Adhyaya 155

Verse 1

। श्रीमार्कण्डेय उवाच । अतः परं प्रवक्ष्यामि सर्वतीर्थादनुत्तमम् । उत्तरे नर्मदाकूले शुक्लतीर्थं युधिष्ठिर

Sinabi ni Śrī Mārkaṇḍeya: Ngayon ay ipahahayag ko ang walang kapantay sa lahat ng mga tīrtha—ang Śukla-tīrtha, sa hilagang pampang ng Narmadā, O Yudhiṣṭhira.

Verse 2

तस्य तीर्थस्य चान्यानि पुण्यत्वाच्छुभदर्शनात् । पृथिव्यां सर्वतीर्थानि कलां नार्हन्ति षोडशीम्

Dahil sa kabanalan ng tīrtha na yaon at sa mapalad na pagtanaw dito, ang lahat ng iba pang tīrtha sa daigdig ay hindi man lamang makapapantay sa ikalabing-anim na bahagi ng kanyang kaluwalhatian.

Verse 3

युधिष्ठिर उवाच । तस्य तीर्थस्य माहात्म्यं श्रोतुमिच्छामि तत्त्वतः । भ्रातृभिः सहितः सर्वैस्तथान्यैर्द्विजसत्तमैः

Si Yudhiṣṭhira ay nagsabi: Nais kong marinig nang ganap at ayon sa katotohanan ang dakilang kapangyarihan ng tīrtha na yaon—kasama ang lahat kong mga kapatid at ang iba pang pinakadakilang mga brāhmaṇa.

Verse 4

श्रीमार्कण्डेय उवाच । शुक्लतीर्थस्य चोत्पत्तिमाकर्णय नरेश्वर । यस्य संदर्शनादेव ब्रह्महत्या प्रलीयते

Si Śrī Mārkaṇḍeya ay nagsabi: O hari, pakinggan mo ang pinagmulan ng Śukla-tīrtha; sa pagtanaw pa lamang dito, nalulusaw maging ang kasalanan ng pagpatay sa brāhmaṇa.

Verse 5

नर्मदा सरितां श्रेष्ठा सर्वपापप्रणाशिनी । यच्च बाल्यं कृतं पापं दर्शनादेव नश्यति

Ang Narmadā ang pinakadakila sa mga ilog, tagapaglipol ng lahat ng kasalanan; at maging ang pagkakasalang nagawa sa pagkabata ay napapawi sa pagtanaw pa lamang sa kanya.

Verse 6

मोक्षदानि न सर्वत्र शुक्लतीर्थमृते नृप । शुक्लतीर्थस्य माहात्म्यं पुराणे यच्छ्रुतं मया

O hari, hindi sa lahat ng dako matatagpuan ang mga tīrthang nagbibigay ng mokṣa—maliban sa Śukla-tīrtha. Ang kadakilaan ng Śukla-tīrtha ay yaong aking narinig sa mga Purāṇa.

Verse 7

समागमे मुनीनां तु देवानां हि तथैव च । कथितं देवदेवेन शितिकण्ठेन भारत । कैलासे पर्वतश्रेष्ठे तत्ते संकथयाम्यहम्

Sa pagtitipon ng mga muni, at gayundin ng mga deva, ito’y winika ng Diyos ng mga diyos, si Śitikaṇṭha (Śiva), O Bhārata, sa Kailāsa, ang pinakadakilang bundok. Ang salaysay na iyon ay isasalaysay ko ngayon sa iyo.

Verse 8

पुरा कृतयुगस्यादौ तोषितुं गिरिजापतिम् । तपश्चचार विपुलं विष्णुर्वर्षसहस्रकम् । वायुभक्षो निराहारः शुक्लतीर्थे व्यवस्थितः

Noong unang panahon, sa pasimula ng Kṛta Yuga, upang bigyang-lugod ang Panginoon ni Girijā (Śiva), nagsagawa si Viṣṇu ng napakalaking tapas sa loob ng isang libong taon. Hangin lamang ang kanyang ikinabubuhay, ganap na nag-aayuno, nanatili siyang matatag sa Śukla-tīrtha.

Verse 9

ततः प्रत्यक्षतामागाद्देवदेवो महेश्वरः । प्रादुर्भूतस्तु सहसा तत्र तीर्थे नराधिप

Pagkaraan nito, ang Diyos ng mga diyos, si Maheśvara, ay naging hayagang nahayag; bigla siyang lumitaw doon sa tīrtha, O pinuno ng mga tao.

Verse 10

क्रोशद्वयमिदं चक्रे भुक्तिमुक्तिप्रदायकम् । तस्मिंस्तीर्थे नरः स्नात्वा मुच्यते सर्वकिल्बिषैः

Ginawa niya ang pook na ito, na may lawak na dalawang krośa, na tagapagkaloob ng kapwa bhukti at mukti. Sa pagligo sa tīrtha na iyon, ang tao’y napapalaya sa lahat ng kasalanan.

Verse 11

गङ्गा कनखले पुण्या कुरुक्षेत्रे सरस्वती । ग्रामे वा यदि वारण्ये पुण्या सर्वत्र नर्मदा

Ang Gaṅgā ay banal sa Kanakhala; ang Sarasvatī ay banal sa Kurukṣetra. Ngunit ang Narmadā ay banal sa lahat ng dako—sa nayon man o sa gubat.

Verse 12

सर्वौषधीनामशनं प्रधानं सर्वेषु पेयेषु जलं प्रधानम् । निद्रा सुखानां प्रमदा रतीनां सर्वेषु गात्रेषु शिरः प्रधानम्

Sa lahat ng mga gamot, ang pagkain ang pinakapangunahin; sa lahat ng inumin, ang tubig ang pinakapangunahin. Sa mga kaligayahan, ang pagtulog ang pinakapangunahin; sa mga ligaya ng pag-ibig, ang minamahal na babae ang pinakapangunahin. Sa lahat ng mga sangkap ng katawan, ang ulo ang pinakapangunahin.

Verse 13

स्नातस्यापि यथा पुण्यं ललाटं नृपसत्तम । शुक्लतीर्थं तथा पुण्यं नर्मदायां युधिष्ठिर

O pinakadakila sa mga hari, kung paanong ang noo ay itinuturing na lubhang mapalad kahit sa taong nakapaligo na, gayon din ang Śukla-tīrtha ay lubhang banal sa Narmadā, O Yudhiṣṭhira.

Verse 14

सरितां च यथा गङ्गा देवतानां जनार्दनः । शुक्लतीर्थं तथा पुण्यं नर्मदायां व्यवस्थितम्

Kung paanong sa mga ilog ang Gaṅgā ang pinakapangunahin, at sa mga diyos si Janārdana ang pinakapangunahin, gayon din ang Śukla-tīrtha—na nananahan sa Narmadā—ay sukdulang banal.

Verse 15

चतुष्पदानां सुरभिर्वर्णानां ब्राह्मणो यथा । प्रधानं सर्वतीर्थानां शुक्लतीर्थं तथा नृप

O Hari, kung paanong sa mga nilalang na may apat na paa si Surabhī ang pinakapangunahin, at sa mga varṇa ang Brāhmaṇa ang pinakapangunahin, gayon din ang Śukla-tīrtha ang pinakapangunahin sa lahat ng mga banal na tawiran.

Verse 16

ग्रहाणां तु यथादित्यो नक्षत्राणां यथा शशी । शिरो वा सर्वगात्राणां धर्माणां सत्यमिष्यते

Kung paanong sa mga graha ang Araw ang pinakapuno, at sa mga bituin ang Buwan ang pinakapuno, at kung paanong sa lahat ng sangkap ng katawan ang ulo ang pinakapangunahin—gayon din ang katotohanan ang kinikilalang pinakapangunahin sa lahat ng mga dharma.

Verse 17

तथैव पार्थ तीर्थानां शुक्लतीर्थमनुत्तमम् । दुर्विज्ञेयो यथा लोके परमात्मा सनातनः

Gayon din, O anak ni Pṛthā, sa mga tīrtha ang Śuklatīrtha ang walang kapantay; ngunit mahirap itong makilala, gaya ng walang-hanggang Kataas-taasang Sarili na mahirap maunawaan sa mundong ito.

Verse 18

सुसूक्ष्मत्वादनिर्देश्यः शुक्लतीर्थं तथा नृप । मन्दप्रज्ञत्वमापन्ने महामोहसमन्वितः

Gayon din, O Hari, ang Śuklatīrtha ay di madaling ituro dahil sa sukdulang kasinupan; ang nahulog sa mapurol na pag-unawa, nilalamon ng dakilang pagkalito, ay hindi ito nahahawakan sa isip.

Verse 19

शुक्लतीर्थं ना जानाति नर्मदातटसंस्थितम् । बहुनात्र किमुक्तेन धर्मपुत्र पुनः पुनः

Hindi niya nakikilala ang Śuklatīrtha na nasa pampang ng Narmadā. Ano pa ang saysay ng marami pang salita rito, O Dharmaputra, paulit-ulit?

Verse 20

शुक्लतीर्थं महापुण्यं सम्प्राप्तं कल्मषक्षयात् । योऽत्र दत्ते शुचिर्भूत्वा एकं रेवाजलाञ्जलिम्

Ang Śuklatīrtha ay dakilang banal na pook, lubhang mapagkaloob ng puṇya at pumupuksa ng kasalanan. Sinumang dito, matapos magpakadalisay, ay maghandog kahit isang añjali ng tubig ng Revā (Narmadā)—

Verse 21

कल्पकोटिसहस्राणि पितरस्तेन तर्पिताः

Sa gawang iyon, ang mga ninuno ay natutugunan at napapawi ang uhaw sa loob ng libu-libong krore ng mga kalpa.

Verse 22

एकः पुत्रो धरापृष्ठे पित्ःणामार्तिनाशनः । चाणक्यो नाम राजाभूच्छुक्लतीर्थं च वेद सः

Sa ibabaw ng daigdig ay may isang anak na pumawi sa dalamhati ng mga ninuno. Isang haring nagngangalang Cāṇakya ang lumitaw—at siya nga ang nakakikilala sa Śuklatīrtha.

Verse 23

युधिष्ठिर उवाच । कोऽसौ द्विजवरश्रेष्ठ चाणक्यो नाम नामतः । शुक्लतीर्थस्य यो वेत्ता नान्यो वेत्ता हि कश्चन

Sinabi ni Yudhiṣṭhira: O pinakadakila sa mga mararangal na Brāhmaṇa, sino yaong tinatawag na Cāṇakya—ang nakakakilala sa Śuklatīrtha, at wala nang iba pang sinasabing nakaaalam nito?

Verse 24

केनोपायेन तत्तीर्थं तेन ज्ञातं धरातले । तदहं श्रोतुमिच्छामि परं कौतूहलं हि मे

Sa anong paraan natuklasan sa lupa ang banal na tawiran (tīrtha) na iyon, at sino ang nakatuklas? Nais kong marinig, sapagkat napakalaki ng aking pananabik.

Verse 25

श्रीमार्कण्डेय उवाच । इक्ष्वाकुप्रभवो राजा नप्ता शुद्धोदनस्य च । चाणक्यो नाम राजर्षिर्बुभुजे पृथिवीमिमाम्

Sinabi ni Śrī Mārkaṇḍeya: “May isang haring isinilang sa angkan ni Ikṣvāku, apo ni Śuddhodana. Ang maharlikang ṛṣi na iyon, na nagngangalang Cāṇakya, ang namuno sa daigdig na ito.”

Verse 26

विक्रान्तो मतिमाञ्छूरः सर्वलोकैरवञ्चितः । वञ्चितः सहसा धूर्तवायसाभ्यां नृपोत्तमः

Matapang, matalino, at bayani—hindi nadadaya ng sinuman—ngunit ang pinakadakilang hari ay biglang nalinlang ng dalawang tusong uwak.

Verse 27

युधिष्ठिर उवाच । कथं स वञ्चितो राजा वायसाभ्यां कुतोऽथवा । पुरा येन प्रतिज्ञातं धीगर्भेण महात्मना

Sinabi ni Yudhiṣṭhira: “Paano nadaya ang haring iyon ng dalawang uwak—at saan sila nagmula? At paano nangyari na noong unang panahon ay may pangakong binitiwan ng dakilang-loob na si Dhīgarbha?”

Verse 28

न जीवे वञ्चितोऽन्येन प्राणांस्त्यक्ष्ये न संशयः । एतन्मे वद विप्रेन्द्र परं कौतूहलं मम

“Hindi ako mabubuhay kung ako’y madadaya ng iba; isusuko ko ang aking buhay—walang alinlangan. Ipagpaliwanag mo ito sa akin, O pinakadakila sa mga brāhmaṇa; labis ang aking pananabik na malaman.”

Verse 29

श्रीमार्कण्डेय उवाच । आत्मानं वञ्चितं ज्ञात्वा तदा संगृह्य वायसौ । प्रेषयामास तीव्रेण दण्डेन यमसादनम्

Sinabi ni Śrī Mārkaṇḍeya: “Nang matanto niyang siya’y nadaya, sinunggaban niya ang dalawang uwak at, sa mabagsik na parusa, ipinadala sila sa tahanan ni Yama—sa kamatayan.”

Verse 30

वायसावूचतुः । सुन्दोपसुन्दयोः पुत्रावावां काकत्वमागतौ । मा वधीस्त्वं महाभाग कस्मिंश्चित्कारणान्तरे

Nagsalita ang dalawang uwak: “Kami ang mga anak nina Sunda at Upasunda, at napasailalim sa anyong-uwak. Huwag mo kaming patayin, O mapalad na hari—may isang tiyak na dahilan sa likod nito.”

Verse 31

तावावां कृतसंकल्पौ त्वया कोपेन मानद । निरस्तावनिरस्तौ वा यास्यावः परमां गतिम्

“Kaming dalawa’y nakatali sa itinakdang panata. Sa iyong poot, O tagapagbigay-galang, itaboy man kami o hindi, mararating pa rin namin ang pinakamataas na hantungan.”

Verse 32

तदादेशय राजेन्द्र कृत्वा तव महत्प्रियम् । मुक्तशापौ भविष्यावो ब्रह्मणो वचनं तथा

Kaya, O panginoon ng mga hari, iutos mo sa amin—pagkaraang makagawa ng bagay na lubhang ikalulugod mo. Sa gayon, mapapalaya kami sa sumpa; gayon ang salita ni Brahmā.

Verse 33

तच्छ्रुत्वा काकवचनं चाणक्यो नृपसत्तमः । नाहं जीवे विदित्वैवं वञ्चितः केन कर्हिचित्

Nang marinig ang salita ng mga uwak, si Cāṇakya—pinakamainam sa mga hari—ay nag-isip: “Sa pagkaalam nito, hindi na ako mabubuhay pa, na nadaya ng sinuman kailanman.”

Verse 34

तस्मात्तीर्थं विजानीतं यमस्य सदने द्विजौ । प्रेषयामि यथान्यायं श्रुत्वा तत्कथयिष्यथः

“Kaya, O dalawang Brāhmaṇa, kilalanin ninyo ito bilang isang banal na tawiran kahit sa tahanan ni Yama. Ipadadala ko kayo roon ayon sa nararapat; pagkarinig at pagkakita, isasalaysay ninyo.”

Verse 35

तेनैव मुक्तौ तौ काकौ स्रक्चन्दनविभूषितौ । शीघ्रगौ प्रेषयामास यमस्य सदनं प्रति

Sa mismong gawaing iyon, napalaya ang dalawang uwak, pinalamutian ng mga kuwintas ng bulaklak at pahid ng sandal. Mabilis ang lipad, sila’y ipinadala niya patungo sa tahanan ni Yama.

Verse 36

राजोवाच । तत्र धर्मपुरं गत्वा विचरन्तावितस्ततः । यदि पृच्छति धर्मात्मा यमः संयमनो महान्

Sinabi ng Hari: “Pagdating ninyo roon sa Lungsod ng Dharma, maglibot kayo rito at doon. Kung sakaling tanungin kayo ni Yama, ang matuwid na dakilang Tagapigil…”

Verse 37

कुतो वामागतं ब्रूतं केन वा भूषितावुभौ । मदीया भारती तस्य कथनीया ह्यशङ्कितम्

“Sabihin ninyo sa kanya kung saang pook kayo nagmula, at kung sino ang naggayak sa inyong dalawa. At ang aking mga salita ay iparating sa kanya—nang walang pag-aatubili.”

Verse 38

इक्ष्वाकुसंभवो राजा चाणक्यो नाम धार्मिकः । द्वादशाहे मृतस्यास्य तर्पितावशनादिना

“May isang matuwid na hari na nagngangalang Cāṇakya, mula sa angkan ni Ikṣvāku; sa labindalawang-araw na ritwal para sa yumao, kami’y kanyang pinasiyahan sa pagkain at iba pa.”

Verse 39

तच्छ्रुत्वा वचनं राज्ञो गतौ तौ यमसादनम् । क्रीडितौ प्राङ्गणे तस्य स्रक्चन्दनविभूषितौ । धर्मराजेन तौ दृष्टौ पृष्टौ धृष्टौ च वायसौ

Nang marinig ang salita ng hari, ang dalawa’y nagtungo sa tahanan ni Yama. Nakapalamuti ng mga kuwintas ng bulaklak at sandal, sila’y naglaro sa looban. Nakita sila ni Dharmarāja—ang matatapang na uwak—at sila’y tinanong.

Verse 40

यम उवाच । कुतः स्थानात्समायातौ केन वा भूषितावुभौ । वृत्तं वै कथ्यतामेतद्वायसावविशङ्कया

Sinabi ni Yama: “Mula saang pook kayo nagmula, at sino ang naggayak sa inyong dalawa? Isalaysay ninyo ang buong pangyayari, O mga uwak, nang walang takot o pag-aalinlangan.”

Verse 41

काकावूचतुः । इक्ष्वाकुसम्भवो राजा चाणक्यो नाम धार्मिकः । द्वादशाहे मृतस्यास्य तर्पितावशनादिभिः

Sumagot ang dalawang uwak: “May isang matuwid na hari na nagngangalang Cāṇakya, mula sa angkan ni Ikṣvāku; sa labindalawang-araw na pagtalima para sa yumao, kami’y kanyang pinasiyahan sa pagkain at iba pang handog.”

Verse 42

तयोस्तद्वचनं श्रुत्वा सदा वैवस्वतो यमः । चित्रगुप्तं कलिं कालं वीक्ष्यतामिदमब्रवीत्

Nang marinig ang kanilang pahayag, si Yamang Vaivasvata ay tumingin kina Citragupta, Kali, at Kāla, at nagsalita ng ganitong mga salita.

Verse 43

अण्डजस्वेदजातीनां भूतानां सचराचरे । विहितं लोककर्त्ःणां सान्निध्यं ब्रह्मणा मम

“Sa mga nilalang na ipinanganak sa itlog at sa pawis—sa lahat ng gumagalaw at di-gumagalaw—itinakda ng Lumikha ng mga daigdig, si Brahmā, ang aking pagkanaroon bilang tagapag-ayos.”

Verse 44

गतः कुत्र दुराचारश्चाणक्यो नामतस्त्विह । अन्विष्यतां पुराणेषु त्वितिहासेषु या गतिः

“Saan naparoon ang masamang asal na iyon—na dito’y tinatawag sa pangalang Cāṇakya? Hanapin sa mga Purāṇa at sa mga Itihāsa kung anong kapalaran ang sumapit sa kanya.”

Verse 45

ततस्तैर्धर्मपालैस्तु धर्मराजप्रचोदितैः । निरीक्षिता पुराणोक्ता कर्मजा गतिरागतिः

Pagkaraan, ang mga tagapagbantay ng dharma, na hinimok ni Dharmarāja (Yama), ay siniyasat ang landas ng pag-alis at pagbabalik na ipinahayag sa Purāṇa—ang kapalarang bunga ng sariling gawa.

Verse 46

ततः प्रोवाच वचनं धर्मो धर्मभृतां वरः । शृण्वतां धर्मपालानां मेघगम्भीरया गिरा

Pagkatapos, si Dharma—ang pinakadakila sa mga tagapagdala ng katuwiran—ay nagsalita sa mga nakikinig na dharmapāla, sa tinig na lalim ay gaya ng kulog sa ulap.

Verse 47

शुक्लतीर्थे मृतानां तु नर्मदाविमले जले । अण्डजस्वेदजातीनां न गतिर्मम सन्निधौ

Ngunit yaong mga namamatay sa Śukla Tīrtha—sa dalisay na tubig ng Narmadā—ay walang pagpasok sa aking kaharian, maging ang mga nilikhang isinilang sa itlog o sa pawis.

Verse 48

तत्तीर्थं धार्मिकं लोके ब्रह्मविष्णुमहेश्वरैः । निर्मितं परया भक्त्या लोकानां हितकाम्यया

Ang tīrthang iyon ay bantog sa daigdig bilang luklukan ng dharma—nilalang nina Brahmā, Viṣṇu, at Maheśvara sa sukdulang debosyon, na nagnanais ng kapakanan ng lahat ng nilalang.

Verse 49

पापोपपातकैर्युक्ता ये नरा नर्मदाजले । शुक्लतीर्थे मृताः शुद्धा न ते मद्विषयाः क्वचित्

Kahit ang mga taong pasan ang kasalanan at maliliit na paglabag—kung mamatay sila sa Śukla Tīrtha sa tubig ng Narmadā—nagiging dalisay; kailanma’y hindi sila nasasaklaw ng aking kapangyarihan.

Verse 50

एतच्छ्रुत्वा तु वचनं तौ काकौ यमभाषितम् । आगतौ शीघ्रगौ पार्थ दृष्ट्वा यमपुरं महत्

Nang marinig ang mga salitang iyon na sinabi ni Yama, ang dalawang uwak—mabilis lumipad—ay nagbalik, O Pārtha, matapos masilayan ang dakilang lungsod ni Yama.

Verse 51

पृष्टौ तौ प्रणतौ राज्ञा यथावृत्तं यथाश्रुतम् । कथयामासतुः पार्थ दानवौ काकतां गतौ

Tinanong ng hari, ang dalawa’y yumukod at isinalaysay nang wasto ang nangyari at ang narinig, O Pārtha—ang dalawang dānava na nag-anyong mga uwak.

Verse 52

अस्मात्स्थानाद्गतावावां यमस्य पुरमुत्तमम् । पृथिव्या दक्षिणे भागे ह्यतीत्य बहुयोनिजम्

Mula sa pook na ito, kami’y lumisan patungo sa marangal na lungsod ni Yama; nilampasan ang maraming dako ng sari-saring kapanganakan, tungo sa timog na bahagi ng daigdig.

Verse 53

तत्पुरं कामगं दिव्यं स्वर्णप्राकारतोरणम् । अनेकगृहसम्बाधं मणिकाञ्चनभूषितम्

Ang lungsod na yaon ay banal at kahanga-hanga, lumilitaw ayon sa kalooban; ang mga pader at tarangkahan ay ginto, siksik sa di-mabilang na tahanan, at pinalamutian ng mga hiyas at kumikislap na ginto.

Verse 54

चतुष्पथैश्चत्वरैश्च घण्टामार्गोपशोभितम् । उद्यानवनसंछन्नं पद्मिनीखण्डमन्दितम्

Pinaganda ng mga sangandaan na apat ang daan at maluluwang na liwasan, at ng mga lansangang may mga kampana; natatabingan ng mga hardin at kakahuyan, at pinalalamutian ng mga pangkat ng mga lawa ng lotus.

Verse 55

हंससारससंघुष्टं कोकिलाकुलसंकुलम् । सिंहव्याघ्रगजाकीर्णमृक्षवानरसेवितम्

Umaalingawngaw sa huni ng mga gansa at tagak, at siksik sa mga kawan ng kukuko; punô ng mga leon, tigre, at elepante, at dinadalaw ng mga oso at mga unggoy.

Verse 56

नरनारीसमाकीर्णं नित्योत्सवविभूषितम् । शंखदुन्दुभिर्निर्घोषैर्वीणावेणुनिनादितम्

Siksik sa mga lalaki at babae, at pinalalamutian ng mga pagdiriwang na wari’y walang humpay; umaalingawngaw sa pag-ugong ng mga kabibe at tambol, at tumutunog sa musika ng vīṇā at plauta.

Verse 57

यममार्गेऽपि विहितं स्वर्गलोकमिवापरम् । गतौ तत्र पुनश्चान्यैर्यमदूतैर्यमाज्ञया

Kahit sa landas ni Yama, ito’y itinakda na wari’y isa pang langit. Pagdating nila roon muli, sa utos ni Yama, nagpatuloy sila kasama ng iba pang mga sugo ni Yama.

Verse 58

विदितौ प्रेषितौ तत्र यत्र देवो जगत्प्रभुः । प्राणस्य भीत्या दृष्टोऽसौ सिंहासनगतः प्रभुः

Nakilala sila at ipinadala roon, sa kinaroroonan ng Diyos, ang Panginoon ng sanlibutan. Siya’y nakita—nakapanghihilakbot hanggang sa hininga ng buhay—nakaupo sa kaniyang trono, ang Panginoon.

Verse 59

महाकायो महाजङ्घो महास्कन्धो महोदरः । महावक्षा महाबाहुर्महावक्त्रेक्षणो महान्

Malaki ang katawan, malalakas ang mga binti, malapad ang mga balikat, at dambuhala ang tiyan; maluwang ang dibdib at makapangyarihan ang mga bisig—dakila, may napakalaking mukha at matang nangingibabaw.

Verse 60

महामहिषमारूढो महामुकुटभूषितः । तत्रान्यश्च कलिः कालश्चित्रगुप्तो महामतिः

Nakabayo sa dambuhalang kalabaw at pinalamutian ng napakataas na korona. Naroon din ang iba—si Kali at si Kāla—at si Citragupta, ang lubhang marunong.

Verse 61

समागतौ तदा दृष्टौ मध्ये ज्वलितपावकौ । पुण्यपापानि जन्तूनां श्रुतिस्मृत्यर्थपारगौ

Nang magkagayon, may dalawang nakita roon na dumating, nakatayo sa gitna ng naglalagablab na apoy—yaong kumikilala sa kabutihan at kasalanan ng mga nilalang, ganap na bihasa sa diwa ng Śruti at Smṛti.

Verse 62

विचारयन्तौ सततं तिष्ठाते तौ दिवानिशम् । ततो ह्यावां प्रणामान्ते यमेन यममूर्तिना

Walang patid na nagbubulay-bulay, nanatili roon ang dalawa, araw at gabi. Pagkatapos ng aming pagpapatirapa, si Yama—ang mismong anyo ng kanyang tungkulin—ay nagsalita sa amin.

Verse 63

पृष्टावागमने हेतुं तमब्रूव शृणुष्व तत् । उज्जयिन्यां महीपालश्चाणक्योऽभूत्प्रतापवान्

Nang tanungin kung ano ang dahilan ng aming pagparito, sinabi niya, “Makinig kayo rito.” Sa Ujjayinī ay may isang makapangyarihan at maringal na hari na nagngangalang Cāṇakya.

Verse 64

द्वादशाहे मृतस्यास्य भुक्त्वा प्राप्तौ यमालयम् । ततोऽस्माकं वचः श्रुत्वा कम्पयित्वा शिरो यमः

Matapos ang labindalawang-araw na ritwal para sa yumao, kami’y kumain at saka dumating sa tahanan ni Yama. Nang marinig ang aming mga salita, iniling ni Yama ang kanyang ulo sa pagkamangha.

Verse 65

उवाच वचनं सत्यं सभामध्ये हसन्निव । अस्ति तत्कारणं येन चाणक्यः पापपूरुषः

Sa gitna ng kapulungan, si Yama ay nagsalita ng katotohanan na wari’y nakangiti: “May dahilan kung bakit ang makasalanang si Cāṇakya ay hindi naparito.”

Verse 66

नायातो मम लोके तु सर्वपापभयंकरे । शुक्लतीर्थे मृतानां तु नर्मदायां परं पदम्

“Hindi siya pumasok sa aking daigdig, ang kinatatakutang hantungan ng lahat ng kasalanan. Sapagkat yaong mga namamatay sa Śukla-tīrtha sa Narmadā ay nakakamtan ang kataas-taasang kalagayan.”

Verse 67

जायते सर्वजन्तूनां नात्र काचिद्विचारणा । अवशः स्ववशो वापि जन्तुस्तत्क्षेत्रमण्डले

Sa lahat ng nilalang, doon kusang sumisibol ang itinakdang bunga—walang dapat pang pagtalunan; maging walang magawa o may pagpipigil-sa-sarili, ang nilalang sa loob ng banal na saklaw (kṣetra-maṇḍala) ay tumatanggap ng nakatakdang gantimpala.

Verse 68

मृतः स वै न सन्देहो रुद्रस्यानुचरो भवेत् । तद्धर्मवचनं श्रुत्वा निर्गत्य नगराद्बहिः

Ang sinumang mamatay doon—walang alinlangan—ay nagiging tagasunod at lingkod ni Rudra. Nang marinig ang aral ng dharma, sila’y lumabas at nagtungo sa labas ng lungsod.

Verse 69

पश्यन्तौ विविधां घोरां नरके लोकयातनाम् । त्रिंशत्कोट्यो हि घोराणां नरकाणां नृपोत्तम

Habang minamasdan nilang dalawa ang sari-saring kakila-kilabot na pagdurusa ng mga nilalang sa impiyerno, sinabi: “O pinakamainam sa mga hari, may tatlumpung krore ng nakapanghihilakbot na mga impiyerno.”

Verse 70

दृष्टा भीतौ परामार्तिगतौ तत्र महापथि । नरको रौरवस्तत्र महारौरव एव च

Sa dakilang lansangan (ng kabilang-buhay), sila’y namataan—nanginginig sa takot at lubhang nababalot ng dalamhati. Doon lumitaw ang impiyernong tinatawag na Raurava, at gayundin ang Mahāraurava.

Verse 71

पेषणः शोषणश्चैव कालसूत्रोऽस्थिभञ्जनः । तामिस्रश्चान्धतामिस्रः कृमिपूतिवहस्तथा

Naroon ang mga impiyernong tinatawag na Peṣaṇa at Śoṣaṇa; Kālasūtra at Asthibhañjana; Tāmisra at Andhatāmisra; at gayundin ang Kṛmipūtivaha.

Verse 72

दृष्टश्चान्यो महाज्वालस्तत्रैव विषभोजनः । नरकौ दंशमशकौ तथा यमलपर्वतौ

At nakita rin doon ang iba pang (mga impiyerno): ang Mahājvāla, at doon din ang Viṣabhojana; ang mga impiyernong tinatawag na Daṃśa at Maśaka; at gayundin ang kambal na Yamalaparvata.

Verse 73

नदी वैतरणी दृष्टा सर्वपापप्रणाशिनी । शीतलं सलिलं यत्र पिबन्ति ह्यमृतोपमम्

Nakita nila ang ilog na Vaitaraṇī, ang pumupuksa sa lahat ng kasalanan; doon ang tubig ay malamig, at iniinom ng mga tao na wari’y katulad ng amṛta, ang nektar ng walang-kamatayan.

Verse 74

तदेव नीरं पापानां शोणितं परिवर्तते । असिपत्रवनं चान्यद्दृष्टान्या महती शिला

Ang tubig ding yaon ay nagiging dugo para sa mga makasalanan. May isa pang pangamba roon na nakita—ang Asipatravana, ang gubat na ang mga dahon ay tila mga tabak; at nakita rin ang isang napakalawak na batong lapida na dumudurog.

Verse 75

अग्निपुंजनिभाकारा विशाला शाल्मली परा । इत्यादयस्तथैवान्ये शतसाहस्रसंज्ञिताः

Naroon ang kataas-taasang Śālmalī, malawak ang saklaw, na ang anyo’y wari’y bunton ng naglalagablab na apoy. Sa ganitong paraan, marami pang ibang impiyerno ang binabanggit—na may mga pangalang umaabot sa daan-daang libo.

Verse 76

घोरघोरतरा दृष्टाः क्लिश्यन्ते यत्र मानवाः । वाचिकैर्मानसैः पापैः कर्मजैश्च पृथग्विधैः

Mas lalo pang kakila-kilabot na mga dako ang nakita—kung saan ang mga tao’y pinahihirapan—dahil sa mga kasalanan ng pananalita, mga kasalanan ng isipan, at sari-saring pagkakasalang bunga ng gawa.

Verse 77

अहंकारकृतैर्दोषैर्मायावचनपूर्वकैः । पिता माता गुरुर्भ्राता अनाथा विकलेन्द्रियाः

Dahil sa mga kasalanang bunga ng pagkamakasarili, na pinangungunahan ng mapanlinlang na pananalita, ang tao’y nagiging ama, ina, guro, o kapatid—ngunit nananatiling walang mag-ampon, walang kanlungan, at may kapansanan ang mga pandama.

Verse 78

भ्रमन्ति नोद्धृता येषां गतिस्तेषां हि रौरवे । तत्र ते द्वादशाब्दानि क्षपित्वा रौरवेऽधमाः

Yaong mga gumagala at hindi naiaahon—na ang itinakdang landas ay sa Raurava—doon nga sila nananatili; at matapos gugulin ang labindalawang taon sa Raurava, ang mga hamak ay nagpapatuloy sa kanilang pagbagsak.

Verse 79

इह मानुष्यके लोके दीनान्धाश्च भवन्ति ते । देवब्रह्मस्वहर्त्ःणां नराणां पापकर्मणाम्

Dito sa daigdig ng tao, sila’y nagiging abang at bulag—yaong mga makasalanang nagnanakaw ng ari-ariang ukol sa mga diyos at sa mga Brahmin.

Verse 80

महारौरवमाश्रित्य ध्रुवं वासो यमालये । ततः कालेन महता पापाः पापेन वेष्टिताः

Itinatapon sa Mahāraurava, tiyak na mananahan sila sa tahanan ni Yama. Pagkaraan ng mahabang panahon, ang mga makasalanan—nababalot ng sarili nilang kasalanan—ay muling dinadala ng tadhana.

Verse 81

जायन्ते कण्टकैर्भिन्नाः कोशे वा कोशकारकाः । मृगपक्षिविहङ्गानां घातका मांसभक्षकाः

Sila’y isinisilang na tinutusok ng mga tinik, o kaya’y bilang mga gumagawa ng supot sa loob ng supot; yaong mga pumapatay sa mga hayop at ibon, at namumuhay bilang mga kumakain ng laman.

Verse 82

पेषणं नरकं यान्ति शोषणं जीवबन्धनात् । तत्रत्यां यातनां घोरां सहित्वा शास्त्रचोदिताम्

Sila’y napapasa-impyerno sa Peṣaṇa, at sa Śoṣaṇa, dahil sa paggapós sa mga nilalang na may buhay. Doon, matapos tiisin ang kakila-kilabot na pahirap na itinakda ayon sa mga śāstra, (sila’y umuusad pa ayon sa karma).

Verse 83

इह मानुष्यतां प्राप्य पङ्ग्वन्धबधिरा नराः । गवार्थे ब्राह्मणार्थे च ह्यनृतं वदतामिह

Dito, kahit nakamit na ang pagsilang bilang tao, nagiging pilay, bulag, at bingi ang mga tao—yaong sa mundong ito’y nagsasambit ng kasinungalingan alang-alang sa mga baka, o alang-alang sa mga Brāhmaṇa.

Verse 84

पतनं जायते पुंसां नरके कालसूत्रके । तत्रत्या यातना घोरा विहिता शास्त्रकर्तृभिः

Ang mga lalaki’y nahuhulog sa impyernong tinatawag na Kālasūtra; at ang kakila-kilabot na mga pahirap doon ay itinakda ng mga may-akda ng banal na mga kautusan.

Verse 85

भुक्त्वा समागता ह्यत्र ते यास्यन्त्यन्त्यजां गतिम् । बन्धयन्ति च ये जीवांस्त्यक्त्वात्मकुलसन्ततिम्

Matapos danasin ang mga bunga at magbalik dito, sila’y napapasa sa kalagayan ng isang ant’yaja, isang itinakwil. At yaong mga naggagapos sa mga nilalang na may buhay—tinalikuran ang pagpapatuloy ng sariling angkan—(sumasapit sa gayong kapalaran).

Verse 86

पतन्ति नात्र सन्देहो नरके तेऽस्थिभञ्जने । तत्र वर्षशतस्यान्त इह मानुष्यतां गताः

Sila’y nahuhulog—walang pag-aalinlangan—sa impyernong tinatawag na Asthibhañjana. Pagkaraan ng sandaang taon doon, muli silang nagkakamit ng pagsilang bilang tao rito.

Verse 87

कुब्जा वामनकाः पापा जायन्ते दुःखभागिनः । ये त्यजन्ति स्वकां भार्यां मूढाः पण्डितमानिनः

Ang mga makasalanang tumatalikod sa sariling asawa—mga nalilinlang at nag-aakalang sila’y marurunong—ay muling isinisilang na kuba at duwende, tagapagmana ng pagdurusa.

Verse 88

ते यान्ति नरकं घोरं तामिस्रं नात्र संशयः । तत्र वर्षशतस्यान्ते इह मानुष्यतां गताः

Sila’y napapasa impiyernong kakila-kilabot na tinatawag na Tāmisra—walang pag-aalinlangan. Pagkaraan ng sandaang taon doon, sila’y muling bumabalik dito sa pagsilang bilang tao.

Verse 89

दुश्चर्माणो दुर्भगाश्च जायन्ते मानवा हि ते । मानकूटं तुलाकूटं कूटकं तु वदन्ति ये

Tunay ngang ang mga taong yaon ay isinisilang na may sakit sa balat at kapus-palad—yaong nagsasalita ng huwad na sukat, huwad na timbang, at mapanlinlang na peke.

Verse 90

नरके तेऽन्धतामिस्रे प्रपच्यन्ते नराधमाः । शतसाहस्रिकं कालमुषित्वा तत्र ते नराः

Sa impiyernong tinatawag na Andhatāmisra, ang mga hamak na tao’y niluluto sa apoy. Pagkaraang manahan doon sa loob ng sandaang libong taon, sila’y nagpapatuloy ayon sa kanilang karma.

Verse 91

इह शत्रुगृहे त्वन्धा भ्रमन्ते दीनमूर्तयः । पितृदेवद्विजेभ्योऽन्नमदत्त्वा येऽत्र भुञ्जते

Dito sa daigdig, sila’y pagala-galang bulag sa bahay ng kaaway, anyong kaawa-awa—yaong kumakain dito nang hindi nag-aalay ng pagkain sa mga ninuno, sa mga diyos, at sa mga dalawang-ulit na isinilang.

Verse 92

नरके कृमिभक्ष्ये ते पतन्ति स्वात्मपोषकाः । ततः प्रसूतिकाले हि कृमिभुक्तश्च सव्रणः

Yaong sarili lamang ang pinagyayaman ay nahuhulog sa impiyernong Kṛmibhakṣya. Sa oras ng pagsilang, sila’y kinakain ng mga uod at nababalot ng mga sugat.

Verse 93

जायतेऽशुचिगन्धोऽत्र परभाग्योपजीवकः । स्वकर्मविच्युताः पापा वर्णाश्रमविवर्जिताः

Dito siya’y isinisilang na may mabahong amoy, nabubuhay sa suwerte ng iba—mga makasalanang nalihis sa sariling tungkulin, tumalikod sa mga alituntunin ng varṇa at āśrama.

Verse 94

नरके पूयसम्पूर्णे क्लिश्यन्ते ह्ययुतं समाः । पूर्णे तत्र ततः काले प्राप्य मानुष्यकं भवम्

Sa impiyernong punô ng nabubulok na dumi, tunay na nagdurusa sila sa loob ng sampung libong taon. Pag natapos ang takdang panahon, muling nakakamtan ang pagsilang bilang tao.

Verse 95

उद्वेजनीया भूतानां जायन्ते व्याधिभिर्वृताः । अग्निदो गरदश्चैव लोभमोहान्वितो नरः

Sila’y isinisilang na kinatatakutan ng mga nilalang, napapaligiran ng mga karamdaman. Ang taong nagsusunog at naglalason ay kumikilos sa ilalim ng kasakiman at pagkalito.

Verse 96

नरके विषसम्पूर्णे निमज्जति दुरात्मवान् । तत्र वर्षशतात्कालादुन्मज्जनमवस्थितः

Ang masamang-loob ay lumulubog sa impiyernong lubos na punô ng lason. Doon, sa loob ng sandaang taon, siya’y nananatiling nakalubog at hindi umaahon.

Verse 97

भुवि मानुषतां प्राप्य कृपणो जायते पुनः । पादुकोपानहौ छत्रं शय्यां प्रावरणानि च

Pagkamit ng pagsilang na tao sa lupa, muli siyang isinisilang bilang maramot—kumakapit sa sandalyas at sapatos, sa payong, sa higaan, at sa mga pantakip na wari’y sariling yaman.

Verse 98

अदत्त्वा दंशमशकैर्भक्ष्यन्ते जन्यसप्ततिम् । पितुर्द्रव्यापहर्तारस्ताडनक्रोशने रताः

Yaong hindi nagbibigay ng anuman ay pinahihirapan ng mga insektong kumakagat at mga lamok sa pitumpung pagsilang. At yaong nagnanakaw ng yaman ng ama ay nalulugod sa pananakit at sa mga daing na sigaw sa mga dako ng parusa.

Verse 99

पीडनं क्रियते तेषां यत्र तौ युग्मपर्वतौ । या सा वैतरणी घोरा नदी रक्तप्रवाहिनी

Doon, sa pook na kinatatayuan ng dalawang Kambal na Bundok, ipinapataw sa kanila ang matinding pahirap. Yaon ang kakila-kilabot na Vaitaraṇī—isang ilog na ang agos ay tila daloy ng dugo.

Verse 100

पिबन्ति रुधिरं तत्र येऽभियान्ति रजस्वलाम् । असिपत्रवने घोरे पीड्यन्ते पापकारिणः

Doon, ang mga makasalanang lumalapit sa babaeng may buwanang dalaw ay pinaiinom ng dugo; ang gayong masasamang gawa ay pinahihirapan sa kakila-kilabot na gubat ng mga dahong tila tabak, ang Asipatravana.

Verse 101

परपीडाकरा नित्यं ये नरोऽन्त्यजगामिनः । गुरुदाररतानां तु महापातकिनामपि

Yaong mga lalaking laging nagpapahirap sa kapwa, na lumulubog sa asal ng pinakabagsak, at yaong nalulugod sa mga asawa ng kanilang guro—sila man ay ibinibilang sa mga dakilang makasalanan, ang mahāpātakin.

Verse 102

शिलावगूहनं तेषां जायते जन्मसप्ततिम् । ज्वलन्तीमायसीं घोरां बहुकण्टकसंवृताम्

Sa kanila, sa loob ng pitumpung kapanganakan, sumisilang ang pahirap na tinatawag na “yakap-bato”—isang kakila-kilabot na naglalagablab na bilangguang bakal, napaliligiran sa lahat ng panig ng maraming tinik.

Verse 103

शाल्मलीं तेऽवगूहन्ति परदाररता हि ये । परस्य योषितं हृत्वा ब्रह्मस्वमपहृत्य च

Yaong mga nalululong sa asawa ng iba ay pinapagyakap sa punong Śālmalī na hitik sa tinik; gayundin yaong dumudukot sa babae ng kapwa at yaong nagnanakaw ng pag-aari ng mga brāhmaṇa (brahma-sva) ay itinutulak sa gayong pahirap.

Verse 104

अरण्ये निर्जले देशे स भवेत्क्रूरराक्षसः । देवस्वं ब्राह्मणस्वं च लोभेनैवाहरेच्च यः

Ang sinumang, dahil sa kasakiman, nagnanakaw ng ari-ariang inialay sa mga diyos o pag-aari ng mga brāhmaṇa ay nagiging isang malupit na rākṣasa, nananahan sa ilang na tigang at walang tubig.

Verse 105

स पापात्मा परे लोके गृध्रोच्छिष्टेन जीवति । एवमादीनि पापानि भुञ्जन्ते यमशासनात्

Ang makasalanang kaluluwang iyon, sa kabilang daigdig, ay nabubuhay sa mga tira ng mga buwitre; sa gayon, ayon sa kautusan ni Yama, kanilang tinatamasa ang bunga ng gayong mga kasalanan at iba pang tulad nito.

Verse 106

येषां तु दर्शनादेव श्रवणाज्जायते भयम् । तथा दानफलं चान्ये भुञ्जाना यममन्दिरे

May ilan na sa pagtanaw pa lamang o sa pagkarinig pa lamang ay sumisibol na ang takot; samantalang ang iba, sa tahanan ni Yama, ay tinatamasa ang bunga ng kanilang pagkakawanggawa.

Verse 107

दृष्टाः श्रुतं कथयतां दूतानां च यमाज्ञया । रथैरन्ये गजैरन्ये केचिद्वाजिभिरावृताः

Nakita ang mga sugo—sa utos ni Yama, nagsasalaysay ng nakita at narinig—ang ilan ay napaliligiran ng mga karwahe, ang ilan ng mga elepante, at ang ilan ng mga kabayo.

Verse 108

दृष्टास्तत्र महाभाग तपःसंचयसंस्थिताः । गोदाता स्वर्णदाता च भूमिरत्नप्रदा नराः

Doon, O lubhang mapalad, nakita ang mga taong nakatatag sa naipong tapas—mga nagbibigay ng baka, nagbibigay ng ginto, at yaong nagkakaloob ng lupa at mga hiyas.

Verse 109

शय्याशनगृहादीनां स लोकः कामदो नृणाम् । अन्नं पानीयसहितं ददते येऽत्र मानवाः

Ang daigdig na yaon ay nagiging tagapagkaloob ng ninanais sa mga tao, na nagbibigay ng higaan, upuan, bahay, at iba pa—lalo na sa mga dito na nagkakaloob ng pagkain na may kasamang inuming tubig.

Verse 110

तत्र तृप्ताः सुसंतुष्टाः क्रीडन्ते यमसादने । अत्र यद्दीयते दानमपि वालाग्रमात्रकम्

Doon, busog at lubos na nasisiyahan, sila’y naglalaro sa tahanan ni Yama. Kahit ang kawanggawang ibinigay dito—bagaman kasinliit lamang ng dulo ng isang buhok—ay hindi nasasayang.

Verse 111

तदक्षयफलं सर्वं शुक्लतीर्थे नृपोत्तम । एतत्ते कथितं सर्वं यद्दृष्टं यच्च वै श्रुतम्

Ang lahat ng iyon ay nagbubunga ng di-nauubos na gantimpala sa Śuklatīrtha, O pinakamainam sa mga hari. Kaya’t isinalaysay ko sa iyo ang lahat—ang nakita at ang tunay na narinig.

Verse 112

कुरुष्व यदभिप्रेतं यदि शक्नोषि मुच्यताम् । तयोस्तद्वचनं श्रुत्वा चाणक्यो हृष्टमानसः

Gawin mo ang ninanais ng iyong puso—kung kaya mo, nawa’y mapawalan ka sa pagkagapos. Nang marinig ang mga salita nilang dalawa, si Cāṇakya’y nagalak sa kaibuturan.

Verse 113

विसर्जयामास खगावभिनन्द्य पुनःपुनः । ताभ्यां गताभ्यां सर्वस्वं दत्त्वा विप्रेषु भारत

Muli’t muli niyang pinarangalan ang dalawang ibon at saka sila pinalaya. Pagkaalis nila, O Bhārata, ipinamahagi niya ang lahat ng ari-arian sa mga brāhmaṇa.

Verse 114

कामक्रोधौ परित्यज्य जगामामरपर्वतम् । तत्र बद्ध्वोडुपं गाढं कृष्णरज्ज्वावलम्बितम्

Tinalikuran niya ang pagnanasa at poot, at nagtungo sa Amaraparvata. Doon ay mahigpit niyang itinali ang isang munting bangka, na nakasabit sa maitim na lubid.

Verse 115

प्लवमानो जगामाऽशु ध्यायन्देवं जनार्दनम् । आरोग्यं भास्करादिच्छेद्धनं वै जातवेदसः

Habang inaanod, mabilis siyang nagpatuloy, nagmumuni sa Panginoong Janārdana. Mula kay Sūrya ang kalusugan, at mula kay Agni ang pagkakaloob ng ninanasang yaman.

Verse 116

प्राप्नोति ज्ञानमीशानान्मोक्षं प्राप्नोति केशवात् । नीलं रक्तं तदभवन्मेचकं यद्धि सूत्रकम्

Mula kay Īśāna nakakamtan ang tunay na kaalaman; mula kay Keśava nakakamtan ang mokṣa, ang paglaya. At ang sinulid—bughaw-itim at pula—ay naging malalim na kulay na tila ulap.

Verse 117

शुद्धस्फटिकसङ्काशं दृष्ट्वा रज्जुं महामतिः । आप्लुत्य विमले तोये गतोऽसौ वैष्णवं पदम्

Nang makita niya ang lubid na kumikislap na tila dalisay na kristal, ang dakilang may bait ay lumusong at naligo sa walang dungis na tubig, at nakamtan niya ang kataas-taasang kalagayang Vaiṣṇava.

Verse 118

गायन्ति यद्वेदविदः पुराणं नारायणं शाश्वतमच्युताह्वयम् । प्राप्तः स तं राजसुतो महात्मा निक्षिप्य देहं शुभशुक्लतीर्थे

Yaong walang hanggang Purāṇa ni Nārāyaṇa—inaawit ng mga nakaaalam ng Veda at tinatawag na ‘Acyuta’—ay nakamtan ng dakilang prinsipe; at sa mapalad na Śuklatīrtha ay iniwan niya ang katawan.

Verse 119

एषा ते कथिता राजन्सिद्धिश्चाणक्यभूभृतः । तथान्यत्तव वक्ष्यामि शृणुष्वैकाग्रमानसः

O Hari, ito ang aking isinalaysay sa iyo, O Hari, ang pagkakamit ng pinunong si Cāṇakya. Ngayon ay may iba pa akong ipahahayag—makinig ka nang may isip na nakatuon.