rāma sa tabi ng Revā (lalo na ang 24 na taon), ang pagtatatag ng mga liṅga nina Rāma at Lakṣmaṇa, at ang paglitaw ni Kumbheśvara (Kalākumbha) sa pamamagitan ng motibong “tubig sa kumbha” kung saan pinagsama ng mga ṛṣi ang tubig mula sa iba’t ibang tīrtha. Sinundan ito ng masusing phalāśruti: mga pakinabang ng Revā-snāna, liṅga-darśana (kabilang ang motibong “pagkakita sa tatlong liṅga”), mga bunga ng śrāddha na nag-aangat sa mga ninuno nang pangmatagalan, at mga tagubilin sa dāna—lalo na ang go-dāna at mahahalagang handog—na sinasabing nananatili ang gantimpala. Sa wakas, hinihikayat ang disiplinadong pagdalaw sa Kumbheśvara at kaugnay na mga liṅga sa paligid ng Jyotiṣmatīpurī, bilang mahalagang himpilan ng paglalakbay-dambana sa banal na mapa ng Revākhaṇḍa.
Shlokas
Verse 1
श्रीमार्कण्डेय उवाच । अत्रैवोदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम् । कैलासे पृच्छते भक्त्या षण्मुखाय शिवोदितम्
Sinabi ni Śrī Mārkaṇḍeya: Dito ko mismo isasalaysay ang isang sinaunang banal na kasaysayan—binigkas ni Śiva—noong sa Kailāsa, may debosyon, ito’y itinanong kay Ṣaṇmukha (Skanda).
Verse 2
ईश्वर उवाच । पूर्वं त्रेतायुगे स्कन्द हतो रामेण रावणः । चतुर्दश तदा कोट्यो निहता ब्रह्मरक्षसाम्
Sinabi ng Panginoon (Śiva): Noong una, sa Tretā Yuga, O Skanda, napatay ni Rāma si Rāvaṇa; at noon din, labing-apat na krore ng mga brahma-rākṣasa ang nalipol.
Verse 3
हतेषु तेषु वै तत्र रक्षणाय दिवौकसाम् । महानन्दस्तदा जातस्त्रिषु लोकेषु पुत्रक
Nang sila’y mapatay doon, upang mapangalagaan ang mga naninirahan sa langit, sumibol noon ang dakilang kagalakan sa tatlong daigdig, mahal kong anak.
Verse 4
ततः सीतां समासाद्य समं वानरपुंगवैः । रामोऽप्ययोध्यामायातो भरतेन कृतोत्सवः । तस्मै समर्पयामास स राज्यं लक्ष्मणाग्रजः
Pagkaraan, nang mabawi si Sītā kasama ng mga pinunong unggoy, si Rāma’y dumating sa Ayodhyā, na ipinagdiwang ni Bharata. Pagdaka’y ipinagkatiwala ng nakatatandang kapatid ni Lakṣmaṇa ang kaharian kay Bharata.
Verse 5
तस्मिन्प्रशासति ततो राज्यं निहतकण्टकम् । कृतकार्योऽथ हनुमान्कैलासमगात्पुरा
Nang siya’y naghahari noon, at nalinis ang kaharian sa mga tinik—mga ligalig at kaaway—si Hanumān, matapos maganap ang kanyang tungkulin, ay nagtungo sa Kailāsa.
Verse 6
ततो नन्दी प्रतीहारो रुद्रांशमपि तं कपिम् । न च संगमयामास रुद्रेणाघौघहारिणा
Pagkaraan nito, si Nandī na bantay-pinto ay hindi pinahintulutan ang kaping iyon—bagaman bahagi siya ni Rudra—na makaharap si Rudra, ang tagapag-alis ng baha ng mga kasalanan.
Verse 7
तेन पृष्टस्तदा नन्दी किं मया पातकं कृतम् । येन रुद्रवपुः पुण्यं न पश्याम्यम्बिकान्वितम्
Nang tanungin siya noon, sinabi: “Anong kasalanan ang nagawa ko, kaya hindi ko namamasdan ang banal na anyo ni Rudra na kasama si Ambikā?”
Verse 8
नन्द्युवाच । त्वयावतरणं चक्रे कपीन्द्रामरहेतुना । तथापि हि कृतं पापमुपभोगेन शाम्यति
Sinabi ni Nandī: “O panginoon ng mga unggoy, ang iyong pagbaba sa daigdig ay tunay na naganap para sa kapakanan ng mga diyos. Gayunman, ang nagawang kasalanan ay napapawi lamang sa pagdanas ng bunga nito.”
Verse 9
हनुमानुवाच । किं मयाकारि तत्पापं नन्दिन्देवार्थकारिणा । राक्षसाश्च हता दुष्टा विप्रयज्ञाङ्गघातिनः
Sinabi ni Hanumān: “O Nandī, anong kasalanan ang nagawa ko, ako na kumilos para sa layunin ng mga diyos? Napatay ang masasamang Rākṣasa—yaong mga sumisira sa mga brāhmaṇa at sa mga sangkap ng paghahandog.”
Verse 10
ततस्तदालापकुतूहली हरो निजांशभाजं कपिमुग्रतेजसम् । उवाच द्वारान्तरदत्तदृष्टिः पुरःस्थितं प्रेक्ष्य कपीश्वरं पुनः
Pagkaraan, si Hara (Śiva), na may pag-uusisang dulot ng gayong pag-uusap, ay muling nagsalita—mula sa loob ng pintuan ay inihagis ang tingin—pagkakita sa makapangyarihan at nag-aalab sa tindi ng liwanag na panginoon ng mga unggoy, na may bahagi ng Kaniyang sariling banal na kapangyarihan, na nakatindig sa harap niya.
Verse 11
ईश्वर उवाच । गङ्गा गया कपे रेवा यमुना च सरस्वती । सर्वपापहरा नद्यस्तासु स्नानं समाचर
Sinabi ni Īśvara (Śiva): “O unggoy, ang Gaṅgā, Gayā, Revā, Yamunā, at Sarasvatī—ang mga ilog na ito’y nag-aalis ng lahat ng kasalanan. Isagawa mo ang banal na pagligo sa kanila.”
Verse 12
नर्मदादक्षिणे कूले तीर्थं परमशोभनम् । सोमनाथसमीपस्थं तत्र त्वं गच्छ वानर
Sa timog na pampang ng Narmadā ay may isang lubhang marilag na tīrtha, na nasa malapit ng Somanātha. Pumaroon ka roon, O Vānara.
Verse 13
तत्र स्नात्वा महापापं गमिष्यति ममाज्ञया । उत्पत्य वेगाद्धनुमाञ्छ्रीरेवादक्षिणे तटे
“Pagkaligo mo roon, ang malaking kasalanan ay lilisan sa aking utos.” At si Hanumān, pagtalon nang ubod-bilis, ay narating ang mapalad na timog na pampang ng Revā.
Verse 14
जगाम सुमहानादस्तपश्चक्रे सुदुष्करम् । तस्य वै तप्यमानस्य रक्षोवधकृतं तमः
May ubod-lakas na dagundong, siya’y nagpatuloy at nagsagawa ng napakahirap na tapas (austeridad). Habang siya’y nagtatapa, ang dilim na nalikha ng pagpatay sa mga Rākṣasa ay nagsimulang mapawi.
Verse 15
विलीनं पार्थ कालेन कियतेशप्रसादतः । ततो देवैः समं देवस्तत्तीर्थमगमद्धरः
O Pārtha, paglipas ng panahon—sa biyaya ni Īśa—naglahong lubos ang dilim. Pagkaraan, si Hara, ang Diyos, ay nagtungo sa yaong tīrtha kasama ng mga diyos.
Verse 16
कपिमालिङ्गयामास वरं तस्मै प्रदत्तवान् । अद्यप्रभृति ते तीर्थं भविष्यति न संशयः
Yakap niya ang unggoy at ipinagkaloob ang isang biyaya: “Mula ngayon, ang tīrthang ito ay magiging iyo—walang pag-aalinlangan.”
Verse 17
कपितीर्थं ततो जातं तस्थौ तत्र स्वयं हरः । हनूमन्तेश्वरो नाम्ना सर्वहत्याहरस्तदा
Mula roon ay sumilang ang banal na tawiran na tinawag na Kapitīrtha. Doon nanahan si Śiva mismo; nakilala siya sa pangalang Hanūmanteśvara, at noon ay naging tagapag-alis maging ng pinakamabibigat na kasalanan.
Verse 18
तत्र तीर्थे तु यः स्नात्वा भक्त्या लिङ्गं प्रपूजयेत् । सर्वपापानि नश्यन्ति हरस्य वचनं यथा
Sinumang maligo sa banal na tīrthang yaon at, nang may debosyon, sumamba sa Śiva-liṅga—ang lahat ng kasalanan ay maglalaho, ayon sa salita ni Hara.
Verse 19
तत्रास्थीनि विलीयन्ते पिण्डदानेऽक्षया गतिः । यत्किंचिद्दीयते तत्र तद्धि कोटिगुणं भवेत्
Doon, maging ang mga buto ay sinasabing natutunaw; at sa pag-aalay ng piṇḍa, nakakamtan ang di-nagmamaliw na kapakanan para sa yumao. Anumang handog na ibigay doon ay nagiging isang milyong ulit ang kabanalan.
Verse 20
हनुमानप्ययोध्यायां रामं द्रष्टुमथागमत् । चकार कुशलप्रश्नं स्वस्वरूपं न्यवेदयत्
Si Hanumān ay dumating din sa Ayodhyā upang masilayan si Rāma. Nag-usisa siya sa kalagayan ng Kanyang kapayapaan, at saka inihayag ang sarili niyang pagkakakilanlan at tunay na anyo.
Verse 21
श्रीराम उवाच । कुर्वतो देवकार्यं ते मम कार्यं च कुर्वतः । ततोऽहमपि पापीयांस्तपस्तप्स्याम्यसंशयम्
Sinabi ni Śrī Rāma: “Habang tinutupad mo ang gawain ng mga deva at isinasakatuparan din ang aking layon, ako nama’y tila lalo pang nabigatan ng kasalanan; kaya tiyak na magsasagawa ako ng mahigpit na tapas.”
Verse 22
तत्रैव दक्षिणे कूले रेवायाः पापहारिणि । चतुर्विंशतिवर्षाणि तपस्तेपेऽथ राघवः
Doon mismo, sa timog na pampang ng Revā na pumapawi ng kasalanan, si Rāghava (Rāma) ay nagsagawa ng tapas sa loob ng dalawampu’t apat na taon.
Verse 23
ज्योतिष्मतीपुरीसंस्थः श्रीरेवास्नानमाचरन् । तस्य शुश्रूषणं चक्रे लक्ष्मणोऽपि तदाज्ञया
Nanirahan siya sa lungsod ng Jyotiṣmatī at palagiang nagsasagawa ng mapalad na paliligo sa Revā. Sa Kanyang utos, si Lakṣmaṇa man ay naglingkod at nag-alaga sa Kanya.
Verse 24
स्थापयामासतुर्लिङ्गे तौ तदा रामलक्ष्मणौ । प्रभावात्सत्यतपसो रेवातीरे महामती । निष्पापतां तदा वीरौ जग्मतू रामलक्ष्मणौ
Noon, itinindig nina Rāma at Lakṣmaṇa ang mga Śiva-liṅga roon. O marunong, sa bisa ng kanilang tapat na tapas sa pampang ng Revā, ang magigiting na magkapatid ay nagkamit ng kalinisang walang kasalanan.
Verse 25
ततस्तदा देवपुरोगमो हरो गतो हि वै पुण्यमुनीश्वरैः सह । आगत्य तीर्थं च वरं ददौ तदा निजां कलां तत्र विमुच्य तीर्थे
Pagkaraan, si Hara (Śiva), na pinangungunahan ng mga diyos at kasama ang mga banal na muni, ay dumating doon. Pagdating, nagkaloob Siya ng biyaya at itinalaga ang pook na yaon bilang dakilang tīrtha, at ibinuhos sa sagradong tawiran ang isang bahagi ng Kaniyang banal na kapangyarihan.
Verse 26
मुनिभिः सर्वतीर्थानां क्षिप्तं कुम्भोदकं भुवि । एकस्थं लिङ्गनामाथ कलाकुम्भस्तथाभवत्
Ibinuhos ng mga muni sa lupa ang tubig na nasa mga banga—tubig na tinipon mula sa lahat ng mga banal na tīrtha. Sa iisang pook na yaon, lumitaw ang isang liṅga na tinawag na “Kalākumbha.”
Verse 27
कुम्भेश्वर इति ख्यातस्तदा देवगणार्चितः । रामोऽपि पूजयामास तल्लिङ्गं देवसेविवतम्
Mula noon, ang Liṅga ay nakilala bilang “Kumbheśvara,” sinasamba ng mga pangkat ng mga diyos; at si Rāma man ay sumamba sa Liṅgang yaon na laging pinaglilingkuran at inaalalayan ng mga Deva.
Verse 28
ततो वरं ददौ देवो रामकीर्त्यभिवृद्धये । चतुर्विंशतिमे वर्षे रामो निष्पापतां गतः
Pagkatapos, nagkaloob ang Panginoon ng isang biyaya upang lalo pang lumaganap ang karangalan ni Rāma; at sa ikadalawampu’t apat na taon, si Rāma ay umabot sa kalagayang walang kasalanan.
Verse 29
यदा कन्यागतः पङ्गुर्गुरुणा सहितो भवेत् । तदेव देवयात्रेयमिति देवा जगुर्मुदा
“Kapag si Bṛhaspati (ang ‘pilay’) ay pumasok sa Kanyā (Virgo) at kasama ang Guro, yaon mismo ang panahon ng banal na paglalakbay”—ganito ang masayang awit ng mga diyos.
Verse 30
यथा गोदावरीतीर्थे सर्वतीर्थफलं भवेत् । तथात्र रेवास्नानेन लिङ्गानां दर्शनैर्न्ःणाम्
Kung paanong sa tīrtha ng Godāvarī natatamo ang bunga ng lahat ng banal na pook, gayon din dito: sa pagligo sa Revā (Narmadā) at sa pagtanaw sa mga Liṅga, nakakamit ng mga tao ang gayunding kabanalan.
Verse 31
करिष्यन्त्यत्र ये श्राद्धं पित्ःणां नर्मदातटे । कुम्भेश्वरसमीपस्थास्तत्फलं शृणु षण्मुख
Yaong magsasagawa rito ng śrāddha para sa mga Pitṛ sa pampang ng Narmadā, na nananatili malapit kay Kumbheśvara—pakinggan, O Ṣaṇmukha, ang bungang kanilang matatamo.
Verse 32
यावन्तो रोमकूपाः स्युः शरीरे सर्वदेहिनाम् । तावद्वर्षप्रमाणेन पित्ःणामक्षया गतिः
Kung gaano karami ang mga butas ng balahibo sa katawan ng bawat nilalang, sa gayong bilang ng mga taon nagkakamit ang mga Pitṛ ng di-nauubos na pag-unlad at kapakinabangan.
Verse 33
पृथिव्यां देवताः सर्वाः सर्वतीर्थानि यानि तु । लभन्ते तत्फलं मर्त्या लिङ्गत्रयविलोकनात्
Sa lupa, ang lahat ng mga diyos at ang lahat ng umiiral na banal na tīrtha—ang kanilang buong bunga ay natatamo ng mga mortal sa pagtanaw lamang sa tatlong Liṅga.
Verse 34
अपुत्रो लभते पुत्रं निर्धनो धनमाप्नुयात् । सरोगो मुच्यते रोगान्नात्र कार्या विचारणा
Ang walang anak ay magkakamit ng anak, ang dukha ay makatatamo ng yaman, at ang maysakit ay mapapalaya sa karamdaman—dito’y wala nang dapat pag-alinlangan o pag-isipan pa.
Verse 35
सिंहराशिं गते जीवे यत्स्याद्गोदावरीफलम् । तद्द्वादशगुणं स्कन्द कुम्भेश्वरसमीपतः
Kapag pumasok si Guru (Jupiter) sa tanda ng Simha (Leo), ang anumang kabanalan na makakamtan sa Godāvarī—O Skanda—sa piling ng Kumbheśvara ay nagiging labindalawang ulit.
Verse 36
ये जानन्ति न पश्यन्ति कुम्भशम्भुमुमापतिम् । नर्मदादक्षिणे कूले तेषां जन्म निरर्थकम्
Yaong nakaaalam kay Kumbhaśambhu, ang Panginoon ni Umā, ngunit hindi Siya tinitingnan sa timog na pampang ng Narmadā—walang saysay ang kanilang kapanganakan.
Verse 37
यथा गोदावरीयात्रा कर्तव्या मुनिशासनात् । चतुर्विंशतिमे वर्षे तथेयं देवभाषितम्
Kung paanong ang paglalakbay-pananampalataya sa Godāvarī ay dapat gawin ayon sa utos ng mga muni, gayon din ang pagtalimang ito—wika ng mga diyos—na isasagawa sa ika-dalawampu’t apat na taon.
Verse 38
यावच्चन्द्रश्च सूर्यश्च यावद्वै दिवि तारकः । तावत्तदक्षयं दानं रेवाकुम्भेश्वरान्तिके
Hangga’t nananatili ang buwan at ang araw, at hangga’t may mga bituin sa langit, gayon katagal nagiging di-nasisira ang kawanggawa kapag inialay sa piling ng Revā–Kumbheśvara.
Verse 39
महादानानि देयानि तत्र लौकैर्विचक्षणैः । गोदानमत्र शंसन्ति सौवर्णं राजतं तथा
Doon, ang mga taong may pag-unawa ay dapat maghandog ng mga dakilang kaloob. Sa pook na yaon, lalo nilang pinupuri ang pag-aalay ng baka, gayundin ang handog na ginto at pilak.
Verse 40
यस्याः स्मरणमात्रेण नश्यते पापसञ्चयः । स्नानेन किं पुनः स्कन्द ब्रह्महत्यां व्यपोहति
Sa banal na Revā na yaon—sa pag-alaala lamang ay naglalaho ang naipong kasalanan. Gaano pa kaya, O Skanda, ang pagligo sa kanya na naghuhugas maging ng kasalanang pagpatay sa Brahmana?
Verse 41
तत्र तीर्थे तु यः स्नात्वा श्राद्धं कुर्याद्युधिष्ठिर । एकोत्तरं कुलशतमुद्धरेच्छिवशासनात्
Sa banal na tawiran na yaon, sinumang maligo at saka magsagawa ng śrāddha, O Yudhiṣṭhira, ay magliligtas ng sandaang salinlahi at isa ng kanyang angkan—ayon sa kautusan ni Śiva.
Verse 42
यानि कानि च तीर्थानि चासमुद्रसरांसि च । शिवलिङ्गार्चनस्येह कलां नार्हन्ति षोडशीम्
Anumang mga tīrtha man ang naroon, at anumang mga lawa at tubig—maging hanggang sa dagat—hindi man lamang umaabot sa ikalabing-anim na bahagi ng biyayang naririto sa pagsamba sa liṅga ni Śiva.
Verse 43
एवं देवा वरं दत्त्वा हरीश्वरपुरोगमाः । स्वस्थानमगमन् पूर्वं मुक्त्वा तन्नाम चोत्तमम्
Sa gayon, ang mga diyos—na pinangungunahan ni Harīśvara—pagkaloob ng biyaya, ay nagbalik sa kani-kanilang tahanan; at una nilang ipinahayag ang dakilang pangalan ng tīrtha na yaon.
Verse 44
तीर्थस्यास्य वरं दत्त्वा स रामो लक्ष्मणाग्रजः । अयोध्यां प्रविवेशासौ निष्पापो नर्मदाजलात्
Pagkaloob ng biyaya sa banal na tīrtha na ito, si Rāma—ang nakatatandang kapatid ni Lakṣmaṇa—ay pumasok sa Ayodhyā, nilinis sa kasalanan sa pamamagitan ng tubig ng Narmadā.
Verse 45
सौवर्णीं च ततः कृत्वा सीतां यज्ञं चकार सः । अनुमन्त्र्य मुनींल्लोकान्देवताश्च निजं कुलम्
Pagkaraan, matapos likhain ang isang gintong Sītā, siya’y nagsagawa ng isang yajña, matapos anyayahan nang wasto ang mga muni, ang mga tao, ang mga diyos, at ang sarili niyang angkan.
Verse 46
पुरा त्रेतायुगे जातं तत्तीर्थं स्कन्दनामकम् । नियमेन ततो लोकैः कर्तव्यं लिङ्गदर्शनम्
Noong unang panahon, sa Tretā Yuga, sumibol ang banal na tīrtha na iyon na tinawag na “Skanda.” Kaya’t ang mga tao, sa wastong disiplina, ay dapat magsagawa ng darśana ng liṅga roon.
Verse 47
तावत्पापानि देहेषु महापातकजान्यपि । यावन्न प्रेक्षते जन्तुस्तत्तीर्थं देवसेवितम्
Nanatili sa katawan ng mga nilalang ang mga kasalanan—kahit yaong mula sa mabibigat na paglabag—hangga’t hindi nila natatanaw ang banal na tīrtha na yaon, na pinaglilingkuran at pinararangalan ng mga diyos.
Verse 48
ते धन्यास्ते महात्मानस्तेषां जन्म सुजीवितम् । ज्योतिष्मतीपुरीसंस्थं ये द्रक्ष्यन्ति हरं परम्
Mapalad sila, yaong mga dakilang-loob; ang kanilang kapanganakan ay tunay na napakinabangan—yaong makakakita sa Kataas-taasang Hara na nananahan sa lungsod ng Jyotiṣmatī.
Verse 49
तस्मान्मोहं परित्यज्य जनैर्गन्तव्यमादरात् । तीर्थाशेषफलावाप्त्यै तीर्थं कुम्भेश्वराह्वयम्
Kaya, talikdan ang pagkalito, ang mga tao’y dapat magtungo nang may paggalang sa tīrtha na tinatawag na Kumbheśvara, upang makamtan ang ganap na bunga ng lahat ng mga tīrtha.
Verse 50
मार्कण्डेय उवाच । श्रुत्वेति शम्भुवचसा स षडाननोऽथ नत्वा पितुः पदयुगाम्बुजमादरेण । सम्प्राप्य दक्षिणतटं गिरिशस्रवन्त्याः कीशाग्र्यरामकलशाख्यशिवान् ददर्श
Sinabi ni Mārkaṇḍeya: Nang marinig niya ang mga salita ni Śambhu, ang May-anim na Mukha ay yumukod nang may debosyon sa kambal na paang-lotong ng kanyang ama. Pagdating sa timog na pampang ng ilog na tinatawag na Giriśasravantī, nasilayan niya ang mga Śiva na kilala bilang Kīśāgrya, Rāma, at Kalaśa.
Verse 84
। अध्याय
Kabanata (palatandaan ng kabanata).